Er zijn een paar schrijvers die ik blijf herlezen, omdat ze me blijven raken en uitdagen. Wendell Berry (die gisteren overleed) is een van hen. En dan vooral zijn essay Standing by Words, waarin hij zijn pijlen richt op de taal in onze (post)moderne cultuur. Waarom? Omdat hij vermoedt dat het uiteenvallen van gemeenschappen (en van mensen zelf) te maken heeft met hoe we spreken en schrijven. Om zich heen ziet hij 'een taalkundig niemandsland, waarin de band tussen woorden en dingen, woorden en daden en woorden en mensen steeds minder betrouwbaar wordt' Hij vraagt zich af: nemen we nog wel genoeg verantwoordelijkheid voor onze woorden?

Berry's analyse is systemisch en behoorlijk streng. Maar daarmee zoekt hij iets essentieels: waarachtigheid. Berry verlangt naar taal die contact maakt, die mensen en dingen in beweging zet ten goede. Taal die precies is, concreet en persoonlijk. Zoals hij zelf schrijft over hoe de betekenis van een zin:

“A sentence is both the opportunity and the limit of thought - what we have to think with, and what we have to think in. It is, moreover, feelable thought, a thought that impresses its sense not just on our understanding, but on our hearing, our sense of rhythm and proportion. It is a pattern of felt sense.”

Maar wat gebeurt er als je bijvoorbeeld op die manier over de toekomst spreekt of schrijft? Dan dwing je jezelf om abstracte scenario's of hoopvolle algemeenheden weg te laten, schrijft Berry. Je moet dan wel concreter en persoonlijker (en daarmee waarachtiger) worden. En, denk ik dan: die taal kan geen enkel AI-model voor je ophoesten.

“We are speaking where we stand, and we shall stand afterwards in the presence of what we have said.”

1) Radicalisering

Van migratie naar stikstof: het publieke debat stuiterde deze zomer van boze buurt naar boze boer. Wat je er inhoudelijk ook van vindt (en dat is bij stikstof echt niet zo makkelijk), de dynamiek is vaak hetzelfde: veel persoonlijke emotie, weinig nuance en weinig aandacht voor de oplossingen, zeker als die ingewikkeld zijn. Maar die dynamiek komt wel vooral uit een bepaalde hoek. Zoals journalist Kees Boonman hierboven haarfijn analyseert: het debat lijkt vaker bedoeld om een groot probleem gevoelsmatig nog groter te maken, zodat je zelf zichtbaar blijft. Liefst met een concrete zondebok aan de ‘andere kant’.

Het gevolg: minder, minder, minder vertrouwen in politici en (inderdaad) meer bedreigingen en andere extreme taal in de rest van de samenleving. De vraag is wanneer deze radicaliserende beroepsgroep tot de orde wordt geroepen. Maar zo makkelijk is dat niet. Want deze tijd draait - vooral online - om aandacht en emotie. Clicks en views boven inhoud en moraal, schreef essayist @Bas Heijne deze zomer in NRC: “Aandacht gaat boven moraal, sterker nog, staat daar zelfs volkomen los van.” De politicus en de online influencer trekken elkaar naar beneden, in een politieke en retorische race naar de bodem. Twijfel, bedachtzaamheid en nuance zijn pure stikstof voor dat verdienmodel. En dus: polarisatie alom. Of is het toch iets anders? Wetenschapper (hij onderzoekt aan de Universiteit van Amsterdam sociale media en politiek) ziet iets anders: want voor echte polarisatie heb je twee uitersten nodig, die zich tegen elkaar afzetten. Törnberg ziet slechts één uiterste, dat zich afzet tegen de rest: de radicalisering van politiek ‘rechts’.

2) Crisis, what crisis?

Ook veel bezorgde woorden over de droogte, deze zomer. Dit is het nieuwe normaal, was vaak de conclusie. Tegelijk ging het vaak over de economische schade van al dat watergebrek: minder (volle) schepen door de rivieren, minder water om je gewassen te sproeien, minder koelwater voor datacenters - en wat dat ‘de B.V. Nederland’ vervolgens kost. We duiden weer en klimaat vaak in economische taal. Misschien viel het me op omdat ik deze zomer het fantastische boek De economie van goed en kwaad (van de Tsjechische econoom/filosoof Tomáš Sedláček) las. En ik dacht aan een zeker politicus, die ooit met de term economisme kwam.
De droogte heette ook al snel een crisis. Daar hebben we er inmiddels teveel van: van migratie- tot opvang-, van stikstof- tot woning- en van klimaat- tot vertrouwenscrisis. En dus kun je je afvragen: past het woord crisis wel bij de werkelijkheid van deze tijd? Nee, schreef Caroline de Gruyter deze zomer in NRC. Maar welke waarachtige woorden passen dan wel? En wat betekent dat voor de taal van leiders? We grijpen terug op vertrouwde woorden, maar eigenlijk staat ook ons taalgevoel hier droog.

3) Het kan wel

In een tijd boordevol taal vind je dus niet zomaar de juiste taal voor deze tijd. Maar als dat wel lukt, gebeurt er meteen iets. Bijvoorbeeld op 2 juli, toen staatssecretaris Claudia van Bruggen (Justitie) namens het Kabinet excuses aanbood aan ouders die gedwongen hun kind moesten afstaan en hun (gedwongen geadopteerde) kinderen. De waarachtigheid zat niet in de retorische hoogstandjes of haar voordracht. Nee, het zat hem in de urgentie en het verlangen naar erkenning. Het ging dus niet om de afzender, maar om de ontvanger. Zoals een van hen zei tegen een journalist:

„Toen Van Bruggen zich tot ons richtte en zei dat ons leven begon met afscheid van het enige vertrouwen dat je als zuigeling kent, schoot ik vol.” De excuses waren volgens haar „goed verwoord”

Of een andere betrokkene:

„Alles zat erin, er was aandacht voor alle betrokkenen en het was ook een eerherstel voor mijn ouders – ik had de woorden echt niet mooier kunnen bedenken.”

De speech maakt dus echt contact. De hele toespraak is hier te lezen.

6) Lees- en luistertips

-Als ik wil begrijpen wat woorden waarachtig maakt, lees ik graag denkers die net even anders naar de werkelijkheid kijken. Vandaar dat ik Tomáš Sedláček nogmaals aanraad, die een tegendraads kijkt naar het economische denken én economische taal. Moeiteloos verbindt hij Gilgamesj, Aristoteles, de Bijbel, Adam Smith en Fight Club aan elkaar.

-In de podcast Zin van de Dag (van filosoof Stine Jensen, NPO Luister en Omroep HUMAN) zette ik deze maand wijze (en ja, waarachtige) woorden van twee sprekers in het licht: de West-Duitse oud-Bundespräsident Richard von Weizsäcker en de oud-gouverneur van New York, Mario Cuomo:

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

Zo’n 25 jaar geleden was de term er ineens: Jip-en-Janneketaal. In navolging van Pim Fortuyn haastten politici zich om hun taal te veranderen, zodat de kiezer hen beter zou begrijpen. Minder procestaal en bureaucratisch jargon en meer ‘ik zeg wat ik denk’. Als ik sprekers coach of groepen train, komt de term ook nu nog regelmatig voorbij. Want ja, met simpele taal maak je beter contact en komt je boodschap sneller over. Toch?

Helaas, ik geloof er steeds minder in. Zelfs niet in een tijd waarin communicatie steeds korter, vluchtiger en eenvoudiger moet. We weten dankzij Kahnemann en vele anderen steeds meer over de werking van ons brein en onze emoties. Maar tegelijk lijkt het publieke debat steeds vaker op die oude songtekst van Het Goede Doel: “Alles draait om de eenvoud / en wie niet goed is, wie niet goed is, die is fout.”

Zelf adviseer ik leiders niet om het zo simpel mogelijk te maken. Voor je het weet reduceer je jezelf tot een zendmast van zwart-witbeelden. En daarmee verdwijnt er iets van gelaagdheid (en dus van menselijkheid) en waarachtigheid uit de taal. In de laatste roman van Eva Meijer (Een woord voor) gebeurt dit precies: in het verhaal verdwijnen zomaar woorden uit de taal. Een voor een en zonder waarschuwing. Het gevolg: mensen verliezen het vermogen om zich uit te drukken, leiders happen naar adem. Het leidt een van de hoofdpersonen tot deze verzuchting:

“Het is een misverstand dat versimpeling tot toegankelijkheid leidt. In Nederland moet alles steeds maar makkelijker en eenduidiger, maar het leven is niet makkelijk en eenduidig. Als je geen woorden hebt voor de complexiteit verlies je het vermogen om daar met elkaar over te praten. Bovendien is het antwoord op de onbegrijpelijkheid van bureaucratische taal niet simpele lelijke taal maar helderheid.”

Waarachtigheid betekent niet dat je moeilijke dingen simpel maakt. Het betekent dat je helder en begrijpelijk spreekt over wat moeilijk is.

De laatste maanden bots ik regelmatig op Simone Weil. Een intrigerende filosofe en mystica. Je zou haar de filosoof van de aandacht kunnen noemen, bijvoorbeeld vanwege dit citaat: “Aandacht is de zeldzaamste en zuiverste vorm van vrijgevigheid.”

In trainingen die ik geef komt het gesprek al snel op dit thema: aandacht. Hoe trek je als spreker de aandacht van je publiek voor jouw onderwerp? En hoe houd je die aandacht vast? Dat zijn belangrijke vragen voor iedereen die met woorden relaties wil bouwen. Maar Simone Weil leert me om deze vragen om te draaien, door bij mezelf te beginnen. Heb ik eerst oprechte aandacht voor hen? Voelen ze zich door mij gezien, gehoord, begrepen?

Dat gaat allemaal niet vanzelf. Onze aandacht is gewild. Dat geldt niet alleen voor leiders met volle agenda’s, maar voor ons allemaal. Onze aandacht is hét verdienmodel van deze tijd. Tussen mij en de ander staat regelmatig (en vaker dan me lief is) het scherm van mijn iPhone. De emotionele deining op sociale media, de eindeloze shorts: het zijn zwarte gaten waarin onze aandacht spoorloos verdwijnt.

Die online wereld vol kattenfilmpjes (en andere afleiding) is Simone Weil bespaard gebleven. Ze moest eens weten. Maar vanuit haar eigen tijd confronteert ze nog steeds. Aandacht is voor haar namelijk niet hetzelfde als een gebrek aan afleiding. Nee, het is het vermogen om je ego uit te schakelen en zo de ander (en de wereld om je heen) de ruimte te geven. Dat is nog een stuk moeilijker dan je ‘gewoon’ kunnen concentreren op iets of iemand anders. Juist daarom is echte aandacht iets om elke dag weer naar te streven. Want het gaat vooral om je intentie: waar ben je op gericht?

Sprekend leiderschap is dus ook: je aandacht heel bewust richten op de ander. Je kunt het oefenen, op het podium of tijdens die vergadering. Hoe? Door eerst eens op te letten: waar gaat mijn aandacht zoal heen? Wat gebeurt er met me? Als je daarop gaat letten, ga je je aandacht vanzelf bewuster richten. En daarmee win je aan zeggingskracht en waarachtigheid. En dus, zegt Weil, aan vrijgevigheid.

1) Sorry…

Sorry seems to be the hardest word, zong Elton John al. En inderdaad, het maken van oprechte excuses is een kunst. Zeker bij de overheid, waar waarachtige woorden soms pas mogelijk lijken na het uitsluiten van alle politieke, juridische en communicatieve risico’s. En dan kan het lang duren voor het verlossende woord klinkt. De laatste jaren klonken ze gelukkig vaak: bijvoorbeeld tegenover de nabestaanden van de genocide in Srebrenica en de militairen van Dutchbat 3. Burgemeesters, de premier en de Koning maakten excuses voor het slavernijverleden. En ook Indië-veteranen kregen van de premier excuses. Deze maand kregen KNIL-militairen en hun families uit de Molukken excuses van het Kabinet. Maar wat zijn goede excuses? Je kiest er een duidelijk moment voor, waar de ander en het onderwerp de volle aandacht kunnen krijgen. Geen ruis, geen afleiding. Daarbij zeg je duidelijk waarvoor je sorry zegt en je verbindt er een perspectief aan: hoe nu verder? Want inderdaad: een goed excuus is niet het einde van iets, maar het begin. Iets met een komma in plaats van een punt.

2) …not sorry

SGP-Wethouder Jaap Groothuis (Nunspeet) neemt na 12 jaar afscheid en wil dat niet ‘politiek correct’ doen, maar ‘reflecterend en transparant’. Hij wil het hebben over de ‘leugens, list en bedrog’ die hij van politieke collega’s en ambtenaren heeft ondervonden. Wat volgt is een monotone tirade van een kwartier, waarin de vermeende daders met naam en toenaam worden genoemd. Het is duidelijk: de wethouder is naar eigen zeggen slachtoffer van groot onrecht. Als hij tot slot een collega-wethouder persoonlijk aanvalt, wordt het zelfs de burgemeester te gortig: mag het alsjeblieft een onsje minder? Met de beloofde reflectie beloofde Groothuis in ieder geval geen zelfreflectie. Of het moeten deze twee schamele tussenzinnetjes zijn: “Ik heb altijd geprobeerd integer te handelen” en “ik weet ook dat ik niet foutloos was.” Ik neem maar aan dat niemand in Nunspeet de waarachtige intenties van Groothuis betwist. Maar misschien is dat naïef. Want hij vestigt - vanuit zijn machtspositie als wethouder, bovendien - vooral de volle aandacht op zijn eigen rancune en verbittering.

3) Blauwheid?

Dankzij het WK staat Curaçao deze weken in de volle aandacht. En nu eens niet overschaduwd door een Europese kolonisator, als handig vakantieland binnen het eigen koninkrijk of als krabpaal van rechtse politici in Den Haag. Nee, helemaal als zichzelf. Het voetbalsucces van The Blue Wave brengt een nieuw fenomeen, schrijft journalist Dick Drayer in Trouw: er groeit een nieuw en trots zelfbewustzijn, iets dat de eigen identiteit versterkt en hopelijk het koloniale verleden overstemt. The Blue Wave begon als een voetbalsprookje, maar dringt nu de psychologie, de sociologie en de culturele antropologie binnen. In ieder geval nestelt het zich in het hart van alle yu di Korsou, of ze nu op het eiland zelf wonen of niet. En zelfs de buren op Aruba en Bonaire ervaren het, zo merkte ik vorige maand. De naam voor dit fenomeen? Blueity, in goed Engels. Maar aangezien we één koninkrijk zijn, moet er natuurlijk ook een mooi Papiaments (en Nederlands?) synoniem komen. In ieder geval iets dat beter klinkt dan blauwheid. Wie biedt?

4) Frictie

Of ze het erom deden weet ik niet, maar ik las deze maand drie artikelen die met elkaar in gesprek leken over een beter/sterker/waarachtiger publiek debat. Allereerst was er filosoof Jurriën Hamer, die in Trouw schreef dat het (online) debat veel te makkelijk wordt gemaakt:

“Wat je thuis zegt, weegt veel zwaarder dan de doodsbedreiging die je naar een politicus stuurt … Waar allerlei taken vroeger moeite en aandacht kostten, hoef je nu alleen nog maar op een paar knopjes te drukken. Het is overduidelijk dat sociale media bij reaguurders alle frictie hebben verwijderd. Er is alleen nog maar een verslavende dynamiek overgebleven … Willen we het publieke debat herwinnen, dan zal de frictie terug moeten komen.”

Die frictie is ook nodig bij politieke keuzes (zodat het debat daar vervolgens ook echt over kan gaan), las ik daarna in NRC bij hoogleraar Beatrice de Graaf.

“Echte democratische representativiteit heeft behoefte aan duidelijke keuzes, en aan politici en bewindspersonen die bereid zijn dat uit te leggen. En daar eerlijk over te communiceren. Inclusief de consequenties.”

Vervolgens klom (ook in NRC) communicatiewetenschapper en filosoof Harrie van Rooij in de pen. Hij pleit voor instituties die op een andere manier gaan communiceren: minder uitleggen, minder mensen naar de mond praten en minder vasthouden aan je eigen veilige jargon. Geef die frictie (want die is er toch wel) nou eens wat ruimte:

Het betekent dat de overheid moet afkicken van de vraag ‘wat is hier onze boodschap?’. Daarvoor in de plaats moet ze vragen: ‘hoe zorgen we ervoor dat mensen zich kunnen uitspreken zonder dat wij ze onmiddellijk corrigeren?’ Dat is niet zonder risico. Want een overheid die dat doet, moet onvoorspelbaarheid verdragen. En uiteindelijk moet ze kunnen veranderen: want wat ze hoort, kan haar ideeën wel eens doorkruisen.

Tussen de regels door lees ik ook hier een pleidooi voor aandacht: voor de vorm, voor de inhoud en voor de ander.

5) En verder..

…begint na de zomer mijn eigen leergang Sprekend Leiderschap. Het idee is simpel: vier (maandelijkse) sessies met een kleine groep van 4-6 leiders, die hun taal en verhaal willen verdiepen, verbreden en waarachtiger willen maken. Je leest er hier meer over. En wil je meer weten? Stuur me gerust een bericht.

…schrijven we de kunst van framing graag toe aan slimme spindoctors en listige bureaucraten wordt toegeschreven. Maar we doen het zelf ook de hele dag, schrijft taalstrateeg en framingexpert Sarah Gagestein deze maand. Zoals een groot filosoof zei: je gaat het zien als je het doorhebt (of er aandacht voor hebt).

…een aardig artikel in Trouw over de taal van jongeren: van mogging tot maxxing en aura farming. De essentie? Zodra je als tienerouder denkt dat je het vocabulaire een beetje snapt, loop je alweer achter.

6) Lees- en luistertips

-Als het om aandacht gaat, is de Franse filosofe Simone Weil (1909-1943) issue owner, om het maar even populair te zeggen. Daarom lees ik op dit moment haar essay The Power of Words. Haar pleidooi? Let op dat woorden niet vervreemd raken van de concrete ervaring of werkelijkheid waarin ze zijn ontstaan.

-Met een vergelijkbare boodschap nam Lieke Marsman (1990-2026) afscheid van haar lezers, in het prachtige De dichter en de duivel. Het is een knipoog naar Dante’s Goddelijke Komedie, maar dan in het nu en met de scherpe ironie die we van haar kennen. Herkenbare woorden van politici komen voorbij, inclusief een pijnlijk prachtige verzuchting, waarachter een diep verlangen naar waarachtigheid schuilt. Ik schreef er dit over:

-Tot slot mocht ik deze maand een oud verlangen van Bobby Kennedy in de schijnwerpers zetten, in de podcast Zin van de Dag van en Omroep HUMAN. Je luistert hem hier:

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

Thanks for reading Sprekend Leiderschap! Subscribe for free to receive new posts and support my work.

Een confronterende blik op de tijdgeest, dat kon je aan Lieke Marsman wel overlaten. Deze week las ik haar laatste boek, De dichter en de duivel. Dat kwam binnen. Niet alleen omdat ze - met een knipoog naar Dante’s Goddelijke komedie - de tijdgeest een spiegel voorhoudt. Maar ook omdat ze me subtiel smeekt om mijn ziel te beschermen tegen (o.a.) de taal van deze tijd.

Het is vooral de holle taal van influencers en politici, waarmee ze me zachtjes om de oren slaat. Marsman stak haar politieke voorkeuren niet onder stoelen of banken en dus moeten vooral leiders aan de rechterkant het ontgelden. Dick Schoof, Dilan Yesilgoz, Gerrit Zalm, ze komen allemaal voorbij, met hun eigen woorden. Marsman citeert de voorgebakken clichés uit hun eigen mond.

Het deed me denken aan Victor Klemperer. Deze Duitse filoloog ontleedde in zijn (dag)boek LTI de taal van het Derde Rijk. Hij waarschuwde onder andere voor politieke clichés: ‘taal die voor je dicht en denkt’ en ‘die je klakkeloos overneemt’. Het maakt dus je eigen denken en voelen onschadelijk. Klemperer snapte en voelde wat daarin gaande was. Hij was Joods en voelde bij elk succesvol taaltrucje: dit gaat over mij.

Nu zijn listige taalkunstjes niet voorbehouden aan het nazisme of aan politici aan de rechterzijde. Integendeel zelfs. Glibberige nietszeggendheid is voor iedere leider een risico. Het doodt je waarachtigheid (of je echtheid, je innerlijkheid, je authenticiteit) en het smoort oprecht contact. Eigenlijk, waarschuwt Lieke Marsman, verkoop je hiermee je ziel aan de duivel. Al verwoordt ze het zelf veel mooier:

Het gaat mij niet om links of rechts,
maar om de vraag: ben je anno 2026 nog in staat
om een gelaagde boodschap te ontvangen,

of reageer je alleen nog maar wanneer iemand
de realiteit voor je platslaat of opklopt?
Daar zit, als ik echt bij mezelf te rade ga,

mijn grootste verdriet. Dat we met klare taal
en rechtlijnige algoritmes een rommelige wereld
hebben gecreëerd, in plaats van andersom:

een wanordelijk gespeld maar helder prachtig paradijs.

1) Bende

Hoe kun je nog niets zinnigs zeggen over het asieldebat? Het onderwerp - en de zorgen van mensen - zijn zorgvuldig gepolitiseerd, als dankbare identity marker voor allerlei politieke partijen. Daarmee polariseerde het onderwerp ook. Fast forward: zodra er (sociale) media bij komen kijken, lijkt er geen diepgaand gesprek over vluchtelingen, economische migratie en asielopvang meer mogelijk. Bestuurders kunnen in hun eigen gemeente geen kant meer op, omdat rellen bij azc’s worden gekaapt door extremistische gelukzoekers en omvolkingsprofeten. Burgemeesters worden moedwillig tegengewerkt door de taal van hun eigen partijgenoten in Den Haag. Die spreken niet alleen de wet tegen, maar grossieren ook in bijna rituele en omfloerste afkeuring van het politieke geweld: taal als een leeglopende ballon. Om nog maar te zwijgen van de geijkte duiding die dagelijks wordt opgewarmd in talkshows klinken, vaak door dezelfde prominenten uit dezelfde politieke partijen. Premier Rob Jetten nam het woord ‘asielcrisis’ in de mond, maar slaakte ook een verzuchting die ook op het woordenspel zelf kan slaan: “Het is een bende, al een hele tijd.” Dus waar vinden we nog waarachtigheid?

2) Migrantiseren

In ieder geval bij degenen die de patronen en aanjagers van het debat blootleggen. Dit belangrijke werk wordt gelukkig gedaan door mensen als Jelle Postma en zijn stichting Justice for Prosperity. Over integratie van migranten is het mantra al heel lang ‘het begint met taal’. Hetzelfde geldt voor het wegjagen en ontmenselijken van vreemdelingen. Ook dat begint met taal, maar dan met die van onszelf. In dagblad Trouw verscheen hiervoor zelfs een nieuw woord: migrantiseren. Het staat voor de inmiddels gangbare reflex om problemen op het bordje van de ‘ander’ te schuiven. Woningnood? Migranten! Overlast in de wijk? Migranten! Dalende taalniveaus op school? Migranten! En dan niet zomaar migranten, maar vooral degenen van een zekere afkomst, met een zekere religie en met bepaalde normen en waarden (maar niet de onze). Stilaan wordt het debat steeds hardvochtiger en grijpen partijen in het debat naar steeds extremer taal. Onwillekeurig kwam dit lied van De Vliegende Panters weer in me op. Het is 20 jaar oud, maar pijnlijk tijdloos:

Het roept opnieuw de vraag op: waar vinden we nog waarachtigheid? Deze maand in ieder geval in een rake lezing van Ernst Hirsch Ballin. De oud-minister is een van de zachte stemmen in de publieke debat, die de democratische rechtsstaat met doorleefde waarden en bedachtzame woorden blijft stutten: Hoe roepen we de politieke en juridische hardvochtigheid (aangewakkerd door AI en sociale media) een halt toe? Kijk de (toekomstige) ander in het gelaat – en zie jezelf.

3) Mosterd

Tot slot de (on)waarachtigheid in het bedrijfsleven. Na weken krampachtig zwijgen kwam er eindelijk meer duidelijkheid van Odido over de inmiddels beruchte hack en de vele gestolen persoonsgegevens. Dat het bedrijf besloot om de hackers niet te betalen én zowel de eigen klanten als de samenleving zo min mogelijk te vertellen, zal vast juridisch kloppen: ‘het moet van Compliance’. Blijkbaar was er in de Raad van Bestuur geen meerderheid vóór een onsje meer eerlijkheid, kwetsbaarheid of waarachtigheid. En dus kregen klanten deze maand excuses als mosterd na de maaltijd. Het leiderschap ging door het stof en voegde daar het corporate eufemisme aan toe dat ‘de communicatie beter had gekund’. Maar dat geldt dan ook voor de communicatie achteraf: too little, too late.

4) En verder..

…zet ik hier graag mijn eigen leergang Sprekend Leiderschap in de schijnwerpers. Ik ga in het najaar graag in vier (maandelijkse) sessies aan de slag met een kleine groep van 4-6 leiders, die hun verhaal en hun taal willen verdiepen, verbreden en waarachtiger willen maken? Je leest er hier meer over. En wil je nog meer weten? Stuur me dan een bericht.

…pleit de Vlaamse filosoof Simon Truwant voor meer oprechte emotie in het publieke debat. En dat is niet hetzelfde als schreeuwen of schelden.

…een raak opiniestuk over onze aandachtsspanne, maar ook over de taal waarmee we ons gebrek aan aandacht laten zien: de democratie moet nú leveren. Zo niet, dan willen we meteen iets anders. We wilden toch saaiere politiek? Dan moeten we nu ook niet zeuren.

5) Luisteren/kijken

-Eva Meijer schreef een boeiende nieuwe roman, waarin woorden een voor een verdwijnen uit de Nederlandse taal. Het zorgt voor een serieuze politieke en maatschappelijke crisis, want niemand kan meer zorgvuldig formuleren (pun intended). Oud-politicus en hoogleraar filosofie Ronald van Raak trok een parallel tussen het boek van Meijer en de overheidsgids voor inclusieve taal, waarover in de Tweede Kamer recent werd gedebatteerd. Voor de liefhebber: het boek van Meijer doet sterk denken aan klassiekers als Stad der Blinden en Stad der Zienden van de Portugese schrijver José Saramago. Het is een absolute aanrader voor iedereen die graag nadenkt over taal en betekenis.

-Iets luchtiger, maar ook de moeite waard: Yannick van de Velde en Tom van Kalmthout - van de bizarre, ontregelende serie Rundfunk - maken sinds kort een vrolijke podcast over taal: We love Nederlands. Soms een tikje puberaal, soms een beetje corporaal (of zelfs allebei), maar altijd met liefde voor de taal. Ze maakten al hilarische afleveringen over poëzie, taalfouten en de zin en onzin van formeel taalgebruik.

-Nog een nieuw boek, nu van drie ervaren collega’s in ‘het vak’: speechschrijvers en trainers Renée Broekmeulen, Tessa van Beest en Maria Punch schreven met Podiumkracht een ‘gids naar een verhaal dat klopt, een stem die wordt gehoord en een optreden dat bijblijft.’ Het boek komt deze week uit en gezien de ervaring van de auteurs durf ik het ongelezen aan te prijzen.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) ‘Inheems’

De uitdaging van een goed (publiek) debat is dat je in staat bent om van perspectief te wisselen. Gouke Moes blijkt hier behoorlijk lenig in. Nauwelijks afgetreden als minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap spant hij namelijk - als activist in de cultuuroorlog - een proefproces aan tegen de Staat der Nederlanden. Doel is het afdwingen van de ‘bescherming van cultuur, identiteit en leefwijze’ voor de ‘reeds aanwezige bevolking’. Inheems, aldus Moes in een talkshow. Die term riep nogal wat vragen op. Bijvoorbeeld van oud-Kamerlid Sylvana Simons: wie zijn die inheemse mensen dan? Hoor ik daar ook bij? De repliek van Moes is veelzeggend: ach, het is maar een woord. Simons laat hem niet wegkomen met dit debattrucje, dat verdacht veel wegheeft van calculated ambivalence: controversiële kwesties aankaarten door opzettelijk vage, tegenstrijdige of dubbelzijdige boodschappen te verspreiden. Vergelijk het gewoon met de klimaatzaken van Urgenda, probeert Moes nog. Maar het ongemak - en vooral het gebrek aan diepgang - spatten er intussen vanaf. Dat burgemeester Carola Schouten hem vriendelijk doch beslist de les leest over de kracht van taal, maak het er niet beter op. En zo eindigt dit debatje - in goed Engels - in een dumpster fire.

2) ‘Voorraad’

Nog een verhit debatje, maar dan over de toon en taal rond migratie. Het begint - zo lijkt het - met de termen voorraad en quota. Minister Bart van den Brink (CDA) gebruikt ze om aan de Kamercommissie uit te leggen hoe praktische processen in elkaar steken. Volt-Kamerlid Laurens Dassen maakt zich zorgen over deze systeemtaal en benadrukt de menselijkheid achter migratievraagstukken en steekt daarbij ook de hand in eigen boezem. De minister valt hem bij, maar de commissievoorzitter (Ulysse Ellian, VVD) reageert plotseling als door een wesp gestoken. Hij wijst naar goed- en afkeurende gebaren vanaf de publieke tribune, waarmee Dassen zou zijn opgejut. Het eindigt in een verbaal potje armpje drukken, dat vervolgens (vooral in rechtse kringen) online werd rondgepompt. Het ophefquotum moet natuurlijk wel gehaald worden.

3) Aus der reihe…

Soms doet een enkel woord al het werk voor je. In dit geval voor vakbond CNV en hun medestanders. Want wat doe je als het Kabinet van plan is om het dagloon voor vrouwen met zwangerschapsverlof te verlagen? Dan presenteer je dat als een straf op zwanger zijn. Een boete op bevallen dus, want dat allittereert. En zo bevielen de taalkunstenaars van het CNV van de bevalboete. De term past in een lange rij van vermeende ‘boetes’, zoals de scheefwoonboete (meer huur betalen als je salaris eigenlijk te hoog is om in een sociale huurwoning te wonen) de langstudeerboete (extra collegegeld betalen als je langer over je studie doet) en de mantelzorgboete (minder recht op AOW als je bij je kind of mantelzorger in huis woont). Het trucje is eenvoudig: kost een plan ‘de mensen’ geld of krijgen ze daardoor minder geld dan voorheen? Dan noem je het een (onterechte) boete, want dat spreekt direct ons gevoel van dwang en onrecht aan. Lang niet altijd waarachtig, maar wel heel effectief. Ga maar na: de meeste van deze vermeende ‘boetes’ haalden het uiteindelijk niet.

4) Over perspectieven, wegkijken en Stadsverwarmers

Drie speeches vielen me deze maand extra op. Waarom? Omdat ze elk een heel eigen en waarachtig verhaal vertelden. Over de sprekers zelf, over hun mens- en wereldbeeld, maar ook over de samenleving van nu.

Als eerste de Annie Romein-Verschoorlezing door historicus Nadia Bouras. Ze sprak over academische vrijheid als ervaring, aan de hand van het levensverhaal van haar moeder en haar eigen ervaringen in de Nederlandse en Amerikaanse wetenschap:

“Academische vrijheid is voor mij geen abstract beginsel. Zij is een intergenerationeel project. Zij leeft in de vragen die wij stellen, in de discussies die wij voeren, en in de ruimte die wij maken voor nieuwe stemmen. Academische vrijheid is een work in progress. En dat is geen zwakte. Dat is precies wat haar levend houdt.”

Dan de Herman Tjeenk Willink-lezing van burgemeester Carola Schouten (Rotterdam). Ze sprak over de spanning tussen systeemdenken en de leefwereld van mensen en over vier kardinale deugden, die een rechtvaardige samenleving dichterbij moeten brengen. Ze nam bovendien een bus vol Stadsverwarmers mee naar de Raad van State: Rotterdammers die zich elke dag inzetten voor een mooiere stad.

Tot slot een scherpe speech van Laura van Geest (bestuursvoorzitter van de AFM) . Op een symposium over goed toezicht en bestuur sprak ze over de menselijke reflex van wegkijken en de kunst om ongemak te benoemen. Het werd daarmee ook een pleidooi voor waarachtigheid:

“Een risico heet een aandachtspunt. Terugkerende problemen worden incidentjes. Structurele signalen worden operational noise. En iets waar we ons ongemakkelijk bij voelen, heet complex. Taal is een prachtig instrument, maar kan verdovend werken. Hoe ronder de woorden, hoe minder urgentie mensen voelen … Wat helpt? Heel eenvoudig: taaldiscipline. Als je merkt dat woorden vooral de spanning dempen, dan is het tijd om ze terug te brengen naar hun platte, eerlijke vorm. Want als de woorden scherp zijn, wordt het gesprek dat meestal ook. De externe verpakking is van later zorg.”

5) Luisteren/kijken

Het lukt me niet om het wekelijks bij te houden, maar vorige week luisterde ik weer eens naar de podcast De Spindoctors. Ik viel in een boeiend gesprek tussen Julia Wouters en Sjirk Kuijper over waarachtige taal. Tot mijn verrassing gebruikte Kuijper mijn boek Sprekend Leiderschap als bron voor zijn pleidooi voor waarachtigheid. De krachtterm die hij daarna inslikte (scherp opgemerkt door presentator Guido van Dijk) is natuurlijk een klassiek voorbeeld van waarachtigheid... Hierboven het bewuste fragment, de hele uitzending kijk/luister je hier terug.

Ik tip hier graag interessante publicaties over de staat van het publieke debat. Filosoof Stine Jensen en NRC-journalist Jonasz Dekkers maakten hierover samen met Filosofie Magazine een podcast. Omdat ik af en toe mag meewerken aan een andere podcast van Stine ben ik niet helemaal neutraal, maar de makers, het onderwerp en de aangekondigde gasten zijn een veelbelovende combinatie. In de eerste aflevering zit meteen al een interessante duiding van het debatje waarmee deze nieuwsbrief begon. Luisteren dus.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

Ben je geïnteresseerd in het boek? Via deze link heb je ‘m deze week nog in huis. Gesigneerd en wel.

Europa heeft, denk ik, meerdere zielen. Een ervan huist in Praag, mede dankzij Václav Havel. Dit jaar is het 90e geboortejaar en het 15e sterfjaar van de toneelschrijver, dissident en president. Wie me een beetje kent, weet dat hij een van mijn grote inspiratiebronnen is. Daarom was ik de afgelopen dagen in Praag, om Havel (en die ziel) iets beter te leren kennen, voelen en begrijpen. Een paar eerste, losse gedachten vanuit de nachttrein naar huis:

Aan de oppervlakte lijkt Havel een figuur van vroeger. De actrice in het kleine Theater aan de Balustrade - waar Havel in de jaren ’60 furore maakte - haalde nog net niet haar schouders op, toen ik ernaar vroeg. Misschien was die reactie logisch. Kunstenaars kijken misschien liever vooruit dan achteruit?

Tegelijk ligt de geschiedenis van de 19e en 20e eeuw er - en dus die van Havel - voor het oprapen. In de rijke architectuur. In de echo's van het donkergrijze communisme. En in het groeiende massatoerisme. Havel schreef ooit over een groenteboer en de houdgreep van het systeem. Voor wie de metafoor kent: die groenteboer van toen heeft nu een souvenirshop bij de Karelsbrug. En er staat nog steeds een bordje voor zijn raam.

In de sacristie van de Sint-Salvatorkerk staat het portret van Havel gebroederlijk naast dat van paus Leo. Toen ik de bekende priester Tomáš Halík - na de avondmis - vroeg naar Havel, begonnen zijn ogen te glinsteren: “Mijn goede vriend, 40 jaar lang.”

Maandag sprak ik econoom Tomas Sedlacek. Hij schreef de besteller De economie van goed en kwaad en leidt nu de Václav Havel Bibliotheek. Dit jaar vieren ze daar zijn 90e geboortejaar met debatten en andere activiteiten. Sedlacek sprak vol vuur over de speech van de Canadese premier Mark Carney op het WEF in Davos (in januari). Hoewel Havel nooit een formele opleiding afmaakte, is hij voor Sedlacek een van de belangrijkste Europese filosofen. Juist omdat hij het woord ‘ziel’ aandurfde.

Vanmiddag dronk ik koffie met Michael Zantovsky. Hij is Havels biograaf, was zijn eerste presidentiële woordvoerder en ook nog ambassadeur in Washington, London en Tel Aviv. Nu adviseert hij de huidige Tsjechische president Petr Pavel, die in populistische tijden pal staat voor democratie en rechtsstaat in zijn land. “Havel leidde zonder macht”, vertelt Zantovsky, “en bewees daarmee het gelijk van zijn essay De macht van de machtelozen.”

Of het me gelukt is om Havel beter te leren kennen én iets van die ziel te vangen? Dat ga ik al schrijvend verder ontdekken, in de essays die ik de komende tijd hoop te schrijven. Het liefst maak ik er ook een boek van. Helaas is Havel anno 2026 geen commerciële kans, als ik afga op de reacties van uitgevers. Dus misschien moet het wel in eigen beheer, als een soort eigentijdse ‘dissident’. Want ik geloof dat het onrustige, onzekere Europa van 2026 de radicale eerlijkheid, introspectie en menselijkheid van Václav Havel goed kan gebruiken.

Maar nu eerst naar huis. Met een stukje van die Praagse ziel op zak.

1) Sensatie

Blijkbaar was het nieuws: het Kamerdebat over de regeringsverklaring bleek ‘een slechte dag voor politieke sensatiezoekers’. Ik vond het een verademing om een politiek debat te zien dat gericht was op serieuze afwegingen over de inhoud. Goed, het is misschien even wennen, na een periode van politiek-bestuurlijke onwaarachtigheid en onvermogen. Maar deze duiding zegt veel over de publieke taal in deze tijd: we rekenen op herrie en hyperbolen en vinden het dan toch jammer als een belangrijk debat netjes en inhoudelijk gaat. Natuurlijk golfde er soms opwinding door de Tweede Kamer. SP-leider Jimmy Dijk noemde het coalitieakkoord eerder al ‘een frontale aanval op onze beschaving’ en kon nu natuurlijk niet meer terug. De nieuwe BBB-leider noemde zichzelf ‘pislink’ te noemen, maar zijn lichaamstaal zei iets anders. En uiteraard hoorden we clichés over hardwerkende Nederlanders die keihard gepakt - of op z’n minst hard geraakt - zouden worden. Een motie over het verzachten van AOW-maatregelen heette het voorkomen van een ramp.
Haagse journalisten en tv-duiders waren bijna teleurgesteld: te weinig ophef om achteraan te rennen, te weinig opzetjes om te ontleden. Ineens zag ik hen als de vriendinnen Irma en Ingrid uit de oude tv-serie Zaai, die regelmatig verveeld tegen een hek hangen. Als de bevriende postbode Siemen langskomt en een praatje aanknoopt, werpen ze hem voor de voeten: “Wíj vervelen ons, dus jíj moet iets verzinnen.”

2) Discriminatie

Meestal zijn politici meer dan bereid om iets te verzinnen. Je wilt tenslotte invloed op het publieke debat. Of je dat waarachtig doet, hangt af van een allerlei dingen: je mens- en wereldbeeld, je waarheidsbegrip, je (politieke of persoonlijke) doel, je bereidheid om in te spelen op de emoties van anderen, je gevoel voor (online) marketing, effectbejag, timing, enzovoorts. Deze maand wees de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme op de enorme invloed van politieke taal: Kamerleden hebben een enorme megafoon (vanwege hun rol), de journalistiek werkt (onder het mom van feitelijke verslaggeving) als een effectieve versterker, waarna het online golfslagbad de deining van primaire emoties verzorgt (volgens het wetenschappelijke onderzoek dat de commissie liet uitvoeren werkt het overigens ook andersom). Kort gezegd: ‘Als gezag discrimineert, volgt de rest.’ Dat geldt trouwens niet alleen als het om ras gaat. Vrouwelijke leiders hebben hier al te lang en teveel last van. Zo begin ik mijn boek Sprekend Leiderschap met het enorme effect van dat een enkel word (‘heks’) op het leven van Sigrid Kaag. Daarom steun ik graag de oproep van Janine Harbers en Zahra Runderkamp in Het Parool: laat een ander niet alleen staan, spreek je uit.

3) Gebroken

In een regionaal hoekje van het publieke debat vond ik - dankzij de scherpe blik van mijn vrouw - dit ijzersterke interview met de burgemeester van Amersfoort, Lucas Bolsius. Het verhaal? Een inspraakavond over een azc in de stad verliep in september desastreus. De burgemeester communiceerde onhandig, gebruikte teveel (en de verkeerde) woorden en voedde daarmee de goed georganiseerde onrust en woede in de stad. Wat bleek? De burgemeester was eigenlijk niet fit en ging vrijwel direct daarna met ziekteverlof. Nu is hij hersteld, keert terug op zijn post en reflecteert open en eerlijk. Het vraagt precies genoeg kwetsbaarheid, moed en waarachtigheid om als burgemeester ruiterlijk toe te geven dat je woorden iets hebben gebroken tussen de stad en jou…

4) En verder…

…ziet journalist Tom-Jan Meeus dat politici steeds vaker mooi zeggen als ze eigenlijk goed, belangrijk of effectief bedoelen. Van mooie dingen doen voor Nederland tot een mooie baan (Oud-premier Dick Schoof), een mooi onderwerp (Minister Sophie Hermans na haar gesprek met de formateur) en mooi werk (oud-minister Gouke Moes). Nog zo’n modewoord: deal, dat het degelijke akkoord lijkt te vervangen. Hoe dit komt? Ergens in Washington gebruikt een zekere president graag de termen beautiful en deal. En we weten hoe besmettelijk de Amerikaanse cultuur is…

5) Lezen, luisteren, kijken

-We komen in een nieuw taaltijdperk terecht, schrijft Derek Thompson in dit fascinerende stuk in The Atlantic. Simpel gezegd: de uitvinding van het schrift veranderde onze communicatie van orality (mondeling) naar literacy (schriftelijk). Maar nu we minder lezen en meer scrollen, keert de wal het schip. Keren we echt terug naar een meer mondelinge wereld? Thompson baseert zich onder andere op het werk van de taalwetenschapper (en Jezuïet) Walter J. Ong. Ik gebruik Ong graag in trainingen, omdat hij perfect een van de principes van Sprekend Leiderschap laat zien: woorden maken de tijd.

-Sommige mensen combineren in een verhaal de kern van waarachtigheid én een haarscherpe blik op de wereld van nu. Ik was deze maand knap onder de indruk van econoom Paul Schenderling in De Ongelofelijke Podcast. Je luistert ‘m hier.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Training 2 maart

Voor we in de woorden van januari duiken een dienstmededeling: op 2 maart geef ik een (eenmalige!) training Sprekend Leiderschap. In één dag leer ik je:
👉 de juiste taal te vinden, waarmee je écht contact maakt.
👉 een strak verhaal ontwerpen.
👉 een overtuigende speech of spreektekst schrijven.
Dus sta je zelf regelmatig voor een groep en zoek je vastigheid in het spreken? Of schrijf/adviseer je leiders regelmatig over spreken/presenteren/speechen? Dan is deze training misschien wel iets voor je.

Wanneer: maandag 2 maart van 9.30-16.30u
Waar: Villa Amalia, Baarn (tegenover het station en volop gratis parkeren)
Meer informatie lees je hier.
Aanmelden? Neem dan contact met me op.

2) Mand!

Het publieke debat in eigen land kabbelde in januari rustig voort. Er was sneeuwpret, maar ook logistiek ongemak. Het leiderschap van KLM had een flinke woordensalade nodig had om eerlijk toe te geven dat de luchtvaartmaatschappij veel reizigers te lang (letterlijk) in de kou liet staan. De ijzeren wet in dit soort situaties: vertel wat je wel én niet kunt, wel én niet weet en wanneer je meer kunt vertellen. Maar de grootste uitdaging is blijkbaar om daarbij vooral niet in een defensieve kramp te schieten.
Wat dat betreft is het interessant om te zien hoe ontspannen de formerende partijen communiceerden over hun onderhandelingen. We hoorden deze maand veel van de gebruikelijke bezweringsformules als we hebben nog een flinke puzzel te leggen, we praten in een goede sfeer en we zijn eruit als we eruit zijn. Dat ze hiermee weg komen, laat zien dat de formatie duidelijk geen crisissituatie is. De titel van het coalitieakkoord past in die lijn - én in de lijn van nietszeggende Kabinetsmotto’s als Bruggen slaan, Vertrouwen in de toekomst en Hoop, lef en trots. Maar het is wel een aardig vervolg op de verkiezingsslogan die D66 hielp om de grootste te worden: we gaan van Het kan wel naar Aan de slag. Retorisch is het in ieder geval sterk: lekker kort en ritmisch. Maar de zeggingskracht en de waarachtigheid van het motto hangt natuurlijk helemaal af van de politieke bestuurlijke effectiviteit van de nieuwe ministersploeg. Woorden kunnen daden zijn, maar ze kunnen in ieder geval niet zonder elkaar. En dan is er nog de beeldtaal: waarom staat Dilan Yesilgöz toch steeds in het midden? De vraag stellen is hem beantwoorden…

3) Groenteman

Maar de speech die deze maand de meeste indruk op mij maakte, klonk niet in eigen land. Het waren de woorden van de Canadese premier Mark Carney op het World Economic Forum in Davos. Dat de speech halverwege afslaat naar een politiek-bestuurlijke boodschappenlijst (inclusief Canada-promotie), is de premier vergeven. Want hij is glashelder en eerlijk over de veranderende wereldorde. Maar bovenal valt Carney terug op een ijzersterke metafoor uit een essay van Václav Havel (De macht van de machtelozen): de groenteman die een bordje met een leugenachtige slogan tussen zijn groenten zet, omdat hij zo door de machthebbers met rust gelaten wordt. Carney laat zien dat dat in deze tijd iets meer Havel kunnen gebruiken: in tijden van van opportunistische machtspolitiek is het aan de 'machtelozen' om op te staan. Hoe? Door samen sterk te staan. De waarheid spreken. Niet meer doen alsof. 'Het bordje weghalen uit het raam', zoals in de metafoor van Havels groenteman. De macht van de machtelozen is eerlijkheid. “The powerful have their power. But we have something too — the capacity to stop pretending, to name reality, to build our strength at home and to act together.” In Canada is de knop om. Nu Europa nog.
Voor de fijnproever: er was ook interessante kritiek op Carney’s gebruik van Havels metafoor, onder andere door de Finse speechschrijver Antti Mustakallio.

4) En verder…

…viel dit rapport (over beïnvloeding tijdens de laatste verkiezingscampagne) op. Vooral online was er sprake van “gecoördineerde manipulatiecampagnes, het falen van platformmoderatie, en het benutten van nieuwe technieken om desinformatie en haatzaaiende uitingen te verspreiden.” Bijvoorbeeld “ruim 23.000 accounts ingekocht bij een Vietnamese trollenfabriek, die werden ingezet om content van Frans Timmermans op Facebook te liken. Op X … duizenden acounts die vanuit Nigeria, Ghana en Ivoorkust polariserende content retweeten, en berichten van PVV en FvD … Het meest schokkende voorbeeld was een gecoördineerde Facebook-campagne die de populairste politieke pagina van Nederland omvatte. Deze pagina trok soms meer dan een miljoen views per dag. In totaal werden deze beelden 74 miljoen keer bekeken tussen juni en oktober 2025.” We zagen hetzelfde patroon van manipuleren en ophitsen trouwens na de brand in de Vondelkerk, in de nieuwjaarsnacht. Werk aan de winkel voor de wetgever…

…en voor onszelf. Want hoe krijgen we een beter publiek debat? Er is misschien geen toverstafje, maar je kunt er wel zelf elke dag je best voor doen. Dat is niet alleen de drijfveer achter deze nieuwsbrief - en achter mijn boek - maar ook achter de essays van hoogleraren Beatrice de Graaf en Rik Peels in NRC. Hierin staan ze stil bij de kardinale deugden en wat ze in deze tijd te betekenen hebben. ‘Met gematigdheid trekken we het politieke debat uit de puberteit’, stellen ze in hun laatste bijdrage. Food for thought.

5) Lezen, luisteren, kijken

-Ook in podcast Zin van de Dag (van Stine Jensen en Omroep HUMAN) deze maand een hele week aandacht voor deugden. Een van de bijdragen was van mijn hand, over hoop. Met woorden van - hoe kan het ook anders - Barack Obama.

-En aan het einde van de maand deed ik een aflevering met woorden van een andere Amerikaanse president, Franklin D. Roosevelt. Niet over een deugd, maar over angst (en met een kleine hoofdrol voor mijn dochter)…

-De Amerikaanse president Jimmy Carter trok in zijn speeches nog ten strijde tegen ‘The Me-Decade’, zoals Tom Wolfe de jaren ‘70 doopte. Ik schrijf erover in Sprekend Leiderschap. Inmiddels zijn we via autocratische neigingen terechtgekomen bij wat we een ‘iktatuur’ kunnen noemen: zie de (onwaarachtige) persoonlijkheidscultus rond Donald Trump. Een interessant artikel over dit fenomeen in Foreign Affairs.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Oorlog

Het voelde wat vreemd en onbehaaglijk om midden in de gezelligheid (en de drukte) van december te moeten nadenken over oorlog. Toch koos Mark Rutte er als secretaris-generaal van de NAVO — voor het tweede jaar op rij — voor om in deze dagen een waarschuwende toespraak te houden. Wat me opvalt: de reactie in ons publieke debat blijft wat laconiek. En dat terwijl de geopolitieke panelen heel snel verschuiven. Wie Venezuela, Oekraïne, Taiwan, Groenland, Iran en Somaliland aan elkaar durft te verbinden, begrijpt wellicht beter waarom Rutte opnieuw alarm slaat. Zijn oproep aan Europa om (geopolitiek en militair) sneller op eigen benen te staan, wint hiermee in ieder geval flink aan waarachtigheid.

En voor wie dichterbij huis meer bewijs wil zien, kwam de Litouwse minister van Buitenlandse Zaken — Kęstutis Budrys — in december naar Maastricht om de Prinses Beatrixlezing uit te spreken. Een diplomatiek verhaal, maar wel onder hoogspanning. Want Estland, Letland en Litouwen weten: als Rusland in Oekraïne wint, verlegt Putin zijn focus naar ons. En aangezien er nu al honderden Nederlandse troepen in Litouwen gestationeerd zijn, heeft Budrys ons ook iets te zeggen. Dat je Mark Rutte niet altijd op zijn woord wilt geloven, is de Nederlandse kiezer niet meteen kwalijk te nemen. Maar twijfelen aan de waarachtigheid van deze Litouwse minister, dat lijkt me een stuk moeilijker.

2) Geld

Van een heel andere orde waren de dringende adviezen van Peter Wennink (oud-topman van ASML). Hij kwam vlak voor Kerst met een urgente boodschap: willen we onze welvaart op peil houden, dan is er heel snel werk aan de winkel. Al was het maar omdat die broodnodige investeringen in onze weerbaarheid ergens van betaald moeten worden. In de eerste reacties leek iedereen het roerend met Wennink eens. Pas na een paar dagen klonken er - voorzichtige - kanttekeningen.
Wat mij opviel: Wennink hield bij de presentatie van zijn rapport (video hierboven, van 8’10 tot 47’50) een minicollege van 40 minuten vol systeemtaal: maakindustrie, systeemintegrators, infrastructuur, randvoorwaarden, de juiste dingen doen, innovatie, aanjagen, investeren, rapid delivery. En dat allemaal voor een sterk en veerkrachtig Nederland in een relevant Europa. Het einddoel: toekomstige welvaart. Pas aan het einde klonk het iets menselijker en waarachtiger, toen Wennink sprak over ‘mensen werk kunnen bieden, een dak boven hun hoofd, eten op tafel, onze kinderen allemaal naar een goede school, ons voorbereiden op een toekomst die steeds onzekerder is, iedereen toegang tot zorg en veiligheid.’ Een woord dat nogal ondersneeuwde? Klimaat.

3) Wijsheid

Gelukkig heeft december altijd een ‘retorische zekerheid’: Kersttoespraken. Koning Willem-Alexander deed daarin dit jaar precies wat Wennink naliet: het grote en het kleine aan elkaar verbinden. Hoe de geboorte van een enkel kind iets zegt over de grote emoties, onzekerheden en lessen die het leven te bieden heeft. Via kleine voorbeelden raakte de Koning aan de essentie van het leven. De speech ging naadloos over in een reflectie over opgroeien, volwassen worden en de cruciale vraag in wat voor wereld we eigenlijk willen leven? Het ging over alle grote problemen van deze wereld en deze tijd, maar bleef toch persoonlijk en kernachtig. En precies dat maakte deze Kersttoespraak waarachtig.

Datzelfde gold voor de Kersttoespraak van de gouverneur van Curaçao, Mauritsz de Kort (vanaf 10’25, met Nederlandse ondertitels). Ook hij maakte het klein en kernachtig, door zich te richten op eenvoudige gebaren in de persoonlijke relaties tussen mensen. Zeker in een kleinere gemeenschap geldt: het kan onderling botsen, maar je moet altijd met elkaar verder. Ook hier viel het eenvoudige taalgebruik op, met duidelijke beeldspraak, een vaderlijke toon en praktische suggesties. Zijn speech wint bovendien aan urgentie en gewicht, als je bedenkt dat De Kort deze toespraak uitsprak op een kleine 70 kilometer afstand van Venezuela: dat is de afstand tussen Den Haag en Amersfoort.

4) En verder…

…hoorde ik opvallend vaak van pubers dat ze ‘klaar zijn’ met ‘SIX-SEVEN’. En dan vooral het feit dat volwassenen het overnemen. Helaas voor hen: de meme werd bij ons kinderwoord van het jaar - en in het Verenigd Koninkrijk zelfs woord van het jaar - en zal dus nog wel even rage bait blijven. Nog een boeiende observatie: we zijn tegenwoordig graag ergens ‘klaar mee’, aldus NRC-columnist Arjen van Veelen.

5) Tips

-Schrijf je zelf wel eens speeches of sta je regelmatig voor een groep te spreken? En wil je snel de basis van een overtuigend verhaal onder de knie krijgen? Schrijf je dan in voor mijn eenmalige training: een speech in een dag! Meer informatie of aanmelden? Je leest er hier alles over.

-In december zette ik in de podcast Zin van de Dag (van Stine Jensen en Omroep HUMAN) twee schrijvers in de spotlights. Eerst de rede van William Faulkner bij de uitreiking van de Nobelprijs voor de Literatuur. En op de laatste dag van het jaar eerde ik een prachtige zin van T.S. Eliot: een klein podcastritueel om het jaar af te sluiten.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Balen

Waarschijnlijk hadden ze het netjes afgesproken: Rob Jetten en Henri Bontenbal reageerden op het vertrek van informateur Hans Wijers met exact hetzelfde woord: balen. Interessante woordkeuze. Want wat zeg je daar precies mee? Dat het even tegenzit, ja. Maar ook dat je er wel weer overheen komt. ‘Balen’ maakt het niet te groot en niet te klein. Je kunt er altijd meerdere kanten mee op. Zoals: het doet me niets, maar ik moet wel betrokkenheid uitstralen. En dus houd ik het op ‘balen’. Of: het doet me heel veel, maar ik wil niet teveel emoties tonen. En dus houd ik het op ‘balen’. Dat maakt het woord wel minder waarachtig: als ik zeg dat ik baal, vertel ik niet hoe ik me echt voel of wat ik echt vind. Ik houd afstand. En ik ken mensen in mijn eigen omgeving die daar juist van balen.
Politici balen trouwens steeds vaker, de laatste jaren. Het lijkt me een generatiekwestie: de wat oudere, bedaagde politicus of bestuurder kiest net iets andere woorden. Henri Bontenbal (CDA) ‘baalde’ van zijn eigen uitspraken bij Nieuwsuur. Jan Paternotte (D66) ‘baalde’ van verdeeldheid in het Kabinet over de Defensiebegroting. En Nicolien van Vroonhoven (NSC) baalde in de Kamer zelfs twee keer van het uitstellen van een debat over inflatie. Eerder baalde minister Sophie Hermans (VVD) meerdere keren: toen het kabinet Rutte-IV viel, maar ook toen we klimaatdoelen niet leken te halen en toen de NS staakte. Zo hebben we te maken met baalinflatie. Balen wordt een standaardreactie, een weggooiwoord.

2) Feeks

Maar waar baalden Jetten en Bontenbal nu precies van? De kern zat in twee andere woorden: ‘leugenaar’ en ‘feeks’. Het ene woord bleek door de vermeende dader helemaal niet gezegd te zijn. Het andere woord werd subtiel gelekt uit een privé-appgroep. Het is natuurlijk bedenkelijk om een vrouw voor ‘feeks’ uit uit te maken, of ‘heks’, for that matter. Maar tegelijk meten we in het publieke debat ook snel met verschillende maten. Niet iedereen is een onhandige slip of the tongue gegund. Eisen we niet te vaak perfectie van onze leiders? En leidt dat niet weer te snel tot onwaarachtigheid? Hoe vaak zien we leiders niet angstig vasthouden aan een script, een woordvoeringslijn of aan nietszeggende woorden - te bang om fouten te maken? Terwijl juist die angst vaak averechts werkt: het doodt je waarachtigheid - je vermogen om echt contact te maken.

3) Preek

Dat contact maken lukte een andere spreker deze maand opvallend goed. Van generaal b.d. Peter van Uhm weten we dat hij zijn woorden zorgvuldig kiest. Zijn TED-talk uit 2011 en zijn speech bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam (2013) inspireren nog steeds. Hij voegde er deze maand rake woorden aan toe. Dat deed hij in de Bijzondere Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal, waarin het herstel van de parlementaire democratie na de Tweede Wereldoorlog werd herdacht. Populistische politici kregen waarschijnlijk jeuk van Van Uhms vaderlijke preek, want de speech klonk als een hoognodig portie truth to power. Je ziet de speech hier (vanaf 49’15). Teruglezen doe je hier. Hieronder de andere, indrukwekkende speeches van Van Uhm:

4) En verder…

…gaat Curaçao naar het WK onder leiding van ‘de kleine generaal’ Dick Advocaat. Maar het land heeft niet alleen ‘de kleine generaal’, maar ook sinds deze maand ook een nieuwe gouverneur: Mauritsz de Kort. Zijn aanvaardingsspeech in het Curaçaose parlement was ijzersterk: inhoudelijk rotsvast, maar ook menselijk en kwetsbaar: “Sta mij toe van u te houden. Sta mij toe u te dienen.”. De gouverneur sprak in het Papiaments (vanaf 27’50), maar de speech is hier ook in het Nederlands terug te lezen.

…hield filosoof en schrijver Alicja Gescinska in Ieper de Elfnovemberlezing. Ze overdacht het einde van de Eerste Wereldoorlog, maar ook de oorlogen van nu: “Je moet kijken naar hoe er in een samenleving over anderen gedacht, geschreven, gesproken wordt. Een oorlog begint niet met wapens, maar met woorden. Het moorden begint met woorden. Daarom is de taal de kanarie in de kolenmijn; wanneer het publieke discours verschuift in de richting van systematische haatspraak, is bloedvergieten niet meer veraf. Oorlog is methodische massamoord die een soort geestelijke verdwazing, een morele verstandsverbijstering vergt vooraleer zij kan plaatsvinden. De wreedaardigheid van ons spreken en denken gaat vooraf aan de wreedaardigheid van onze daden.”

…vatte deze scène uit de EO-programma Dit is de Week de onwaarachtigheid van het publieke debat in de talkshows goed samen. Ophef zoekt ophef en levert weer nieuwe ophef op. Het Nederlandse treurspel, aldus EW-columnist Zihni Özdil.

5) Lees- en luistertips

-Kan het publieke debat beter? De Vlaamse cultuurfilosoof Simon Truwant ziet gelukkig een uitweg uit dat treurspel en beschrijft dat in een heel boeiend boek: De waarheid heeft vier gezichten. Truwant begint met het principe van waarachtigheid, als lens om naar het publieke debat te kijken. En alleen daarom al is het boek een enorme aanrader.

-Dit weekend zag ik de documentaire Facing War, over het laatste jaar van Jens Stoltenberg als secretaris-generaal van de NAVO. Opnieuw trof me hoe belangrijk ‘kleine’ taal is voor effectieve diplomatie: van een persoonlijk woord tot zoekende zinnen of een voorzichtig zwijgen. Sprekend leiderschap is — zeker in tijden van oorlog en vrede — een dunne evenwichtsbalk. Je ziet de hele documentaire hier.

-En op 21 november eerde ik John F. Kennedy en zijn speechschrijver Ted Sorensen in de podcast Zin van de Dag, met een kleine ode aan een prachtige stijlfiguur: het chiasme.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Pathos…

Een verkiezingscampagne zou het hoogtepunt van het publieke of politieke debat kunnen zijn, met weken vol scherpe interviews en stevige tv-debatten over de belangrijkste onderwerpen. Geopolitiek en klimaat kwamen er echter wat bekaaid vanaf, deze maand. En moet je dan als lijsttrekker ineens toch iets zeggen over zoiets essentieels als water? Dan bluf je je eruit met een onwaarachtige woordensalade:

Tegelijk viel me (in mijn eigen online bubbel) op hoeveel mensen druk zijn met het lezen van de theebladeren. Campagne-experts en duiders vertellen om het hardst wie het momentum heeft en wat hét campagnethema wordt. Het gevolg: teveel self-fulfilling prophecies en een drukke zoektocht naar vast niet toevallige gebeurtenissen of talige handigheidjes (‘Wordt dit dé game changer?’). En steeds maar de vraag: wie wint dit? De verkiezingscampagne als sportwedstrijd. De meest waarachtige woorden over de campagne kwamen deze maand daarom van cabaretier Pieter Derks:

2) …logos…

Oneliners en campagnelogans — Het kan wél, Voor een fatsoenlijk land, Red je hypotheekrenteaftrek, Samen vooruit, Doe iets nieuws — zijn vooral bedoeld om het (democratisch) pathos aan te zwengelen. Niets mis mee, zolang de andere ingrediënten van de retorica een beetje balans aanbrengen. Vandaar dat ik deze maand bleef hangen bij een uur televisie dat dieper ging dan de sportwedstrijd. In het tv-programma Kruispunt leverden , Rik Torfs en Ad van Nieuwpoort een flinke portie bedachtzame, waarachtige woorden. Ze zochten naar de (kardinale) deugden in de hedendaagse politiek, met mooie voorbeelden. Je moet er een uur voor gaan zitten, maar het is de moeite waard.

Heb je een iets kortere spanningsboog? Dan is dit stuk van Beatrice de Graaf en Rik Peels in NRC over deugden in de politieke campagne ook de moeite waard.

3) …en ethos

Maar de échte waarachtigheid komt pas bovendrijven als lijsttrekkers iets van zichzelf op het spel durven zetten. En dat gebeurde gelukkig in het tv-programma Een buitengewoon gesprek. Even weg van de strategie en de tactiek, maar ontwapenende vragen van mens tot mens. Ineens zie je de mens achter de politicus. En juist dat zou het doel van een campagne óók moeten zijn.

Het kan dus wél. Wat mij betreft mag er veel meer van dit soort echtheid en menselijkheid in campagnetijd te zien zijn. Hier werden professionele praters ondervraagd door mensen die eerst zochten naar contact - en daarna pas naar een antwoord. En als dat lukt, dan komen bij de geïnterviewden vanzelf doorleefde waarden en drijfveren boven drijven. Dat geeft veel meer inzicht dan de slogans, oneliners en een-tweetjes in een debat. Je voelt dan: woorden maken de mens. Bovendien: als lijsttrekkers juist in deze weken rustig de tijd nemen voor een goed gesprek met mensen die niet snel gezien worden in het publieke debat, tonen ze daarmee ook nog eens hun democratisch ethos.

4) En verder…

…hield mensenrechtenadvocaat Nani Jansen Reventlow deze maand de Martin Luther Kinglezing aan de Vrije Universiteit, over radicale rechtvaardigheid: Each of us can be the revolution. Niet een echt een thema in deze campagne. En daarom juist de moeite waard.

…sprak de moedige oppositieleider en dissidente Sviatlana Tsikhanouskaya uit Belarus deze maand in De Rode Hoed in Amsterdam de Oktoberlezing uit, over het cruciale gevecht voor vrijheid voor haar land. Ook geen campagnethema. Helaas. Want dit gevecht gaat ook over ons.

5) Lees- en luistertips

-Vorige week zaterdag mocht ik aan tafel bij Frits Spits ook iets zeggen over de toon en taal van deze verkiezingscampagne. Je kunt het hier terugluisteren.

-En op 2 oktober (de Dag van de Geweldloosheid) deelde ik in de podcast Zin van de Dag een tijdloze wijsheid uit de mond van Mahatma Gandhi.

-Wie meer wil begrijpen over de bronnen van het huidige publieke en politieke debat, die binged de NPO-docuserie Fortuyn: On-Hollands. De acht afleveringen dompelen je onder in de processen waardoor Pim Fortuyn opkwam als stem van de tijdgeest. Bovendien besef je al kijkend: woorden maken de tijd.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Woorden maken de tijd

Over de politieke taal van de afgelopen maand zou je een dik boek kunnen schrijven. De aftrap van de verkiezingscampagne, Prinsjesdag, de moord op Charlie Kirk en de rellen in Den Haag leverden een eindeloze woordenstroom op: mening, duiding, sleep, repeat. Zelf zag ik veel terugkerende patronen van deze tijd (ik beschrijf ze ook in Sprekend Leiderschap): een hellend vlak vol karikaturen, bedreigingen en stropoppen. Debatten waarin politici constant speuren naar andermans vermeende kwaadaardigheid. Online is de verbale cultuuroorlog al nauwelijks meer te harden. En op tv maken ‘opiniemakers’ van deze online echokamer weer ‘het gesprek van de dag’. Onder het mom van free speech klinkt vooral veel Me Speech, zoals Timothy Snyder hier beschrijft. Hoewel kranten en tijdschriften daarbij soms oases van bedachtzaamheid lijken, wordt de echokamer ook op de opiniepagina’s ontleedt. Het publieke gesprek is, kortom, behoorlijk uit het lood. Veel meningsuiting en maar weinig meningsvorming, in de woorden van journalist Tom-Jan Meeus. Misschien raakt dit citaat van Václav Havel wel de essentie van deze tijd: “The natural disadvantage of democracy is that it binds the hands of those who take it seriously while allowing those who don’t take it seriously to do almost everything they want.”

2) Parrhesia

Wat stellen we hier tegenover? In Sprekend Leiderschap zoek ik het antwoord in een term die in de oude Griekse democratie samenging met isegoria (de vrijheid van spreken). Dit tweelingwoord is parrhesia. Het betekent de verplichting om het ware te zeggen en je oprecht om de gemeenschap te bekommeren: jouw individuele vrijheid kan niet losstaan van het geheel. Gelukkig klonken deze maand meer dan genoeg (waarachtige) woorden met dat doel. Bedachtzame speeches, redelijke visies en vergezichten, ze waren er gewoon: op universiteiten (bij de opening van het academische jaar, zoals hier en hier), op symposia, bij beschaafde protesten, op partijcongressen en in de Tweede Kamer. Zo beschreef Sheila Sitalsing in haar Abel Herzberglezing waar zo’n hellend vlak — ook in taal — toe leidt.
Er waren dus genoeg stemmen die tegen de tijdgeest ingingen, deze maand. Ze braken misschien niet door het algoritme heen, verschenen niet allemaal op Youtube en werden niet gretig ontleed aan de talkshowtafels. Maar je zou kunnen zeggen dat al deze sprekers het gelijk bewijzen van de dichter W.H. Auden: All I have is a voice / to undo the folded lie (uit zijn prachtige gedicht September 1st, 1939).

3) Woorden maken de mens

Iemand die zijn stem daar consequent voor gebruikt in de Tweede Kamer, is Michiel van Nispen. Hij ontvang juist daarom deze maand de jaarlijkse Prinsjesprijs. Van Nispen noemt zichzelf een ‘niet-altijd-aandacht-trekkende volksvertegenwoordiger’: “Ik vind mezelf namelijk géén opvallend Kamerlid. Jullie hebben de prijs niét toegekend aan iemand die schittert in de talkshows. Of die het grappigste of felst is over de ophef van de dag, op X of andere socials. Je kunt namelijk veel van me zeggen, maar niet dat ik actief ben op sociale media.” En dus gebruikte de prijswinnaar zijn speech ook als een ode aan de inhoud.

4) Stilte

Maar de meeste indruk maakten de woorden van Marian Eisden, de pleegmoeder van de doodgeschoten Jerryson uit Capelle a/d IJssel. Geen vrouw van veel en grote woorden. En ook haar pleegzoon was dat niet, als we op de nieuwsberichten mogen afgaan. Maar wat ‘ma’ Marian hier zegt, komt binnen: geen snelle oordelen, geen harde verwijten en geen goedpraten. Nee, te midden van de rauwe emotie spreekt ze alleen een paar eerlijke, eenvoudige, rake zinnen. Ze poetst de tragiek van zijn leven en dood niet weg, maar biedt zichzelf en de aanwezigen een manier om daarmee om te gaan, in het moment. En dat doet ze kwetsbaar en moedig. Het deed me weer denken aan een vergelijkbare speech: de woorden van de jonge Rosaria Costa, bij de uitvaart van haar man. Die kwam in 1992 als lijfwacht om het leven, toen de maffia een bomaanslag op een onderzoeksrechter pleegde. In Sprekend Leiderschap vertel ik meer over deze speech en wat je ervan kunt leren om zelf de juiste woorden te vinden.

5) Lees- en luistertips

-Natuurlijk greep ik kans om Auden op 1 september in het zonnetje te zetten, met beide handen aan. Je hoort hem dus in Zin van de Dag, de dagelijkse podcast van Omroep HUMAN. En uiteraard konden we deze maand in de podcast ook niet om de tijdloze woorden in de Troonrede heen.

-De bedenker van deze podcast is filosoof en schrijver Stine Jensen. Deze zomer kwam ook haar nieuwste boek uit, dat ze schreef samen met psycholoog Ingeborg Herdingh. Een boek boordevol ‘zachte’ woorden en gedachten voor een harde tijd.

-Tot slot verslond ik afgelopen weekend het nieuwste essay van Bas Heijne, waarin hij soepel de verbinding legt tussen de Atheense democratie ten tijde van Perikles en onze tijd. Zijn rode draad? Democratie is altijd kwetsbaar. Het zijn de woorden van leiders om haar te versterken of beschadigen. De keuze is dus aan onszelf.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt nu in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Sukkel

Sorry seems to be the hardest word, zong Elton John al. En inderdaad, het is niet makkelijk om en plein public het boetekleed aan te trekken. Eerlijk duurt het langst, zeggen we dan. Zeker als je een publieke functie hebt en je woorden op camera staan. VVD-Kamerlid Eric van der Burg spreekt over het algemeen met open vizier en draait niet om de hete brij heen. Ook niet in verhitte discussies met collega’s en hun medewerkers, zo blijkt. Wel zo waarachtig, zou je kunnen zeggen. Maar hoewel een frisse scheldpartij misschien even oplucht, bevestigt zijn uitbarsting hier alleen maar het primaat van primaire emotie in het politieke discours. Dat Van der Burg zelf ook van alles naar z’n hoofd geslingerd kreeg, maakt de situatie natuurlijk niet beter. Maar gezegd is gezegd. Daarom is het meest waarachtige in deze casus zijn eigen mea culpa. Want het kan ook heel anders.

2) Aanval

Neem bijvoorbeeld voetballer Redouan El Yaakoubi. In een uitzending van BOOS bleek zijn liefdadigheidswerk soms commerciëler dan hij zelf presenteert. Zijn reactie? 43 minuten waarin hij het ongunstige beeld probeert te weerleggen. En passant presenteerde hij zichzelf iets teveel als slachtoffer en weerlegde maar weinig feiten uit de uitzending van BOOS. Natuurlijk kan de bedoeling heel oprecht geweest zijn, maar het oogt meer als een poging om de aandacht te verleggen naar de afzender van de vervelende boodschap. Daarmee bevestigt hij echter ook dat de ander een punt heeft. Het is desondanks een beproefde tactiek, die je op veel plekken in het publieke debat ziet. Zo doet de Amerikaanse president niets liever en ook in eigen land doen sommige politici er graag aan mee. Ook daar kan Tim Hofman overigens over meepraten. Het onwaarachtige van al deze manoeuvres is dat ‘sorry’ zeggen blijkbaar zo lang en zo duidelijk mogelijk uitgesteld of ontweken moet worden. En wie daar eerst al z’n aandacht op richt, komt nóg onwaarachtiger over als er dan tóch excuses worden gemaakt.

3) (On)veilig

De moraal hiervan? Dat het publieke gesprek vaak niet veel meer is dan zo dicht mogelijk langs elkaar heen praten. Dat de politiek de toon aangeeft, stemt niet zo hoopvol. Talkshows hebben er een handje van om de gebruikte maniertjes over te nemen en mee te waaien met de stevigste windrichting. Of, zoals columniste Carolina Trujillo vrolijk moppert: “…dat het publieke debat tegenwoordig inhoudt dat mensen met zo min mogelijk verstand van zaken en zo veel mogelijk volgers voor zo kort mogelijke aandachtsbogen zemelen over wat er niet toe doet.” Het resultaat: een echoput van oppervlakkige meningen en geen echte uitwisseling van ideeën, vragen of dilemma’s. Aan emoties en grote woorden geen gebrek, inderdaad. Het wordt er eigenlijk gewoon heel saai van. En als het toch even spannend wordt? Dan zijn daar “…de vier ruiters van de relatie-apocalyps – bekritiseren, schuld afschuiven, minachten en negeren; ooit bedacht door therapeut John Gottman…”. Het is dus niet zo vreemd dat de toon en de sfeer in het publieke debat als onveilig aanvoelt. En dat daar dan ook steeds meer ‘therapietaal’ opduikt, is ineens heel begrijpelijk. Taal wordt toxisch, narcistisch of pure gaslighting - en wordt het nog een enorme struggle om een gewoon, waarachtig gesprek te voeren in de publieke sfeer. The struggle is dus real en begint bij onszelf: bij onze eigen woorden en bij de keuze door wie we ons in de politiek laten vertegenwoordigen: door degene(n) met veel of weinig uitroeptekens?

4) Maar…

…all who wander are not lost. Want boven het maaiveld zagen we deze zomer gelukkig ook hartverwarmende, moedige en waarachtige woorden van mensen die de struggle op een waarachtige manier aangingen.

Zo suste burgemeester Sharon Dijksma begin juli eigenhandig een opstootje in de Utrechtse gemeenteraad. Ze maakte geen omtrekkende bewegingen, maar deed - in woord en daad - een stap naar voren toen het spannend werd. En ze legde vrijwel meteen rustig uit waarom ze hiervoor koos. In alle eerlijkheid: ik werk met enige regelmaat met Dijksma samen en ben daarom wellicht wat bevooroordeeld. Maar dit optreden is wat mij betreft hét voorbeeld van waarachtigheid van deze zomer. Het zegt veel over het verhitte publieke debat. Maar het laat ook zien dat er nog meer dan genoeg moedig en waarachtig leiderschap is in ons land.

Sterk en moedig waren ook de woorden van Nienke ‘s Gravemade na de hartverscheurende moord op het 17-jarige meisje uit Abcoude. Veel woorden schieten tekort, na zo’n vreselijke gebeurtenis. En dat geldt zeker voor vage verdachtmakingen en mansplaining in politiek en media. Een eenvoudige, oprechte cri de coeur is meer dan genoeg.

5) Lees- en luistertips

-Dankzij dit artikel in De Volkskrant lees ik op dit moment De vis in het water van Mario Vargas Llosa. De schrijver overleed dit voorjaar en is vooral bekend als winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur. Dat hij eind jaren tachtig een grote politieke belofte was en vervolgens faalde, is minder bekend. In dit boek kijkt hij openhartig terug op zijn leven en zijn politieke avonturen. Boeiend is ook hoe de gevierde schrijver ontdekt dat oprecht en overtuigend spreken (en speechen) niet altijd samen opgaan, zeker als als je grootste politieke tegenstander een doorgewinterde populist en opportunist is.

-Hoogleraar Henk te Velde schreef al eerder een interessant boek over politiek debat en welsprekendheid in de 19e eeuw. Nu is zijn nieuwste boek uit, dat zich richt op Nederlands politiek redenaarstalent in de afgelopen twee eeuwen. Ik heb het nog niet gelezen, maar durf het ongelezen aan te prijzen…

-Wat is het beste medicijn tegen een polariserend debat? Paul Stamsnijder (De Reputatiegroep) komt ook met een nieuw boek, waarin hij pleit voor meer dialoog. Het verschijnt in oktober, midden in een ongetwijfeld roerig politiek en publiek (verkiezings)debat.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt nu in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Leveren

Woorden maken de tijd is een van de principes uit m’n boek. Een typisch woord van het publieke debat in deze tijd? Leveren. Dilan Yeşilgöz zei het wel 8 keer in haar speech op het VVD-congres van deze maand. En reken maar dat we het nog vaak gaan horen in de verkiezingscampagne. De aanname achter dat ene woord is nogal schraal: dat democratische politiek er vooral is om de problemen van de mensen op te lossen, beloftes waar te maken, te doen wat ‘de kiezer’ wil - en rap een beetje. Een soort politieke webshop, met partijen die zonder gedoe leveren. Just in time thuisbezorgd bij de politieke consument, die hopelijk tevreden is. En zo niet? Terugsturen en de volgende keer gewoon bestellen bij een ander. Het is wat gechargeerd, maar de focus op leveren is vrij dodelijk voor de democratie. Per direct mee stoppen, dus, schrijft Hans Goslinga in Trouw.
Scoort leveren omdat het aanslaat in ons ‘snelle brein’ (Systeem 1 in de visie van Daniel Kahnemann)? En zo ja, is het dan waarachtig? En moet je er dan automatisch in meegaan? Zeker, we snakken naar een politieke doorbraak voor veel grote vraagstukken. En daar hoort ook ongeduld over politici en bestuurders bij. Maar als we blind focussen op leveren, kijken we door een rietje naar de democratie, waarschuwt dit uitstekende stuk uit Amerika. Leveren klinkt misschien lekker, maar het levert ons uiteindelijk vooral nog meer cynisme en wantrouwen op. Want de ingewikkelde keuzes en afwegingen achter die levering, die krijgen we er gratis bij. Bovendien: wat leveren we eigenlijk zelf, behalve onze mening?

2) Milde meerderheid

Maar misschien ligt de oplossing wel bij de Milde Meerderheid. Een term die heel bewust gekozen is door de initiatiefnemers van . Het is een positieve spin-off van de Silent Majority, omarmd door Richard Nixon. VON houdt het midden tussen een denktank, actiegroep en een pseudo-politiek campagneplatform, als steun in de rug van de democratie. Het doel? Nederland de goede kant duwen. Ik hoop dat het succesvol is, al leunt ook dit initiatief sterk op woorden die werken. Want wat is dan ‘goed’? Is dat hetzelfde als Opstaan voor het goede, de nieuwe campagneslogan van de ChristenUnie? Of goed bestuur, waar NSC prat op gaat? De vraag erachter: kun je een politieke stijl verslaan met eigen middelen? Als de focus ligt op wat woorden doen in plaats van waar ze vandaan komen, blijf je als politieke beweging dan niet ‘a mile wide and an inch deep’? Met andere woorden: hoe stevig is het fundament onder die woorden?
Maar misschien wordt VON wel een succes, juist omdat de vorm zo past bij deze tijd. Ontstond BBB niet ook als politiek product van het agrarische marketingbureau ReMarkAble - als een platform vol belangen, zonder samenhangend mens- en wereldbeeld? Ook het nieuwe beginselprogramma van fusiepartij GroenLinks/PvdA is een fris verhaal (hoopvol en links), maar zonder stevig ideologisch of politiek-filosofisch fundament. De vraag is op welke woorden je dan terug kunt vallen, als het politieke debat echt een waardenstrijd wordt. Niet alleen binnen je partij, maar ook op dat nieuwe platform - dat de democratie moet helpen leveren?

3) Daddy dramt, dreigt en dealt

Het ongeduld achter leveren zegt ook iets over onze behoefte aan leiderschap dat kracht en macht uitstraat. Aan concrete resultaten, waarmee je zo snel mogelijk terug kunt naar de kiezer. Op de NAVO-top in Den Haag zagen we er vorige week een glimp van. Ook de NAVO-lidstaten moesten leveren en deden dat met verve, aangevoerd door de man die feilloos weet aan te sluiten bij wat anderen graag horen. Rutte’s strategische smsje stond meteen online en zijn vrolijke slip of the tongue over daddy - die twee vechtende kinderen op een schoolplein uit elkaar houdt - ging de wereld over. Dat zulke taal het onpeilbare leed en de complexiteit van het Midden-Oosten nogal wat geweld aan doet, is ook een teken van de tijd. Het zal Trump worst wezen, want de gewenste beeldvorming werd tenminste geleverd. En de Amerikaanse president was dus mild gestemd. Op de persconferentie na de NAVO-top wees hij er nog eens fijntjes op: “Deals maken, dat doe ik mijn hele leven al.” Het is een glibberig eufemisme voor drammen en dreigen tot de ander eieren voor z’n geld kiest. Dat Europa veel meer voor de eigen veiligheid moet bijdragen, is geen raketwetenschap. Dat er dus een inhaalslag nodig is, ook niet. Maar het cliché dat woorden ertoe doen is daarmee niet minder waar. Zeker als het om dit soort metaforen gaat.

4) En verder…

…maken woorden de mens. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky is daarvan het levende bewijs. Hij belichaamt een waarachtig karakter (ethos), brengt oprechte emotie over (pathos), redeneert krachtig (logos), verwoordt de tijd (kairos), strijdt om erkenning (thymos) en vertelt een groter verhaal (mythos). Met een mooie stijlfiguur bovendien: “Rusland is sterker dan ieder van ons in zijn eentje, maar zwakker dan wij allen samen.” Zijn toespraak in de Tweede Kamer (vorige week) staat helaas nog niet op Youtube en is alleen via de site van de Tweede Kamer te bekijken. Een ding staat sinds 24 februari 2022 als een paal boven water: Zelensky levert, ook als de rest van de wereld weifelt.

…heeft het prachtige Bonaire het niet makkelijk. Het eiland groeit (te) snel en dat zorgt voor een kluwen aan maatschappelijke problemen: van hardnekkige armoede tot jeugdcriminaliteit en vuurwapengeweld. Zowel het Openbaar Lichaam (=gemeente) als het Rijk lopen achter de feiten aan. Ze kunnen niet leveren, zeg maar. En als de bestuurlijke logica stukloopt op de werkelijkheid? Dan moet de overtuigingskracht inspringen. Gezaghebber (=burgemeester) John Soliano hield deze maand daarom een serieuze videotoespraak, om sprekend leiderschap tonen. De Nederlandse vertaling is hier te lezen. Soliano roept op tot mildheid, maar vraagt ook om moreel leiderschap: “Laten wij het kwaad afwijzen.” Belangrijke woorden, die toch ook machteloos klinken. Leveren is duidelijk niet genoeg.

…gaat taal grotendeels over betekenis. Bijvoorbeeld het woord economie, waarbij we aan omzet, export en het bbp denken. Matthias Olthaar betoogde deze maand in een boeiend pleidooi in NRC dat we anders moeten denken en praten over wat economische waarde heeft en wat economische waarde is: “Economie is millennia lang begrepen als iets dat het beste vertaald kan worden als gemeenschapskunde. Als gemeenschap denk je na over de vraag wat het leven de moeite waard maakt en wat we aan goederen en diensten nodig hebben voor een goed leven.”

5) Lees- en luistertips

-De focus op woorden die werken wijst onder andere op een behoefte aan duidelijkheid, schreef journalist Tom-Jan Meeus vorig jaar in zijn essay voor de Maand van de Filosofie. Ik maakte er dankbaar gebruik van voor mijn eigen boek. Deze maand las ik het nog een keer, omdat ik vrees voor een campagne vol eindeloze fastfood-zinnetjes, als cruciale brandstof voor de online ophef-economie.

-Toch hoop ik ook dat we die dictatuur van de duidelijkheid zat worden en meer waarachtige woorden gaan eisen van leiders. Juist omdat we met woorden betekenis geven aan de democratie, schrijft de Amerikaanse hoogleraar Timothy Snyder in zijn boekje On Tyranny. Een van zijn rake adviezen is daarom: be kind to our language.

-Aan de mengtafel van Frits Spits mocht ik deze mocht deze maand iets zeggen over de politieke taal bij de val van het Kabinet. Je luistert het fragment uit De Taalstaat hier terug.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt nu in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) Amateurs

Woorden zijn daden. Geert Wilders past dit principe al 20 jaar effectief toe. De Haagse dynamiek is inmiddels rond zijn taalgevoel gevormd. Maar nu hij als ‘serieuze’ regeringspartij ook andere daden moet tonen, staart ook hij toch in een bodemloze diepte. Ja, woorden zijn daden. Maar als ze niet samengaan met ándere daden (en dus waarachtigheid tonen), zijn ze hoogstens een prikkel voor onze emoties. Case in point: de reacties op zijn Wilders’ persconferentie over het asielbeleid. Op de terechte vraag ‘Ligt dan altijd alles aan een ander?’ komt zijn meest loyale partijgenoot (en verantwoordelijk vakminister) niet verder hakkelend gepruttel in de plopkap van Powned.
Lees vervolgens dit rake essay van Bas Heijne over de politieke amateur: “De jennende retoriek van Wilders blijkt nauwelijks raakvlak te hebben met welke bestuurlijke werkelijkheid dan ook … Dat is het huidige politiek amateurisme ten voeten uit – doelbewust agressief en onrealistisch, en uiteindelijk zonder enige reële consequentie.”
Toch zegt de lange dominantie van Wilders’ taal ook iets over onszelf, schrijft Henk den Uijl (onderzoeker en docent bij de NSOB) in het Nederlands Dagblad: “De paradox van deze tijd is dat er meer daadkrachtig leiderschap is vereist… [Maar tegelijkertijd] minder ronkende taal over wat de overheid allemaal vermag. Een besef van lotsverbondenheid, ondanks al onze verschillen, dat we het uiteindelijk toch met elkaar moeten doen. De vraag is of wij, het volk, deze paradox kunnen verdragen en niet zullen zwichten voor emoties, demagogen en groepsdruk. Als we klagen over onze leiders, beklagen we ook en vooral onszelf.”

2) Herdenken

Een stuk oprechter ging het er deze maand aan toe bij de soms felle discussies over de Nationale Dodenherdenking. Woorden bouwen (en breken) relaties is een ander principe uit Sprekend Leiderschap. Rond 4 en 5 mei waren die woorden soms hard en emotioneel - en stonden relaties soms flink op het spel. Er kwamen bovendien ook andere daden aan te pas, zoals de verstoring van de viering van 5 mei in Wageningen. Maar tegelijk viel me op hoezeer mensen oprecht zochten naar manieren om het immense leed van toen (de holocaust) te verbinden aan het uitzichtloze leed van nu (Gaza). En waar oprecht gezocht wordt, is waarachtigheid vaak dichtbij. Zelfs aan de talkshowtafels, normaal toch de plek voor het vluchtige debatje over stevige standpunten, in snelle, hapklare brokken. Een mooi voorbeeld vond ik dit deel van het gesprek tussen Angélique Eijpe, Hedy d’Ancona en Frits Barend in Bar Laat. Ja, het is hier 2 tegen 1 en alleen al die ongelijkheid dwingt Barend flink in de verdediging. Maar tegelijk voel je hier dat ze het weliswaar hartgrondig opeens zijn (vanuit stevige morele waarden en diepgewortelde emoties), maar toch samen zoeken naar een manier om verder te kunnen. Niet makkelijk, maar wel een teken van waarachtigheid.

3) Wie heeft je dit geleerd?

Nog een principe uit Sprekend Leiderschap: woorden maken de mens. In de korte oorlog tussen India en Pakistan werd de wederzijdse haat deze maand flink opgepookt met woorden. Blijkbaar is dat waar ‘de tijd’ om vroeg: conflict dat een uitweg zoekt in bombardementen, maar ook de taal. Toch brak ook daar de waarachtigheid even door, in de woorden van een gewone jongen op straat. Hij heet Muhammed Kaif en wordt nog net niet gedwongen door de ‘journalist’ om Pakistan persoonlijk de oorlog te verklaren. Zijn antwoord - zou je kunnen zeggen - is een precisiewapen van oprechtheid en menselijkheid. Eenvoudig en ontwapenend tegelijk: “I have a brain, man!” Je hoort de journalist bijna happen naar adem: zijn verdienmodel (ophef, woede) afgeserveerd door zomaar een jongen op straat, die bovendien het publiek op zijn hand krijgt. Soms zijn eenvoudige woorden echt de meest effectieve daden. En dat uit de mond van een jonge ‘amateur’…

4) En verder…

…maken woorden de tijd. Dus wat zijn de buzzwords van nu? De Volkskrant onderzocht de taal in vacatureteksten. Het resultaat is niet verrassend, maar wel betreurenswaardig. Werkgevers smeken om mensen die flexibel, gedreven, proactief, inclusief en hands-on zijn. Wat we daarvoor terugkrijgen? Innovatie, visie, dynamiek en doorgroeimogelijkheden. En natuurlijk kun je overal impact maken. Weinig agile woordgebruik, zullen we maar zeggen…

…moet je wel heel waakzaam zijn als iemand dat ene woord - betreuren - gebruikt, betoogt Frank Huiskamp in NRC. Vroeger betreurde je iemand die overleed. Nu is betreuren een omfietswoord. Het klinkt deftig: je betreurt de ontstane ophef. Maar tegelijk fiets je met een wijde boog om de oorzaak en de dader van de ophef heen. En meestal is dat de betreurder zelf. “Het is taal voor zwakke ruggengraten, het is ietsklinkende nietsdoenerij. Betreuren is met een beetje water deppen als er een vieze, grote vetvlek op je fornuis zit. Iets betreuren is onkunde vermomd als onmacht, een excuus om niet meer te doen.”

5) Lees- en luistertips

-Om te snappen hoe weinig er achter de woorden van Wilders zit, werkt het om te analyseren hoe hij al 20 jaar zijn woorden kiest. Dat doet hij namelijk met bijna chirurgische precisie. Hoe? Daarover schrijft Robbert Wigt in zijn boek Kopvoddentaal. Hij kijkt puur taaltechnisch naar Wilders’ woorden en dat is leerzaam in een tijd waarin politieke taal vooral om effectbejag lijkt te draaien.

-Al een jaar of vier staat Moderne Profeten met stip bovenaan mijn lijst van favoriete podcasts. Vier seizoenen vol inspirerende portretten van mensen die tegen de stroom in zwommen, iets van zichzelf moesten opgeven en waarachtige woorden spraken - omdat ze niet anders konden. In de slotaflevering van seizoen 4 blik ik met de makers - Kees van Ekris en Daan Molenaar - terug op wat we van 11 bijzondere sprekers en leiders kunnen leren.
-Diezelfde Kees van Ekris was een jaar lang ‘Theoloog des Vaderlands’. Zoals we een nationale dichter of filosoof hebben die grote gebeurtenissen onder woorden brengt, is er dus ook iemand die dat doet met de theologie. Oftewel: hoe denken ‘we’ in deze tijd over God en geloof? Van Ekris ging een jaar lang op onderzoek uit en stuitte op allerlei mythes in de samenleving. Die mythes worden uiteraard verteld in woorden. En daar horen weer leiders bij, die ze spreken. Dat is - kort door de bocht - de link tussen Sprekend Leiderschap en dit thema. In zijn boek De magie van het geloof schreef Van Ekris op wie hij in dat jaar ontmoette en wat hij met hen op het spoor kwam. Ook als je niets met geloof hebt (of denkt te hebben) is het een heerlijk leesbare zoektocht naar waarachtigheid. Het enthousiasme en de bezieling stuitert van de pagina’s.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt nu in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.

1) ‘Wapens van vrede’

We kunnen natuurlijk niet om paus Franciscus heen. 12 jaar lang zette hij zijn woorden doelbewust in voor twee grote doelen: mensen en instituten - en zeker zijn eigen kerk - aanmoedigen tot liefdevolle barmhartigheid. Franciscus had een groot gevoel voor beeldende, eenvoudige taal. Woorden voor gewone mensen. Zo stelde de paus bij herhaling dat ‘een herder moest ruiken naar zijn schapen’. Met andere woorden: kerkleiders moeten dichtbij mensen zijn. Het mooie is: je ‘ruikt’ deze beeldspraak ook meteen. Nog zo’n metafoor: Franciscus zag de kerk als ‘veldhospitaal’: de plek waar vermoeide en gewonde mensen verzorgd en genezen worden, te midden van het gevaar en de strijd. Ook dat beeld voel je meteen, zeker nu de wereld onrustig en onzeker aanvoelt. En in zijn laatste paasboodschap - vorige week nog - pleitte Franciscus voor het inzetten van ‘wapens van vrede’: behoeftigen helpen, honger bestrijden en ontwikkeling bevorderen. Dat is het mooie van beeldspraak: het komt binnen op gevoelsniveau. Maar voor Franciscus gold ook nog eens dat woorden daden zijn. En dus bracht hij zijn eigen woorden ook elke dag in de praktijk: dichtbij mensen, open en met compassie. Soms recht tegen het imago (en de reputatie) van het instituut in. En dat maakte hem tot een waarachtige spreker.

Zoals de Koning hem in Doetinchem met mooie woorden herdacht: “Hij wist de kern te raken van waar het in het leven om gaat: liefde, menselijkheid en omzien naar elkaar.”

Drie jaar geleden maakte ik - op mijn zolderkamer - een serie podcasts over waarachtige woorden van leiders. Achteraf bleek het de opmaat naar m’n boek. Een van de afleveringen ging over de woorden van Franciscus. Je luistert ‘m hierboven.

2) Geen slachtoffer, maar overlever

Wat je dus van Franciscus kunt leren: waarachtige woorden zijn wapens van vrede. Wie deze week ook zulke woorden sprak? Leo Lewin. Wie hem niet kent (ik ken de man overigens ook niet persoonlijk): Lewin is een krasse senior, die zeer actief is op sociale media, met boeiende en doordachte inzichten. Maar wat ook telt: hij is van Joodse komaf en verloor zijn beide ouders in concentratiekamp Bergen-Belsen. Zelf overleefde hij deze hel. Deze week sprak hij op diezelfde plek: bij de herdenking van de bevrijding van het kamp. Zijn speech was “Klug, prägnant und voller kluger Sätze”, aldus de lokale nieuwssite Celler Presse. Er zijn helaas geen videobeelden van de speech, maar je leest zijn ‘wapens van vrede’ hieronder:

3) ‘Poetic Provocation’

Ooit gehoord van systemic investing? Het is een manier van geld investeren die systemen zo wil veranderen, dat ze de beste langetermijnopbrengst voor mens en planeet opleveren. Sowieso is het interessant dat de term systemisch (…werken, leren, etc.) steeds meer in zwang raakt: methodes, processen en therapieën waarbij meerdere factoren en inzichten aan elkaar worden verboden, zijn populair. Het zegt denk ik veel over hoe we deze tijd ervaren: als een wirwar van problemen, prikkels en uitdagingen, waarin alles met elkaar verbonden lijkt. Dat geld dus ook voor de wereld van geld. En op een Systemic Investing Summit verwacht je dus speeches die daarover gaan: geld en hoe je het inzet. Maar de woorden die bleven hangen, waren die van de Zuid-Afrikaanse dichter/activist/kunstenaar Ashanti Kunene. Het was geen speech, het was geen gedicht, het was met recht een poetic provocation. Een cry from the heart van waar het allemaal om draait: het leven op deze aarde.

4) En verder…

…luidt een cliché dat communiceren zo dicht mogelijk langs elkaar heen praten is. In het migratiedebat geldt dat zeker, concludeert het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Het dreigt een dovemansdebat te worden, tussen geharnaste voor- en tegenstanders van migratie. Een klassiek voorbeeld van het polarisatieschema, ziet ook het SCP: “Het migratiedebat kan constructiever worden, als de brede, genuanceerdere middengroep meer ruimte zou krijgen in het maatschappelijke en politieke debat.”

…zie je hetzelfde gebeuren rond Israël en Gaza gaat. Het leed is inmiddels zo hartverscheurend - en de wonden aan beide kanten zo diep - dat het nauwelijks mogelijk lijkt om woorden te vinden die ‘wapens van vrede’ zijn. Tot ik deze maand las hoe rabbijn Sharon Brous uit Los Angeles erover spreekt. Hoogleraar Hans de Bruijn tekende een bloemlezing uit haar speeches op in Trouw.

…volg ik het taalgebruik Ajax-trainer Francesco Farioli graag. Bijvoorbeeld op de Nacht van de Filosofie. Op persconferenties spreekt hij meestal veilige woorden, waarbij hij zijn team altijd in bescherming neemt. Dat doet hij ook door spelers die buiten de basis vallen, bewust belangrijk te maken. Zo spreekt hij nooit over reserves of bankzitters. Nee, Farioli leent termen uit het honkbal, waar je starters en closers hebt.

…hield filosoof Miriam Rasch in de Nederlanse boekengids een heerlijk pleidooi tegen storytelling, waarbij ze de Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han citeert: Storytelling is storyselling. “We maken de ene story na de andere, maar van een gemeenschappelijk, richtinggevend verhaal is geen sprake. En zonder zo’n verhaal krijg je een gefragmenteerde, stuurloze samenleving die zich overgeeft aan de zinloosheid van het consumentisme en vatbaar is voor populisme en complotdenken.”

…is dít voor mij een schoolvoorbeeld van een echt publiek debat. De Republikeinse senator Chuck Grassley (Iowa) krijgt het voor zijn kiezen tijdens een bijeenkomst met kiezers in zijn thuisstaat. Wat je ziet: geïnformeerde kiezers die hun partijgenoot Grassley (die al sinds 1981 senator is) het vuur aan de schenen leggen over het migratiebeleid van de regering-Trump. Geen snelle soundbites, geen makkelijke oneliners, maar mensen met zorgen én met diepgewortelde overtuigingen. Kiezers die onwaarachtigheid zien én het benoemen. En een politicus die gedwongen wordt om echt te luisteren.

5) Lees- en luistertips

Allereerst wat reclame voor mijn Deense collega Rune Kier. Hij schreef een paar jaar geleden een boek vol praktische taaltips in het klimaatddebat. Het goede nieuws is dat zijn (Deense) boek nu in het Engels is vertaald: Speaking on Climate. Dus wie op zoek is naar inspiratie om gloedvol (en waarachtig) te spreken over het klimaat: koop Kier.
Tot slot drie podcasttips, waar ik zelf aan meewerkte:
-Filosoof Stine Jensen vroeg me deze maand om een inspirerende zin uit een speech. Het werd er een uit de prachtige speech van John F. Kennedy op Amherst College in 1963: “When power leads man towards arrogance, poetry reminds him of his limitations.” Je hoort ‘m in Stines dagelijkse podcast Zin van de Dag.
-Glenn Vergoossen maakt al zes jaar een leerzame podcast over alles wat met spreken en leiderschap te maken heeft. Deze maand zat ik aan de andere kant van zijn microfoon. Het werd een fijn lang, inhoudelijk gesprek over alle thema’s uit m’n boek. Je luistert de podcast hier.
-Ook leuk was mijn rol als inval-ontspinner in podcast De Spindoctors, samen met Tijs van den Brink en Raymond Mens.

Meer lezen?

Deze nieuwsbrief schrijf ik elke maand met de 5 principes uit mijn boek Sprekend Leiderschap in het achterhoofd. Het boek ligt nu in de boekhandel.

Reacties?

Heb je interessante woorden of sprekers gemist in deze nieuwsbrief? Zie ik iets verkeerd of wil je ergens anders op reageren? Reageer hieronder, stuur me een bericht via LinkedIn of een mail.