İlk önce Devlet Ana’da Katalanlardan nasıl bahsedildiğini bir görelim:

Doksan yaşındaki yatalak Türkmen’i, bazı tekfurların yardımıyla ortadan kaldırmak nasıl işten değilse, ondan boşalacak yere kendisinin yerleşmesi de o kadar kolay olacaktı. İlk basamak Gladyüs-Uniküs Dükalığı, ikincisi Bitinya Prensliğiydi. Tekfurları hangi yollardan vassallığa razı edeceğini çoktan planlamıştı. Bunu sağlamak için birkaç yüz Katalan, bir o kadar da Türkopol savaşçısı toplamak yetişecekti. “Prenslikten sonrası da, göklerdeki Rab İsa Efendi’mizin desteğiyle, Bizans İmparatorluğu’nun sahip bekleyen bahtsız tacı!”1

Roger De Flor ve Katalan Birliği

Bu dönemi anlatan müstakil bir kronik bulunduğu için Katalan birliği ve komutanı Roger de Flor’un hikâyesini oldukça ayrıntılı biçimde takip edebiliyoruz. Sefere katılan ve birliğin saymanlığını, bazı durumlarda kale komutanlığı da, yapan Ramon Muntaner’in kaleme aldığı kronik o dönemin en önemli bilgi kaynağı.2

Katalanların komutanı Roger de Flor’un (d. 1267) hikâyesiyle başlayalım. Soylu bir aileden gelen Roger de Flor, sekiz yaşındayken önde gelen Tapınak Şövalyesi ve usta bir denizci olan Vassall’ın yanında tarikata girer. Daha sonrasında bu tarikat içinde denizcilikte ustalaşarak kaptanlık yapmaya başlar. Akka’nın Memlükler tarafından 1291’de geri alınmasından sonra Akka’daki Hristiyanların başında bulunduğu filo ile tahliye edilmesine yardımcı olur. Sicilya’da Fransız Anjou Kralığı ile Katalan Aragon Krallığı arasında süren mücadelede Aragon’lu III. Frederick tarafından göreve çağrılan Roger de Flor burada önemli başarılar elde eder. Hatta savaşın gidişatını, kuşatma altındaki Messina’ya gıda tedarik ederek değiştirir. Sicilya’da süren savaş, Aragon Krallığı’nın zaferiyle 19 Ağustos 1302’de yapılan anlaşmayla tescillenir.

Roger de Flor’un başarı kazanmasındaki en önemli etken, yanında savaşan askerlerin yeteneklerinden kaynaklanır. İspanya’da uzun süredir devam eden reconquista içinde yetişmiş, isimleri almogavar denen bir askerî unsur bulunuyordu. Almogavar Arapça’da garet/mugavere kökünden gelen bir kelime. Osmanlı tarihi çalışanlara yabancı olmayan bir kelime garet. Türkçesiyle söylersek akıncı, çapulcu, yağmacı manasına geliyor.3 Yani almogavarlar, istikameti Müslüman toprakları olan İspanya’nın akıncı birlikleri durumundalar. Tanıdık geldi mi?

Roger de Flor, almogavarların yanında atlı birlikleriyle Sicilya’nın Aragon Krallığı yönetimine geçmesini sağladıktan sonra kendileri için yeni yerler aramaya başlar. Bizans İmparatoru’na elçi göndererek belirlediği bazı şartlarla paralı asker olarak hizmet verebileceklerini elçilerle bildirir. Bu şartlardan bazıları şunlardı: Roger de Flor, İmparator’un yeğeni olan, Bulgar Kralı’nın kızı ile evlenecek; Megadük, yani bütün askerlerin bağlı olduğu makama getirilecekti. Maiyetindeki askerlere belirlenen maaşlar bağlanacak ve dört ayda bir ödeme yapılacaktı.

On dördüncü yüzyılın başında Türk akınları karşısında gerileyen Bizans, o dönemde Alanları ve Türkopolleri4 paralı askerler olarak kullanıyordu. Bizans için alışılmadık bir durum değildi. Fakat Roger de Flor’un başında bulunduğu Katalan birliği, başındaki lidere bağlı bir yapıya sahipken Alan ve Türkopoller daha çok münferit olarak orduda savaşıyorlardı. Yani Katalanlar asabiyet sahibi bir birlik oluşturuyordu.

Bizans İmparatoru II. Andronikos, Roger de Flor’un şartlarını kabul ederek elçilerini Megadük asası ve bayrağı ile geri gönderir.

(…) her şeyle donatılmış bin beş yüz atlı asker, dört binden fazla almogavar, kürek mahkûmları ve gemiye bağlı denizcileri hesaba katmadan tam bin maaşlı denizci vardı. Bunların hepsi Katalan ve Aragonlulardı ve büyük kısmı yanlarında eşlerini, sevgililerini ve çocuklarını götürüyorlardı.5

Roger de Flor’un Konstantinapole Girişi, José Moreno Carbonero, 1888

Katalan birliği Konstantinapolis’e 1303 başında varır. Varışlarına müteakip Roger de Flor ile İmparator’un yeğeni Maria Asanina’nın düğünü yapılır. Şenlikler sırasında Pera’da mukim Cenevizliler, Katalan birliğinin gelişinden rahatsız oldukları için olay çıkarmaya başlarlar. Bunun altında yatan sebep, Aragon Krallığı’nın Güney İtalya’da ve Sicilya’daki varlığı ve Katalan birliği sayesinde Bizans üzerindeki etkisinin de artacağından kaynaklanmaktadır. Olaylar büyür ve iş Katalanların üç binden fazla Cenevizliyi öldürmesine kadar gider. İmparator, Ceneviz gücünün kırılmasından dolayı bu durumdan memnun olur fakat olayların daha da büyüyerek Pera’ya sıçramadan durdurulmasını ister. Bu olaylardan sonra Katalan Birliği, Roger de Flor komutanlığında denize açılarak Erdek’e doğru yola çıkar.

Katalan Birliği Anadolu’da Türklere Karşı

Ramon Muntaner, sefere başlamadan önceki durumu şöyle tasvir ediyor:

[Roger de Flor ] herkesin Türklerin üzerine yürümek için Boca d’Aver’e [Çanakkale Boğazına] gitmek üzere hazır olmasını emretti. Türkler orada otuz günlük yol mesafesinden fazla bir alanda imparatorun güzel şehir, kasabalar ve kalelerini ondan almış, onları kendilerine tabi kılmış ve vergiye bağlamıştı. (…) Üstüne üstlük Türkler o kadar çok toprağı ele geçirmişledi ki Konstantinopolis’in karşısına kadar gelmişler (aralarında iki mil genişliğinden daha fazla olmayan denizin bir kolundan [Boğaziçi] başka bir şey yoktu) ve kılıçlarını kaldırıp imparatoru tehdit ediyorlardı. İmparator ise bunları izlemekten başka bir şey yapamıyordu. İşte görün nasıl bir keder yaşadığını! Eğer Türkler bu denizi geçseler, Konstantinopolis’i ele geçirirlerdi.6

Katalan birliği, Ekim 1303’te Erdek civarında bulunan Türklere baskın yapar. Muntaner, Türk tarafından üç binden fazla atlı ve iki binden fazla yaya öldüğünü ve burada ele geçen esirlerin Konstantinapolis’e İmparatora hediye olarak gönderildiğini yazar. Erdek’te kışlayan birlik, baharla beraber Alaşehir yönüne doğru harekete geçer. Alaşehir’de yine Türklere karşı galip geldikten sonra Gülek Boğazına kadar ilerlediklerini yazar Muntaner. Ama Adana-Pozantı’ya kadar ilerlemiş olmalarını ihtiyatla karşılanmalı. Birliğin Anadolu seferinde önemli miktarda ganimet ve esir aldıklarını belirtir.

Birlik bu bölgedeyken Bizans İmparatoru’ndan gelen haberciler, Bulgar Kralı ile aralarında savaş çıktığı bilgisini ulaştırır. Bunun üzerine Katalan Birliği Gelibolu Yarımadası’na geri döner. Bundan sonra Katalan Birliği’nin Anadolu’daki faaliyetleri sonlanır. Roger de Flor, küçük bir birlik ile Konstantinapolis’e geçer. Bulgar Kralı, Katalan Birliği’nin Trakya’ya geri döndüğünü öğrenmesi üzerine İmparator’un taleplerini kabul eder.7 Bu durum Katalan birliğinin ne kadar önemli bir güç olduğunu göstermektedir. Böyle bir gücü kontrol etmenin iktisadi bir maliyeti vardır. Barış imzalandıktan sonra Roger de Flor, İmparator’dan birliğin ödemelerini yapmalarını talep eder. Muntaner, İmparator’un mağşuş sikkeyle ödeme yaptığını ve bu paraların yerel halk ile aralarında sorun yaratacağını yazar.

(…) imparator ödemeyi yapacağını söyledi ve sekiz Barselona parasına denk olan Venedik dukası kalıbında para basılmasını emretti. “Basileos” adını taşıyan bu paraları bastırdı fakat üç Barselona parası dahi etmeyen bu paranın sekiz Barselona parası değerindeymiş gibi dolaşıma sokulmasını istedi ve Greklerden at, katır, eşek, yiyecek ya da başka bir şey alan herkesin bu parayla ödeme yapmasını emretti. Bunu kötülük amacıyla yapıyordu ve böylece istediği, birlik ile halk arasında nefret ve husumet yaratılması, savaşlardan istediğini elde eder etmez Frankların öldürülmesi ya da imparatorluktan sürülmeleriydi.8

İlk önce Roger de Flor, bu paralar ile ödeme yapılmasını istemez, daha sonra mağşuş sikkelerin yaratacağı iktisadi yıkımın kendi sorunu olmayacağını düşünerek kabul eder. Bu sırada İspanya’dan gelen Berenguer d’Entença, İmparator’a takdim edilir. Roger de Flor, megadüklük makamına Berenguer d’Entença’nın getirilmesini talep eder. İmparator, Roger de Flor’un bu talebini kabul eder. Bununla birlikte Roger de Flor’a İmparatorluğun Sezarı makamını tevdi eder.

Sezar imparatorun tahtının yanında bulunan ve onun koltuğundan sadece yarım el kadar daha kısa olan koltuğa sahip olan bir makamdır. İmparatorlukta, imparatorun yaptığı her şeyi yapabilir: daimi hediyeler verebilir, hazineye müdahale edebilir, vergi koyabilir, kaldırabilir ya da sürdürebilir; velhasıl imparator ne yapabiliyorsa, onu yapabilir. (….) Ve böylece Keşiş Roger, sezar unvanını aldı. Dört yüz yıldır Konstantinopolis İmparatorluğu’nda sezar bulunmadığından bunun onuru çok daha fazla idi.9

Yeni unvanını aldıktan sonra Roger de Flor, birliğiyle kışlamak için Gelibolu’ya geri döner. 1305 baharında birlik, Anadolu’ya yeni akınlar için hazırlanmaya başladığı esnada, Roger de Flor İmparator’un oğlu Mihail tarafından Edirne’ye davet edilir. Etrafındakilerin Edirne’ye gitmemesi konusunda telkinde bulunmalarına rağmen Roger de Flor davete icabet eder. Bunun bir Bizans oyunu olduğundan habersiz şölene katılan Sezar Roger de Flor, Alan paralı askerlerinin kılıçlarıyla can verir.10

Roger de Flor’un 4 Nisan 1305’te öldürülmesinden sonra Türkopoller, Alanlar ve Rumlardan oluşan İmparatorluk birlikleri Gelibolu’ya hareket edip Katalan Birliği’nin bulunduğu kaleyi muhasaraya alırlar. Muhasarayı delmek için beş kadırga ile Gelibolu’dan çıkan Berenguer d’Entença, Ereğli’yi ele geçirir. Burada fazlaca ganimet elde eder. Dönüş yolunda Cenevizliler tarafından tuzağa düşürülerek tutsak alınır ve Cenova’ya götürülür. Diğer yandan Birlik Konstantinapolis’e de elçiler gönderilir. Bu elçiler dönüş yolunda öldürülür.11

Yaşanan bu olaylardan sonra Birlik konseyi toplanır. Muntaner’in bizzat içinde olduğu bu konseyde ne yapacaklarını tartışmaya başlarlar. Öldürülen ve tutsak alınan komutanlarının intikamını almak üzere Gelibolu’da kalarak savaşmaya karar verirler. Geri dönmemek için de gemilerinin tabanındaki iki tahtayı çıkarırlar.12 Birliğin asabiyeti yüksek olduğu için, diğer paralı askerlerde liderlerinin ölmesi halinde birliğin dağılmasının aksine, Katalan Birliği intikam duygusu etrafında iyice kenetlenmiştir.

Katalan birliği muhasarayı kalede bulunan bütün güçlerini kullanarak 22 Haziran 1306 tarihinde dağıtır. Muntaner Gelibolu’daki Katalan Birliği’nin iki yüz altı atlı ve bin iki yüz elli altı yayadan ibaret olduğunu, Bizans güçlerinin ise yirmi bin atlıdan ve ordugahta bıraktıkları iki bin yayadan oluştuğunu belirtir. Yaya askerlerini çadırda bırakma sebebi olarak da savaşı kazanılmış olarak düşündüklerinden kaynaklandığını yazar. Bizans ordusundan kalan ganimeti kaldırmak sekiz günlerini alır.13

Roger de Flor’un Öldürülmesi

Roger de Flor’un öldürülmesi cehennemin kapılarını açar. Katalan Birliği Muntaner komutanlığında Gelibolu kalesini merkez alarak Trakya’da yağmaya başlar. Eceabat kalesini Ferran Xemenis komutasındaki birlik gündüz vakti neredeyse ellerini kollarını sallayarak ele geçirir. Bir bölümü ise Tekirdağ civarında etkinlik göstermeye başlar. Muntaner durumu şu şekilde tasvir eder.

Herkes zengindi ve her şeye fazlasıyla sahiplerdi. Hiçbir şey ekmiyorlar, toprağı sürmüyorlar, bağları çapalamıyorlar ve budamıyorlardı. Fakat her yıl istedikleri kadar şarap, buğday ve yulaf topluyorlardı. Bu şekilde beş yıl toprağın verdiğiyle yaşadık. Yapılan akınlar kimsenin tahmin edemeyeceği kadar harikuladeydi; öyle ki bunların tümü anlatılmak istense bunları sizlere yazacak kimse bulunmaz. 14

Alanlar ve Cenevizlilere karşı sonradan kazanılan zaferler, Katalan Birliği’nin ününü Anadolu’ya kadar yayar. Türkler, Katalanların aldıkları yerleri tekrar ele geçirirler. Hatta bazı boylar Gelibolu’ya gelerek Katalan Birliği’ne askerleri, askerlerin eşleri ve çocuklarıyla beraber katılmak isterler. Birlik kurmaylarına verdikleri yeminle bu boylar kabul edilir. Türklerin katılmasından sonra Türkopollerin de birliğe katıldığını öğreniyoruz. Bu sayede Katalan Birliğine muharip olarak iki bin iki yüz atlı asker katılır.15 Burada iki farklı dine mensup fakat aynı yaşam biçimini paylaşan iki grubun, ortak bir amaç etrafında güçlerini birleştirmesini görüyoruz. Bu durumu bir askerî-ticari girişim olarak da değerlendirebiliriz. Zira burada yalnızca iki farklı grubun aynı savaşta yan yana gelmesinden değil, kendi çıkarları ve geçimleri doğrultusunda ortak hareket eden bir askerî güçten söz ediyoruz. Bir yanda İberya sınır boylarının muharipleri, akıncıları almogavarlar; diğer yanda Kuzeybatı Anadolu sınır boylarının akıncıları, gaziler. Türklerin ve Türkopollerin birliğe katılması, anavatanından uzak bir birliğin eriyen insan kaynağını tersine çeviren bir durum.

Türkler ve Türkopollerle güçlenen Katalan Birliği Bizans sınırlarını aşarak Bulgar Krallığına da saldırılarda bulunmaya başlar. O kadar ki, Istıranca bölgesinde derlenen Bulgar halk anlatılarında bu saldırıların izine rastlayabiliyoruz.

Koş Metso, haydi koşalım, çünkü Türk-Katalanlar aşağıdan geliyorlar, nereden geçerlerse geçsinler kan akacak, beyinler dağılacak!16

Katalan Birliği’nin beş yıl boyunca Gelibolu merkezli olarak Trakya’yı yağmalamaları yerel halkın bölgeden kaçmasını ve artık yağmalacak pek bir şeyin kalmamasına sebep olur. Bundan dolayı Katalan Birliği bölgeyi terk ederek Kavala’ya gitmeye karar verir. Gidenler arasında Katalanlarla beraber Türkler, Türkopoller de vardır. Fakat çeşitli sebepler burada tutunamayan birlik Atina’ya istikametini çevirmiş ve burayı 1312’de ele geçirerek Aragon krallığına bağlı bir düklük haline getirirler.

Ufak Bir Ara ya da Anlatılar Arasında Bir Gezinti

Bu heyecanlı hikayeyi şanslıyız ki olayların birinci elden tanığı Ramon Muntaner’den öğreniyoruz. Muntaner Katalan Birliği’nden ayrıldıktan Aragon Krallığı’nda çeşitli idari görevlerde bulunur. Kroniğini 1325 yılında Katalanca olarak yazar.17

Roger de Flor, Katalan Birliği ve birlikteki şövalyelerin hikayeleri gerçekten ilgi çekicidir. Bu hikaye Valensiyalı bir asker ve yazar olan Joanot Martorell (öl. 1465) tarafından bir şövalye romanı olarak kalem alınır: Tirant lo Blanch ( Beyaz Tirant). Katalanca yazılan roman Martorell’in ölümünden sonra başka bir yazar Marti Joan de Galba tarafından tamamlanarak 1490’da yayınlanır. Galba romanın dört birlik kısmını kendisinin yazdığını belirtir. Galba da romanın yayınlanmasından altı ay önce ölür. Romanı İngilizce’ye tercüme eden Robert S. Rudder’ın iddiasına göre romanın baş karakteri Şövalye Beyaz Tirant, Roger de Flor, Richard Beauchamp, IX. Louis, Aragon Kralı II. Peter, Joan Hunyadi gibi tarihi karakterlerin bir karışımı. Fakat tarihsel hikayesi Muntaner’in kroniğini takip ediyor. İngiliz bir şövalye olan Tirant Bizans İmparatoru’nun isteği doğrultusunda Türklere karşı savaşmak için Konstantinapolis’e gider. İmparator yeğeniyle evlenmesini ister ve Makedonya düklüğünü verir. Tirant Türklere karşı savaşır ve başarılar elde eder. Fakat imparatorun yeğeniyle evlenemeden ölür.18

1511 tarihli Beyaz Tirant romanın İspanyolca tercümesinin kapağı

Joanot Martorell’in romanı Beyaz Tirant’ın etkisini neredeyse bir yüzyıl sonra Don Quijote’de görürüz. Romanın karakteri Don Quijote şövalye romanları okuyarak kafası karışmış biri olarak karşımıza çıkar. Cervantes Don Quijote’nin şövalye romanlarını yaktıkları sahnede Beyaz Tirant’tan aşağıdaki gibi bahseder:

O kadar fazla kitabı bir arada tutamayıp birini berberin ayaklarına düşürdü; o da neymiş acaba diye merak edip baktı ve şu başlığı gördü: Ünlü Şövalye Beyaz Tirante’nin Öyküsü.

“Yüce Tanrım!” diye haykırdı rahip. “Demek Beyaz Tirante burada! Verin şunu bana dostum, çünkü bu kitapta ben bir sevinç hâzinesi, bir eğlence madeni buldum. İşte yiğit şövalye Don Tanrıbizikorusun de Montalbân, kardeşi Tomâs de Montalbân, şövalye Fonseca ve korkusuz Tirante’nin danuayla boğuşması; soylu genç hanım Hayatımın neşesi’nin incelikleri, dul Sakin hanımın aşklarıyla yalanları ve silâhtan Hipólito’ya âşık İmparatoriçe. Size doğrusunu söyleyeyim sevgili dostum, bu kitap, üslûbu açısından dünyanın en iyi kitabıdır. Bu kitapta şövalyeler yemek yer, uyur, yatağında ölür, ölmeden vasiyet eder, bu tür kitaplarda eksik olan her şeyi yaparlar. Kısacası diyorum ki, bu kitabın basımcısı, bu gülünçlükleri kasten basmadığına göre, ömür boyu kitap basmaya mahkûm edilmeliydi. Bunu evinize götürüp okuyun, söylediklerimin hepsinin doğru olduğunu göreceksiniz.”

Cervantes Beyaz Tirant romanını üslubu açısından dünyanın en iyi kitabıdır diye niteliyor. Modern romanın başlangıcında bulunan Don Quijote’nin üslubundan etkilendiği anlatının Türk tarihiyle doğrudan ilgili olması gerçekten ilgi çekici.

Kemal Tahir ve Tarihi Roman

Peki Kemal Tahir’in Devlet Ana romanına Katalanlar nasıl girdi? Kemal Tahir’in iyi bir kronik ve tarih okuyucusu olduğunu biliyoruz. Kaleme aldığı romanların neredeyse hemen hepsinin tarihi roman olduğu düşünülürse bunun da olması gerekir. Bunun yanında Paul Wittek gibi tarihçilerin metinlerini de okumuş olduğunu varsayabiliriz. Mesela Wittek’in 1944’te Türkçe yayımlanan Menteşe Beyliği üzerine yaptığı çalışma Katalan Birliği ve Roger de Flor üzerine önemli bilgiler veriyor. Fuat Carım’ın 1965’te yazdığı Tarih’in Türk’e Yüklediği Çetin Görev:Haçlı Seferler, Katalanların Saldırışı, Türkler ve Türkopoller de diğer önemli bir çalışma.

Ama burada asıl sorulması gereken bir tarihsel roman yazarının bir kavramı, bir olayı romanına dahil etmesiyle kavramın/olayın beraberinde getirdiği zenginlik. Kemal Tahir'in başarısı, Katalanların tarihini anlatmak değil; anlatmak zorunda da değildir. Onun yaptığı, okuyucunun zihninde çok daha büyük bir tarihsel alanı tek bir kelimeyle açmaktır. Kemal Tahir Katalanlar kelimesini çıkarsa roman anlatımından bir şey kaybetmeyecektir. Ama onu kullandığında eğer okuru da konuya aşinaysa romanın anlam dünyası ve zenginliği genişleyecektir.

Müze, on dördüncü yüzyılın başlarında inşa edilmiş bir tersaneden bugünkü haline dönüştürülmüş. Müzenin Osmanlı tarihiyle önemli bir teması bulunuyor. İnebahtı zaferini kazanan armadanın amiral gemisi burada inşa edilmiş. Bunun öncesinde detay bağlantılar da bulunuyor. Mesela 5 Eylül 1370 tarihli bir hükümde, Aragon Kralı I. Pere, kendisine hediye edilen dört Türk esiri Barselona tersanesinde çalışmaları için hediye ediyor. Kararda özellikle sanatları ve bilgilerine göre değerlendirilmesi hususu vurgulanıyor.1

Tersane, çektiri, kadırga gibi Akdeniz’e uygun gemi inşasında önemli bir yer. Fakat ne zaman ki Akdeniz solmaya başlıyor, tersane de işlevini kaybetmeye başlıyor. Çünkü tersanenin gotik, uzun ve ince tonozlu yapısı okyanus gemilerini yapmaya uygun değil. Zamanla tersane, askeri barakalara ve top dökümhanesine dönüştürülüyor.

*******

Bu haftasonu Fas’ın Atlantik sahilinde bulunan Suvayr’a (Essaouira) gittik. Antik dönemde Kartacalılar tarafından kurulmuş bir liman kenti, eski ismiyle Mogador. Kartacalıların kurduğu Barselona, Cartagena gibi bir ticaret şehri. Mogador kelime anlamı olarak “küçük kale” demek. Sonrasında önemini giderek kaybetmiş. Portekiz ve İspanyolların Atlantik aşırı seferleri başlayınca Portekizliler 1506’da başlayan ve 1510’a kadar süren hakimiyet dönemi bulunuyor. Bu dönemde Portekizliler sahildeki küçük adaya bir kale ve şehire de liman inşa ediyorlar. Sonrasında İspanyol ve Fransızların bölgeye hakim olma çabaları oluyor fakat yerel güçler bunlara engel oluyor.

On sekizinci yüzyılın ortalarında şehir, Fas Alevi hanedanı Sultan III. Muhammed’in görevlendirdiği Théodore Cornut ve Ahmed İngilizî adlı iki mühendis tarafından yeniden inşa edilerek bugünkü adıyla isimlendiriliyor. Essaouira, Türkçe telaffuzuyla Suvayr. Yeni şehir, Marakeş’in Atlas Dağları üzerinden gelen ticaretinin Atlas Okyanusu’na bağlantı noktası oluyor. Muhkem kale duvarları inşa ediliyor. Deniz tarafına ise deniz hâkimiyetini korumak için toplar getirtiliyor. Bunların bir kısmı Hollanda’dan, önemli bir bölümü ise Sevilla ve Barselona’daki dökümhanelerde dökülen toplardan oluşuyor. Barselona dökümhanesi yani Barselona Tersanesi’nde dökülen toplar. Bu topları yakından incelediğimde ilginç bilgilerle karşılaştım. Topun hangi tarihte (gün, ay ve yıl olarak) döküldüğüne dair tarih düşülmüş. Aşağıdaki görseldeki top 24 Ağustos 1780’de Barselona’da dökülmüş.

Topları inceledikçe ilginç bilgilerin topların üzerine yazıldığını gördüm. Mesela topun yapımında kullanılan bakırın Meksika ve Peru’dan geldiği gibi.

Asıl ilginç olan ise topların bazılarına isim konduğu gibi. Mesela birisine Neron ismi verilmiş bir diğerine Almanzor yazılmış Almanzor’u galip (mansur) manasında mı yoksa Neron gibi bir hükümdar ismi olarak mı kullanıldığını bilemiyorum.

Odysseus da Gılgamış, İlyas, Manas Destanı yahut Dede Korkut hikâyeleri gibi sözlü geleneğin bir parçası. Bu hikâyeler çoğunlukla şiir formatında olduğu için insan topluluklarının, yani bir cemaatin önünde, kendi ritmiyle yahut Manas Destanı‘nda olduğu gibi kopuz eşliğinde söyleniyorlardı. Antik Yunan'da bu şiir ve hikâyeleri icra eden anlatıcılara rhapsodos, Türkçede ise ozan deniliyor. Ozanlar tarafından ezbere anlatılan hikâyeler, canlı bir organizma gibi, her anlatışta anlatan kişi ile anlatılan cemaatin durumuna göre tekrar tekrar ete kemiğe bürünürdü. Bunun sayesinde insanlar belirli bir duygu ve düşünce etrafında hemhâl olabiliyorlardı. Bir gece vakti ateşin etrafında toplanan insanlar, Odysseus’un akıllara durgunluk veren maceralarına şahitlik ediyorlardı. Anlatılan hikâyelerde bazen bir tema öne çıkarken, başka bir yerde başka bir anlatıcı farklı unsurları öne çıkarırdı.1 Bundan dolayı da hikâyeler sürekli bir akışkanlığa sahipti. Akışkanlık, bugün her şeyi yazının kaydı altına alan bizler için biraz farklı bir yapı sunuyor. Mesela James Joyce, Ulysses‘i tamamlayıp yayına hazırladığı 1922 yılında metni artık tamamlanmış, katılaşmış bir hâlde okuyucunun karşısına çıkarmış oluyordu. Bu durum, sözlü kültür insanlarının anlayamayacağı bir durumdur; bunun tam tersi de bizim için geçerlidir. Sözlü gelenekte anlatı, dinleyiciye sunulan bir performans olduğu için tasvirlerin de insanların zihninde canlanması gerekir. Bu manada Odysseia sinematografik bir anlatıma sahiptir.

Yazının keşfedilmesi, yani düşüncelerin ve duyguların bir yere; kilden bir tablete, bir deri parçasına yahut papirüse kayıt edilmesi, medeniyet sürecinin en önemli kırılma noktalarından biridir. Böylece biz, şu anda, 2500 küsur yıl önce kayıt altına alınmış Odysseus’un maceralarını okuyabiliyoruz. Çok basit görünüyor ama aslında muhteşem bir teknolojiyle karşı karşıyayız. Fakat bu teknolojinin uygulandığı sözlü olarak anlatılan hikâyeler kayıt altına alınınca akışkanlığını kaybederek katılaşmaya başlıyordu. Yani onlarca farklı versiyondan sadece birini kayıt altına almak... Bizim okuduğumuz, şu anda Homeros’un İlyada‘sı ve Odysseia‘sıdır. Anlatılan versiyonlardan sadece biri.

İnsanoğlu zaman içinde boş durmadı. Çalıştı ve çabaladı. Yeni teknolojiler geliştirdi. Mesela matbaayı buldu. Yazılı metinleri daha hızlı basarak insanlar arasında dolaşımını kolaylaştırdı. Bu teknoloji, yazının sözlü kültüre yaptığını el yazmalarına uyguladı. Aynı yazmanın farklı versiyonları yerine matbaada basılmış tek ve kabul edilmiş bir metin ortaya çıktı. Yazının akışkanlığı sabitlemesine rağmen farklı Odysseus anlatıları ortaya çıkmaya devam etti. Joyce’un, Odysseus’un Latince adıyla adlandırdığı Ulysses, farklı bir Odysseus macerasıdır. Yirminci yüzyılın başında sinema da hikâye anlatımının önemli bir mecrası hâline geldi. Her ne kadar güzel vakit geçirmek, hatta eğlenmek için kullanılsa da sinema, bir yanıyla mit üreten bir yapıya sahiptir. İnsanlar bir araya geldikleri karanlık bir ortamda belirli bir konu etrafında anlatılan hikâyeyi seyretmektedirler. Sinema sektörü de en başından beri destansı hikâyeleri anlatımına konu edinmiştir. Odysseus, macera dolu hikâyesiyle sinemanın gözünden kaçmamıştır. Benim hatırladığım en ilginç filmlerden biri, Odysseus rolünü Kirk Douglas’ın oynadığı, yönetmenliğini Mario Camerini’nin yaptığı 1954 yapımı Ulysses‘tir. Odysseus’un hikâyesi o kadar münbit ve bir o kadar da farklı yorumlara açık olduğu için çeşitli yönetmenler tarafından farklı filmlere konu olmuştur. Angelopoulos’un Ulis’in Bakışı (1995) ile Coen kardeşlerin O Brother, Where Art Thou? (2000) sadece şu anda aklıma gelenler. Bu filmleri, son dönemde gündem olan Nolan’ın Odysseus filmiyle birlikte düşünürsek, Homeros’tan beri Odysseus’un hikâyesi farklı ozanlar tarafından farklı teknikler kullanılarak (şifahi anlatım, yazı ve sinema teknolojisi) anlatılmaktadır. Ozan, her anlatışta kendisince önemli gördüğü konuyu öne çıkarabilir; bazı konuları ise görmezden gelebilir. Bu durum, ozanın öznelliğini eser üzerinde gösterebildiği yerlerden biridir. Bundan dolayı da çağlara ve ozanlara göre anlatım çeşitlenir ve farklılaşır.

İnsanın —Odysseus’un— hikâyesi bitmeyeceği gibi, bunun anlatım yolları da bitmez tükenmez.

Burada bu kısa yazı çerçevesinde modernleşme–Batılılaşma meselesini yeniden değerlendirmeyi yahut kavramların üzerinden tekrar geçmeyi düşünmüyorum. Bu çerçevede Âşıkpaşazâde tarihinde okuduğum kısa bir paragrafın zihnimde oluşturduğu birkaç soruyu sizinle paylaşacağım.

İşte Osmanoğulları’nda böyle şaşılacak ve yadırganacak şeyler çok görülmüştür. Fakir, kısa kısa da olsa yazdım. O zamanlar onu gerekli görürlerdi, şimdi ise adet bunlardır. Eskiden dikkat çeken taraklar ve değer verilen sakallar olurdu. Ansızın padişah birine kızsa, sakalını kesip eşeğe bindirirlerdi. Şimdi ise insanlar eşek âdetini beğenir oldular, binip dururlar. Ve bunlar sakallarını kendi ihtiyarlarıyla keser oldular. Bu sakal kırkma âdeti eski Frenk’ten kalmıştır. Bunu Frenk’ten cünüp ışıklar almıştır. Özellikle şimdiki zamanda hoş görülür oldu. Hanımlar saçlarını kesmeye başladılar. Erkekler de sakalların kesiyorlar.1

Yukarıda alıntıladığım bölümde Orhan Gazi döneminden önce sakal kesmenin ve eşeğe binmenin bir hakaret sayıldığını ve sonrası ise insanların kendi istekleriyle bu uygulamaları yaptığını belirtiyor. Bu yapılan uygulamanın hem Orhan döneminde hem de Âşıkpaşazâde’nin zamanında yapıldığını da düşünebiliriz. Sakal uzatmanın ve sakala hürmetin dini bir yönü olduğu kesin. Âşıkpaşazâde’nin merkezi bir konumdan mütedeyyin bir şekilde bu durumu eleştirmesini anlayabiliyoruz. Peki, sakal kesenler neden bu Frenk usulünü yapıyorlar?

Orhan Gazi dönemi için düşünürsek Bursa’da ticaretin yoğun olduğunu biliyoruz. Dış ticaretin değişik coğrafyalardan tüccarları Bursa’ya getirmesi gayet doğal, bu çerçevede Bursa’da değişik insanlar, değişik fikirler, değişik kıyafetler, değişik saç, sakal kesimlerinin olması da. Diğer yanda bu usulü, ışıkların yani abdalların aldığını da belirtiyor. Gezici abdalların bunu getirmesi de gayet normal görünüyor. Âşıkpaşazâde’nin kendi zamanı için düşünürsek o zaman için dünyanın en önemli merkezi şehirlerinden biri olan İstanbul fethedilmiştir. Babil Kulesi gibi değişik milletlerden insanların olması ve birbirleriyle etkileşimde olmaması düşünülemez. Zaten Âşıkpaşazâde “Osmanlı’da garayibler çoktur” demiş.

Osmanlı’nın son döneminde saç kesiminin, kılık kıyafetin batılılaşmasını İbn Haldun’un aşağıdaki ifadeleriyle anlayabiliriz:

Mağlup, ebedî olarak galibin şiarını, kıyafetini, mesleğini, sair ahval ve adetlerini taklid etmeye düşkünlük gösterir Bunun sebebi şudur: Nefs daimi surette, kendisine galip gelende, bir kemal bulunduğuna itikad eder ve onun hizmetine girer.2

Kuruluş devrinde yukarıdaki durumun geçerli olduğunu düşünmüyorum. Âşıkpaşazâde’nin İstanbul’un fethini de görmüş, tevarihini ise 1484 yılında tamamlandığını biliyoruz. Yani galibin zihin dünyasına sahip olduğunu da söyleyebiliriz. 17. yüzyılda yaşamış galip zihne sahip Evliya’da da Âşıkpaşazâde’ye benzer ifadeler bulunuyor.

Ancak çenesinde Filemenk kâfiri gibi azacık sakalı vardır. Ve Berabaş ve Portukalî ve Ihmılıh Kazağı gibi alınlarında sehel saçları vardır.3

Zîrâ dükeli halkı Sünnîlerdir. Sakalların tâze yiğitler asla tıraş etmezler ve ihtiyârları asla sakal kırkmazlar.4

Âşıkpaşazâde’nin kendi ihtiyarlarıyla ifadesi önemli; insanlar kendi istekleriyle bunu yapıyorlar. Bunları yapanın itikatlarının İslam dışı bir yerde bulunduklarını söylemiyor Âşıkpaşazâde. Muhtemelen Müslümanlar zaten Müslüman olmasalar bu şikâyet dolu cümleyi yazmazdı. İslam, Hıristiyanlık gibi büyük kelimelerin, büyük anlatıların dışında tek tek insanların sahip olduğu zevkler, beğeniler yok mudur? O günün dünyasında hem Müslüman olup hem de sakalını kesen bir erkek yahut saçını kesen kadın olamaz mı? İnsanlar beğenilerini büyük ideolojilere mi kurban vermek zorundadır? İbn Haldun’un farklı çağlar arasındaki insanların durumunu anlamada kullandığı şu metodu biz de burada uygulayabiliriz.

Suyun suya benzemesinden daha çok geçmiş geleceğe ve hale benzer.5

Bugün insanların nasıl kendi zevkleri ve beğenileri ideolojileri, dini inançları dışında da şekillenebiliyorsa bundan önce de bu şekilde olabiliyordu. Bugün bu farklılıklar daha kolay ifade edilebiliyor. 15. yüzyılda Âşıkpaşazâde’nin metnine girecek şekilde bir modanın oluşması da imkan dahilinde. Batı’da bir dönem nasıl ki Türk usulü moda olabildiyse bunun tam tersinde de Osmanlı’da bu tarz bir moda olabileceğini düşünebiliyoruz.

Biz modern Türkler için devenin köhnemiş bir geçmişle, hatta Arap olmaklıkla ilişkilendirilmesi bizi rahatsız ederdi. Size acı ama gerçek bir haberim var: Dünya üzerinde deveyle anılabilecek birkaç millet var ise, bunlardan biri Araplar ise, diğeri de Türkler (ve Moğollar) olabilir.

Göçebeliğin kitabını yazmış olan İbn Haldun deve yetiştiren milletleri şöyle sıralar.

Doğudaki Kürtler, Türkmenler ve Türkler de böyledir. Ancak Araplar daha fazla göçebe ve daha çok bedevidirler. Çünkü sadece deve yetiştirerek geçinmek onlara mahsustur. Öbürleri ise hem deve, hem de deve ile birlikte davar ve sığır yetiştirirler.1

Develerin Türkler ile ilişkisine dair bir başka örneğim ise, Anadolu’da az sayıda kalan develerin sadece Yörükler tarafından kullanılması olsa gerek. Göçebeliğin ve “Türk olmanın” en saf hâli olan Yörükler, Anadolu’da son kalan develeri yetiştirmeye ve geleneklerini devam ettirmeye çalışıyorlar. Ege ve Akdeniz bölgesinde deve güreşleriyle, yaylak ile kışlak arasındaki biteviye döngüde hâlâ develeri kullanıyorlar. Göçebeliğin son kalesini develeriyle savunuyorlar.

Bu iki göçebe ulus, develeri farklı zamanlarda ve farklı coğrafyalarda evcilleştirmiştir. Sami kökenli bir kelime olan “cemel” türevi isimler, Latin, Grek ve diğer dillerde kullanılır hâle gelmiştir. Türkçede “deve”, Moğolcada ise “temee” ise farklı bir dilsel kanıt sunmaktadır.

Cemel ve deve arasındaki dilsel ayrım, türsel olarak da bir farklılaşmanın göstergesidir. Çünkü tek hörgüçlü tür olan, Batı Afrika’dan İran’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada, çift hörgüçlü olanı ise Orta Asya’da ve Türkiye’de yaşamaktadır. Tek hörgüçlünün kökeni Güney Arabistan’a dayanırken, çift hörgüçlünün kökeni ise türe bilimsel ismini de veren Bactria’dır. Bactria Amu Derya nehriyle Pamir dağlarının arasında kalan bir bölge.

^{Edwin Lord Weeks, Arrival of a Caravan Outside The City of Morocco}

Bu kadar deveden bahsettikten sonra kervanlardan söz etmemek olmaz. Burada daha önce yazdığım yazılarda, modern dönemden önce kervanların Fas’tan Çin’e, Anadolu’dan Yemen’e kadar uzanan büyük çöl denizini nasıl birbirine bağladığını anlatmıştım.

Kervanlar üzerine bu kadar yazdıktan sonra, acaba bu kervanların mahiyeti nasıldı diye düşünmeye başladım. Mesela aklıma gelen ilk soru, bir kervanın kaç deveden oluştuğuydu. Deve kervanlarının yüzlerce, hatta binlerce deveden oluştuğunu öğrenince işin rengi değişmeye başladı.2 Daha geç bir tarihte yazan Evliya Çelebi, bazı kervanların üç bin civarında deveden oluştuğunu söyler.

Doğrusu, bu büyüklükte bir yapıyla karşılaşacağımı düşünmüyordum. Karşımızda, yürüyen bir kasaba, büyük ve bambaşka bir yapı durmaktadır. Mahkemesiyle, ticari ve sosyal hayatıyla hareket halinde bir kasaba görünümündeydi.

İbn Battûta, Tunus’ta tertip edilen bir hac kervanına katılmak ister. Seyahatname’sinde, kervanın başındaki kişiler tarafından kervan kadılığına seçildiğini anlatır. Bir kervanda kadının bulunması, hukuki meselelerin de varlığının bir göstergesidir. Kervanın bir menzilden diğerine günlerce süren yolculuğu boyunca insanlar arasındaki hukuki ilişkilerin de yönetilmesi gerektiğini gösterir.

Bunun en iyi örneklerinden biri, İbn Battûta’nın kadı olarak seçildiği kervanda Faslı bir âlimin kızıyla evlenmesidir. Evlilik, en temel hukuki işlemlerden biridir ve kadı tarafından akdedilip tescil edilmesi gerekir. Bir kervanda evliliğin gerçekleşmesi bile, kervanın sadece ticari bir organizasyon olmadığını; aynı zamanda kendi hukuki ve toplumsal düzenini de taşıyan hareketli bir yapı olduğunu göstermektedir.

Kervanlar, bugün uçakların, şehirlerarası otobüslerin yahut trenlerin gördüğü işlevi görerek insanları bir yerden başka bir yere taşıyordu. Sosyal ve iktisadi hayatın en önemli unsurlarından biriydi. Bundan dolayı da taşıdıkları değerli mallar sebebiyle haramileri cezbediyorlardı.

İbn Battûta, kadı olarak görev aldığı kervanın korunması için yüzden fazla atlının kiralandığını yazar. Tehlikeli bölgeleri bu atlı konvoyun gözetiminde geçtiklerini de ekler. Ancak bazen kervanlar bu saldırılardan kurtulamazdı.

Mesela İmam Gazzâlî’nin başından geçen meşhur kervan vakası böyledir. Gazzâlî, Tûs’tan Cürcân’a giderken içinde bulunduğu kervanın yolu eşkıyalar tarafından kesilir ve kervandaki değerli mallar yağmalanır. Gazzâlî’nin ders notlarının bulunduğu torbalar da eşkıyaların eline geçer. Bunları geri almaya çalışırken eşkıyaların reisiyle bir sohbeti olur ve olaylar bu noktadan sonra farklı bir hâl alır.

Aslında İmam Gazzâlî’nin başına gelen, kervan hayatının gündelik ve olağan hadiselerinden sadece biridir.

Kervan sadece tüccarları ve ticari malları değil; âlimleri ve kitapları, memurları ve evrakları, hediyeleri, mektupları, hacıları ve macerapestleri taşıyordu. Bu büyük teşkilat içinde kimileri kendi develeriyle, kimileri ise kervanda kiraladıkları develerle seyahat ediyordu.

Kervanın konaklaması ve güvenliği, Gazzâlî örneğinde olduğu gibi, önemli bir meseleydi. Afrika’da konaklama yerel güçler tarafından sağlanırken, doğuda bu ihtiyaç devletin inşa ettiği hanlar ve kervansaraylar aracılığıyla karşılanıyordu.

Kervanlarda eşkıyalık dışında tehlikeli durumlar da olabiliyordu. Geceleyin konakladıkları yerde yabani hayvanlar yolculara ve yolcuların mallarına saldırabiliyordu. İbn Battuta Mısır Humaysera’da başından geçenleri yazmıştır:

Humayserâ’nın çevresinde sırtlan çoktur. Orada kaldığımız gece boyunca bu hayvanları defetmekle uğraştık! Sırtlanlardan biri benim yüküme hücum ederek heybemin birini yırtmış, içinden hurma dolu dağarcığı çıkarıp götürmüş! Sabah olduğunda kesenin parçalandığını, içindeki hurmaların çoğunun yenmiş olduğunu gördük...3

Bir de tabii kervandan ayrı kalma, ayrı düşme durumu var. Türk şiirinin en önemli isimlerinden biri, belki de ilki olan Yunus Emre’nin dilinde kervandan ayrı düşme, kaybolma hâli tasavvufi bir şekilde kendini ortaya koyar.

Ah nice bir uyursun, uyanmaz mısın?
Göçtü kervan kaldık dağlar başında.
Çağrışır tellallar inanmaz mısın?
Göçtü kervan, kaldık dağlar başında.

Kervan yolunda kervandan ayrı düşmek veya kervanı konak yerinde kaçırmak bazen ölümle sonuçlanabilirdi. İbn Battuta Sahra’yı kervanla geçerken peş peşe tanık olduğu iki olayı şöyle anlatır.

Yolculuk esnasında biz kafilenin en önündeydik. Elverişli bir mekân bulduğumuzda hayvanlarımızı otlatırdık. Bu minval üzere seyahatimize devam ederken İbn Zîrî adlı bir adam çölde yitti! Ürktüm ve bundan sonra kervanın ne önünde ne de kuyruğunda bulunmaya cesaret ettim! İbn Zîrî ile kendi dayıoğlu İbn Adî arasında daha önce bir tartışma çıkmıştı. Karşılıklı küfürleştiler. İbn Zîrî dostlarından geride kalarak yolu şaşırdı. Kervan mola verdiği zaman ondan bir haber çıkmadı. Adamcağızın izini aramak için Messûfelilerden birinin ücretle tutulup gönderilmesi gerektiğini söyledim İbn Adî’ye. Ama herif kabul etmedi. Ertesi gün Messûfelilerden biri hiç para almadan onu aramaya razı oldu. Nihayet bir o yana bir bu yana şaşkın şaşkın dolaştığını gösteren ayak izlerini buldu. Ama ondan bir haber alamadı.

Bu arada yolda rastladığımız bir kafile, içlerinden bazılarının gruptan koptuğunu haber verdi. Daha sonra onların bahsettikleri birini çöl ortasında küçük bir ağacın dibinde bulduk! Cansız bedenin üstünde elbise, elinde kamçı vardı. Ve su, zavallıya yedi mil kadar uzaktaydı.4

Kervanın ve onun farklı yönlerinin sosyal hayatla ne kadar iç içe geçtiğini görüyoruz; Yunus Emre'nin kervanı bir metafor olarak seçmesi de zaten bu tecrübenin dönemin insanı için ne kadar ortak ve bilinir olduğunu gösteriyor.

İbn Battûta’nın Seyahatname’sinde karşılaştığım bir hikâyeyi de burada paylaşarak, önceki yazıya eski tabirle bir zeyl (ek, ilave) yapacağım.

İbn Battûta, Beyrut gezisi sırasında Fas krallarından biri olduğu kabul edilen Ebu Yakup Yusuf’un kabrini ziyaret etmek istediğini yazar. Kabrin Kereknuh isimli bir yerde olduğunu ve etrafında bir zaviye bulunduğunu belirtir. Gelip gidenler burada ağırlanır, yedirilir ve içirilir.

Bu bilgiyi verdikten sonra “Hükümdar Ebu Yakup Yusuf’un Hikâyesi” başlıklı bölümle Faslı hükümdarın hikâyesini anlatır.

Ebu Yakup Yusuf, Suriye’nin Dımaşk (Şam) şehrine gelir. Burada hastalanır. İyileştikten sonra bostan bekçiliği yaparak geçimini sağlamaya çalışır. Sultan Nureddin Zengi’nin bahçesinde çalışmaya başlar. Olaylar geliştikten sonra Sultan Zengi, bahçedeki bekçinin aslında Fas sultanı Ebu Yakup olduğunu öğrenir ve onu evine davet eder.

Ebu Yakup burada birkaç gün kaldıktan sonra yeniden kaçar. Çevre köylerden birinde bir köylünün misafiri olur. Köylünün ikramı ve misafirperverliği için dualar eder. Sonrasında da Ebu Yakup bakır kap tencere ister. Devamını metinden okuyalım :

“Evinde bakır var mı? diye sorar. O da: “Evet. Kızımın çeyizi için satın aldığım birkaç parça mevcut!” diye cevap verince onları getirmesini rica eder. Ev sahibi kapları getirir. Ebu Yakup:

“Komşularından mümkün olduğu kadar ödünç bakır topla!” der. Hane sahibi bulabildiği bakırları arkadaşının huzuruna getirince o bunların üzerinde ateş yaktıktan sonra içinde “iksir” bulunan keseyi çıkarır. Hemen iksirin bir bölümünü bakır üzerine serper. Anında altın oluverir büyün kaplar… Altınları bir odaya kitleyen Ebu Yak’ub, Dımaşk sultanı Nureddin’e yazdığı mektupta hadiseyi anlatır. Şu diileklerde bulunur:

“Ev sahibine yeterli miktarda altın verilsin, geri kalanlar vakıflara harcansın. Yolda kalmış garipler için hastane yapılsın, tekkeler inşa edilsin, açlar doyurulsun. Bakırları ödünç aldığım kimseler razı edilsin!”

Mektubunun sonunda şöyle der:

“İbrahim b. Edhem Horasan hükümdarlığını bıraktıysa ben de Mağrip memleletini bıraktım. Bu “sanat”tan da vazgeçtim vesselam!1

Bir önceki yazımda olduğu gibi yine ilmî simyada mahir bir Mağripliyle karşı karşıyayız. Fakat bu Mağripli hükümdarlığını ve sonrasında simya sanatını bırakan, Garbın İbrahim Edhemi olmaya aday biri.

İbn Haldun ve İbn Battûta aynı dönemin insanlarıdır. İbn Battûta dillere destan seyahatini tamamlayıp ülkesi Mağrip’e döndüğünde, İbn Haldun da yine Mağrip’te bulunmaktadır. Haldun, Mukaddime’de İbn Battûta’dan ve seyahatnamesinden bahseder; ancak karşılaştıklarına dair herhangi bir kanıt sunmaz. Büyük ihtimalle aynı saray çevresinde bulundular ve karşılaştıklarını düşünüyorum.

Burada yazının asıl konusuna gelecek olursak; İbn Battûta’nın Seyahatname’si ile İbn Haldun’un seyahatnameyle karışık bir otobiyografi niteliğindeki et-Taʿrîf’inin üslubu üzerine birkaç kelam edeceğim, daha doğrusu yazacağım.

İbn Battûta’nın Seyahatname’si, Sait Aykut’un çok güzel bir tercümesiyle Türkçeye kazandırıldı. Battûta, daha ilk satırlarından itibaren oldukça canlı bir anlatıya sahiptir. Gezdiği yerlerde gördüğü nesneler, mekânlar ve tanıştığı kişiler üzerine verdiği ayrıntılı bilgiler tarihsel açıdan büyük önem taşır.

Mesela Osmanlı’nın kuruluş tartışmalarında İbn Battûta önemli kaynaklardan biridir. Bu bile onun nasıl güçlü bir ayrıntı ve bilgi kaynağı olduğunun bir nişanesidir. Bundan dolayı İbn Battûta’nın anlatısı, 14. yüzyılın yeniden inşa edilmesi açısından önemli bir yerde bulunmaktadır.

Diğer yandan İbn Haldun ise Mukaddime’de canlı tarihsel örnekleri ve kurduğu teorinin malzemesi olan önemli gözlemlerini kaleme almıştır. Aşağıdaki satırlarda mukayeseli bir şekilde zengin ve fakir bir şehrin karşılaştırmasını farklı bir açıdan yapmaktadır. İfadesinin sonunda da bizzat tanık olduğunı söylemektedir.

Fukara ve dilencilerin ahvaline varıncaya kadar, bu hususu nazar-ı itibara alınız. Şüphe yok ki, Fas’taki bir dilenci Tilemsan veya Oran’daki bir dilenciden daha iyi bir durumdadır. Fas’ta, Kurban bayramı günlerinde, bizzat kendilerinin kesecekleri kurbanların parasını temin etmek için halktan dilenen dilencilerin bulunduğunu müşahede etmiştim. Bunları, refah alıvalinden ve nefis yeneceklerden bir çok şey dilenir bir halde görmüştüm. Mesela et, tereyağı, baharat (ilacu’t-tab’ ), elbise, elek ve kap gibi eşya dilenmekte idiler. Eğer, Tilemsan ve Oran’daki bir dilenci halktan böyle bir şey istese, mutlaka isteği reddedilir, kötü laf işitir, fena bir muameleye maruz kalır ve bundan men edilir.1

Buna karşılık hayat hikâyesini anlattığı metin ise çok kuru, yer yer sıkıcı bir anlatıma sahiptir. Yukarıdaki satırlardaki canlılık gider ve yerini kaskatı kesilmiş bir İbn Haldun’a bırakır. Bürokrasi basamaklarında nasıl yükseldiğini anlatır. Ancak bu basamaklarda yükselirken bir anda kendisini sarayın hapishanesinde, bir darbe girişiminin içinde bulur. Fakat bu hapisliğe ve bu girişime dair en ufak bir ayrıntı vermez.

Bunun tek istisnası Timur’un huzuruna çıktığı andır. Timur ile arasında geçen sohbeti kitabın satırları arasına alır. Bir de huzurunda yediği “erişte”yi. Tarif’te yediği içtiği hakkında verdiği bilgi sadece budur.

Tezgâha yaklaştığımızda eşimle neler alacağımızı konuşmaya başladık. Türkçe konuştuğumuzu duyan genç bizimle çat pat Türkçe konuşmaya başladı. Ben de karşılık verince İstanbul’da bir süre yaşadığını, o zaman Türkçe öğrendiğini söyledi. Seçtiğimiz sebzeleri tartarken arada İstanbul’un hangi semtlerini gördüğünü bize sıralıyordu. İsminin Hamza olduğunu öğrendim. Sonra konu birden Osmanlı’ya geldi.

“Abi! Kanuni Sultan Süleyman burayı alamadı. Tunus’u, Cezayir’i aldı ama buraya gelemedi,” dedi gururla. Ben de gülerek kafa salladım. Sonra da “Osmanlı ve Fas Avrupa’ya karşı hep savaştı,” diye devam etti.

Sonrasında sebzelerin parasını ödeyip selam verdikten sonra çıktık. Başka bir dükkâna uğradıktan sonra Hamza’nın dükkânının önünden tekrar geçerken Hamza bir koşu yandaki fırına gitti. Elinde iki kutu kekle yanımıza geldi ve kekleri bizim ufaklığa hediye etti. Ben de tebessüm ederek teşekkür ettim.

*******

Bayramda değişiklik olsun diye Marakeş’in ünlü restoranlarından birine gittik. Akşam sekiz gibi restorana vardık. Giriş kapısını geçtikten sonra bebek arabasıyla gittiğimiz için asansörle yemek salonun olduğu kata çıktık. Asansörden çıkıp rezervasyonumuzu teyit ettirip bize bir masa göstermelerini beklerken bebek arabasını vestiyere teslim ettim. Bizden önce gelmiş, iyi ve tarz giyinimli bir grup siyahinin beklediğini gördüm. İçlerinden biri beyaz tişört üzerine kırmızı renkli bir tulum giymişti. Yan yana iki masaya oturduk. Yemek ve müzikli eğlenceden sonra saat on buçukta kalktığımız sırada onların masada da bir hareketlenme oldu. Vestiyerden bebek arabasını aldıktan sonra asansörün önün kalabalık olmasından dolayı merdivenden bir elimde bizim ufaklık bir elimde bebek arabası inmeye başladık. Kendi aramızda konuşarak sonradan ara kat olduğunu anladığım kata geldiğimizde çıkış kapısı olduğunu düşündüğüm kapıyı açmaya çalıştım. Fakat kapı aniden kapandı. O sırada kırmızı tulumuyla inen siyahi yanıma yaklaştı ve Türkçe olarak “Abi, sen ne yaptın yaa!” diye tebessüm ederek seslendi bana. Ben de çıkış kapısı zannetiğimi onun için açmaya çalıştığımı söyledim. İnerken konuşmaya devam ettik. Brüksel’den geldiğini öğrendim. Nerdeyse iki dakikalık bir sohbetimiz oldu. Onlar taksiye giderken iyi akşamlar diyerek ayrıldık. Hayatımda yaşadığım en ilginç Türkçe sohbeti olmaya aday olabilir.

*********

Sokakta yaşadığım sıradan iki Türkçe kısa sohbetin yanına, iki büyüğüm ile yine Marakeş’e geldikten sonra yaptığımız konuşmayı da ekleyerek yazımı sona erdireceğim.

İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü’nden hocam İsmail Coşkun geçen sene Marakeş’e geldiğinde buluşmuştuk. Benimle beraber eşim ve dört yaşındaki Doruk da olduğu hâlde, arabayla onları aldıktan sonra yemek yiyeceğimiz yere doğru giderken arabada Bayhan’dan “Oyuna mı Geldik” parçasını dinliyorduk. Dinliyoruz dediğim, Doruk Bey’in hoşuna gittiği için parçayı tekrara almış hâlde sürekli dinlememizdi. İsmail Hoca, çocukların Türkçeden uzak kalmamaları için arabada Türkçe müzik dinlemelerinin iyi olduğunu söyledi.

Cem Behar hocayla Marakeş’e geldiğimden beri iki üç ayda bir telefonda görüşüyoruz. Bazen burada yazdıklarım hakkında, bazen de okuduklarım hakkında konuşuyoruz. Cem hocayla da bir telefon konuşmamızda, “Aman,” dedi, “çocuklar Türkçeyi unutmasın.” diye nasihat ettiğini buraya not düşmem gerekir.

Kendisinin Türkçe hassasiyetini, Osmanlı Türk müziği üzerine kaleme aldığı önemli kitapları uluslararası bir dil olan İngilizce yerine bilinçli bir tercihle Türkçe yazmış olmasından anlayabiliriz.

Her iki büyüğüme, yazıyı okuduğunuzu bildiğim için buradan selam ederim.

90’ların başında İstanbul Bakırköy’e taşındık. On sene sonra da hoş bir tesadüfle Kasımpaşa’da ismini İbadullah Mescidi’nden alan ve mescide varan İbadullah Sokak’ta bir eve yerleştik. Üniversitenin son dönemlerinde tarihe, özellikle İstanbul tarihine, ilgim arttıkça merakımı giderecek kitapları okumaya başladım. Bu metinlerden biri, Hüseyin Ayvansarayî’nin (öl. 1787) Hadikatü’l Cevami (Camiler Bahçesi) isimli eseriydi. Ayvansarayî, bu çalışmasında, İstanbul’da 1768 yılına kadar yapılan 821 cami ve mescidi tek tek gezmiş ve bu yapılar hakkında kısa bilgiler derlemiştir. Bugünkü anlamda şehir gezi rehberi olarak düşünebilecek bu eser sadece dini yapıları değil sivil mimariye ait eserleri de kapsamaktadır. Kitap, özellikle 17. yüzyılda başlayan ve daha sonra da süren, okumuşların şehre gösterdikleri entelektüel ilginin bir neticesi olarak düşünebilir. Evliya Çelebi’nin İstanbul’u anlattığı “Seyahatname”sinin birinci cildi, Eremya Çelebi’nin 17. asırda İstanbul’u gibi çalışmalar Ayvansayarî’nin öncülleridir. İsmini zikrettiğim bu kişiler şehri, İstanbul’u, kendi gözlemlerine dayanarak eserlerini yazmışlardır.

İbadullah Sokak’taki evimi merkez alarak yakındaki tarihi yapıları tek tek okumaya başladım. Buradan hareketle ilk olarak Hadikatü’l Cevami’nin İbadullah Mescidi’yle ilgili olan bölümü okudum. Bânîsinin Seydi Ali Reis olduğunu ve 1588 yılında tamamlandığını öğrendim. Normalde bânîsiyle anılması gereken mescidin isminin neden İbadullah olduğunu Hadikatü’l Cevami’nin yazarı açıklamıştı: III. Murat, Okmeydanı’nda kasrında otururken mescit etrafında insanların neden toplandığını öğrenmek için sorduğu “Şu mahalde, biraz ibadullah cem’ olmuş, ne içindür, haber alınsun” sorusu üzerine mescit bu şekilde anılmaya başlanmıştı. Bunu öğrendikten sonra mescidin bânîsi olan Seydi Ali Reis’i araştırmaya başladım. Seydi Ali Reis’in ismini daha önce duymuştum. Fakat biraz daha araştırınca öğrendim Osmanlı donanmasında önemli görevlerde bulunduğunu, 16. yüzyılın önemli denizcilerinden biri olduğunu, denizci bir aileden geldiğini ve Galatalı olduğunu Seydî Ali Reis’in.

Portekizliler Afrika’yı, 15. yüzyılın sonlarında, geçerek Hint Okyanusu’na ulaşmışlardı. Ali Reis’in yaşadığı dönemde ise buradaki güçlerini tahkim ederek Kızıldeniz ve Basra’da Osmanlı hâkimiyetine karşı harekâtta bulunmaya başlamışlardı. Portekiz hâkimiyetine, genelde de yeni deniz yollarının keşfine karşı Osmanlı Devleti Mısır’ı fethederek Kızıldeniz ve Hint Okyanusu’na donanma göndermiştir. 16. yüzyılın ortalarında Pirî Reis bu görev için memur edilmiştir. Fakat Pirî Reis Portekizlilere karşı mücadelede başarılı olamayarak Hint donanmasını Basra Körfezi’nde bırakmıştır. Pirî Reis’in yerine Seydi Ali Reis 2 Aralık 1553’te donanmayı Süveyş’e getirmekle görevlendirilmiştir.

Deniz mevsimini bekleyen Seydi Ali Reis 1554 Temmuz’unda harekete geçer. Donanması iki defa Portekizlerle karşılaşır. İlkinde başarılı şekilde kurtulur. İkincisinde ise donanması fırtınaya kapılır ve Hindistan’ın Gucerat bölgesinde karaya çıkar. Seydi Ali Reis’in asıl macerası buradan sonra başlar. Gemilerini ve toplarını satan Ali Reis, temin ettiği parayı Sûret valisine teslim ettikten sonra 26 Kasım 1554’de Ahmedâbâd’a doğru yola çıkar. Ahmedâbâd’da Sultan Ahmed tarafından karşılandıktan sonra bir buçuk ay kadar burada kaldı. Sultan Ahmed kendisine Bruc vilayetinin yönetimini teklif eder. Fakat Seydi Ali Reis bunu kabul etmeyerek karayolu ile İstanbul’a gitmek istediğini bildirir. Ahmedâbâd’dan Ocak 1555’te ayrılır ve sırasıyla Sultanpur, Mültan ve Lahor’a gider. Lahor hâkimi Babürlü Hümayûn Şah’tan yola devam etmesi için yol vermeyince Ekim 1555’de Delhi’ye hükümdarın yanına izin almak için gider. Hümayûn’un hizmetinde çalışması için yaptığı teklifi kabul etmez. Delhi’de bulunduğu sırada Hümayûn vefat edince yerine geçen oğlu Celaleddin Ekber Şah’tan Ocak 1556’da yol için izin alarak Kâbil, Semerkant, Buhara üzerinden Hârizm’e Ağustos 1556’da ulaşır. Buradan casus olduğu şüphesiyle bir müddet burada tutulduğu Safeviler’in hâkimiyetindeki Meşed’e geçer. Durumun anlaşılmasıyla serbest bırakıldıktan sonra Meşhed’den ayrılarak Şubat 1557’de Bağdat’a varır ve yaklaşık üç yıl yedi aylık bir maceranın sonunda Osmanlı topraklarına geri döner. Nihayet Bağdat’tan Mart 1557’de yola çıkarak iki ay sonra İstanbul’a ulaşır ve Sultan Süleyman’a görüştüğü hükümdarların gönderdiği mektupları takdim eder.

Seydi Ali Reis başından geçen bu macerayı Mir’at-ül Memalik (Memleketlerin Aynası) adlı otobiyografik bir kitapta topladığı için ayrıntılı bir şekilde biliyoruz.

Lizbon 2012. Avrupa’nın uç beyi Portekiz’deyim. Padrâo dos Descobrimnetos’un ( Keşifler Anıtı) üstündeki terasta Atlas Okyanusu’na bakıyorum. Keşifler çağında Portekizli denizciler Hint Okyanusu’na ve Güney Amerika’ya anıtın bulunduğu mıntıkada yelken açılıyorlarmış. Anıtın üzerinden Akdeniz’in diğer ucunu İstanbul’u, yaşadığım sokağı ve Seydi Ali Reis’in mezarını görüyorum. Bu noktadan yelken açan denizciler ile Seydi Ali Reis’in macerasını okyanusun ufkunda görüyorum.

Pîrlik kavramı dini olduğu kadar sosyal ve iktisadi alanlarda da kullanılmıştır. Modern öncesi dönemde her mesleğin bir kurucu pirî vardır aynı tarikatlarda olduğu gibi. Kurucu pîr, “mesleği ilahi kaynağından alan kişidir” diyebiliriz. Bir örnekle açalım: Gemicilerin ve marangozların pîri Hz. Nuh’tur. Kitab-ı Mukaddes‘e göre Tanrı Hz. Nuh’tan bir gemi yapmasını ister. Ölçülerini ve hangi malzemeden yapması gerektiğini, yani gemi inşa etmenin bilgisini doğrudan Tanrı’dan alır, gemiyi yapar ve tufandan ailesiyle beraber kurtulur. Gemi yapma bilgisi ve gemicilik de silsile içinde kuşaktan kuşağa aktarılarak gelir. Şu halde Hz. Nuh gemicilerin pîridir, dolayısıyla gemicilik mesleği de toplumsal yapı içinde meşru bir yere sahiptir. Bu meşruluğun dayanağı Hz. Nuh vasıtasıyla Tanrı’dır. Bu her mesleğin tanrısal olarak meşruiyet kazanması gereğine işaret eden bir kıssa olarak okunabilir. Osmanlı bağlamında konuşursak pîri olmayan bir meslek veya geçim yolu meşrû kabul edilemezdi. Bu toprakların yetiştirdiği en önemli kültür tarihçisi Evliya Çelebi’nin Seyahatname‘sine baktığımızda pirlik kurumunun mesleklere toplumsal meşruiyet sağlamasının bir çok canlı tasvirini görürüz.

Evliya Çelebi’nin 17. yüzyıl İstanbul’unda var olan mesleklerin tasnifine büyük bir yer ayırdığına şahit oluruz. Hatta ilgili bölümün serlevhası şu şekilde tamamlanır:

Âdem’den berü pîrlerin ve Fütüvvetnâme-i Muhammedî üzre Ashâb-ı güzînden pîş-kadem perverlerin ve ahd [ü] bî‘at-nâmelerin beyân eder.2

Âdem’den beri pirlerin ve Muhammedî Fütüvvetnâme’ye göre seçkin sahabelerden önde gelen yol göstericilerin ve ahit ile biatnamelerin açıklanmasını anlatır.

Bundan sonra da kısaca peygamberler ve mesleklerini sıralar:

Hazret-i Âdem ekinci, Hazret-i İdrîs terzi ve yazıcı, Hazret-i Nuh neccar (marangoz) idi.

Evliya Çelebi mesleğe -dergâha giriş olarak da okuyabiliriz- kabul töreni olan “şed veya kuşak bağlama”nın nasıl yapıldığını bize ince ayrıntılarıyla anlatır.3 Bu törenler görünüşte her ne kadar mesleğe kabul gibi görünse de batınî olarak erginlenme ritüeli gibi de düşünülebilir.4 Evliya bu törenlerde pîrin nasihatnamesini de kitabına alır:

Ey oğul evvelâ harâma bakma ve yalan söyleme ve harâm yeme ve geyme ve içme ve nân u nemeke ihânet etme ve hukûkun kesb etdüğin pîrlere hakâret nazarıyla nazar etme ve ulular önünde gitme ve sâbır ol ve hamûl ol ve komadığın yere el uzatma ve emânete hıyânet etme (…)5

Evliya, döneminin mesleklerini sıralar ve ayrıntılarını verir. İlgili mesleğin dükkan ve çalışan sayısını ve bağlı olduğu pîri yazar. Bazılarında sadece bu kısa bilgiyi verirken bazı mesleklerde uzun tafsilatlı şekilde anlatır.

Esnâf-ı çizmeciyân: Dükkân 100, neferât 500, pîrleri yine Muhammed Ekber-i Yemenî’dir. Bunlar dükkânların sarı ve kırmızı ve âsumânî ulemâ çizmeleriyle zeyn edüp ubûr ederler.6

Esnafın kendisini pîr vasıtasıyla dini ve toplumsal meşruiyetini sağlaması onları dairenin7 içinde tutar. Dini ve hukuki olarak dairenin dışına çıkanlar da kendilerini bu toplumsal yapıda dairenin içinde göstermeye çalışırlar.8 Evliya’nın özellikle betimlediği birkaç meslek hakkında yazdıkları bu çerçevede düşünülebilir.

Esnâf-ı hemyânkesici: Nefer 300, bunlar dahi “Varyemez mâlı ister ayyârlarız. Pîrimiz Amr-ı Ayyâr’dır” derler ammâ hâşâ sümme hâşâ.

Esnâf-ı kara hırsız: Nefer 200, bunlar dahi “Ayyâr-ı cihânız. Pîrimiz Amr-ı Ayyâroğlu Uşûm’dur” [derler]. Mu‘âviye hilâfetinde Gürcistân’a elçilik ile gidüp Irâk-ı Dâdyân’da mesmûmen merhûm olup anda medfûndur. Andan,

Esnâf-ı deyyûsân: Nefer 212, hâşâ pîrleri ola.

Esnâf-ı pâzveng-i eblehân-ı sâzengân: Nefer 300, hâşâ mine’s-sâmi‘în pîrleri ola.

Esnâf-ı Kâsımpaşa mukaddemleri: Nefer 155, hâlâ pîrsizlerdir. Tershâne kethudâları eli altında bî-dîn bir alay kavmdirler. Tershâne-i Amîre’de cümle keştîler donanması mahallinde bu zâlimler hemyânları içre yüzer yüz ellişer guruş koyup gözü bağlı el-garîb ke’l-â‘mâları bozahâne ve meyhâne ve bekârhâne ve mesîregâhlara götürüp mest edüp bu kadar mîrî mâl yedin deyü küreğe korlar. Altı ay sefer edüp eline bin akçe verüp kürekden ıtlâk ederler. ( 155 nefer hâlâ pirsizdir. Tersane kethüdalarının emri altında dinsiz bir topluluktur bunlar. Tersâne-i Âmire’de, bütün gemilerin donatıldığı yerde, bu zalimler keselerine yüz ellişer kuruş koyup gözü bağlı, garip ve kör gibi çaresiz kimseleri bozahanelere, meyhanelere, bekâr odalarına ve gezinti yerlerine götürüp sarhoş ederler; sonra da ‘Bu kadar devlet malını yedin’ diyerek onları küreğe mahkûm ederler. Altı ay sefer yaptıktan sonra ellerine bin akçe verip kürek mahkûmiyetinden çıkarırlar.)9

Patreon'dan Destek Olabilirsiniz

Burada özellikle yan kesicilerin pîrlerinin olduğunu iddia etmeleri, kendilerine toplum içinde meşruiyet sağlamak içindir. Diğer bir deyişle kendilerini dairenin içinde gösterme çabasıdır. Evliya pîri olmayan toplulukları tanımlamasında “pîrsiz ve nursuz” tabirini kullanır ki bu da onların aslında toplum içinde hiçbir dini ve yasal dayanakları olmadığını bir kelimeyle gayri meşru olduklarını vurgulamak isteğinden kaynaklanır.

“Indies’e vardığımda başıma gelenleri anlatacağım. Şair ve filozofların ‘Sıcak Kuşak’ ile ilgili yazılarını okumuş biri olarak, Ekvator’a ulaştığımda kavurucu sıcağa dayanamayacağıma kendimi inandırmıştım; oysa tam tersi oldu. (Ekvator’u) geçtiğimizde güneş zirvedeydi ve Koç burcuna girdiğimiz bu mart ayında öylesine üşüdüm ki, ısınmak için güneşe çıktım. Aristoteles’in Meteorologika’sına ve felsefesine gülmekten başka çarem yoktu; zira onun kurallarına göre bu yerde ve bu mevsimde her şeyin sıcaktan kavrulması gerekirken, ben ve arkadaşlarım üşüyorduk.1

Peki, Osmanlı’da bu tarz bir zihni sarsıntı olmuş mudur? Buna eğilmek lazım. Popüler kültürde Osmanlı ve Yeni Dünya’yı aynı cümle içinde kullandığımızda hep bir geç kalmışlık ve pişmanlık ifadeleriyle karşılaşırız. “Osmanlılar Yeni Dünya’yı keşfederler miydi?” sorusunu Emrah Safa Gürkan’a bırakarak, burada Osmanlı’da 16. yüzyılda kaleme alınan “Tarihi Hind-i Garbi veya Hadis-i Nev” üzerinden bir iki ufak not paylaşacağım.

Tarih-i Hindi Garbi’de yer alan Potosi ( Bolivya) tasviri.

Kitabın isminden de anlaşılacağı üzere kitap Batı Hint yani Yeni Dünya üzerine yazılmış. Başlıkta yer alan “Hadis-i Nev” ( yeni haber) açıklaması kitabın yazarı Mehmed Suudi Efendi tarafından kitabın ismi olarak da metin içinde kullanılır. Kitabın 1583’te III. Murad’a takdim edildiğini biliyoruz. 16. yüzyılda Piri Reis’in haritasıyla beraber Osmanlılar’ın dünyadaki diğer gelişmeleri yakından takip ettiklerini gösteriyor.

Yazar kitabı üç bölüm olarak tasnif ediyor. Birinci bölüm klasik kozmoloji ve astronomi bilgilerini özetler. İkinci bölüm Eski Dünya’nın fiziki ve beşeri coğrafyasını anlatır. Üçüncü bölüm ise İbtida-i Zuhur-ı Alem-i Cedid ve Kutr-ı Nev ( Yeni Dünyanın ve Yeni Bölgenin Ortaya Çıkışı) başlığını taşır ve Yeni Dünya’yı tasvir eder.

Yazar kitabın girişinde sebebi telifi şöyle ifade eder:

Derken, insanların dilinde ve halk arasında dünyada yeni bir kıta daha bulunduğu haberi dolaşmaya başladı. Toprak genişliği ve nüfus açısından en az mevcut karalar kadar büyük ve kalabalık olan bu kıtaya şimdiye kadar kimse ulaşamamış ve o kıta hakkında da herhangi bir haber de vermemiştir. İşte ‘yeni olan her şey tatlıdır’ sözünde olduğu gibi ben de o kıta ile ilgili bilgilenmek istedim. Kafam devamlı onunla meşgul oldu. Bu kıtadan haberdar olanlardan bilgi istediğimde her şeyin hakimi olan Allah’ın kudret ve hikmetini doğrulayan, rahmetinin genişliğini ifade eden, dikkat ve ibretle dinleyenlerin inancını arttıran garip şeyler ve şaşılacak olaylar anlattılar. Eski yazmalarda ve önceki kitaplarda o garipliklere ait her hangi bir açıklama ve yazı bulunmamaktadır. Tarihçilerin o kıta hakkında bilgisi yoktur. İşte bu nedenle gayret ve merakım gün den güne arttı, duyduklarımı ve söylentileri araştırdığımda, bu haberleri ve bilgileri içeren bazı yeni kitaplar ve haritalar tercüme edilip açıklandıktan sonra önce özet olarak tarafımdan yazıldı.2

Sebebi telifte de görüleceği üzere yazar Yeni Dünya’nın keşfinin halk arasında yayıldığını ve kendisinin de meraktan dolayı araştırmaya başladığını ifade ediyor. Burada önemli olan husus eski yazmalarda ve önceki metinlerde merakını giderecek bilgilere rastlayamaması ve bu merakı gidermek için yeni kitaplara başvurması olmuştur. Mehmet Suudi Jose de Acosto’nun aksine araştırmalarını kitaplar üzerinden yapmaktadır. Acosto ise bizatihi Yeni Dünya’ya seyahat ederek müşahede etmiştir.

Suudi’nin imkanı olsa belki de Yeni Dünya’ya giderdi. Fakat yeni haberler karşısında merakını gidermek için eski metinlere sarılmış fakat o metinlerde bir şey bulamadığı için Yeni Dünya üzerine yazılanları tercüme ettirerek kendi kitabını yazmıştır. Thomas Goodrich Tarih-i Hindi Garbi’nin kaynakları üzerine yazdığı makalesinde doğulu kaynaklarını yazarlarına göre sıralar. Bunlar arasında Mesudi’nin Murûc el-Zeheb, Kitab el-Tenbih ve’l-lşrâf adlı eserlerini kullanmıştır. Metinleri kullanılan diğer yazarlar Nasreddin Tusi, Kazvini, İmam Razi, Suyuti, Kurtubi gibi coğrafya ve kozmoloji üzerine yazan yazarlardır. Bu büyük ustalar, ikinci bölümün yani Eski Dünya’nın tasvirinde sıkça kullanılmıştır. İkinci bölümün sonunda ise bilinmeyen yerler hakkında büyük ustaların metinlerinden alıntı yapar. Suudi Atlas Okyanusu’nu şu şekilde tasvir eder:

Tanca ve Septe yakınlarında iyice küçülür. Söz konusu dar bölgenin dışı okyanustur. Derinliğinin ve sınırının sonu yoktur. Önde gelen ilim adamlarınca Atlas Okyanusu’nun bir noktasından diğer bir noktasına ulaşmak mümkün değildir. Hiç kimse onun bir noktasında ki kara parçasından diğer noktasındaki kara parçasına ulaşamamıştır.3

Suudi Eski Dünya’yı kadim ulema ile gezdikten sonra Afrika ve İberya’nın kıyılarından batıya bunlarla beraber yelken açamayacağını ifade eder. Bir-iki sayfa sonra bize şöyle bir ifadeyle karşılar:

Yine kitabın yazarı der ki: ’16. yüzyılın başlarında İspanyollardan bir topluluk o korkunç okyanusa açıldılar. Bu hazinenin kilidini açarak engin denizin sonuna ulaştılar. Bu olay kitabın üçüncü bölümünde ayrıntılı olarak anlatılmış ve tuhaflıkların hepsi yazılmıştır. Meğer, Atlas Okyanusu batıda büyük bir kara parçasında son bulmaktaymış. Güneyi ve kuzeyi oldukça geniş ve diğer yanından pek çok yeri Hint Okyanusu’nun güney doğusu ile çevrili imiş. Bu kara parçasının ekvator çizgisine yakın olan kısmında iki okyanusun arası daralarak ve neredeyse Atlas Okyanusu, Hint Okyanusu’na ulaşarak birbirlerine karışacak derecede yaklaşmıştır.’ 4

Yazar meğer5 bağlacını kendinden önce gelen âlimlerin bilgisine ufak bir ara vermek için kullanır. Bir şaşkınlık ifadesidir. “Meğer”den sonra üçüncü bölüm boyunca eskilerin seslerini duymayız. Artık Yeni Dünya üzerine yazılan metinlerden alınan bilgiler vardır.6Her ne kadar Acosto gibi kitabi – tecrübi bilgi çatışması olmasa da Suudi de kendi içinde yeni bilgilerin eski metinlerle uyuşmadığının farkındadır.

Rüya ve tarih deyince ilk akla gelen rüyalardan biri Aşıkpaşazade’nin (öl. 1481) Osmanoğulları Tarihi’nde Osman Beğ’in gördüğü meşhur rüyadır:

“Osman Gazi niyazda bulundu ve bir lahza ağladı. Uyku bastırınca yatıp uyudu. Kendilerinin aralarında bir sevgili şeyhin bulunduğunu gördü. Osman Gazi uyuyunca düşünde bu yüce kişinin koynundan bir ayın doğarak geldiğini ve kendi koynuna girdiğini gördü. Bu ay Osman Gazi’nin koynuna girdiği anda göbeğinden bir ağaç biter, gölgesi bütün âlemi kaplar ve gölgesinin altında dağlar meydana gelir ve bu dağların dibinden sular çıkar. Bu çıkan sulardan kimileri içer, kimileri de bahçeler sular ve çeşmeler akıtır. Sonra uykudan uyandı, gelip Şeyh’e haber verdi. Şeyh: ‘Oğul Osman Gazi, sana müjdeler olsun, yüce Tanrı sana ve nesline padişahlık verdi, kutlu olsun“. 4

Her ne kadar Aşıkpaşazade 15. yüzyılın sonunda bu satırları kaleme alsa da aslında kurucu bir rüyadan bahsediyordu. Bu rüya anlatısı tevarihin en başında yer alır ve kitabın ufak bir girizgâhı yahut kısa bir özeti gibi düşünülebilir. Kitabın ilerleyen sayfalarında rüyada anlatılanların gerçekleşmesini görürüz.

Bir diğer meşhur rüya-tarih ilişkisini de Evliyâ Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde yer alan kutlu rüya anlatısında buluyoruz. Burada Seyahatname’nin bir tarih metni olmadığı yönünde itirazlar gelebilir. Ama hatırlamak gerekir ki Seyahatname’nin İstanbul Üniversitesi’nde yer alan nüshasında Tarih-i Seyyâh Evliyâ Çelebi Efendi olarak nitelenmiştir.5 Bu tanımlama olmasa bile Seyahatname Osmanlı İmparatorluğu’nun en kapsamlı sosyal, iktisadi, kültürel tarihidir.

Seyahatname’deki rüya anlatısı daha ilk sayfada karşılar bizi. Bilinen rüyadaki dil sürçmesinden sonra Sa’d Vakkas sadağını Evliyâ Çelebi’nin beline kuşatırken şunları söyler:

“Yürü sehm [ü] kavs ile gazâ eyle ve Allâh’ın hıfz [u] emânında ol ve müjde olsun sana bu meclisde ne kadar ervâh ile görüşüp dest-i şerîflerin bûs etdinse cümlesini ziyâret etmek müyesser olup seyyâh-ı âlem ve ferîd-i âdem olursun. Ammâ geşt [ü] güzâr etdüğin memâlik-i mahrûseleri ve kılâ‘-ı büldânları ve âsâr-ı acîbe ve garîbeleri ve her diyârın memdûhât, sanâyi‘ât, me’kûlât [ü] meşrûbâtını ve arz-ı beledi ve tûl-ı nehârların tahrîr edüp bir âsâr-ı garîbe eyle. (…)

İslâmbol’dan Kâsımpaşa’ya ubûr edüp mu‘abbir İbrâhîm Efendi’ye rü’yâmız ta‘bîr etdirüp; “Cihân-ârâ ve âlem-geşt seyyâh-ı âlem olup hüsn-i hâtime ile işin itmâm bulup Hazret’in şefâ‘ati ile dâhil-i huld-i berîn olursun” deyü tebşîr edüp el-Fâtiha dedi. Andan Kâsımpaşa Mevlevîhânesi şeyhi Abdullâh Dede’ye varup dest-i şerîflerin bûs edüp vâkı‘amı anlara dahi ta‘bîr etdirdim. ” (….) Ve Sa‘d-ı Vakkâs’ın nasîhatı üzre ibtidâ bizim İslâmıbolcuğazımızı tahrîr etmeğe bezl-i himmet edüp var makdûrun sarf eyle”. 6

(dipnotta günümüz Türkçesiyle okuyabilirsiniz)

Aşıkpaşazade tarihinden farklı şekilde rüyayı gören yazarın kendisidir. Ama ortak noktası her iki metin de rüya sahnesiyle açılır. Aşıkpaşazade tarihinde olduğu gibi Evliya Çelebi de rüya anlatımıyla metnin bir-iki cümlelik bir özetini verir.7 Ve her iki metinde de rüyanın tabir edildiğini görüyoruz.

Birisi 1480’lerde Osmanlı’nın kuruluşunu ve 15. yüzyıla kadar tarihini anlatan bir metinle, diğeri 17. yüzyılın ortasında bir Osmanlı okumuşunun yaşadığı dönemi ve Osmanlı tarihinin bir kesitini sunduğu bir metnin rüya ile başlaması bir tesadüf müdür? Elbette bu bir tesadüf değildir. Yüz elli yıllık arayla yazılmış iki farklı tarih metninde yer alan rüya motifinin içerik olarak da aynı hususlara değinmesi hem rüyanın epistemolojik olarak değerlendirilmesinin hem de imparatorluk ideolojisinin sürekliliğine işaret eder.

Şöyle de düşünebiliriz; Osman Beğ’in rüyasında görülen dağlar, bahçeler, akan sular ve çeşmeler ile Evliya’nın rüyasında seyahat etmesi temenni edilen diyarlar aynıdır. Yahut Evliya, Osman Beğ’in rüyasında seyahat etmektedir.

Karşılaşmanın yarattığı değişimin görüldüğü en iyi belgeler haritalardır. Haritalar modern dönem öncesinde matematiksel coğrafyanın kâğıda aktarımından fazlasını gerçekleştiriyordu. İnsanlar Imago mundi yani dünya tasavvuru olarak adlandırabileceğimiz şekilde düzenlenen haritalara yukarıda bahsettiğim canavarları, garip mahlûkları ve olayları nakşetmeye başladılar. Coğrafi katı gerçeklik ile hayalin puslu kıtaları bu dönemin atlaslarında, haritalarında buluştu.

Piri Reis denizci olarak yaşadığı dönemde gerçekleşen büyük vakıalardan haberdardı. Topkapı Sarayı’nda bulunan meşhur haritasının kenarlarına yazdığı notlarla hem Yeni Dünya hakkında bilgi verir hem de eserinin kaynaklarına değinir. Piri Reis’in kenarına düştüğü nottan bildiğimiz kadarıyla haritasını 1513 senesinde tamamlamıştır. Bu, Piri Reis haritasının, Amerika’nın tasvir edildiği en eski harita olduğunun kanıtıdır. Piri Reis olan bitenden haberdar olarak haritanın yanına şu notu düşer:

“işbu kenarlara Antilya kıyıları derler. Arap tarihinin sekiz yüz doksan altı yılında bulunmuştur. Amma şöyle rivayet ederler kim Cinevizden bir kâfir adına Kolonbo derler imiş, bu yerleri ol bulmuştur.” 1

Piri Reis Yeni Dünya’nın Kolomb tarafından keşfedildiğini yine Kolomb’un yanında Yeni Dünya’ya gitmiş denizcilerden öğrenmiştir:

“Merhum Gazi Kemal’in İspanyalı bir kulu vardı, mezbur kul Kolonbo ile üç defa ol diyara vardım, deyu merhum Kemal Reis’e hikayet edüp..”

Piri Reis anlatılanları tafsilatlı olarak nakleder. Haritadaki notlardan anladığımız kadarıyla Kolomb’un çizdiği haritanın kopyasını görmüş olmalıdır. Muhtemeledir ki bu gördüğü ve kopyaladığı nüsha Kemal Reis’in İspanyol esirinden alınmıştı:

“Mezbur hartide olan bu kenarlar ve cezireler ( adalar) kim vardır, Kolonbonun hartisinden yazılmıştır.”

Metin Yeni Dünya’nın o döneme ait önemli, bugünden bakınca da doğru, bilgilerini ihtiva eder. Yeni Dünya’da demir bulunmadığı için obsidyen taşından yapılmış silahları anlatır hatta onları gördüğünü belirtir:

“Bunda bir taş olur, siyah mehenk taşına benzer, halkı nacak yerine anı kullanırlar imiş. Gayet te berk taş olduğunu…, biz ol taşı gördük.”

Piri Reis her ne kadar bugün doğrulayabileceğimiz bilgiler verse de bazen gerçeklikten hayale de salınır. Yeni Dünya’nın garipliklerini ve acayipliklerini hem resmeder hem de kelimelerle tasvir eder.

“Bu yerde bir boynuzlu kav (inek) olur ve hem bu şekilli canavarlar olur.”

Yedi karış boyu olan uysal bir canavarı anlatır Reis. Bu garip hikâyelerden en ilginçlerinden biri ise Sanvolrandan yani Aziz Brendan ile ilgili olanıdır. Aziz Brendan (öl. 577 yaklaşık) İrlanda’da yaşamış ve deniz seyahatleri ile meşhur bir Hıristiyan azizidir. Aziz Brendan’ın hayatı da gerçekle hayal arasında salınır. Yaşadıkları kendisinden yaklaşık 300 yıl sonra kaleme alınır. Aziz Brendan’ın hikâyesini anlatan 100’ü aşkın el yazması bulunur Avrupa’da.2 Brendan’ın hikâyesini ilginç kılan nedir?

Aziz Brendan 14 takipçisi ile Cennet’i bulmak için denize açılır. Bu seyahat sırasında başlarından ilginç olaylar geçer. Aziz Brendan ve cemaati gemi seyahatleri sırasında bir adaya rast gelir. Adanın üzerine çıktıktan sonra ateş yakmaya çalışırlar ve ada hareket etmeye başlar. Bir balinanın üzerinde olduklarını anlarlar.3 Bunun gibi ilginç hikâyeleri yukarıda bahsettiğimiz el yazması kitaplar ile dolaşıma girer. Denizciler meyhanelerde, hanlarda içkilerini içerken Aziz Brendan’ın acayip ve garip hikâyelerini eğlenmek için birbirlerine anlatırlar. Hikâyeler denizler gibi sınır tanımaz, Lingua Franca ile Akdeniz’de seyahat eder. Piri Reis de bu hikâyeyi yeterince ilgi çekici bulur ve haritasına hem nakşeder hem de hikâyesini anlatır.

“Rivayet ederler kim zamanı evvelde Sanvolrandan derler bir papaz yedi deryayı gezmiş derler. Mezbur bu baluğun üzerine uğramuş kuru yer sanıp baluk üzerine ot yakmışlar, baluğun sırtı kızıcak denize dalmış, bunlar sandala koyulmuşlar, gemiye kaçmışlar. Bu ahval Portukal kâfirinden zikrolunmaz. Kadim Pappa Mondalardan ( Mapa Mundi, Dünya Haritası) mankuldür”

İbn Haldun Mukaddime’sinde geçmişi, geleceği ve şimdiyi şu şekilde tanımlar: “Suyun suya benzemesinden daha çok geçmiş geleceğe ve hale benzer.” Bunun tarihte değişmezlik, durağanlık ifadesi olmadığını söylemekle yetinelim şimdilik. İnsanın duyguları, arzuları suyun suya benzemesi gibi geçmişte yaşayanlar ile bugün arasında fark gözetmez. Piri Reis bizim gibi ufukların ötesine merak duyuyor ve hayal kuruyordu. Çevresindeki insanlarla yeni karşılaşılan yerler üzerine konuşuyordu. Şimdi bizim dünya benzeri bir gezegenin bulunmasında gösterebileceğimiz tepkileri göstermişti. Nereden mi biliyoruz? Suyun suya benzediği gibi insan da insan benzer biraz.

Ne zaman düzene, devletin nizamına vurgu yapılmak istense ya devlet başa ya kuzgun leşe tabiri kullanılır. Bu tabirde kullanılan devleti bugün anladığımız manada belirli bir coğrafi bölgede siyasi iktidarı olan bir yapıyı kast etmediğini belirtmek gerekiyor. Devlet yani baht, talih, saadet, mutluluk anlamında da kullanılır.1 Başına devlet kuşu kondu deriz mesela. Konan devletin kuşu değildir, devlet kuşu yani talih kuşudur. Hatta Milli Piyango’nun büyük ikramiyesini kazanırsanız başınıza devlet kuşu ya da talih kuşu konmuş deriz. Bu manada devlet başa konan bir kuştur. Kanuni’nin ünlü beyitini buraya almamak olmaz.

Halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi
Olmaya devlet cihânda bir nefes sıhhat gibi

İlk dizesindeki devlet siyasi iktidarın, düzenin halk arasındaki itibarına işaret ederken, ikincisi sıhhatli olmanın dünyada en büyük saadet olduğuna işaret eder. Devletin birincil ve ikincil anlamı beraber kullanılmış oluyor.2 O halde tabirimizi tekrar ele alırsak ya devlet (kuşu) başa ya kuzgun (kuşu)3 leşe bize bu iki seçenekten birini işaret eder. Buradan hareketle bir hikaye kurgulayalım, Amasya’da bir şehzadesiniz ve devletlü, saadetlü babanız padişah hakkın rahmetine yürüyor. Çavuşlar en hızlı şekilde bu haberi Amasya’da size ve Manisa’da kardeşinize ulaştırmaya çalışıyorlar. Ölüm anında şartlar eşit iken kimin ilk önce tahta gelip oturacağı biraz da talihin yani devlet kuşunun etkisi. Ya devlet başa konacak tahta oturacaksınız, ya da tahta oturan kardeşiniz olacak ve kuzgun leşinizi eşeleyecek. Burada talihin etkisi sarayda sizi tutan sadrazamın size haber getirecek çavuşu diğerinden önce çıkarması olabilir. Yahut savaş meydanında kardeşinize galip gelmeniz. Bu nihayetinde devlet kuşunun bileceği bir iş.

Peki nedir bu devlet kuşu, nerede yaşar, nasıl konar?

İran-Türk mitolojisindeki hümâ kuşu olarak adlandırılan mitolojik hayvanla aynıdır aslında. Yine Türk mitolojisinde Kumay ve Umay olarak adlandırılır ve tanrıça Umay ile benzerlikleri bulunur. Hümâ, devlet ve cennet kuşu olarak da adlandırılır. Ay üstü âlemde yaşayarak felekler arasında uçarak tanrı katına kadar çıkabilir. Ayaklarının olmadığına inanılır. Ayakları olmayan devlet kuşunun gölgesi kimin üzerine düşerse bahta, saadete kavuşur.4 Devlet kuşunun gölgesiyle beraber pislemesi de bir saadet göstergesidir. Bundan dolayı kuş üzerimize pislediğinde piyango alırız. On altıncı yüzyıl şairlerinden Nevizade Atayî’nin şiirinde geçen tabiri buraya almak gerekiyor.

Ya düşe sâye-i devlet başa ( ya düşe devletin gölgesi başa)

Ya kona zâg ü zaganlar5 laşe ( ya kona çaylak leşe )

Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde I. Selim ile Şah İsmail arasında geçen hikaye üzerinde durmak lazım:

“Şah İsmail’e nâme içre, “Vaktine hâzır ol seninle Çıldır sahrâsında devlet sınaşalım, yâ taht ola yâ baht” deyüp elçi gönderdi.”6

Burada Selim’in söylediği devlet sınaşalım ifadesini talihimizi karşılıklı sınayalım olarak düşünmek lazım. Kimin talihi, devleti daha üstünse zafer ve nihayetinde taht onun olsun. Diğeri ise bahtına düşeni alsın. Ya devlet başa ya kuzgun leşe cümlesinin farklı bir şekilde ifade edilmesi olarak düşünebiliriz.

Tahsin Yazıcı’ya göre bu tabirin ortaya çıkışı, ölen bir padişahın yerine halefi bulunmadığı takdirde bir meydanda uçurulan hümâ kuşunun başına konduğu kişinin hükümdar olması rivayetine dayandırılır.7 Hüma bağlamında eklememiz gereken ilginç ve önemli bir husus daha var: Osmanlı tarihinde, Divan-ı Hümâyun, Orduyu Hümâyun, Hatt-ı Hümâyun, Tuğra-ı Hümâyun gibi birçok tamlamadan aşina olduğumuz Hümâyun terimi de Hümâ kelimesinden türetilmiş. . .8

Padişah, vezir vb. kullandığı sorguçların da Hümâ yahut Devlet kuşu sembolizmiyle bağlantılı olabilir. Kavuk ve başlıkların ön tarafına takılan bu süs, kıymetli madenlerden yapılabildiği gibi doğrudan tüyden de yapılıyor. Ayrıca bazı tepeli kuşların başlarında bulunan uzunca tüye de sorguç deniyor. Yani kelime doğrudan doğruya tepeli ‘kuş’ sözcüğüyle bağlantılı. Dahası eski edebiyatta ‘sorguç’ her iki anlamıyla da ‘Anka’ veya bizim ‘Hüma’mız gibi efsanevi kuşlarla bağlantılı olarak ortaya çıkıyor. Örneğin Hayâlî Bey’in şu beytinde olduğu gibi:

Gördü mahsûs olduğun meydân-ı istiğnâ bana

Şehperin gönderdi sorguç Kāf’tan ankā bana9

Veya Kâtip Çelebi’nin şu Hüma kuşu tanımına bakalım:

Atlas’ta bu kuş (hümâ kuşu), yukarıda söylediğimiz gibi anlatılmakta olup Hind-i Garbî Târihi’nde (…) “Tüyleri latiftir, güzel sorguçları olup eti de bâzı hastalıklara yarar” deyü yazar.10

Sorguç hil’at gibi Osmanlı devleti içinde taltif için bir nesne olarak kullanılır. Hil’at daha genel geçer şekilde kullanılırken sorguç daha nadir kullanılır. Bunun sebebinin ise hükümdarlık sembolü olmasıyla yakından alakalı olabilir. Zeynep Tarım Ertuğ sorguç hediye edilmesini daha üst düzeyde bir iltifat olduğunu ve çok özel durumlarda padişah tarafından sadrazama veya devlet adamlarına verildiğini ifade eder.11 Padişahlar tarafından hükümdarlara gönderildiği vakidir. Ondokuzuncu yüzyılın başında İngiltere’ye elçi olarak giden Agah Efendi’nin hediyeleri arasında sorguç da bulunmaktadır.12

Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesinde İstanbul’un feth edildikten sonra ganimet taksimi sırasında Akşemseddin ile Fatih arasında geçen şu bahis dikkate değer.

“Hemân Akşemseddîn hazretleri ayağ üzre kalkup eydir: ( ......) Osmâncık’dan bu âna gelince pâdişâhlarınıza beğ derdiniz, şimdengerü sultân deyin. Ve etek der-miyân edüp ziyâfetde size hidmet edüp ekmek bezl etdüğiyçün hûn ekmekdir, hûnkârdın” deyü pâdişâhın başına iki çatal ablak sorgucu takup, (...)”13

Fatih ile Akşemseddin arasında bu olay gerçekleşmiş midir bilmiyoruz ama Evliya Çelebi’nin yaşadığı dünya içinde sorgucun hükümdarlık sembolü olarak düşünüldüğü bir gerçek. Ve Evliya Çelebi bence güncel bir meseleyi Seyahatnamesine taşımaktadır.

Bu meselenin görsel olarak da bir tezahürü olduğunu da düşünüyorum. Burada iki örnek üzerinden giderek Evliya’nın tanık olduğu bu meseleyi test etmiş olacağım. İlki Nakkaş Osman (öl. Yaklaşık 1597) diğeri ise Levni ( öl. 1732). Bu iki saray nakkaşının yaptığı padişah portreleri bulunmaktadır. Nakkaş Osman’ın padişah portrelerine havi Kıyâfetü’l-İnsâniyye fî Şemâili’l-Osmâniyye adlı çalışmasında Osman Bey’den başlayarak III. Murat’a kadar bütün padişahlar resmedilmiştir. Resmedilen padişahlarda sadece III. Murat’ta sorguç bulunmaktadır. Aşağıda I. Osman’dan III. Murat’a kadar olan padişahların Nakkaş Osman tarafından yapılmış tasvirleri bulunmaktadır.

Levni’nin yüz küsür sene sonra yaptığı padişah portlerinde ise Evliya Çelebi’de geçen anlatıma uygun şekilde II. Mehmet’ten sonraki padişahlarda sorguç bulunmaktadır. Levni’nin Osmanlı padişah portrelerinden örnekler: 14

III. Murat eserin hazırlandığı dönemin padişahıdır ve diğerlerinden ayırmak için sorguçla tasvir edilmiş olabilir. Levni’nin resmettiği portrelerin Evliya Çelebi’yle paralellik göstermesi 17. yüzyılda Osmanlı sultanın temsilinin dönüştüğünün bir kanıtı olarak kabul edebiliriz. Evliya Çelebi bu dönüşümün içinde bizzat gözlemleyerek belki saray içinde tartışmalara bizzat tanık olarak sayfalarına bunları taşımıştır.

Ek olarak Holdermann, Grammaire Turque (1730) adlı Türkçe eğitim kitabında da konuşma cümleleri arasında da ya devlet başa, ya kugun leşe ifadesi de bir bağlamdan bağımsız olarak örnek olarak kullanılmıştır.15 Dil öğreten bir kitapta örnek olarak gösterilmesi konuşma dilinde de yoğun olarak kullanıldığının bir işaretidir.

Kahvaltı; İngilizce’de “breakfast”, İspanyolca’da ise “desayuno” kelimeleriyle ifade edilir. “Break-fast” ve “des-ayuno” kelime anlamı olarak “oruç bozmak” demektir. Ancak buradaki “oruç” ifadesinin dini bir anlam taşıyıp taşımadığı ya da gece boyunca aç kalındıktan sonra sabah yapılan ilk öğünü ifade etmek için mi kullanıldığı konusunda kesin bir ayrım yapmak zor. Ama biz bu kullanımın daha çok gece boyunca süren açlığın sabah ilk öğünle sonlandırılmasını ifade ettiği düşünebiliriz. Fransızlar ise “petit dejeuner” yani küçük öğlen yemeği tabirini kullanıyorlar. Bu da bir seçenek olabilir. Ama biz “kahvaltı” diyoruz Türkçede.

Nişanyan sözlüğüne göre “kahvaltı” kelimesinin en eski kullanımını Evliya Çelebi’de görüyoruz. Evliya Çelebi bazen Arapça bir tamlama olarak “tahte'l-kahve” bazen de “kahve altı” olarak kullanıyor. Tahte'l-kahve yani kahve altı. Kelime günümüzde kahve kelimesinin sonundaki “e” harfinin düşmesiyle artık kahvaltı olarak kullanılıyor.

On altıncı yüzyılda kahvenin Osmanlı topraklarına girmesinden önce sabah öğününe ne deniyordu peki? Burada yine Evliya’ya baş vurmamız gerekiyor. Seyahatname’den bir kaç örnek verelim.

“Ve şu ileride dağ başındaki ayazma suyu kenârında kahve pişirelim, anda tahte’l-futûr yiyelim” dedim.

Evvelâ her sabâh yedikleri ta‘âm-ı futûra ruçka der[ler].

Ertesi ale's-sabâh hakîri futûra da‘vet edüp bir gûne kaymak asel ve gûnâ-gûn reçeller tenâvül eyledik kim Hudâ âlimdir, kaymağın ve aselin râyiha-i tayyibesi demâğımız şak etdi.

Mesela Mısır’ı anlattığı bölüm için verdiği küçük sözlükçede şöyle bir ifade koymuş.

Futûr edelim  ya‘nî kahvealtı ta‘âmı yiyelim.

Yukarıdaki örneklerde, sabah öğünü için kullanılan ifadenin “futûr etmek / yemek” olduğu görülür. Bugünkü Türkçeyle söyleyecek olursak “iftar yapmak”, “oruç bozmak” anlamına gelir. Yani İngilizce ve İspanyolcadaki anlamı ile aynı.

On altıncı yüzyıl itibariyle kahve Osmanlı gündelik hayatını derinden etkiliyor. Sabah öğününün ismini dahi değiştiriyor ve kahve merkezli bir gündelik hayat yaratıyor: kahve altı, kahveden önce yenen öğün. Muhtemelen Osmanlı insanı da sabahleyin zihinlerini açmak için kahveye ihtiyaç duyuyorlardı. Kendi aralarında “başka türlü (kahvesiz) güne başlayamıyorum”1 diye konuştukları büyük bir ihtimal. Aç karnına içilen kahve midelerini rahatsız ettiği için önce sabah futûrlarını yedikten sonra kahvelerini içmeyi alışkanlık edindiler. Zamanla kahve altlığı olarak yenen bu öğüne kahvealtı demeye başladılar.

Holdermann’ın Fransızlara Türkçe öğretmek için hazırladığı Grammaire Turque kitabının dördüncü mukalemesi ( örnek diyaloğu) kahvealtı itmek üzre başlığını taşıyor.

Bu konuşmadan anladığımız üzere kahvealtıda kuzu eti, sucuk ve börek yeniyormuş.2

Seyahatname’de kahvealtı bir anlatım ögesi olarak da karşımıza çokça çıkar.

Bizim elçi paşa dahi alay-ı azîmiyle (büyük bir alayla) ayak ayak giderek hudûd millerine ( sınır taşlarına) iki bin adım kadar yakîn vardıkda hemân bizim elçi paşa esbâb-ı ihtişâmın arz edüp (ihtişamını göstermek için) kahvealtı yemek bahânesine bir münakkaş-ı ibret-nümûn ( dikkat çekici şekilde nakışlı) çetr-i mülemma‘ı (yaldızlı çadır) altun toplarıyla tarfetü’l-ayn içre (göz açıp kapayıncaya kadar) kurdurup.

Evliya Çelebi’nin bizzat tanık olduğunu belirttiği yukarıdaki olay Tuna sınır boyunda geçmektedir. Elçi olarak görevlendirilen paşa, Osmanlı ordusunun ihtişamını ve hızlı teşkilatlanma kabiliyetini göstermek amacıyla sınır hattında “kahvealtı” için gösterişli bir çadır kurdurmuştur. Çadırın kurulma gerekçesi namaz vakti gibi bir zorunluluk üzerinden açıklanmamış ( namaz vakti girmemiş olabilir) , doğrudan kahvealtı etrafında şekillendirilmiştir.

Bu durum tersinden okunduğunda, kahvealtının dönemin gündelik hayatında yalnızca bir yemek değil, aynı zamanda sembolik bir anlam taşıyan önemli bir ritüel olduğu anlaşılmaktadır. Öyle ki sınır bölgesinde bile bu öğün için ihtişamlı bir düzen kurulması, kahvealtının sosyal ve kültürel değerini açıkça ortaya koymaktadır.

Netice itibarıyla mısır gevreği günün en önemli öğünü müdür, bilmem; ancak uğruna muhteşem çadırlar kurulan “kahvealtı”nın, dönemin anlayışı içinde günün en önemli öğünlerinden biri olduğu sonucunu teslim etmek gerekir. Bir adım ötesinde de aslında kahvenin Osmanlı dünyasında ne kadar merkezi bir yerde olduğunu görmekteyiz.

Modern hatta postmodern romanın metni olarak anılır Don Quijote. Cervantes romanın kurgusunu, Don Quijote nam asilzadenin maceralarını anlatan bir tarih metni gibi kurar. Fakat bunu romana başladığınızda fark etmezsiniz. “La Mancha’nın adını hatırlamadığım bir köyünde” diyerek Don Quijote’nin maceralarını anlatmaya koyulur Cervantes. Okuyucu olarak biz de kendimizi romanın kahramanlarıyla İspanya’nın köylerinde, hanlarında buluruz; onlarla birlikte yol alırız.

Fakat maceranın bir yerinde Don Quijote, gezgin şövalye olarak muarızlarından sağlam bir dayak yer ve perişan hâlde evine getirilir. Köyündeki berber ve rahip onu ziyarete gider. Kâhyası, Don Quijote’nin maceraya atılmasına sebep olan kitapları rahip ve berbere gösterir. Onlar da kütüphanedeki, onun deliliğine sebep olduğunu düşündükleri kitapları ayıklamaya başlarlar. Bu sırada karşılarına Cervantes’in La Galatea adlı eseri çıkar. Rahip, yazarını tanıdığını söyleyerek kitabı kendisi için ayırır. Daha romanın başında Cervantes, bizimle küçük oyunlar oynayacağının işaretini verir.

Daha sonra Don Quijote iyileşir ve yeniden yola koyulur. Ünlü yel değirmenleri sahnesinin ardından Cesur Vizcayalı ile kavgaya tutuşur. Tam kavganın ortasında Cervantes anlatıyı keser. Bunun sebebini ise, hikâyeyi aktardığı kaynağın burada sona ermesi olarak açıklar. Cervantes’in kurgusuna göre, Don Quijote’nin maceraları başka bir metinden aktarılmaktadır ve bu metinde hikâye bu noktadan sonrası için eksiktir.

Bunun ardından anlatıcı (yani Cervantes), Toledo sokaklarında gezerken Arapça bir metin bulur. Bu metni Mağripli birine tercüme ettirir ve hikâyeyi buradan sürdürür. Kurguya göre bu eserin adı La Mancha’lı Don Quijote’nin Hikâyesi, yazarı ise Arap tarihçi Seyyid Hâmid Badincani’dir. Cervantes böylece kurgu içinde kurgu kurarak, hikâyeyi bir Arap tarihçiden aktardığını söyler.

Birinci ciltte Don Quijote, çeşitli maceraların ardından yine dayak yemiş ve hastalanmış bir hâlde evine döner. Cervantes bu cildi 1605 yılında yayımlar. On yıllık bir aradan sonra, 1615’te ikinci cilt basılır.

İkinci cilt de yine güçlü bir kurgu ile başlar. Evinde dinlenen Don Quijote’ye Sanson Carrasco bir kitap getirir. Bu kitap, ilk ciltte anlatılan olayların Seyyid Hâmid Badincani’den tercüme edilmiş hâlidir. Don Quijote, Sancho Panza ve Sanson Carrasco bu kitabı birlikte değerlendirir; kendi başlarından geçenlerin doğru anlatılıp anlatılmadığını tartışırlar.

Cervantes, daha o dönemde bile son derece yenilikçi sayılabilecek bir biçimde, romanın sınırlarını zorlar. Kurgu içinde kurgu kurarak kendisini metnin içine yerleştirir. Başka bir ifadeyle, roman kahramanları kurmaca dünyadan açılan bir pencereden gerçek dünyaya, yani bize bakar.

Cervantes ile çağdaş diyebileceğimiz ünlü ressam Diego Velázquez’in 1656’da tamamladığı çok bilinen tablosu Nedimeler ile Don Quijote arasında bir bağ kurmaya çalışacağım. Nedimeler tablosunda, Velázquez büyük bir tuvalin önünde durmakta ve İspanya Kralı IV. Felipe ve eşi Mariana’yı resmetmektedir. Fakat resmedilenleri Velázquez’in arkasındaki aynadan yansımasında görürüz. Velázquez’in yanında prenses ve nedimeleri bulunur. Nedimeler tablosunda resmeden ile resmedilen arasında yapılan kurgu yani ressamın kendisini resmettiklerinin gözünden resmetmesi, yukarıda Cervantes’in kısaca özetlediğim yazarın kendini metin içinde ifşa etmesi ve roman kahramanlarının bize bakmasıyla bir benzerlik göstermektedir. Velázquez bu oyunu resim sanatıyla yaparken Cervantes kelimelerle yapar. Belki Velazquez Cervantes’ten etkilenmiştir. Belki de sadece zamanın ruhudur. Ya da sadece tesadüf…

Marguerite Yourcenar’ın, Piranesi’nin Melling’den otuz yıl önce yapmaya başladığı Roma ve Venedik konulu gravürleri bir zamanlar incelerken yaptığı gibi, ben de “elime büyüteci alıp” Melling’in çizdiği İstanbul manzaralarında hareket eden İstanbulluları seyretmekten çok zevk alırım: Mesela Melling’in santim santim ayrıntısını doğru çizebilmek için çok uğraştığı Tophane Çeşmesi ve meydanını gösterir resimde, sol kenardaki karpuzcuyu (tezgâhı ve müşteriye karpuzu sunuşu bugün de aynıdır) ya da bu sefer, resmin alt ortasındaki diğer karpuzcunun sandalyeye oturuşuna dikkatle bakmaktan hoşlanırım.1

Orhan Pamuk’un bu satırlarını ve Melling’in tasvirlerini Yahya Kemal’in şu sözleriyle beraber düşünmek gerekiyor: ‘Bir resmimiz ve bir nesrimiz olsaydı başka bir millet olurduk.” Orhan Pamuk da bu sözü çok sevdiğini belirtiyor.2 Melling’in tasvirleri vasıtasıyla neredeyse 200 yıl öncesiyle kurduğu bağ, Orhan Pamuk’u ve dahi beni, belki sizi de etkiliyor. Büyüteçle izlediğimiz karpuzcu ile müşterisi ne konuşuyorlardı acaba? Burada da Yahya Kemal’in “nesrimiz” dediği konuya geliyoruz. Osmanlı siyasi, daha doğrusu bürokratik yapısı hakkında bilgimiz gün geçtikçe artıyor. Bunun sebebi, devlet organizasyonu olarak Osmanlı’nın kayıt tutma geleneğine sahip olmasından ileri geliyor. Binlerce, on binlerce, yüz binlerce evrak, 15. yüzyıldan itibaren katlanarak artan bir sayıda arşivlerde bulunuyor. Ama bu, resimdeki karpuz satıcısının müşterisiyle ne konuştuğuna dair bilgi vermiyor. İnsani ölçekte geçmiş ile ünsiyet kurmamızı sağlamıyor. Günümüzde bir İspanyolun Don Quijote vasıtasıyla romanın döneminin diliyle kurduğu ünsiyete maalesef sahip değiliz. Kurgunun ötesinde dilin geçmiş ile sağladığı dolaysız ilişkiyi göz ardı etmemek gerek. Çünkü bir kelimenin yahut bir ifadenin üç yüz sene önce de aynı şekilde kullanılması bence geçmişi anlamada, hissetmede ve tahayyül etmede çok önemli bir eşik oluşturuyor.

Burada gündelik konuşmaların nasıl olduğuna dair ufak bilgi kırıntıları bulabileceğimiz bir kaynaktan bahsedeceğim: Osmanlı topraklarında yabancı elçilik çalışanlarına, tüccarlara ve din adamlarına yönelik hazırlanmış Türkçe dilbilgisi kitapları. Bu kitaplar, dil bilgisinin yanında sözlük ve günlük konuşmalarda kullanılan tabirleri de içermektedir. Yabancı arşivlerin giderek dijitalleşmesi sonucunda, bu metinler Türkçe imlası ve tarihi çalışanlar için önemli bir kaynak olmaya başlamıştır.3 Ayrıca bu çalışmalarda ilgili metinlerin listeleri de verilmektedir. Bu orijinal metinlerde benim en çok ilgimi çeken bölüm, sözlükçeyle beraber gündelik konuşmalar için verilen örnekler ve kullanılan deyimlerdir. Bunların bazılarının bugün kullandıklarımız ile aynı olması Melling’in karpuzcusuna benzer bir duygu uyandırmaktadır.

Bunlardan ilki ne var ne yok? Bu tabir ne kadar yeni görünüyor.4 Aşağıdaki görselde gördüğümüz tabirin geçtiği kitabın basım tarihi 1870. Bu ifadenin 156 senelik bir geçmişi olduğunu düşününce insan şaşırıyor. Yazıya geçirildiği tarihin öncesini düşününce daha da eski olduğunu düşünebiliriz.

Fransızlara Türkçe öğretmek için hazırlanmış ve Müteferrika Matbasında 1730 yılında basılmış başka bir metne bakalım. Burada hâlâ tartışması süren ayrı yazılan de, da nın ilk örneğin gördüğümüzü düşünüyorum.

Elin işine karışma da, kendi işini gör.5 Her ne kadar Arap harfleriyle yazılan metinde da bitişik yazılmışsa da Latin harfleriyle yazılan cümlede ayrı yazılmış olarak görünüyor.

Holdermann’ın kitabında tematik sohbet (mükaleme) örnekleri yer alır. Bu sohbetler; giyinme, bahçe, oyun, iki dost arasındaki konuşmalar, av, ağa ile hizmetkâr ilişkisi ve Türkçe konuşma gibi başlıklar altında toplanmıştır.

Bunlardan onuncu mükaleme seyir üzerinedir. Ve aşağıda bu bölümden bir sayfayı okuyabilirsiniz.

Haydi gezinerek gidelim. Çek boğaza doğru ile başlayıp, işte Büyükdere, inelim mi seyri pek güzeldür ile devam eden, şarabın var mı dahi, evet sultanum iki şişe dahi var, gitmezden evvel içelim6 ile biten yukarıdaki sayfada geçen sohbet Melling’in Büyükdere önlerindeki kayıkları tasvir eden aşağıdaki sahnede gerçekleşmiş olabilir mi?

Bir Medeniyet Güzergâhı: İpek Yolu’nun Anlamı ve Kapsamı

İpek Yolu üzerine düşündüğümde, zihnim beni her zaman 13. ve 14. yüzyıl dünyasına götürür. Bunun nedeni, Moğol istilasının ardından kurulan düzen sayesinde sağlanan ticari istikrar ve de bu dönemde yaşamış olan seyyah İbn Battuta’nın olağanüstü seyahatleridir. “İpek Yolu” veya “Baharat Yolu” dendiğinde çoğunlukla akla ticari mallar gelse de bu güzergâhlarda yalnızca nesneler değil, fikirler, insanlar, lezzetler, usuller, salgın hastalıklar da dolaşım hâlindeydi. Üstelik bu hareketlilik yalnızca İpek Yolu’yla sınırlı değildi; farklı güzergâhlarda da benzer etkileşim ağları oluşmaktaydı.

İbn Battuta’nın yaşadığı dönem, hem küresel hem de yerel düzeyde büyük buhranların yaşandığı bir çağdır. Onüçüncü yüzyılın ilk yıllarında başlayan Moğol istilası, 1258’de Bağdat’ın düşmesiyle zirveye ulaşmıştır. İslam dünyasının önemli siyasi güçlerinden biri olan ve halifeliği temsil eden Abbasiler, bu tarihte tarih sahnesinden silinmişti. Beş yüzyıl boyunca İslam coğrafyasının ana eksenini oluşturan bu yapının yıkılması, derin bir siyasal ve zihinsel sarsıntıya yol açmıştı. İslam’ın doğuşundan itibaren farklı iç sorunlarla başa çıkmayı başaran Müslümanlar, bu kez ilk kez dışarıdan gelen, Müslüman olmayan bir güç karşısında mağlup olmuşlardı. Bu mağlubiyetin simgesi, İslam’ın kalbi sayılan Bağdat’ın düşüşüdür. Bu olay, yalnızca siyasi bir çöküş değil; aynı zamanda Hz. Muhammed’in vefatından sonra gelişen halifelik kurumunun da ciddi şekilde sarsılması anlamına gelir.

Veba, Mancınıklar ve Tüccarlar: Kara Ölüm’ün Yayılışı

Moğolların Avrasya coğrafyasını tek bir siyasi yapı altında birleştirmesi, ticaretin ve seyahatin önünü açmıştı. Bu hareketlilik, yalnızca düşünce, mal ve sermayenin değil; hastalıkların da kolaylıkla yayılmasına neden oldu. 1346 yılında Moğollar, Cenevizlilerin elindeki Kefe Kalesi’ni kuşatırken mancınıklarla surların içine veba taşıyan cesetler atmış, bu olay Kara Veba salgınının başlangıcına yol açmıştı. 1347’de Kefe’den ayrılan Cenevizli tüccarların gemileri vebayı Sicilya’ya taşımış, oradan da Kahire’den Londra’ya, Kurtuba’dan Moskova’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada milyonlarca insanın ölümüne sebep olmuştu. Bazı tahminlere göre, Avrupa nüfusunun %25 ila %60’ı bu salgında hayatını kaybetmişti. Sicilya’dan gelen ticaret gemileri 1348’de vebayı Tunus’a ulaştırmıştı. Bazı teoriler, bu hızlı yayılmanın başlıca nedenlerinden birinin İpek Yolu olduğunu öne sürer. Salgının Kefe’den sonraki yayılımında tüccarların rolü belirleyici olmuştu; bu, daha önce de yüksek bir olasılık olarak kabul edilmekteydi.

Endülüs’ten Bağdat’a: İslam Dünyasında Siyasi Kırılmalar

İbn Battuta’nın yaşamı, bu iki büyük küresel buhranın yanı sıra Kuzey Afrika ve Endülüs’te yaşanan siyasi altüst oluşlarla da şekillenmişti. 711 yılında başlayan Müslümanların İber Yarımadası’ndaki fethi, 11. yüzyıldan itibaren Hristiyan krallıkların başlattığı karşı fetih hareketiyle tersine dönmüştü. 1083’te Madrid, 1085’te Toledo, 1236’da Kurtuba ve 1248’de İşbiliye Hristiyanların eline geçti. Bu fetihlerin etkisi sadece Endülüs ile sınırlı kalmamış; Mağrip ve Kuzey Afrika’ya kadar uzanmıştı. Bölgedeki siyasi yapılar, birbirlerine üstünlük sağlama mücadelesi içinde parçalanmıştı. Endülüs Emevilerinden sonra Murabıtlar, ardından Muvahhidler siyasi birliği sağlama çabası göstermişti. 1130’da kurulan Muvahhidler, Endülüs, Mağrip ve Kuzey Afrika’da birlik sağlamış, ancak 1269’da başkent Marakeş’in Merinîler tarafından ele geçirilmesiyle yıkılmışlardı. Sonrasında Endülüs’te Nasriler, Fas’ta Merinîler, Cezayir’de Zeyniler, Tunus’ta ise Hafsiler egemenlik kurmuştu. Nasriler dışında bu hanedanların çoğu Mağribin bedevi kabilelerine dayanıyordu. Aralarındaki iktidar mücadelesi, bu kabilelerin desteğine bağlıydı; bu destek ise genellikle para veya karizmatik liderlik yoluyla sağlanıyordu. Kabile temelli bu yapı, kendi içinde dengesizlikler doğurmuş ve siyasi parçalanmışlık Tunus’tan Marakeş’e, oradan Gırnata’ya kadar tüm coğrafyaya yayılmıştı.

Bu durumun tek istisnası, 1250 yılında Mısır’da kurulan Memlüklerdi. Kahire merkezli bu devlet, hem Nil’in sağladığı tarımsal gelirlerden hem de Hindistan üzerinden Avrupa’ya uzanan ticaret yolunun kazançlarından yararlanarak siyasi ve kültürel bir istikrar sağlamıştı.

Yaşanan bu buhranları, iç içe geçmiş üç halkadan oluşan bir yapı olarak düşünebiliriz: Birinci halkada Endülüs ve Kuzey Afrika’daki siyasi krizler, ikinci halkada Akdeniz ve Avrupa’yı saran Kara Veba, üçüncü ve en geniş halkada ise Moğol istilası sonucunda yıkılan Abbâsî Halifeliği ve bunun İslam dünyasında yarattığı zihinsel ve siyasi sarsıntı yer alır. Bu üç halkada yaşanan krizler, birbirleriyle kesişerek ortak etkiler yaratmış; aynı zamanda her biri kendi içinde de özgün sonuçlar doğurmuştu.

İbn Battuta ve İbn Haldun: Kriz Çağında Süreklilik Arayışı

Tüm bu siyasi, toplumsal ve iktisadi karmaşaya rağmen, İslam ekümeninin farklı bir katmanında birlik ve süreklilik hali gözlemlenmekteydi. İnsanlar farklı bölgeler arasında seyahat ediyor; ülkelerinden uzakta ticaret yapıyor ya da resmi görevler üstlenebiliyorlardı. Bu hareketliliğin en dikkat çekici örneklerinden biri İbn Battuta’dır. Memleketi Tanca’dan yola çıkarak İslam dünyasının dört bir yanını dolaşmış, ulaştığı Delhi’de dönemin hükümdarı tarafından yedi yıl boyunca kadılık göreviyle görevlendirilmişti.

İbn Battura, seyahatnamesinde, uğradığı şehirlerde tanıştığı âlimlerin ve kadıların isimlerini büyük bir titizlikle zikretmiştir. Özellikle Kahire ve Filistin çevresinde andığı bazı âlimlerin nisbeleri, bu coğrafi ve kültürel çeşitliliği gözler önüne serer. Adı geçen isimler arasında Erzurumlu Ebu Abdurrahman, Meragalı Ermiş Kemaleddin, Gırnatalı Esîrüddin ve Aksaraylı Mecdüddin, Marekeşli Musa gibi farklı İslam beldelerinden gelen birçok âlim bulunmaktadır.

İbn Battuta ile aynı dönemde yaşayan İbn Haldun da benzer bir hareketlilik sergilemiştir. Tunus’ta başlayan hayatı boyunca Fas, Gırnata ve Tilimsan gibi şehirlerde çeşitli saraylarda katiplikten hacipliğe kadar farklı görevlerde bulunmuş, yaşamının geri kalan kısmını ise Mısır’da geçirmişti.

İbn Haldun ve İbnü’l-Hatîb: Fikirlerin Coğrafyalararası Dolaşımı

İbn Haldun, Mısır’a gitmeden önce, Gırnata’da Beni Ahmer sarayında Sultan Muhammed’e elçi olarak hizmet etmiş ve burada vezir İbnü’l-Hatîb ile birlikte çalışmıştı. İbnü’l-Hatîb, döneminin en büyük âlimlerinden biri olup aynı zamanda bir “hezarfendî” (çok yönlü bilgin) idi. Kara Veba’nın bulaşma yollarını anlamaya yönelik kaleme aldığı metin, onun bilimsel merakının bir göstergesidir. Diğer yandan, dil üzerindeki ustalığı nedeniyle “Lisânüddîn” unvanıyla anılmıştır. Şiirleri, hâlen Elhamra Sarayı’nın duvarlarını süslemektedir.

İbn Haldun ile İbnü’l-Hatîb arasındaki ilişki, İbn Haldun’un Endülüs’ten ayrılmasından sonra da devam etmişti. Aralarındaki yazışmalar, fikir alışverişinin bir aracı olmuştu. İbnü’l-Hatîb, bu yazışmalarda tasavvuf ve tarih üzerine yazdığı iki eserinden söz ederken, bu metinlerin İspanya’dan Mısır’a gönderildiğini ve Said es-Su‘adâ Hankâhı’na vakfedildiğini ifade eder. Bir âlimin eserlerinin, daha o hayattayken İslam ekümeninin bir ucundan diğer ucuna ulaşması, dönemin entelektüel dolaşımının en güzel örneklerinden biridir.

Yukarıdaki satırlarda İbn Haldun ile İbnü’l Hatib’in mektuplaşmalarından bahsettim. İbn Haldun bu mektupların bir kısmını otobiyografisine tarihî bir belge olarak taşımıştı. Fikirlerin, kavramların, haberlerin bölgeler arasında taşınmasında mektupların da önemli bir yeri bulunmaktadır. Muhammed el Cabiri, Kitabü’l İber’in nüvelerini Haldun’un İbnü’l Hatib’e yazdığı mektuplarda bulunduğunu ifade eder.1

Bu durum, İbn Haldun için de geçerlidir. O, daha Kahire’ye ulaşmadan önce ismi oraya varmış, eserleri ve düşünceleriyle ün kazanmıştır. Bu da, daha önce sözünü ettiğimiz kargaşa çağını yaşayan İslam ekümeninde sadece insanların değil, kitapların ve fikirlerin de dolaşımda olduğunu gösterir. Söz konusu entelektüel sirkülasyon, İslam dünyasında canlılığın ve sürekliliğin korunmasına önemli ölçüde katkı sağlamıştır.

Bedreddin ve Haldun’un Yolu Kahire’de Kesişiyor

İnsan hareketliliğine dair dikkat çekici bir örnek de şudur: 1384 yılında, İbn Haldun’un Kahire’ye giriş yaptığı gün, Osmanlı kadısı Şeyh Bedreddin de aynı şekilde Kahire’ye ulaşmıştı.2 Memlük Sultanı Berkuk, Türkçe konusunda hassasiyet gösterdiğinden, oğluna bu dili öğretmesi için Şeyh Bedreddin’i görevlendirmişti.3 Aynı Sultan, İbn Haldun’u da Kahire’ye gelişinin ardından Malikî baş kadılığına ve Berkukiyye Medresesi’ne müderris olarak atamıştı. Her iki âlimin de sarayda düzenlenen ilim meclislerine katılmaları ve birbirleriyle sohbet etmeleri mümkündür. Biri Mağrip’ten, diğeri Anadolu’dan gelen bu iki düşünürün, Memlük sarayında yollarının kesişmesi, dönemin entelektüel hareketliliğine dair önemli bir göstergedir.

İbn Haldun ve Timur

Timur, 1400 yılında Şam’a yöneldi. Memlük Sultanı Ferec, Şam’ı savunmak amacıyla bir ordu hazırlayarak yola çıkmıştı. İbn Haldun da sultanın ordusuyla birlikte Şam’a doğru hareket etmişti. Bu sırada Timur, ordusuyla Şam’a ulaştı. Yaklaşık bir ay süren mücadele, küçük çaplı muharebelerle devam etmişti. Sultan Ferec, Şam’ı savunmada başarılı olamayacağını düşünerek ani bir kararla şehri terk edip Kahire’ye doğru yönelmişti. İbn Haldun’un yanı sıra birçok fakih, kadı ve âlim ise Şam’da kalmıştı.

Şam’ın ileri gelenleri, Timur’dan evlerine ve ailelerine eman verilmesini sağlamak amacıyla Adiliyye Medresesi’nde toplanarak bir heyet oluşturulmasına karar verdiler. Türkçe ve Arapça bilen Kadı Burhaneddin’in başkanlığında oluşturulan bu heyet, Timur’un huzuruna çıktı ve eman talebi kabul edildi. Heyetin dönüşünün ardından Kadı Burhaneddin, Timur’un İbn Haldun’un şehirde olup olmadığını, hâlâ Şam’da mı bulunduğunu yoksa Mısır’a mı döndüğünü öğrenmek istediğini İbn Haldun’a iletti.

Bu gelişme üzerine, İbn Haldun’un da yer aldığı ikinci bir heyet Timur’un huzuruna çıkarıldı. Timur’un özellikle İbn Haldun’u davet etmiş olması, dönemin entelektüel figürlerinin yalnızca bilgi üreten kişiler değil; aynı zamanda siyasi liderler için de dikkatle izlenen, tanınan ve zaman zaman doğrudan muhatap alınan kimseler olduğunu gösterir. Bu olay, entelektüel hareketliliğin yalnızca kendi iç dinamikleriyle değil; aynı zamanda dönemin hükümdarları tarafından da teşvik edildiğinin ve bu hareketliliğin siyasi yapılarla da etkileşim içinde şekillendiğinin açık bir göstergesidir.

Bu buluşmada İbn Haldun ile Timur arasında geçen konuşmalar, İbn Haldun’un otobiyografisinde ayrıntılı biçimde yer alır. Görüşme sırasında Timur, İbn Haldun’a Kuzey Afrika hakkında sorular yöneltti; aldığı cevaplarla yetinmeyerek, bu konuda kısa bir risale yazmasını istedi. Bunun üzerine İbn Haldun, on iki sayfalık bir metin kaleme alarak, sonraki buluşmalarında Timur’a sundu. Şam’dan ayrıldıktan sonra ise, bu görüşmeyi sıcağı sıcağına Fas’taki Merinî Sultanı Ebu Said’e bir mektupla bildirdi. Ebu Said de, muhtemelen bilgi kaynağı İbn Haldun olan bir mektubu, Timur’un Şam kuşatmasıyla ilgili olarak Memlük Sultanı Ferec’e gönderdi.

İbn Haldun, Timur’dan eman alarak Şam’dan bir grup yoldaşıyla birlikte Kahire’ye doğru yola çıktı. Ancak yolculuk sırasında yolları haramiler tarafından kesildi ve soyuldular. Bunun üzerine yakındaki bir köye sığınarak birkaç gün orada kaldılar. Daha sonra Safed’e geçip burada kısa bir süre konakladılar. Bu sırada, Memlük Sultanı tarafından Timur’a karşı Yıldırım Bayezid ile ittifak kurmak amacıyla gönderilmiş ve Kahire’ye dönüş yolunda olan bir elçilik heyetini taşıyan gemiyle karşılaştılar. Bu gemiyle Gazze’ye kadar seyahat ettikten sonra karayoluyla Kahire’ye ulaştılar.4

İbn Haldun’un bu elçilik heyetiyle neler konuştuğuna dair elimizde doğrudan bir bilgi yok. Ancak onun zekâsı, siyasi sezgisi ve geniş entelektüel ilgileri düşünüldüğünde, bu süreçte pek çok konuyu merak etmiş ve çeşitli sorular yöneltmiş olması muhtemeldir. Özellikle Osmanlıların siyasi pozisyonu ve Timur karşısındaki tavırları, İbn Haldun’un ilgi alanına girmiş olabilir. Nitekim İbn Hacer el-Askalânî, Timur’un Mısır ve Şam’a yaklaştığı dönemde İbn Haldun’un “Mısır mülkü için İbn Osman’dan başka korkulacak bir tehlike yoktur.” dediğine bizzat şahit olduğunu nakletmektedir.5 Bu ifade, onun Osmanlıları dikkatle izlediğini ve siyasi gelişmeleri büyük bir öngörüyle değerlendirdiğini göstermektedir. Dolayısıyla elçilere de bu minvalde sorular yönelttiği varsayılabilir.

İbn Haldun, Timur’u ikinci ziyaretinde onun meclisinde düzenlenen bir yemeğe davet edildi. Yemekte kendisine erişte ikram edildi. Otobiyografisinde belirttiğine göre, bu yemeği ilk kez tatmış ve çok beğenmiştir. İkram edilen yemeği ise ayakta yediklerini aktarır. Timur’a neden bu kadar güçlü olduğunu kendi geliştirdiği asabiyet kuramı ile anlattığı söylenir. Çağatayca konuşan bir cihan hâkimi ile Arapça konuşan Kuzey Afrikalı bir alimi Şam’da bir araya getiren yegâne şey İpek Yolu idi. Anlaşılan, Timur cihana hâkim olmasını mümkün kılan etkenler konusundaki teorik yaklaşımlardan ziyade Kuzey Afrika coğrafyası ile daha çok ilgilenmiştir. İbn Haldun’un Buhtunnasır’ı İskender ile bir tutmasına da karşı çıkmıştı. Timur’a göre o da kendisi gibi gerçek hükümdar olmayıp sadece bir naipti. Malum, Cengiz sülalesinden olmayan biri o devirde “han” olamazdı. Timur da resmen “emir” unvanını kullanıyordu. Bu diplomatik manevra bir tevazu gösterisi olsa gerektir. Öte yandan Buhtunnasır’ı kendisi gibi Menuşihr soyundan kabul ettiğine göre kendisini onunla özdeşleştirmiş olsa gerektir. İbn Haldun ise Taberî Tarihi’nden hareketle Buntunnasır’ın Babil’in ardılı olduğunu savunmuştu. Bu noktada Timur’un kızıp “bize ne Taberî’den!” demesi ve İbn Haldun’u müzakereye davet etmesi İpek Yolunda ordular ve fatihler kadar fikirler ve entelektüel birikimlerin de seyahat ettiğini gösteren enteresan bir ayrıntıdır.

İbn Haldun’un otobiyografisinde ilginç bir anekdot şeklinde aktardığı diğer bir konu ise Timur’un huzuruna son kabul edilişinde yaptıklarıdır. İbn Haldun Türk geleneğine uygun olarak Timur’a hediyeler sunarak huzuruna çıkar. Bu hediyeler; güzel hatla yazılmış bir Mushaf, Kaside-i Bürde yazması, zarif bir seccade ve dört kutu tatlıdan oluşuyordu. Timur İbn Haldun’u meclisine kabul ederek hediyelerini kabul etti. İbn Haldun, beraberinde getirdiği tatlı kutularını Timur’un huzurunda takdim etti; ardından geleneğe uygun olarak tatlıdan ilk lokmayı kendisi aldıktan sonra mecliste bulunanlara ikramda bulundu.6

Tarihin Küçük Ayrıntıları, Büyük Anlamları

Burada aktardığım küçük ayrıntılar, tarihin büyük anlatıları karşısında kimi zaman önemsiz ya da gereksiz gibi görülebilir. Oysa bu tür ayrıntılar, düşüncelerin, kavramların, hatta lezzetlerin nasıl hareket ettiğine, nerelerde kesiştiğine ve hangi mecralarda aktığına dair bize değerli ipuçları sunar. Bu küçük parçalar, çoğu zaman “büyük resim” olarak adlandırılan tarihsel anlatının ana gövdesine canlılık kazandırır; olayların arka planını, toplumsal dokuyu ve insan deneyimini görünür kılar. Dolayısıyla tarihin yalnızca savaşlar, antlaşmalar ve hükümdarlar üzerinden değil; aynı zamanda gündelik hayatın, kültürel temasların ve bireysel izlenimlerin izinden de okunabileceğini hatırlatır.

Burada ilk önce şuna bir açıklama getirmek gerekiyor. Rönesans ilk önce Kuzey İtalya’da ortaya çıkıyor yani Akdeniz’de. Rönesans tabiri de ressam Georgi Vasari tarafından 1550’lerde ortaya atılıyor. Rönesans’ın kökenleri 1250’lere kadar geri gidiyor. Edebiyattan heykele, resimden felsefeye kadar geniş bir yelpaze içinde Antik Yunan ve Roma’ya olan ilgi artıyor. Petrarca, Dante gibi isimler ortaya çıkıyor. Metinler yazılıyor, çeviriler, resimler, heykeller yapılıyor.

Bu konuları bir kenara bırakarak acaba Rönesans’a çağdaş olan Müslüman okumuşları bu durumdan gerçekten habersiz miydi sorusunu kendimize sorduğumuzda kısa bir sessizlik olacağı kesin. Sessizlikten sonra ilk aklıma gelen Fatih’in Bellini’ye yaptırdığı portre geliyor. Fatih resmini yaptırırken Rönesans’tan haberdar mıydı? Kütüphanesinde Latince, Grekçe kitapların olduğunu hatta Grekçe’den Arapça’ya da kitap tercüme ettirdiğinin biliyoruz.1 Fatih’e atfedilen Troya’nın (Hektor) öcünü aldık cümlesini hatırlamak gerekiyor. Burada ilginç olan ise bu cümlenin Pero Tafur seyahatnamesinde Türkler, Troya’nın intikamını pek güzel aldılar! olarak geçmesidir. Pero Tafur seyahatini 1437 ile 1438 arasında gerçekleştirmiştir. Fakat yazıya geçirmesi 1457 yılında olmuştur. Bunu aşağıdaki satırlardan anlıyoruz.

Türkler, Troya’nın intikamını pek güzel aldılar! Daha ben [oraya] ulaşmadan evvel ve Konstantinopolis henüz işgal edilmemişken, Grek halkı şimdi olduğu gibi [Türklere] tabi olmuşlardı ve eğer Türkler hâlâ şehre el koymamışlarsa bunun nedeni Batılı Hıristiyan milletlerin onlara karşı durmalarından korkmaları idi, fakat öyle görünüyor ki Hıristiyan prens ve halkların ihmalkârlığı yüzünden şimdi Konstantinopolis kaybedildi.2

Bu cümleyi gerçekten Fatih Sultan Mehmet söylemiş olabilir mi? Pero Tafur’un Sevilla eşrafından biri olduğu ve seyahatnamesini de 1457’de kaleme aldığını düşünürsek, Fatih’in böyle bir söz söylemiş olması mümkündür. Daha sonra da Tafur bunu Akdeniz’de tedavül eden haberler arasında duymuş ve seyahatnamesine almış olabilir. Belki de Fatih bu sözleri söylememiştir. Ama her iki durumda da bu cümleyi Rönesans bağlamında değerlendirebilir miyiz?

Burada vereceğim ikinci örnek ise Rönesans’ın ilk dönemleriyle çağdaş olan İbn Haldun’dan. İlk nüshasını 1374 civarında kaleme aldığını bildiğimiz Mukaddime’de kısa bir paragraf ile bu durumdan haberdar olduğunu kayıt altına almıştır.

Aynı şekilde aldığımız malumata göre çağımızda sözü edilen felsefi ilimler Roma topraklarından olan Firenk beldelerinde ve Roma’nın kuzey cihetlerinde revaçta bulunmakta, bu ilimlerin bakiyesi (rüsumu ve müessesleri tekrar canlanmakta ve) yenilenmekte, onların tedrisi için müteaddit meclisler teşkil edilmekte, onlara dair ihatalı ve bol eserler mevcut bulunmaktadır. Hocaları fazla, talebeleri çoktur. Orada olanı en iyi bilen Allah’tır. 3

Bu satırlar İbn Haldun’u ilk garbiyatçı(!) yapar mı bilmiyorum ama sadece İslam dünyasının dışından da haberdar olduğunun bir işaretidir. Haldun bahsettiği duyumları nereden almıştır? Onun İslam toprakları dışına yaptığı tek ziyaretin, 1364 yılında Sevilla’ya Kastilya Kralı Pedro’ya elçi olarak gerçekleştirdiği seyahat olduğunu biliyoruz. Hatta Pedro İbn Haldun’a Kastilya Krallığı adına çalışması için bir teklifte bulunmuş. Haldun’un atalarının Sevilla’daki mülklerini çalışması karşılığında kendisine vereceğini vaat etmiştir. Ama Haldun bu teklifi reddetmiş. 4 Konumuza dönersek Haldun gibi zeki bir kişinin Kastilya Krallığı’nda bulunduğu süre içerisinde bilgi toplamış olması muhtemeldir. Ancak daha geniş bir çerçevede bakıldığında, Haldun’un ilk gençlik yıllarından ölümüne kadar, farklı sultanların hizmetinde olsa da, sürekli saray(lar)a yakın bir konumda bürokratik görevler üstlendiği görülür. Bu tür bilgilerin saray çevresinde ya da sohbetlerde dile getirilmemiş olması pek olası değildir.

Bir sonraki yazımda bu etkileşimin ufak ipuçlarını farklı bir bağlamda anlatmaya çalışacağım.