Czy zdarza ci się tęsknić za wersjami siebie, które nie miały szansy się wydarzyć? Ja z koncepcją rozdzierającego żalu i tęsknoty za możliwymi życiami, których nie da się wszystkich przeżyć, spotkałam się pierwszy raz w Szklanym kloszu Sylvii Plath:

Byłam bardzo żądną życia nastolatką. Miałam na nie milion pomysłów i każdy wydawał mi się równie fascynujący. Do momentu przeczytania tego zdania, nie zdawałam sobie chyba sprawy, że być może jedno życie jest zbyt krótkie, żeby zrealizować je wszystkie.

Po latach wiem, że przez Sylvię przemawiała ciężka choroba psychiczna i poczucie beznadziei. Wiem, że tak naprawdę wiele rzeczy da się spróbować, życie można zmienić wielokrotnie i większość decyzji nie jest na zawsze. Sylvia żyła też w kompletnie innych czasach, musiała mierzyć się z wieloma wyzwaniami, których współczesne kobiety – przynajmniej z naszego obszaru geograficznego – nie doświadczają.

Aspektem, w którym do dziś ujawnia się dla mnie nieuniknioność wyboru najsilniej, jest rodzicielstwo. Jest to natomiast decyzja takiego kalibru, tak zmieniająca dotychczasową rzeczywistość, tak wymuszająca rezygnację z pewnych przyzwyczajeń i nawyków, tak odcinająca inne drogi biegnące równolegle…

Tak, czuję ciężar tej decyzji. Myślę o nim prawie codziennie. Im jestem starsza, tym częściej. Wiem, że nie jestem w tym odosobniona i wiele mi bliskich i nie-bliskich osób podziela tę perspektywę. Obawiamy się, że mogłybyśmy nie udźwignąć jej nieodwracalności. Że mogłaby nas przerosnąć odpowiedzialność z nią związana. Że mogłybyśmy dojść do przykrego wniosku: jednak się nie nadaję – że była to tylko fantazja podrasowana oczekiwaniem społecznym. I poczuciem, że coś mnie ominie.

Obawiam się, że będę opłakiwać wersję mnie, która miała dla siebie całą dobę, czas na rozwój w nowym zawodzie, przestrzeń na odpoczynek i swobodę decyzji. Ale równocześnie obawiam się, że będę opłakiwać wersję mnie, która nigdy matką nie będzie – nigdy nie doświadczę, jak ktoś tak podobny do mnie, ale jednocześnie tak ode mnie różny, przechodzi wszystkie kroki milowe znane ludzkim szczeniętom. Nie doświadczę wykreowania nowej istoty z kimś, kogo kocham najbardziej na świecie. Nie poznam zupełnie nowej wersji miłości, która podobno potrafi być tak bezwarunkowa, że absolutnie otumania i odbiera rozum. A jeśli coś mnie w życiu pociąga, to właśnie doświadczenia z kategorii skrajnie wyjątkowych – tak widzę rodzicielstwo.

Ale lęk przed nieuniknionym to jedno. To, czym chciałam się zająć w swoich badaniach, dotyczyło nie tego co zanim, ale tego co po.

Kamuflowanie i pytanie „kim jestem”

Na zbadanie tematu żałoby po sobie wpadłam czytając o doświadczeniach kobiet późno zdiagnozowanych w spektrum autyzmu. Jeśli czytacie mnie już trochę, wiecie, że to nic zaskakującego. Badając późną diagnozę nie sposób pominąć tematu kamuflowania, czyli dostosowywania się do neurotypowego otoczenia.1 Badań w tym obszarze przybywa w ostatnich latach. Nadal jednak brakuje literatury odnoszącej się do kwestii wiążących kamuflowanie z tożsamością.2

Tożsamość to taki element osobowości, który ustanawiamy jako ten najbardziej o nas: przez niego chcemy siebie opowiadać, on ma być wyznacznikiem tego kim jesteśmy i kim nie jesteśmy. Pokazuje to, co nas wyróżnia i to co łączy z innymi ludźmi. W ostatnich dekadach, zapewne na skutek szerokiego ruchu polityk tożsamościowych, także diagnozy zostały rozszerzone spoza aspektu wsparcia w obszarze zdrowia na aspekty bardziej związane z samookreślaniem się na tle społeczeństwa.

Konsekwencją tego jest fakt, że diagnoza staje się nie tylko przepustką do konkretnych form leczenia i wsparcia, ale także momentem przejścia. Osoba staje się członkiem jakiejś grupy, a przestaje być członkiem grupy innej. Zyskuje zatem nową tożsamość grupową.3 Jaki to ma związek z kamuflowaniem i żałobą?

Natknęłam się kiedyś na szczególnie ciekawą dyskusję na którymś z subredditów auDHDowych kobiet. Osoba podzieliła się tym, że po diagnozie zaczęła orientować się w tym, jak mocno się maskowała. Mając tę świadomość, nie wie już za bardzo kim jest: osobą sprzed diagnozy, która maskowała, czy osobą po diagnozie, która przestała? I co jakby zaczęła maskować w takim stopniu znowu? Czy maskowanie z tą świadomością nie robi z niej kłamcy?

Inne użytkowniczki trochę kontrowały te wypowiedzi słowami, że może za bardzo stara się oddzielać te dwie wersje od siebie: że diagnoza to nie twarda kreska, wobec której istnieje jakieś przed i po. Że jako ludzie potrafimy integrować różne wersje siebie i łączyć rzeczy pozornie przeciwstawne.

Ale właśnie – czy umiemy? Albo: czy wszyscy umiemy?

Tu możesz postawić mi kawę - dzięki!

Ślady tej samej myśli znalazłam potem w badaniach jakościowych. Wypowiedzi takie jak „opłakuję małą dziewczynkę, która chciała po prostu bawić się lalkami”4 albo „opłakuję 20 straconych lat życia”5 rezonowały mocno z tym, co czytałam wśród relacji na forach i grupach. Wiele kobiet miało poczucie, że coś straciło: że te lata bez diagnozy coś im zabrały, odcięły od jakichś możliwości i szans.

Postanowiłam sprawdzić, czy da się to zoperacjonalizować. Chciałam sprawdzić, czy nie myli mnie intuicja, że można to potraktować w kategoriach żałoby tożsamościowej. Przy okazji okazało się, że najprawdopodobniej nie ma jeszcze narzędzi do pomiaru takiego konstruktu6, więc postanowiłam je stworzyć. Co prawda nauki społeczne od dawna próbują poznać tęsknotę i żal związane ze znikaniem nie-ludzkich obiektów. Natomiast na tę szczególną, tożsamościową wersję żałoby natrafiłam wyłącznie w kontekście tranzycji. 7 I to był jedyny taki artykuł. Nic więcej.

Ktoś jednak stawiała pierwsze kroki w tym kierunku w obszarze bliskim, ale nierównoznacznym tożsamościi. Były to badaczki i badacze skupieni wokół pojęcia Ja możliwych.

Ja możliwe

Hazel Markus i Paula Nurius, dwie amerykańskie psycholożki, napisały w połowie lat 80. coś, co w gruncie rzeczy wprowadza myśl Plath do akademii: nasze Ja nigdy nie jest jedno. Obok tego, kim jesteśmy teraz, nosimy w sobie całą galerię Ja możliwych – wersji siebie, o które konkurują nasze nadzieje, obawy, cele i zagrożenia. Jedne to Ja, do których dążymy. Inne to Ja, których się boimy i unikamy.8 Nadają formę, znaczenie i kierunek temu, co robimy każdego dnia – każdej fidze, po którą sięgamy, i każdej, którą zostawiamy, aż zczernieje na gałęzi.

Problem może pojawić się wtedy, gdy niektóre Ja przegapiamy przez lata kompromisów. Pewnego dnia okazuje się, że droga jest już zamknięta na dobre. Nagłe porzucenie długo pielęgnowanego Ja możliwego, w odróżnieniu od jego stopniowej rewizji, niemal zawsze kończy się poczuciem straty lub porażki.9

Laura King i Joshua Hicks nazwali takie porzucone self utraconym Ja możliwym.10 King w badaniach z różnymi autorami sprawdzała co się z nim dzieje u ludzi, których życie zmusiło do nagłej zmiany: rodziców dzieci z zespołem Downa, kobiet kończących wieloletnie małżeństwa, osób późno ujawniających swoją orientację.11 Badacze odkryli, że to, co najbardziej różnicuje ludzi, to nie sam fakt straty, tylko to, jak się tą stratą zaopiekujemy. Ci, którzy wciąż trzymali utracone Ja w centrum uwagi, krążąc wokół niego bez końca, mieli gorsze samopoczucie. Ci, którzy potrafili je refleksyjnie opracować, budując z niego narrację (nie zaprzeczając stracie, ale też się w niej nie zapętlając) mieli bardziej złożoną i dojrzałą osobowość.

W tych badaniach nie było jednak mowy o kamuflowaniu ani o tożsamości. To był fragment, który postanowiłam zbadać sama.

Co zbadałam

Miałam więc do zrobienia dwie rzeczy: zweryfikować samo zjawisko i sprawdzić, czy w ogóle da się je zmierzyć. Zaczęłam od stworzenia definicji.

Żałoba po sobie - żal lub tęsknota za osobą, którą można było się stać; poczucie definitywnej utraty pewnej części siebie; poczucie niemożności powrotu do wersji siebie z przeszłości

Na tej podstawie stworzyłam dwadzieścia kilka stwierdzeń – część była przerobionymi pozycjami z narzędzia mierzącego żałobę powikłaną12, część musiałam wymyślić od zera, żeby pokryć te fragmenty definicji, których tamto narzędzie w ogóle nie dotykało. Dwie osoby po psychologii oceniły potem każde zdanie pod kątem tego, czy faktycznie pasuje do definicji i odrzuciły połowę. Zostało dwanaście stwierdzeń do zaznaczenia na skali (część ilościowa) plus jedno pytanie otwarte (część jakościowa): O jakiej części siebie myślałeś/-aś/-oś, odpowiadając na pytania kwestionariusza?

Kamuflowanie okazało się mieć związek zarówno ze spójnością tożsamości, jak i z żałobą po sobie. Im więcej ktoś kamuflował, tym więcej miał poczucia, że różne wersje siebie jakoś się ze sobą trzymają, ale też więcej tęsknoty za wersją siebie, której nigdy nie było dane się wydarzyć.13

Wspólnie z promotorką podjęłyśmy decyzję o skonstruowaniu narzędzia do pomiaru żałoby po sobie tak, żeby badało nie tyle specyficzny dla autyzmu motyw żałoby, ale ogólny, dający się przenieść na inne wątki. Dzięki temu odpowiedzi na pytanie otwarte pozwoliły zebrać dodatkowe kategorie tematyczne poza kamuflowanie i autyzmem. Najczęściej pojawiały się wątki dzieciństwa i młodości w ogóle, a zaraz potem pracy, edukacji i rozwoju – dopiero dalej autyzm, relacje, płeć i seksualność oraz cechy charakteru.

Wśród samych odpowiedzi znalazły się zdania czułe, jakby ktoś wspominał osobę, do której chętnie by wrócił: „tej dziecinnej, infantylnej, szczęśliwej, której największym problemem były szlaczki do przedszkola”. I zdania cięższe: „o niewykorzystanym potencjale, o zabitej kreatywności, o ciągłym lęku”. Ta sama kategoria – dzieciństwo i młodość – mieściła więc dwa zupełnie różne rejestry: tęsknotę za kimś dawnym i żal za czymś, co nigdy nie dostało szansy.

W kategoriach bardziej związanych z dorosłością, osoby badane pisały o straconych szansach, czasie zmarnowanym na bezwartościowych znajomości, o wyzwaniach w obszarze zdrowia i długim szukaniu siebie. Wiele żałowało cech traktowanych jako pozytywne, a które w toku życia się wygasiły.

Co ciekawe, nasilenie żałoby po sobie i spójności tożsamości u osób bez diagnozy autyzmu było mocno jednolite. Osoby w spektrum, czy to z oficjalną diagnozą czy z autodiagnozą, miały dużo bardziej zróżnicowane doświadczenia w tym obszarze. Coś zatem musi dziać się po drodze w toku życia osób w spektrum co sprawia, że jedne z nich integrują tożsamość, a inne mają z tym trudność. Coś musi oddziaływać na poziom żalu, który odczuwają wobec niewykorzystanych szans.

Nie znam jeszcze odpowiedzi na to pytanie – to już będzie chyba temat na osobny tekst. Nie wiem też, którą figę sama w końcu zerwę, ani czy uda mi się nie opłakiwać reszty. Ostatecznie tak wiele może być zmiennych, które wpłyną na tą czy inną wersję przyszłości.

Wiem natomiast na pewno, że coś przypominającego żałobę ma prawo wydarzać się w kontekście tożsamości. I jest to na pewno obszar wart dalszego badania, nie tylko w kontekście doświadczeń autystycznych.

Przez dekady autyzm uchodził za zaburzenie „chłopięce”. W podręcznikach i w gabinetach diagnostycznych powtarzano tę samą liczbę: cztery diagnozy u chłopców na jedną u dziewczynki. Ten stosunek stał się na tyle silnym punktem odniesienia, że przez lata rzadko ktokolwiek go kwestionował. A jednak – jak to często bywa w nauce – liczba, która wygląda na twardy fakt, okazuje się w dużej mierze artefaktem tego, jak i kogo badano.

Skąd wzięła się liczba 4:1?

Odpowiedź jest prostsza, niż mogłoby się wydawać: zależy od tego, gdzie szukano osób do badania.

Kiedy naukowcy analizowali całe populacje – czyli nie tylko osoby, które trafiły na diagnozę, ale wszystkich, niezależnie od tego, czy ktoś skierował ich do specjalisty – stosunek mężczyzn do kobiet z autyzmem wynosił mniej więcej 2–3:1.1 Kiedy jednak przyglądano się wyłącznie próbom klinicznym, czyli osobom, które faktycznie znalazły się w gabinecie diagnosty, proporcja rosła do 4:1 lub więcej.2

Ta rozbieżność powinna dać do myślenia. Skoro w populacji ogólnej dysproporcja jest wyraźnie mniejsza niż w gabinetach, to znaczy, że coś dzieje się po drodze – coś, co utrudnia dziewczynkom i kobietom dotarcie do systemu diagnostycznego, mimo że ich trudności są realne.

Co więcej, ta dysproporcja systematycznie maleje wraz z wiekiem, w którym stawiana jest diagnoza – u dorosłych spada nawet do 1,5-2:1.3 Innymi słowy: im dłużej ktoś żyje bez diagnozy, tym większa szansa, że ostatecznie zostanie zdiagnozowany jako kobieta. Gdyby autyzm rzeczywiście występował u kobiet dużo rzadziej niż u mężczyzn, taki wzorzec byłby trudny do wytłumaczenia.

Narzędzia zbudowane na chłopcach

Jednym z powodów tej luki są same narzędzia diagnostyczne. Kryteria i testy przesiewowe powstawały głównie na podstawie obserwacji chłopców i mężczyzn – a to oni w dużej mierze definiowali, jak wygląda autyzm w oczach klinicystów.4 Problem w tym, że autyzm nie zawsze wygląda tak samo u wszystkich.

Kobiety i dziewczynki rzadziej doświadczają wyzwań z poziomu kontaktów społecznych, dlatego ich umiejętności w utrzymywaniu kontaktu wzrokowego czy podtrzymywaniu konwersacji można mylnie odrzucać jako nieautystyczne. Wiele kobiet nadal słyszy, że skoro ma męża i dzieci, to nie mogą być autystyczne (sic!).

Inny jest także obraz kliniczny autyzmu u dziewcząt: zainteresowania częściej dotyczą ludzi (np. popkultury, celebrytów, ale też mody) lub zwierząt niż przedmiotów, a zabawa w dzieciństwie – choć często oparta na wyuczonych schematach i obserwowaniu innych dzieci – może przypominać typowo dziewczęcą zabawę lalkami lub w udawanie. Do tego dochodzą sygnały łatwe do zinterpretowania jako cecha charakteru: nadmierna nieśmiałość albo apodyktyczność, potrzeba kontroli w relacjach, perfekcjonizm, mówienie zbyt głośno, komentarze odbierane przez innych jako niestosowne, bardzo wysokie oczekiwania wobec przyjaciół albo silne przywiązanie do wybranych osób.5

Tu możesz postawić mi kawę

Jest jeszcze kwestia socjalizacji: dziewczynki od najmłodszych lat są częściej uczone obserwowania innych, dopasowywania się, bycia miłą, posłuszną i zdyscyplinowaną. Te same mechanizmy, które w populacji ogólnej bywają nazywane kobiecą wrażliwością społeczną, u dziewczynek w spektrum autyzmu mogą przybrać formę bardzo świadomego, wyuczonego naśladowania zachowań rówieśniczek – bez rzeczywistego, intuicyjnego rozumienia, dlaczego się tak robi. Dodatkowo dziewczynki mogą z tych samych powodów czuć mniejszą swobodę w kontekście stimmowania (powtarzalnych ruchów ciała) czy echolaliów (powtarzania lub podśpiewywania zasłyszanych słów, fraz i dźwięków). Zamiast wybuchać w przestrzeniach publicznych, co u chłopców często objawia się agresją (niezaopiekowane meltdowny), mogą odreagowywać bardziej „do środka” np. popadając w regularne shutdowny w bezpiecznej przestrzeni domowej, albo w przewlekłą depresję lub wypalenie autystyczne, które łatwo pomylić z wycofaniem społecznym, nieśmiałością czy generalnym spokojnym usposobieniem.

Kamuflowanie: strategia przetrwania, która ma swoją cenę

To zjawisko ma dziś swoją nazwę: kamuflowanie6. Chodzi o zestaw strategii, które osoby w spektrum autyzmu stosują, żeby ukryć swoje cechy i wtopić się w otoczenie – od naśladowania mimiki i tonu głosu innych osób, przez przygotowywanie sobie skryptów do rozmów, po tłumienie naturalnych reakcji sensorycznych, gdy stają się zbyt widoczne.7

Kamuflowanie bywa skuteczne – między innymi dlatego dziewczynki i kobiety w spektrum autyzmu są trudniejsze do zdiagnozowania. Ale skuteczność ma swoją cenę, o której pisałam obszernie we wcześniejszym tekście – od chronicznego zmęczenia po realne ryzyko dla zdrowia psychicznego.

To praca wykonywana bez przerwy, często bez świadomości otoczenia, że w ogóle się odbywa. I coraz więcej badań pokazuje, że wiąże się ona z realnymi kosztami psychicznymi: myślami samobójczymi8, obniżoną jakością życia9 i trudnościami w budowaniu spójnego poczucia tożsamości10.

Dlaczego to ważne poza gabinetem badawczym

Diagnoza to obecnie nie tylko wskazanie do działań terapeutycznych czy przepustka do otrzymania leków. Wokół diagnoz tworzą się tożsamości i społeczności – jako badacze i klinicyści nie powinniśmy tej kwestii umniejszać.

W Polsce nadal diagnoza spektrum autyzmu dla dorosłych pozostaje trudno dostępna – przez jej koszt, odległość geograficzną od gabinetów, dostępność wykształconych specjalistów. Nie ma w związku z tym przekrojowych badań pokazujących ile osób realnie ominęła możliwość realizowania swojego życia w zgodzie z neurotypem. Ile osób przez dekady funkcjonowało bez języka, który pomógłby im zrozumieć własne doświadczenia – bez ramy, która tłumaczyłaby, dlaczego pewne sytuacje społeczne są dla nich wyczerpujące, dlaczego czują się inne, mimo że z zewnątrz wszystko wygląda w porządku.

Dla wielu osób diagnoza postawiona w dorosłości – czasem po latach błędnych rozpoznań, czasem po latach bez żadnego rozpoznania – jest momentem, w którym te doświadczenia wreszcie zaczynają się układać w spójną całość. Ale to też moment, który rodzi pytania trudniejsze: kim byłabym, gdybym nie musiała się tyle ukrywać? Ile z tego, co uważałam za swoją osobowość, było w rzeczywistości strategią przetrwania?

To pytania, do których będę jeszcze wracać.

Ten tekst opiera się na literaturze naukowej zebranej w ramach mojej pracy magisterskiej z psychologii. Praca jest w przygotowaniu.

Na rynku poradników łatwo trafić na badziewie. Albo dostajemy wielkie obietnice oparte na pseudonauce, albo tonę amerykańskich anegdot i opowieści o sukcesie, z którymi trudno się utożsamić. W tym zestawieniu takich pozycji nie znajdziesz. W tej serii zbieram wyłącznie książki treściwe, pomocne i lekkostrawne. Na początek trzy pozycje skupione wokół produktywności w różnych wydaniach.

Czym się kierowałam? Przede wszystkim szukałam pozycji, które nie tylko diagnozują problem, ale dają narzędzia do pracy. To książki oparte na danych i researchu, a nie wynurzenia internetowych guru. Każda z tych lektur zostawiła mnie z poczuciem dobrze zainwestowanego czasu.

Read more

Żyjemy w kulturze obsesyjnie nastawionej na dobrostan. Z okładek poradników, instagramowych kont i reklam usług terapeutycznych bije podobny przekaz: szczęście jest tuż za rogiem. Możemy czuć się źle, ale musimy dążyć do poczucia się lepiej. Pytanie, do jakiego stopnia mamy na to tak naprawdę wpływ?

Współczesny świat sprowadza szczęście do nieustannego maksymalizowania przyjemności i ucieczki od dyskomfortu. Problem w tym, że taka pogoń jest z góry skazana na porażkę - nasz mózg niesamowicie szybko uodparnia się na to, co jeszcze wczoraj nas zachwycało. Kultura konsumpcyjna doskonale jednak wykorzystuje tę naszą biologiczną naiwność, podsuwając najprostsze, rynkowe rozwiązanie: skoro musisz czuć się dobrze, po prostu za to zapłać.

Pieniądze szczęścia nie dają?

Wszyscy znamy to porzekadło, ale co na ten temat mówi nauka? Psychologowie ekonomiczni przez lata żyli w przekonaniu, że pieniądze dają szczęście tylko do pewnego momentu bogacenia się. W słynnym badaniu noblistów Daniela Kahnemana i Angusa Deatona z 2010 roku wyliczono nawet legendarny „sufit szczęścia” (wynoszący 75 000 dolarów rocznie), powyżej którego kolejne podwyżki miały już nic nie zmieniać. Kiedy jednak po latach Kahneman połączył siły z innym badaczem, Matthew Killingsworthem, doszli do zaskakujących wniosków. Okazało się, że dla zdecydowanej większości z nas wyższe zarobki liniowo przekładają się na większe zadowolenie z życia - bez żadnego widocznego sufitu. Naukowcy sprawdzali coraz większe zarobki i okazało się, że poziom szczęścia rósł w nieskończoność. Spróbujesz zgadnąć, do jakiej kwoty rocznie badacze sprawdzili tę zależność i wciąż widzieli wzrost satysfakcji? Odpowiedź w przypisie.1

W bogactwie zawsze może być lepiej. A czy w biedzie zawsze może być gorzej? Dane pokazują, że niestety tak. Życie w chronicznym niedostatku całkowicie zmienia to, jak doświadczamy świata. Obiektywne trudności - takie jak choroba w rodzinie, rozwód, samotność czy błędy wychowawcze - bolą znacznie mocniej, gdy człowiek żyje w biedzie.2 W zamożnej rodzinie choroba dziecka jest dramatem, ale nie oznacza natychmiastowej groźby eksmisji czy głodu. Pieniądze działają jak poduszka powietrzna: ich brak oznacza, że codzienne problemy wywołują chroniczny stres i poczucie bezradności wobec świata.

Kołowrotek, z którego nie da się wyskoczyć

Skoro wyższy status materialny pozwala nam długofalowo czuć się lepiej, to dlaczego zakup nowego samochodu, podwyżka czy większy dom cieszą nas stosunkowo krótko? Winny jest mechanizm nazywany adaptacją hedonistyczną albo potocznie kołowrotkiem hedonistycznym. Sprawia on, że szybko przyzwyczajamy się do skokowych zmian w naszym życiu - zarówno tych cieszących, jak i martwiących. Każda nowość po pewnym czasie staje się dla nas normą. Działa to szczególnie silnie przy bardzo wysokich zarobkach. Kiedy twój mózg wie, że stać cię na prywatny odrzutowiec, tabliczka czekolady czy kawa na mieście nie robią wrażenia. Przyzwyczajony mózg potrzebuje coraz silniejszych bodźców.3

Podobny mechanizm adaptacji działa nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach. W klasycznym badaniu Philipa Brickmana porównano osoby sparaliżowane po ciężkich wypadkach ze szczęściarzami, którzy wygrali miliony na loterii.4 Po kilkunastu miesiącach poziom radości u milionerów opadł i zrównał się z poziomem przeciętnego człowieka. Z kolei ofiary wypadków w dużej mierze zaadaptowały się do paraliżu i deklarowały poziom szczęścia podobny do przeciętnego.

Genetyczny wyrok

Skoro mechanizm adaptacji sprawia, że po każdym życiowym wzlocie lub upadku ostatecznie wracamy do stałego punktu wyjścia, to od czego zależy lokalizacja tego punktu? David Lykken i Auke Tellegen sformułowali głośną koncepcję genetycznego termostatu szczęścia (happiness set-point). Na podstawie wieloletnich badań nad tysiącami par bliźniąt wykazali, że za około 50% zmienności w poziomie naszego dobrostanu odpowiadają czynniki stricte genetyczne, czyli wrodzona, biochemiczna charakterystyka naszego układu nerwowego. Z kolei warunki zewnętrzne, takie jak status materialny czy wykształcenie, odpowiadają łącznie za zaledwie 10% różnic między nami. W praktyce oznaczałoby to, że każdy z nas rodzi się z fabrycznym ustawieniem nastroju: jedni naturalnie budzą się z termostatem ustawionym na optymizm, podczas gdy inni przez całe życie muszą mierzyć się z biologiczną tendencją do melancholii. Lykken podsumował to pisząc, że „próba bycia trwale szczęśliwszym jest tak samo skazana na porażkę, jak próba bycia wyższym na zawołanie”.

Na tej podstawie Sonja Lyubomirsky stworzyła słynny model kołowy, według którego brakujące 40% to przestrzeń na nasze intencjonalne działania.5 Współczesna nauka podchodzi już jednak do tych sztywnych wyliczeń z dużym dystansem. Wiemy, że geny i środowisko nieustannie na siebie wpływają i nie da się ich tak łatwo odseparować. Ten popularny podział warto traktować nie jako sztywną formułę, ale jako drogowskaz pokazujący, że nasze szczęście to wypadkowa biologicznego wyposażenia, warunków życia i osobistych wyborów.

Co ciekawe, dane mówiące o powrocie do stanu pierwotnego są spójne z klinicznymi obserwacjami na temat powstawania traumy. Panuje przekonanie, że trauma jest powszechną reakcją na trudne doświadczenie - w rzeczywistości jednak zespół stresu pourazowego (po angielsku PTSD od Post-Traumatic Stress Disorder) występuje u zaledwie 5-10% osób, które doświadczyły wydarzeń kryzysowych.6 Znacznie więcej, bo 30-40%7, doświadcza tzw. wzrostu posttraumatycznego, objawiającego się docenieniem życia i relacji, zwiększeniem osobistej siły i poczucia nowych możliwości. Najwięcej osób natomiast wraca do równowagi - aż u 50-65%8 osób termostat działa perfekcyjnie i “podciąga” ich poczucie szczęścia do poziomu sprzed bolesnego wydarzenia.

Kiedy system wygrywa z biologią

Wyniki badań bliźniąt sugerowałyby, że warunki zewnętrzne - to, w jakim miejscu się rodzimy i w jakim środowisku wychowujemy - mają marginalne znaczenie w porównaniu z genami. Co zrobić wobec tego z danymi, które wskazują na jednoznaczny związek nierówności społecznych z poczuciem dobrostanu?

Kiedy nierówności rosną, w relacjach natychmiast zaczynają obowiązywać reguły gry o sumie zerowej. Zaczynamy wierzyć, że najważniejsze zasoby mają ograniczoną, stałą pulę - świat staje się tortem, z którego jeśli sąsiad ukroi sobie wielki kawałek, dla nas zostanie mniej. Taki układ rodzi patologiczny mechanizm błędnego koła: potrzeba bogacenia się i czas poświęcany na pracę rosną kosztem relacji z bliskimi i jakości życia. Człowiek zaczyna żyć w stałym niepokoju o utratę pozycji i wizerunku w oczach innych.9 Nierówności uderzają też w fundament naszego dobrostanu, jakim jest kapitał społeczny i wzajemne zaufanie. Zaufanie w danej społeczności jest silniej powiązane z poziomem równości niż ze wskaźnikami bezrobocia czy inflacji.10 Ludzie zakorzenieni społecznie, żyjący w kulturze zaufania, żyją po prostu dłużej i lepiej funkcjonują.11

Związek tych systemowych uwarunkowań ze szczęściem dobrze ilustrują międzykulturowe badania profesora Galati, który porównał bogate, wolnorynkowe Włochy z pogrążoną w kryzysie ekonomicznym Kubą.12 Wyniki mogą zaskoczyć: Kubańczycy deklarowali poziom dobrostanu psychicznego, który w wielu obszarach dorównywał Włochom. Kluczem okazała się równość dochodów. Choć zasoby na Kubie były skromne, fakt, że niemal wszyscy żyli na bardzo podobnym poziomie, wygasił niszczycielski mechanizm porównań społecznych. Brak luksusowych willi u sąsiadów sprawił, że ich własny niedostatek przestał być źródłem zawiści. Sprawiedliwy i równy podział dóbr potrafi stworzyć dla ludzkiej psychiki bezpieczne środowisko, które chroni przed odczuwaniem niezadowolenia z życia.

Przejęcie kontroli

Wszystkie te systemowe uwarunkowania - od poziomu zarobków po stopień nierówności w państwie - tworzą jedynie fundament. Jeśli otoczenie daje nam elementarne poczucie bezpieczeństwa, nie musimy spędzać życia na wiecznej defensywie. Dopiero wtedy zyskujemy przestrzeń na to, co zależy wyłącznie od nas: na intencjonalne, codzienne działania. To ostatni, najbardziej osobisty element tej układanki.

Pierwszym z filarów autonomicznych działań zwiększających szczęście jest jakość bliskich relacji. Ludzie, którzy dbają o głębokie przyjaźnie i więzi rodzinne, najbardziej zabezpieczają swoje długofalowe poczucie szczęścia. Potwierdzają to m.in. badania Demira i współpracowników13, w których porównano osoby z USA i Malezji. Naukowcy wykazali, że w obu tych skrajnie różnych kulturach sama posiadana inteligencja społeczna czy towarzyskie umiejętności nie wystarczały, by czuć się szczęśliwym - kluczowym warunkiem było to, czy potrafimy przekuć te zdolności w budowanie jakościowych przyjaźni. Jakość naszych relacji pełni tu rolę bezpośredniego łącznika prowadzącego do dobrostanu. W badaniach Chiassona14 analizujących z kolei potoczne rozumienie szczęścia przez studentów z Kanady, Salwadoru i USA, to właśnie znaczenie więzi rodzinnych15 okazało się wspólnym mianownikiem dla wszystkich tych grup.

Za drugi filar możemy uznać oddawanie się pasjom albo, ujmując szerzej, świadome dążenie do konstruktywnego i przyjemnego spędzania czasu. Wykorzystywanie czasu to w końcu jeden z tych obszarów, nad którymi mamy realną kontrolę. Mihály Csíkszentmihályi, jeden z twórców psychologii pozytywnej, podkreśla znaczenie angażowania się w czynności, które wywołują stan flow (przepływu) - momenty, w których zatracamy się w działaniu, tracąc poczucie czasu.16 Badania pokazują, że doświadczanie takich pozytywnych emocji i zaangażowania jest znacznie silniej powiązane z ogólnym zadowoleniem z życia niż po prostu brak negatywnych stanów.17 Szczęście zdaje się więc być w dużym stopniu efektem naszego nastawienia i dążenia do świadomego jego poszukiwania.

Skoro o byciu świadomym mowa, nie można pominąć tak modnego dziś praktykowania wdzięczności. Kultura self-care promuje je jako uniwersalne panaceum, jednak nauka jest w tej kwestii dużo bardziej ostrożna. Pokazuje to metaanaliza Choi i współpracowników, obejmująca dane z 145 badań i ponad 24 000 uczestników z 28 krajów.18 Owszem, intencjonalne spisywanie tego, za co jesteśmy wdzięczni, poprawia samopoczucie, ale siła tego efektu jest niewielka. Zamiast głębokiej i trwałej transformacji życia, wdzięczność działa raczej jak doraźny, krótkotrwały zastrzyk optymizmu. Co więcej, nie ma międzynarodowego algorytmu na szczęście - skuteczność tych praktyk wyraźnie różni się w zależności od kraju. To, co u zachodniego, skupionego na indywidualizmie Amerykanina świetnie podbija nastrój, w innych kręgach kulturowych może wywołać zgoła odmienne emocje, np. poczucie społecznego długu czy zakłopotania. Wdzięczność nie jest więc magiczną sztuczką, a jej zuniwersalizowane wersje rzadko biorą pod uwagę naszą unikalną, kulturową tożsamość.

Na zakończenie

Geny i uwarunkowanie społeczne określają więc nasze ramy, ale to od codziennych, drobnych wyborów zależy, czy uda nam się utrzymać samopoczucie na wysokim poziomie. Warto jednak pamiętać, że w tym całym dbaniu o siebie łatwo wpaść w kolejną pułapkę. Żyjemy w świecie zafiksowanym na punkcie ciągłej pracy nad sobą, zalewanym tonami poradników i nieustanną psychoedukacją. Przez to dążenie do szczęścia zaczyna przypominać kolejny obowiązek z listy zadań do wykonania, a jeśli akurat czujemy się kiepsko, to na własne życzenie.

Tymczasem ciągłe, przymusowe bycie zadowolonym to iluzja. Nasz margines osobistej wolności nie służy do tego, by za wszelką cenę wymazać z życia smutek czy złość, ale po to, by w trudniejszych momentach mieć z czego czerpać siłę. Prawdziwy dobrostan to nie wieczny uśmiech, ale pozwolenie sobie na bycie człowiekiem - również w te dni, kiedy nasz emocjonalny termostat zalicza gwałtowny spadek.

Na szczęście ten stan rzeczy się zmienia. Z dekady na dekadę coraz bardziej popularne staje się podejście międzykulturowe, czyli takie, które bierze pod uwagę występowanie różnic w poznawaniu świata, zachowaniu i wartościach między ludźmi w zależności od tego, gdzie się wychowali i spędzili życie. Podejście to można uczynić centrum zainteresowania badawczego, czyli skupiać się na różnicach wynikających z odmiennego pochodzenia badanych - wtedy mówimy o psychologii międzykulturowej jako osobnej dziedzinie. Można jednak traktować je jako swego rodzaju filtr, przez który patrzymy na własne wyniki. Uwzględnia się wtedy informacje o strukturze etnicznej w próbie, kontroluje się zmienne takie jak dominująca w danym regionie religia czy język, czy wreszcie podkreśla, że wnioski z badania można odnosić wyłącznie do specyficznej grupy (np. Polaków wychowujących się w posttransformacyjnej Polsce).

Granice języka i pułapki tłumaczeń

Badania międzykulturowe nie są łatwe. Wymagają nie tylko międzynarodowej kooperacji obarczonej wyzwaniami z komunikacją, strefą czasową, kulturą pracy i przyzwyczajeniami. Dodatkową, specyficzną dla badań naukowych trudnością, jest znalezienie instrumentów pomiarowych, które będą na tyle zrozumiałe, że zmierzą to samo w różnych częściach świata. Granice mojego języka są granicami mojego świata - to słynne zdanie, które wypowiedział wybitny filozof języka, Ludwig Wittgenstein, zdaje się czuwać nad całym tym przedsięwzięciem. Bo nie jest bez znaczenia, jaką definicję słowa ma w głowie badany odpowiadając na pytania badacza. Definicja będzie kształtować jego odpowiedź.

Dobrym przykładem obrazującym ten problem są badania nad szczęściem. Można by stwierdzić, że dążenie do bycia szczęśliwym jest uniwersalną sprawą, bez względu na to, gdzie człowiek się znajduje. Nikt nie wybiera bycia nieszczęśliwym ani świadomie nie rezygnuje ze spełnienia. Różne są natomiast drogi docierania do szczęścia czy ekspresja związana z jego osiąganiem. Przyczyną tych różnic nierzadko jest kultura i religia.

Zachodni rozwój kontra wschodnia harmonia

Religia chrześcijańska miała ogromny wpływ na to, jak na Zachodzie postrzegamy szczęście. Myślenie o sobie jako stworzonym na podobieństwo Boga sprawia, że człowiek we własnych działaniach widzi centrum wszystkiego. Szczególnie silnie oddziałuje tu duch etyki protestanckiej2, który ukształtował kapitalistyczne filary myślenia o sukcesie. Związane to było z głęboką wiarą w predestynację – przekonaniem, że to, czy zostaniemy zbawieni, zostało odgórnie ukartowane przez Boga. Człowiek rozpaczliwie szukał więc na ziemi namacalnego dowodu na to, że jest w boskich łaskach. Mogła nim być ciężka praca, życiowa zaradność i gromadzenie dóbr. Stąd wyłonił się indywidualizm dominujący w Europie i Ameryce Północnej jako postawa oparta na dążeniu do samorozwoju, samorealizacji oraz na silnym nastawieniu na siebie i swoje osobiste potrzeby. Na takich fundamentach postawione jest zachodnie szczęście – jego źródłem jest możliwość spełniania własnych zachcianek, osiągania celów i posiadanie wolności wyboru.

Inaczej sprawa się ma w krajach, gdzie dominującymi religiami i systemami filozoficznymi są buddyzm, taoizm czy konfucjanizm. Te z kolei ukształtowały głębokie postawy kolektywistyczne, w których grupa zawsze znaczy więcej niż jednostka. W tym ujęciu rodzi się całkowicie odmienna struktura poznawcza: ja współzależne. Tutaj źródłem szczęścia nie jest agresywne rozpychanie się łokciami i pompowanie własnego Ja, ale utrzymanie harmonii i wewnętrznego spokoju. Dobrostan osiąga się poprzez podporządkowanie, dbanie o czystość relacji oraz świadomą, intencjonalną rezygnację z siebie i własnych egoistycznych dążeń na rzecz dobrobytu całej wspólnoty.

Aby to zrozumieć, musimy porzucić nasze zachodnie okulary i spojrzeć na psychologię indygeniczną Wschodu. Podczas gdy w Ameryce dzieci od małego programuje się do bycia „wyjątkowymi zwycięzcami”, azjatycki model socjalizacji opiera się na zakorzenianiu myśli, że człowiek jest przede wszystkim częścią sieci powiązań.

Doskonale widać to w Japonii. Kluczem do tamtejszej psyche jest m.in. konstrukt amae – głębokie, ufne oddanie się pod opiekę drugiej osobie i oczekiwanie, że nasze słabości zostaną przez nią z miłością zaakceptowane. Tam, gdzie człowiek Zachodu zobaczyłby toksyczną zależność, kultura kolektywistyczna widzi bezpieczną matrycę relacyjną. Co więcej, zachodni imperatyw budowania wysokiej samooceny zastąpiony jest tam przez hansei – chroniczną praktykę autorefleksji nad własnymi błędami. Zamiast amerykańskiego hasła doing my best, które ma łechtać ego, japońską codziennością sterują cnoty samodyscypliny: tytaniczny wysiłek (doryoku), wytrwałość (gambari) oraz żelazna cierpliwość (gaman).

W takim ujęciu człowiek nie szuka unikalności – zgodnie z tamtejszym przysłowiem, wystający gwóźdź i tak zostanie wbity (deru kugi wa utareru). Ostatecznie w wielu kulturach konfucjańskich i buddyjskich dobrostan to nie duma z osobistych sukcesów, ale idealne, ciche wtopienie się w relacyjny krajobraz.

Demontaż zachodniego monopolu

Jeśli tak wiele dzieli postrzeganie szczęścia przez mieszkańców Wschodu i Zachodu, to jak mieć pewność, że badając dobrostan np. w Polsce i Japonii, badamy to samo? Skoro Zachód zdominował naukę, to zdominował również narzędzia, którymi badamy ludzką psychikę. Przez dekady najpopularniejszą miarą szczęścia na świecie był wskaźnik SWB (Subjective Well-Being), operacjonalizowany chociażby przez skalę SWLS autorstwa Eda Dienera. Diener pyta w niej badanych, na ile ich życie „zbliża się do ideału” i czy „osiągnęli najważniejsze rzeczy, na których im zależy”.

Nie da się nie zauważyć, że na poziomie samych pozycji kwestionariuszowych miara ta jest “zanieczyszczona” indywidualizmem. Pyta o osobiste osiągnięcia, wolny wybór i realizację celów jednostki. Ten sposób mierzenia szczęścia działa bez zarzutu, ale głównie na Zachodzie, gdzie globalne zadowolenie z życia idzie w parze z wysokim poczuciem własnej wartości i pompowaniem własnego Ja. W kulturach kolektywistycznych te pytania po prostu mijają się z celem – tam „dobre Ja” wcale nie musi oznaczać udanego życia.

Przełomem było badanie zespołu profesora Krysa na bazie próby z 49 krajów3. Choć psychologowie międzykulturowi od dekad teoretyzowali o tych różnicach, o właśnie ten międzynarodowy projekt pokazał je na tak ogromną skalę. Aby to sprawdzić, badacze zestawili klasyczną satysfakcję z życia (life satisfaction) z opracowaną na Wschodzie skalą szczęścia relacyjnego (interdependent happiness). Do tego sprawdzili kluczową zmienną metodologiczną: czy ludzie oceniając swoje życie, myślą o sobie jako o niezależnej jednostce, czy jako o części swojej rodziny. Okazało się, że to, co zachodnia nauka uznawała za uniwersalny standard, to jedynie lokalna specyfika. W krajach takich jak Niemcy, Czechy czy Portugalia badani faktycznie idealizują osobiste osiągnięcia. Ale już w Japonii, Bhutanie, Chinach, Korei czy Arabii Saudyjskiej to właśnie relacje – i to te na poziomie rodziny – są najwyższym kulturowym wzorcem szczęścia.

Wyniki obnażyły błąd metodologiczny reprodukowany w badaniach przez dekady. Tradycyjne, zachodnie kwestionariusze drastycznie zaniżały poziom szczęścia w społeczeństwach kolektywistycznych. Miliony ludzi na świecie żyją w poczuciu głębokiego spełnienia, ale zachodnia nauka uznawała ich za nieszczęśliwych, bo ich dobrostan nie opierał się na wzorcu indywidualnego sukcesu.

W odpowiedzi na kulturową ślepotę tradycyjnych narzędzi, badacze wdrożyli nową, czułą metodę pomiaru. Ostateczny wynik jest w niej ważony przez system wartości dominujący w kraju badanego: jeśli jego kultura najwyżej ceni rodzinę i harmonię, te odpowiedzi ważą najwięcej. Gdy pozwolono ludziom oceniać dobrostan przez pryzmat ich własnych, relacyjnych wartości, rzekoma wyższość zachodniego modelu dobrobytu przestała mieć znaczenie statystyczne. Ponaddwukrotnie większy odsetek ludzi, bez względu na krąg kulturowy, zadeklarował, że pomyślność i szczęście rodziny są dla nich ważniejsze niż ich własny, indywidualny dobrostan.

Drugi człowiek jako sens sam w sobie

Znaczenie bliskich relacji dla poczucia szczęścia nie pochodzi jednak wyłącznie ze wschodnich badań nad dobrostanem. Jest częstym motywem powracającym w badaniach jakościowych, jak choćby w klasycznych analizach prowadzonych przez zespół Chiasson (porównujących cztery odmienne grupy kulturowe)4 czy w późniejszych zestawieniach Włoch i Kuby autorstwa Galati5. W obu tych projektach badacze zrezygnowali z zamkniętych kwestionariuszy na rzecz pytań otwartych i analizy treści odpowiedzi. Poprosili uczestników o wolne wypisanie pojęć i motywów, które najbardziej kojarzą im się ze szczęściem. Gdy sędziowie kompetentni zakodowali i pogrupowali tysiące tych swobodnych definicji, okazało się, że niezależnie od ustroju politycznego, zamożności czy szerokości geograficznej, na szczycie listy zawsze lądowały te same, uniwersalne pojęcia: zdrowie, miłość i rodzina.

Z perspektywy badań podłużnych i sondaży to właśnie posiadanie przyjaciół, a zwłaszcza ich liczba, jest jednym z najsilniejszych drogowskazów do zadowolenia z życia6. Analizy satysfakcji cząstkowych (czyli zadowolenia z konkretnych obszarów codzienności) regularnie pokazują, że najwyższy dobrostan lokujemy w sferze prywatnej i relacyjnej – w naszych dzieciach i sprawdzonych przyjaźniach. Dla kontrastu: to sfera publiczna i sytuacja polityczna kraju stają się dla nas głównym źródłem chronicznego stresu.7

Co ciekawe, ten relacyjny fundament widać nawet tam, gdzie teoretycznie szukamy wartości transcendentnych, czyli w religiach. Choćbyśmy badali mniejsze, bardziej charyzmatyczne wspólnoty, to intuicja pozostaje ta sama. Porównania prowadzone w Polsce między katolikami a ruchem zielonoświątkowym8 wykazują, że głębokie praktykowanie religijności idzie w parze z wyższym sensem życia i wsparciem społecznym. Dlaczego? Bo w obu tych grupach kluczową zmienną jest poczucie przynależności i silna identyfikacja ze wspólnotą utworzoną wokół praktyk. To nie samotna wiara w próżni daje głębszy sens, ale to, że tworzy ona wokół jednostki bezpieczną sieć społecznego wsparcia.

Relacje z drugim człowiekiem znajdują się w centrum przyczyn warunkujących to, czy doświadczamy satysfakcji z życia, czy też nie. Czy pominięcie ich w zachodnich konstruktach opisujących dobrostan jest zatem fatalnym przeoczeniem? Czy zostało pochłonięte przez potrzebę postrzegania siebie jako niezależnej, samowystarczalnej jednostki, dla której druga osoba jest zaledwie dodatkiem, a nie sensem samym w sobie? Chętnie poznam Wasze zdanie na ten temat.

Ale, umówmy się, wewnątrz marketingu wcale nie panuje jednorodna miłość. Bardzo szybko w tym stadzie zaczynają pączkować mikro-plemiona. Nagle łapiesz się na tym, że przerwy lunchowe spędzasz tylko z trzema konkretnymi osobami. Z nimi zakładasz tajny kanał na Slacku, na którym marudzicie na resztę firmy, i z nimi piątkowe „jedno piwo po pracy” niechcący przeciąga się do północy.

Co sprawia, że z jednymi grupami bardziej nam po drodze? Czy faktycznie wybieramy ludzi, bo są obiektywnie najfajniejsi, czy dlatego, że realizują nasz własny interes (np. też lubią marudzić na te same rzeczy)?

Anatomia kliknięcia

Zanim wejdziemy w dynamikę grupy, zobaczmy, jak to się dzieje, że w ogóle z kimś zaklikało. Według psychologii społecznej lubimy ludzi podobnych, ładnych, kompetentnych i takich, którzy wyświadczają nam przysługi1. Proste? No, nie do końca. W rzeczywistości to o wiele bardziej skomplikowane.

Ludzi podobnych do nas lubimy, bo kochamy samych siebie. Większość z nas ma umiarkowanie pozytywną samoocenę. Tej pozytywnej samooceny musimy natomiast bronić: nasz mózg nie znosi wątpliwości i nieustannie szuka dowodów na to, że to my mamy rację.

Wyjaśnia to mechanizm bezwiednego egotyzmu: ponieważ nosimy w sobie bezpieczny stosunek do własnego Ja, automatycznie i bez udziału naszej woli przelewamy go na wszystko, co się z nami kojarzy. Działa to na absurdalnie podstawowym poziomie: wystarczy, że nowo poznana osoba w biurze ma to samo imię, urodziła się w tym samym miesiącu albo pochodzi z tego samego miasta.

Mózg rejestruje to podobieństwo i wysyła sygnał: O! Ona myśli i funkcjonuje tak jak ja, a skoro ja jestem super, to ona też musi być super. Ktoś, kto jest do nas podobny, staje się żywym dowodem naszej własnej słuszności. Co najciekawsze, ta podświadoma pogoń za własnym odbiciem w oczach innych ludzi drastycznie przyspiesza wtedy, gdy sami zaczynamy chwiać się w swoich przekonaniach i tracimy pewność siebie.2 Szukamy wtedy w tłumie kogoś, kto swoim istnieniem i podobnymi poglądami uzdrowi nasze poturbowane Ja.

Ale w prawdziwym świecie czyjeś podobieństwo do nas nie wystarczy do utrzymania trwałej grupy. Ona potrzebuje jeszcze swojej tożsamości.

Magia etykiety

Twój mózg zaczął pałać sympatią do marketingu i poczuł chłód do finansów, zanim w ogóle dowiedziałaś się, jak ci ludzie mają na imię.

W 1971 roku Henri Tajfel przeprowadził eksperyment, który na zawsze wyleczył psychologię z mitu, że do stworzenia podziałów na „swoich” i „obcych” potrzebujemy lat konfliktów.3 Tajfel zastosował tak zwany paradygmat grupy minimalnej. Podzielił losowych nastolatków na dwie grupy na podstawie bzdurnego kryterium: tego, czy woleli obrazy Klee, czy Kandinsky’ego. Przydział był w rzeczywistości całkowicie losowy, ale młodzi myśleli, że łączy ich głęboka, artystyczna więź.

Kiedy nastolatkowie dostali zadanie rozdzielania punktów (wymienianych na realne pieniądze) między anonimowych członków obu grup, zaczęli bezczelnie faworyzować „swoich”. Celowo wybierali takie strategie, które maksymalizowały różnicę na korzyść ich stada – byli w stanie zrezygnować z wyższych zysków dla własnej grupy, byle tylko „tamci” jak najwięcej stracili.

Zgodnie z Teorią Tożsamości Społecznej (SIT), nasz mózg traktuje grupę własną jako bezpośrednie przedłużenie naszego Ja.4 Status stada, do którego należysz, buduje Twoją własną samoocenę. Niepodobieństwo nasila awersyjność: nie tyle lubimy podobnych, ile automatycznie odrzucamy tych, którzy są odmienni.5

Ta grupowa miłość całkowicie zniekształca to, jak oceniamy rzeczywistość. Thomas Pettigrew (1979) opisał to jako ostateczny błąd atrybucji, który wyrasta z naszych codziennych błędów poznawczych.6 Kiedy członek twojej grupy (marketingu) zawali termin, twój mózg natychmiast uruchamia taryfę ulgową i tłumaczy to sytuacją: No tak, graficy mu się spóźnili, miał ciężki tydzień. Ale jeśli dokładnie tak samo potknie się ktoś z „tamtych” (z finansów), błąd jest tłumaczony jego zgniłym charakterem: Wiedziałam! Oni wszyscy są leniwi i niekompetentni. Swoich automatycznie rozgrzeszamy, obcy od razu lądują na cenzurowanym.

Tu możesz mi postawić kawę

Kogo wpuszczamy do stada

No dobrze, ale przecież nikt nie przywiązał cię sznurkiem do tych trzech konkretnych osób od Slacka i lunchu. Tutaj mechanizm się odwraca: wchodzimy do mniejszych podgrupek, bo najpierw polubiliśmy profil ludzi, którzy w nich siedzą.

Dobrze pokazuje to efekt ASA7, który powstał zresztą na gruncie psychologii pracy i organizacji opisując mechanizm dołączania nowych pracowników do firmy. ASA (od angielskich słów Attraction-Selection-Attrition) działa jak społeczne sito:

• Przyciąganie: Nie idziesz do losowej grupy – ciągnie cię do ludzi, w których intuicyjnie widzisz podobieństwo wartości, poczucia humoru czy zainteresowań.

• Selekcja: Ta mała grupa też cię sprawdza – czy pasujesz do jej niepisanych zasad, czy śmiejesz się z tych samych żartów.

• Wykruszanie: Jeśli ludzie w grupie okażą się zupełnie inni niż ty (lub nie zdasz testu na dopasowanie) – odchodzisz (lub zostajesz mniej lub bardziej dyskretnie wyrzucony).

Wybierasz ludzi, którzy są prototypowi dla cech, które sama w sobie cenisz. Jeśli uważasz się za osobę kreatywną i alternatywną, szukasz grupy, w której inni ucieleśniają te cechy – ich obecność potwierdza twój własny obraz siebie. Przebywanie z nimi, jak twierdzi Claude Steele w teorii autoafirmacji8, działa na nasz mózg jak bezwiedny kompres chroniący integralność naszego Ja.9

Co więcej, według teorii autokategoryzacji Johna Turnera, wybieramy te grupy, które chronią nasze poczucie sensu i porządku w świecie.10 Kiedy w pracy aktywuje nam się lęk (stres, poczucie kruchości, presja), naszym naturalnym, ewolucyjnym odruchem (zgodnie z Teorią Opanowywania Trwogi – TMT11) jest natychmiastowe poszukiwanie osób, które dzielą z nami ten sam światopogląd. Bliskość kogoś, kto myśli tak samo, obniża poziom kortyzolu i przywraca nam bezpieczeństwo ontologiczne – poczucie stałości i sensu własnej egzystencji.

Ciemna strona lojalności i buntownicy z wyboru

Ta plemienna mechanika ma jednak dwa skutki uboczne. Jeden odpowiada za szybkie skreślanie “swoich”, drugi – daje nadzieję na zachowanie autonomii.

Najgorszy wróg to swój, który zawiódł

Skoro członków naszej grupy traktujemy jak przedłużenie nas samych, oczekujemy od nich absolutnej doskonałości. Jeśli ktoś z finansów zachowa się słabo, wzruszysz ramionami: Klasyk, oni tacy są. Ale jeśli nie okej zacznie zachowywać się ktoś z twojej własnej grupy, uruchamia się efekt czarnej owcy12. Ocenisz go drastycznie surowiej niż obcego, bo swoim zachowaniem psuje renomę stada, a to uderza bezpośrednio w twoją własną tożsamość społeczną i samoocenę.

Jak pójść pod prąd

Bez względu na to, jak lubimy o sobie myśleć, większość z nas jest konformistami – i w sumie to dobrze, bo bez zgadzania się ze sobą, społeczeństwo jako takie szybko przestałoby istnieć. Skąd więc w tym idealnie sformatowanym, kontrolującym się nawzajem stadzie biorą się ludzie, którzy idą pod prąd i łamią zasady?

Większość z nas uważa nonkonformistów za buntowników, którzy krzyczą od pierwszego dnia. Psychologia społeczna (za Edwinem Hollanderem, 195813) mówi coś zupełnie odwrotnego: najskuteczniejszy bunt to bunt z pozycji siły, oparty na kapitale idiosynkratycznym.

Wchodząc do grupy, zakładasz niewidzialne konto bankowe. Każdy dzień bycia lojalnym, przestrzegania zasad i grania do wspólnej bramki to wpłata „punktów zaufania” na to konto. Kiedy masz już ogromny kapitał lojalności, zyskujesz od grupy unikalny bonus: społeczne przyzwolenie na otwarte podważenie zasad. Grupa cię nie wypluje, bo twój bunt zostanie sfinansowany z zebranego zaufania.

Gdy osoba z zerowym kapitałem skrytykuje pomysł szefa, grupa ją zignoruje. Gdy dokładnie to samo zrobi lojalny wyjadacz, grupa pomyśli: Skoro on tak mówi, to znaczy, że coś w tym jest – posłuchajmy go.

Jeśli mniejszość jest w tym swoim buncie absolutnie konsekwentna, nie wywoła u innych taniego, publicznego potakiwania, ale zapoczątkuje w ich głowach cichą, prywatną konwersję – realną, głęboką zmianę myślenia.14 Oczywiście, do takiego kroku potrzebna jest też wysoka, indywidualna potrzeba unikalności15 – cecha ludzi, dla których wtopienie się w tło wywołuje tak silny dyskomfort, że wolą zaryzykować odrzucenie, byle tylko zdefiniować ostre granice własnego Ja.

To jak to w końcu jest?

Dylemat z tytułu nie ma jednej, prostej odpowiedzi, bo nasze społeczne życie to nieustanne sprzężenie zwrotne. System wrzuca nas w wielkie ramy (działy, projekty, narzucone etykiety), a nasz mózg natychmiast uczy nas kochać te struktury, by chronić naszą samoocenę i upraszczać świat. Ale wewnątrz tych ram to my odzyskujemy stery – szukamy większości, do której chętnie się dopasujemy albo mniejszości, za której buntem podążymy.

Następnym razem, gdy na tajny czat wpadnie wiadomość, przyjrzyj się swojemu mikro-plemieniu. Dobraliście się, bo jesteście obiektywnie najlepsi dla siebie, czy po prostu razem łatwiej buduje się mur chroniący was przed resztą?

A jeśli planujesz rewolucję w firmie, pamiętaj o Hollanderze: najpierw zostań wzorowym konformistą i zapełnij konto lojalnościowe. Dopiero z pełnym portfelem symbolicznego kapitału możesz bezpiecznie wywrócić stolik.

Nie wiem, czy też tak macie, ale często zaprzyjaźniałam się z osobami, które spotkałam jako pierwsze na integracji, na forum klasowym, przed budynkiem na fajce. Potem te przyjaźnie oczywiście fluktuowały - bliskości się rozluźniały, kontakty się zrywały, pojawiały się nowe osoby… Ale w kontekście pierwszych kontaktów w nowym środowisku szczególnie mocno działają pewne triki, które nasz mózg wykorzystuje, żeby ułatwić sobie ocenę sytuacji.

Blisko i często

Nasz mózg jest ewolucyjnie leniwy – to, co znane, klasyfikuje jako bezpieczne i przypisuje temu dodatnią wartość emocjonalną. Ponieważ unikanie zagrożeń i szukanie komfortu to nasze biologiczne priorytety, podświadomie chętniej otaczamy się tym, co już oswojone, z każdym kontaktem dokarmiając naszą sympatię. Można powiedzieć, że zanim w dorosłym życiu dopadnie nas błąd konfirmacji – czyli dorosłe, intelektualne szukanie argumentów pod z góry założoną tezę – nasze mózgi już na poziomie czystych emocji uprawiają własny, podprogowy konformizm: najbardziej lubią te piosenki i tych ludzi, których już kiedyś słyszały i widziały.1

W eksperymencie Morelanda i Beacha (1992)2 cztery studentki o zbliżonej aparycji pojawiały się na wykładzie akademickim jako wolne słuchaczki. Reszta osób studiujących miała ocenić, na ile lubi każdą z nich. Różniły się tym, jak często pojawiały się na tym wykładzie - jedna tylko raz, dwie kilka razy i jedna była na wszystkich. Najwyższe noty zebrała ta, która na sali pojawiała się najczęściej - z którą częstotliwość kontaktu była największa. Mimo że nikt nie zamienił z nią ani jednego słowa, a jej osobowość była dla reszty absolutną zagadką, po prostu wrosła w krajobraz jako ktoś „swój”. Podobnie działa bliskość fizyczna: Back, Schmukle i Egloff (2008)3 udowodnili, że studenckie przyjaźnie z czasów uniwersyteckich pokrywały się z tym... obok kogo badani usiedli na pierwszych, całkowicie losowych zajęciach. To oznacza, że o wyborze bratniej duszy potrafi zadecydować przypadek i to, które krzesło akurat było wolne.

Częstość kontaktów nasila lubienie, ale tylko pod warunkiem, że dana osoba nie jest na wstępie awersyjna (Brockner i Swap, 19764). Jeśli ktoś od pierwszego wejrzenia działa nam na nerwy, to zmuszanie się do siedzenia z nim przy jednym biurku nie sprawi, że magicznie go polubimy – przeciwnie, każda kolejna interakcja będzie tylko pogłębiać naszą irytację.

Co ciekawe, sama zapowiedź kontaktu upozytywnia nasz sposób widzenia drugiego człowieka (Russell i Fiske, 20085). Zastanawiam się, czy ten mechanizm wywala się w przypadku osób permanentnie spóźnialskich - pewnie lubienie osiąga w pewnym momencie punkt zwrotny i zamienia się w niechęć.

Wady kontra zalety

Konkretne zalety to pewnie pierwsza rzecz, która przyjdzie nam do głowy, kiedy ktoś zapyta “a za co ją/go lubisz?”. Tyle że psychologia społeczna brutalnie tę intuicję prostuje: w bilansie relacji wady i zalety wcale nie ważą tyle samo. Wykrycie jednej, poważnej wady ma o wiele bardziej nieodwracalne skutki niż odkrycie najwspanialszej zalety.

Nasz mózg działa w trybie natychmiastowej ewakuacji: po stwierdzeniu u kogoś cechy, której nie tolerujemy, po prostu wycofujemy się z kontaktów, ostatecznie zamykając sobie drogę do odkrycia jakichkolwiek plusów tej osoby. W drugą stronę to nie działa – to, że ktoś na początku wyda nam się czarujący, nie przeszkodzi z hukiem zrzucić go z piedestału, gdy coś nam nie podpasuje.

Mało tego, to, co jest zaletą, a co wadą, drastycznie zmienia się w zależności od tego, po co w ogóle z kimś przebywamy. W badaniach Bogdana Wojciszke i zespołu (1998)6 okazało się, że w codziennych relacjach cechy wspólnotowe (takie jak moralność, lojalność i życzliwość) są cenione bardziej niż cechy zdolnościowe (sprawność, inteligencję czy rzutkość). Z dwojga złego wolimy pracować z kimś mniej rozgarniętym, ale uczciwym, niż z genialnym cynikiem – bo z moralności drugiego człowieka mamy natychmiastowy, osobisty zysk i poczucie bezpieczeństwa.

Geniusz z rozlaną kawą

Lubimy ludzi pełnych cnót, ale nie zbyt idealnych. Przebywanie z kimś, kto odnosi same sukcesy, nigdy się nie myli, świetnie wygląda i ma wspaniałe życie, to dla naszej samooceny powolna śmierć przez bolesne porównania w górę. Nasz umysł nienawidzi czuć się gorszy, więc uruchamia mechanizm obronny: zaczyna przypisywać takiemu ideałowi negatywne cechy (zimny, zadufany w sobie robot), żeby zdeprecjonować jego pozycję i w ten sposób uratować własne samopoczucie.7

W psychologii to zjawisko znamy jako efekt potknięcia. W eksperymencie Elliota Aronsona8 badani oceniali nagranie człowieka prezentującego wybitną wiedzę. Kiedy pod koniec filmu ten idealny kandydat niefortunnie rozlał na siebie kawę, wskaźniki sympatii wobec niego gwałtownie wzrosły.

Ja kawki nie rozleję, obiecuję!

Dlaczego tak się dzieje? Taka gafa zmniejsza dystans społeczny - perfekcja kojarzy nam się ze sztucznością, natomiast popełnienie błędu jest dowodem autentyczności. Dodatkowo błąd geniusza redukuje poczucie zagrożenia dla naszej własnej samooceny – skoro on też popełnia potknięcia, przestaje być onieśmielającym ideałem i łatwiej nam go polubić. Co ciekawe, ten mechanizm redukcji zagrożenia i wzrostu sympatii działa najsilniej w sytuacjach, gdy mężczyźni oceniają innych mężczyzn.

Najbardziej lubimy te zalety, które... sami posiadamy, bo widzimy w nich potwierdzenie własnej doskonałości. Ale nawet z tym podobieństwem trzeba uważać, bo gdy przekroczymy pewną granicę, miłość potrafi błyskawicznie zamienić się w zgrzytanie zębów.

Waluta relacji

Kolejnym elementem, który kształtuje naszą sympatię, jest zachowanie na rzecz naszego interesu, czyli taka psychologiczna ekonomia. W tym obszarze kluczową rolę odgrywa reguła wzajemności, uznawana w psychologii społecznej za jedną z najbardziej uniwersalnych zasad rządzących interakcjami międzyludzkimi. Jest to głęboko zakorzeniony mechanizm ewolucyjny: odczuwamy silną, wewnętrzną presję społeczną, by odpowiedzieć sympatią i rewanżem na wcześniejsze, pozytywne działanie skierowane w naszą stronę. Socjolog Alvin Gouldner9 wskazywał wręcz, że norma ta występuje we wszystkich znanych kulturach i stanowiła fundament rozwoju ludzkich społeczeństw, umożliwiając handel, podział pracy oraz budowanie długotrwałych sojuszy.

W codziennych relacjach budowanie takiego sojuszu przypomina wpłaty na niewidzialne konto zaufania, a najprostszym sposobem na jego zasilenie są komplementy. Co ciekawe, ich siła rażenia jest ogromna i wcale nie zależy od pozycji w społecznym łańcuchu pokarmowym. Jak wykazał Gordon (1996)10, pochwały działają nie tylko wtedy, gdy płyną od szefa czy równego nam stażem kolegi – pragniemy ich równie mocno z ust osób stojących niżej w hierarchii. Oczywiście, nasz wewnętrzny radar jest czujny: komplementy przynoszą najlepszy skutek, gdy postrzegamy je jako całkowicie bezinteresowne i autentyczne. Gdy tylko poczujemy w nich zapach taniej manipulacji, czar pryska.

Schody zaczynają się jednak przy wyświadczaniu przysług. Często wydaje nam się, że pomoc drugiemu człowiekowi to najprostsza droga do zyskania jego serca. Psychologia społeczna mówi: to zależy. Żeby przysługa faktycznie aktywowała w obdarowanym autentyczną wdzięczność i potrzebę afiliacji, muszą zostać spełnione cztery bezwzględne warunki:

1. Musimy widzieć, że osoba pomagająca włożyła w to swój realny wysiłek, czas lub poświęciła własne, ograniczone zasoby.

2. Pomoc musi być uszyta na miarę – skrojona dokładnie pod nas, a nie rzucona od niechcenia.

3. Aktowi pomocy nie może towarzyszyć żaden, nawet najbardziej subtelny komunikat w stylu: no, to czekam na rewanż.

4. Taki gest powinien przesuwać relację z poziomu wymiany (gdzie skrupulatnie rozlicza się każde działanie) na poziom wspólnotowy (gdzie pomagamy po prostu dlatego, że zależy nam na drugiej osobie).

Co ciekawe, jeśli chcesz, żeby ktoś cię naprawdę polubił, czasami najwygodniej jest... pozwolić mu wyświadczyć przysługę tobie. Ludzki umysł jednoznacznie ocenia swoje dobre uczynki jako dowód na własną szlachetność, a stąd już tylko krok do polubienia osoby, której się pomogło.

Kiedy wdzięczność zamienia się w opór

Wystarczy jednak minimalny fałszywy ton, by wyświadczenie przysługi wywołało głęboką, instynktowną niechęć przez naruszenie reguły wzajemności. Nasz mózg ma uczulenie na interesowność. Natychmiast odpala się reaktancja, czyli psychologiczny opór przed odebraniem nam wolności wyboru. Taki człowiek z automatu dostaje w naszej głowie etykietę „pasożyta społecznego”, który zamiast bezinteresownego daru przyniósł nam toksyczny dług.

Istnieje też drugi, niezwykle subtelny powód, dla którego pomoc potrafi zrodzić wrogość. Niektóre przysługi bywają bolesne i poniżające, ponieważ wysyłają do naszego Ja podprogowy komunikat: sam sobie nie radzisz, jesteś słaby. Jeśli przysługa jest zbyt przytłaczająca i nie daje nam żadnej realnej przestrzeni na odwdzięczenie się, zaczynamy traktować ją jako bezpośrednie zagrożenie dla naszego poczucia własnej wartości. Zamiast miłości, pojawia się dystans i złość.

Ludzka owieczka Dolly

Ten lęk przed utratą autonomii i kontroli nad własnym życiem staje się jeszcze bardziej widoczny, gdy przyjrzymy się bliżej mechanizmowi bezwiednego egotyzmu. Wiemy już, że lubimy ludzi podobnych do nas, bo stanowią oni bezpieczny, żywy certyfikat naszej własnej słuszności. Ale co się stanie, gdy ta gra luster wymknie się spod kontroli?

Wyobraź sobie, że w nowym zespole trafiasz na swojego klona: osobę, która nie tylko kończy twoje zdania i podziela twoje poglądy, ale ma identyczne pasje, ubiera się totalnie jak ty i gestykuluje w ten sam sposób. Intuicja podpowiada, że powinniście zostać najlepszymi przyjaciółmi.

Tymczasem w słynnym badaniu Howarda Fromkina (1972)11 okazało się, że tacy psychologiczni bliźniacy budzą w nas potężny dyskomfort i są oceniani jako irytujący, nieszczerzy i sztuczni. Dlaczego? Ponieważ obok ewolucyjnej potrzeby przynależności, drugą potężną siłą napędową ludzkiej psychiki jest potrzeba unikalności.12 Każdy z nas musi czuć się osobą wyjątkową i odrębną od reszty tłumu. Kiedy ktoś staje się zbyt podobny, nasz mózg zaczyna traktować go jak błąd w matriksie i podróbkę samego siebie. Chętnie wybieramy więc ludzi podobnych, ale zawsze zostawiamy sobie bezpieczny margines na własną, nienaruszalną unikalność.

Samospełniająca się przepowiednia urody

Na koniec zostaje mechanizm najbardziej bezwzględny i prymitywny, do którego mało kto chciałby się przyznać głośno: atrakcyjność fizyczna. Choć wszyscy deklarujemy, że liczy się wnętrze, metaanaliza Judith Langlois i jej zespołu (2000)13 brutalnie odziera nas ze złudzeń. Osobom ładnym podświadomie i automatycznie przypisujemy cały pakiet pozytywnych cech. Oceniamy je jako bardziej popularne, elokwentne, ale też – co całkowicie nielogiczne – jako bardziej kompetentne intelektualnie i zawodowo.

Odpowiada za to efekt aureoli (lub efekt halo). Piękna twarz i zgrabna sylwetka są dla naszego oprogramowania czystym, afektywnie przyjemnym bodźcem. Ta natychmiastowa, pozytywna reakcja emocjonalna jest tak silna, że „promieniuje” na wszystkie pozostałe, zupełnie niezwiązane z wyglądem cechy charakteru danej osoby, drastycznie zawyżając ich ocenę.

Ładni ludzie mają w życiu po prostu łatwiej: przyciągają większą uwagę, częściej spotykają się z bezinteresowną pomocą, a rzadziej z bezpodstawną niechęcią. Co najgorsze, ta niesprawiedliwość biologiczna z czasem się pogłębia przez tzw. efekt Pigmaliona (samospełniającą się przepowiednię). Ponieważ otoczenie od dziecka traktuje atrakcyjne osoby tak, jakby miały większe możliwości i talenty, one same dostają od świata kredyt zaufania, budują silniejszą pewność siebie, śmielej podejmują wyzwania i ostatecznie... faktycznie te wysokie oczekiwania spełniają. Wypadają w życiu lepiej, bo miały gładki start.

Oczywiście, uroda to nie tylko pasmo sukcesów – ona również generuje koszty. Jak wykazali Dermer i Thiel (1975)14, osoby skrajnie atrakcyjne bywają przez nas podświadomie oceniane jako bardziej próżne, zarozumiałe, egocentryczne i niewierne swoim partnerom. Piękno onieśmiela, a w momentach, gdy nasza własna samoocena szoruje po dnie, potrafi wywołać w nas zawiść.

I co, pięknie się przedstawiliśmy przed milionami słuchaczy?

Brzmi to potwornie egocentrycznie, prymitywnie i płytko. Można by pomyśleć, że nie szukamy w życiu przyjaciół, tylko interaktywnych luster, które będą nam potakiwać, łaskotać nasze ego i ładnie wyglądać na wspólnych zdjęciach.

Na szczęście rzeczywistość nie jest aż tak czarno-biała. Powyższe mechanizmy to jedynie biologiczne ułatwiacze, podprogowe filtry pierwszego kontaktu, które samodzielnie o niczym ostatecznie nie decydują. Nasz proces decyzyjny odnośnie innych ludzi jest nieskończenie bardziej skomplikowany. Czasem to, co w teorii powinno wywołać niechęć, w połączeniu z unikalnym kontekstem daje początek najwspanialszym relacjom. Ewolucja dała nam prymitywne oprogramowanie, ale dała nam też korę przedczołową, żebyśmy potrafili wyjść poza schemat prostych zysków i strat.

Poza tym, całe to nasze starannie wyselekcjonowane, indywidualne lubienie i tak natychmiast dostaje rykoszetem, gdy tylko przekroczymy próg jakiejkolwiek grupy.

A o tym, jak bardzo grupa potrafi sformatować nasz mózg, przeczytasz w kolejnym wpisie.

Czy chcesz o tym porozmawiać? Lori Gottlieb

Natrafiłam na tę książkę w wakacje przed rozpoczęciem studiów. Sama wtedy chyba średnio ogarniałam, czym różni się psychoterapia od psychologii - dlatego wydawało mi się, że to będzie dobre wprowadzenie. I poniekąd było! Ale nie w sposób, którego się spodziewałam.

Autorka jest psychoterapeutką, ale z wykształceniem medycznym, specjalizacją psychiatryczną. To dość powszechna sprawa w USA - z tego co mi wiadomo, tam psychologia bardziej ukierunkowuje na pracę naukową (ale jeśli się mylę, poprawcie).

Dzięki tej książce szybko dostałam komunikat, że w zawodach pomocowych warto i trzeba przyznawać się błędów, trudności i skomplikowanych uczuć. Że osoba udzielająca pomocy nie musi mieć idealnie uporządkowanej głowy - mało tego, wielu z nas wpisuje się w figurę wounded healera, czyli kogoś kto potrafi wesprzeć, bo sam nie miał lekko.

Poznałam trochę warsztatu psychoterapeutycznego od kuchni, rozwiało się parę moich uprzedzeń i domysłów z terapii własnej. Jest to więc pozycja nie tylko dla specjalistów, ale też dla klientów/pacjentów.

Wiecie, są takie książki, które po prostu czytamy w idealnym dla siebie momencie. Może ktoś też właśnie zmienia swoje życie, idzie na nowe studia i chce pomedytować nad swoimi decyzjami. Jeśli tak, warto.

(Nie czytaj, jeśli aktualnie przechodzisz kryzys i frustrację, że nie ogarniasz tak jak inni. Historia kobitki, która kończy medycynę będąc samotną matką i pracując na planach seriali może wtedy trochę drażnić.)

Byłam po drugiej stronie lustra Arnhild Lauveng

Książka, która całkowicie zmieniła moje myślenie o schizofrenii - począwszy od przekonania, że jest to choroba nieuleczalna. Autorka sama żyła z tą chorobą, a obecnie pracuje jako ktoś rodzaju pracownika socjalnego po licencjacie z psychologii. Poznajemy więc jej starcia z objawami pozytywnymi (czyli wytwórczymi - omamami i urojeniami). Te objawy zresztą opisane są niesamowicie obrazowo, naprawdę można zrozumieć jak to może wyglądać, jak wpływa na doświadczanie codzienności i wpełza w każdy obszar funkcjonowania. Podziwiam autorkę za szczerość i otwartość dzielenia się swoimi doświadczeniami, bo są one nie tylko trudne, ale też często wstydliwe i obnażające najbardziej skryte zakamarki umysłu. Rzadko ma się dostęp do takiego odsłaniania brzuszka serwowanego przez pisarza.

Podkreślony jest w książce aspekt istotności psychoterapii w leczeniu schizofrenii - tego, że mimo predyspozycji biologicznych, objawy nie są stricte “chemią mózgu” jak zwykło się myśleć. Są głęboko zakorzenionymi przekonaniami, które dają się przepracowywać i oswajać. Zdaje się, że kierunek ten faktycznie przynosi efekty, zwłaszcza w kontekście terapii psychodynamicznej, która “kopie głęboko”. (O skuteczności tej terapii mówi inna pacjentka oraz badaczka zaburzeń zdrowia psychicznego, Elyn Saks, w tym wykładzie.)1

Podsumowując: to jedna z tych książek, po których głowa wybucha. Czytałam ją na czytniku, ale na pewno muszę się wyposażyć w egzemplarz papierowy. Jeśli kiedykolwiek do mojego gabinetu przyjdzie osoba z problemami psychotycznymi, chcę móc ją jej dać do przeczytania - bo to jest książka, która daje nadzieję w stanie, który może wydawać się beznadziejnym.

Tu możesz mi postawić kawę

Emily i Amelia Nagoski - Wypalenie. Jak wyrwać się z błędnego koła stresu

Czytałam tę książkę będąc poważnie wypaloną pracą w kulturze i aktywizmem. Czytałam jako wsparcie w nieodpuszczaniu tego, na czym mi zależy. Czytałam, żeby czuć, że mam towarzyszki w wyzwaniu, które sobie postawiłam - bo świat zaczął wydawać się mroczny, przytłaczający, ciasny i duszny.

O wypaleniu powiedziano wiele. Nie jest już dla nikogo chyba zaskoczeniem to, że nie musi ono dotyczyć tylko pracy. Szczerze przyznaję, że nie czytałam innych książek w tym temacie, jedynie rozdziały podręczników odnoszące się do teorii Maslach i Freudenbergera. Wydaje mi się jednak, że Nagoskie złapały w swojej książce coś, co często jest pomijane w rozważaniach o wypaleniu - coś, co dla niektórych jest jakimś wstydliwym przypisem, a z mojej perspektywy mogłoby służyć jako naprawdę praktyczny zwrot.

To, co wyjątkowe w podejściu sióstr Nagoski, to włączenie perspektywy feministycznej i interdyscyplinarnej do mówienia o wypaleniu. Wypalenie nie będzie wobec tego tym samym dla każdej osoby - będzie uwarunkowana miejscem, w którym umieszcza nas społeczeństwo.2 Pamiętam, że w tamtym momencie nie tylko dało mi to ulgę rodzaju “tak, mam prawo być wyczerpana skoro na co dzień muszę napie*dalać się z systemem, który nie jest sprawiedliwy”. Pozwoliła mi też dostrzec, że moją dotychczasową wiedzę - z obszaru akademickich teorii krytycznych, ale też praktyki aktywistycznej - da się połączyć z wiedzą psychologiczną. Uwierzyłam, że nie zaczynam od zera, mam unikalne doświadczenia, które mogę wnieść do praktyki psychologicznej i to właśnie one mogą stanowić o mojej soon-to-be eksperckości w pewnych kwestiach.

Pamiętam też, że podobnie jak joga, ta książka miała wersje na różnym poziomie zaawansowania dla różnych osób. Przykład: ćwiczenia jako przeciwdziałanie wypaleniu. Od razu dostałam informację, że mogę być tak wykończona, że ruch kojarzy się wyłącznie z cierpieniem oraz wersję ćwiczeń, które będą mało wymagające, ale nadal skuteczne. To drobna rzecz, ale zdejmuje dużo presji i obaw z osób, które zaczynają z naprawdę niskiego poziomu.

Polecam tę książkę wszystkim moim koleżankom, które mierzą się z wypaleniem - zawodowym, aktywistycznym, naukowym… Tak naprawdę nie ma tu znaczenia rola, która do tego doprowadziła, ale fakt, że od początku dostajesz narrację z poziomu “jesteś tu, gdzie jesteś, bo bardzo, bardzo chciałaś zrobić coś jak najlepiej się da - a nie dlatego, że jesteś słaba, zepsuta czy niewystarczająca”. Taki komunikat w niektórych stanach naprawdę może wiele zmienić.

Sarah Hendrickx - Kobiety i dziewczyny ze spektrum autyzmu

Bardzo ciężko obecnie sprostać moim oczekiwaniom wobec książki o spektrum autyzmu. Zazwyczaj są wg mnie za bardzo oparte na indywidualnym doświadczeniu, a za mało na badaniach i wiedzy naukowej. Albo powtarzają informacje obecne już we wszystkich możliwych źródłach w temacie i nie wnoszą nic szczególnie nowego.

Tę czytałam na samym początku orientowania się w genderowej prezentacji autyzmu, więc niewykluczone, że gdybym złapała ją dzisiaj, mogłabym podejść tak samo krytycznie jak do pozostałych. Natomiast wtedy dla osoby zainteresowanej tematem była ciekawa, wciągająca i kompleksowa.

Rekomenduję na pewno osobom przyzwyczajonym do zapoznawania się z wynikami badań i wiedzą psychologiczną w wersji naukowej. Może to być dobry wstęp w kontekście dowiedzenia się czegoś o autyzmie u kobiet, ale też autyzmie w ogóle. Mimo, że wyszła w serii dla profesjonalistów, nie zrażałabym się, jeśli temat was interesuje, ale nie macie wykształcenia kierunkowego. Moim zdaniem nawet jeśli jest dużo danych, to są wyjaśnione i podparte przykładami z życia. No i generalnie myślę, że oswajanie książek naukowych jest na plus, bo niestety za dużo uproszczeń czy wręcz przekłamań wdziera się do pozycji popularno-naukowych z dziedziny psychologii.

Są takie pojęcia, które robią błyskawiczną karierę, bo pozwalają nam poczuć się widzianymi, a przy okazji – wyjątkowymi. WWO, czyli Wysoko Wrażliwa Osoba (HSP - Highly Sensitive Person), to absolutna królowa tego rankingu. Mocno czuję, że mamy do czynienia z kolorową, atrakcyjną wydmuszką. Pytanie, które warto sobie zadać brzmi: po co nam ten marketingowy konstrukt, skoro od dekad mamy na podorędziu solidną, rzetelną wiedzę o temperamencie?

Trochę autyzm, trochę nie-autyzm

Opisując swój konstrukt, Elaine i Arthur Aron wymieniają cechy takie jak bardzo wrażliwy układ nerwowy, reagujący z pewnym opóźnieniem, łatwe przytłoczenie nadmiarem bodźców czy dostrzeganie niuansów, detali i subtelnych różnic.

Popularne są głosy, że cechy WWO tak naprawdę pokrywają się z cechami autystycznymi, a powstanie takiej kategorii działa ze szkodą dla osób z diagnozą spektrum.1 Ja nie do końca się z tym zgadzam. Moja wątpliwość wobec tej teorii bazuje raczej na tym, że gdyby uprościć WWO i nie dokładać tam kwestii moralnych i estetycznych, to faktycznie mogłoby ono dotyczyć 15–20% populacji, o których mówią autorzy koncepcji. Wewnątrz tej grupy naturalnie zawierałyby się osoby w spektrum2, które po prostu odczuwają świat intensywniej.

Wśród cech WWO faktycznie można dostrzec powiązania z autyzmem. Z jednej strony reaktywność sensoryczna, która sprawia, że świat dociera do układu nerwowego bez żadnego filtra, z drugiej - uważność na detale, dla innych często niedostrzegalne. Obie kwestie mogą prowadzić do przebodźcowania, gdzie nadmiar informacji skutkuje szybkim “wyczerpaniem baterii”.

Natomiast poza tymi cechami, w WWO pojawiają się takie charakterystyki jak “wysoka empatia, współczucie, troska i chęć pomocy” (sporo osób w spektrum zauważa u siebie wręcz nadmierną empatię, ale to nie jest reguła), “pełniejsza percepcja sytuacji społecznych” (co brzmi jak przeciwny biegun kryteriów diagnostycznych autyzmu), czy “głębokie poruszenie przez sztukę, muzykę oraz finezyjne smaki i zapachy” (nie muszę chyba tłumaczyć, że wrażliwość estetyczna nie jest rzeczą uniwersalną w spektrum autyzmu).

Brakuje w opisie osób wysoko wrażliwych z kolei trudności w nawiązywaniu relacji oraz zachowań powtarzalnych, które są równie charakterystyczne, co wyzwania sensoryczne. Obie te kategorie są wręcz kluczowe do postawienia diagnozy. Zachowania takie jak stereotypie, monologowanie, echolalia czy specyficzna prozodia mogą być oczywiście kamuflowane.3 Nie oznacza to jednak, że można je pominąć – któraś z nich musiała pojawić się w dzieciństwie, aby możliwe było rozpoznanie autyzmu.

Nie będę negować szkodliwości WWO w kontekście diagnozowania autyzmu. Domyślam się, że może wprowadzać zamieszanie w komunikacji pacjent-klinicysta. Natomiast nie zgadzam się z uproszczeniem czającym się w stwierdzeniach “wysoka wrażliwość to po prostu autyzm”. Problem z tą teorią jest znacznie głębszy i ma naturę metodologiczną – wliczając w to brak pokory jej twórców, który bywa paradoksalnie prezentowany jako przejaw szczególnej wrażliwości badawczej.4

Dlaczego nie jestem fanką WWO?

Wśród ułomności tej koncepcji można wskazać na jej “workowatą” naturę - można wrzucić do niej praktycznie wszystko, brakuje jej rygoru naukowego pozwalającego na operacjonalizację. The Highly Sensitive Person Scale składa się z tak niejednoznacznych pozycji, że każdy może się w nich odnaleźć. (Przykłady: “Czy silny głód wpływa negatywnie na Twój nastrój lub zdolność koncentracji?”, „Czy po intensywnym dniu czujesz potrzebę wycofania się w spokojne miejsce?”).5

Dodatkowy problem z nią wynika z nieudanej próby przełożenia teorii naukowej na język popularyzacji. Książki o tej tematyce budują specyficzną bańkę samozadowolenia, sugerując, że bycie wysoko wrażliwym to ogromny przywilej i wyróżnienie. Czytasz i myślisz: „Jestem superludziem, inni nie czują jak ja, nie myślą jak ja! Nie jestem dziwna - jestem wyjątkowa!” Wybaczcie, jeśli same/i tak mieliście, nie chcę rozbijać waszej bańki samozadowolenia, ale prawda jest mniej poetycka. Wszystkie ludzie są wyjątkowe - właśnie przez to, że mają całkowicie unikatowy zestaw cech, takich jak choćby temperamentalne.

Tworzenie wyidealizowanych opowieści stojących na kruchych podstawach naukowych (gdzie do biologii dokleja się kwestie moralne, sumienność czy wrażliwość na sztukę) jest po prostu szkodliwe. Dlaczego? Bo osoby, które słabiej dźwigają wyzwania stawiane ich układowi nerwowemu, a nie odnajdują w sobie tych mitycznych “supermocy”, czują się po prostu jak gówno.

Tu możesz mi postawić kawę

Biologia to nie przeznaczenie (ani zestaw cnót)

Musimy w końcu oddzielić biologię od charakteru. Jasne, w parze z wrażliwością układu nerwowego może iść otwartość na sztukę, ale może też iść finezja w procesie projektowania maszyn. Obok ostrożności w reagowaniu, można charakteryzować się także empatią i wyczuleniem na potrzeby innych - ale równie dobrze można być ostrożnym i obojętnym na te potrzeby. Można wyczuwać nuty zapachowe w subtelnych miksach olfaktorycznych, ale można równie dobrze konstruować eleganckie wzory matematyczne.

Żadna z tych rzeczy nie wynika bezpośrednio z wrażliwości układu nerwowego, czyli cechy w dużym stopniu uwarunkowanej genetycznie.6 Są to dodatkowe własności człowieka, nabywane w toku socjalizacji i zderzania się z różnymi doświadczeniami, figurami i środowiskami. Wrzucanie empatii czy talentu do muzyki do jednego worka z progiem reakcji neuronów to zwyczajne nadużycie - tworzenie z kolażu istniejących i opisanych konstruktów psychologicznych nowego, całkowicie unikalnego.

Zamiast etykiety – parametry

Jeśli odrzucimy marketingowy lukier, co nam zostaje? Zostaje biologia, którą prof. Jan Strelau opisał znacznie precyzyjniej w swojej Regulacyjnej Teorii Temperamentu. Zamiast mówić o “magicznej wrażliwości”, możemy mówić o konkretnym profilu:

• wysokiej Wrażliwości Sensorycznej: czyli biologicznym progu reagowania twoich zmysłów,

• niskiej Wytrzymałości: czyli tym, jak szybko twój “system” się przegrzewa,

• niskiej Aktywności: czyli braku potrzeby szukania dodatkowej stymulacji.

To zestaw suwaków, a nie etykieta “wyjątkowości” - styl zachowania, który mówi nam jak coś robimy i jakim kosztem się to odbywa. I to właśnie te koszty są kluczowym zagadnieniem, o którym zapomina karmiąca potrzebę pompowania ego teoria WWO. Ostatecznie co nam daje czucie się lepszym? Czy nie lepiej zrozumieć swój biologiczny budżet i przestać robić na nim debet?

Jeśli motywacja mówi nam, dlaczego coś robimy, to temperament określa, jak to robimy i jakim kosztem biologicznym się to odbywa.

Zanim koszty, trochę podstaw

Będę bazować na Regulacyjnej Teorii Temperamentu prof. Jana Strelaua.1 Strelau postrzega temperament jako mechanizm biologiczny, ujawniający się już w niemowlęctwie, częściowo uwarunkowany genetycznie i widoczny także w świecie zwierząt. To dla niego podstawa, na której nabudowuje się osobowość i podlega niewielkim fluktuacjom w ciągu życia.

Jan Strelau opracował Regulacyjną Teorię Temperamentu (RTT) oraz służące pomiarowi temperamentu w tym wydaniu narzędzie - Formalną Charakterystykę Zachowania - Kwestionariusz Temperamentu (FCZ-KT).2 Centralnym konstruktem RTT jest efektywna regulacja stymulacji - układ nerwowy dąży do utrzymania poziomu pobudzenia, który jest dla nas optymalny, ani za wysoki, ani za niski.

Żeby jednak ta regulacja była skuteczna, nasz „system operacyjny” musi znać parametry swojego sprzętu. Nie da się przecież zarządzać energią, nie wiedząc, ile faktycznie jesteśmy w stanie jej udźwignąć bez ryzyka awarii.

MPS, czyli bak na energię

Na początek warto poznać swoje MPS, czyli Możliwości Przetwarzania Stymulacji. To biologiczna przepustowość, którą wyznaczają dwie cechy:

• Wytrzymałość (WT): zdolność do adekwatnego reagowania w sytuacjach wymagających długotrwałej lub wysoko stymulującej aktywności (praca w hałasie, bólu czy zmęczeniu),

• Reaktywność Emocjonalna (RE): tendencja do intensywnego reagowania na bodźce wywołujące emocje.

Oznacza to, że masz duże możliwości przetwarzania, gdy twoja wytrzymałość jest wysoka, a reaktywność niska. Jeśli jest odwrotnie – twój bak na bodźce niewiele pomieści.

Kolejną ważną cechą dla codziennego funkcjonowania jest Aktywność (AK), czyli tendencja do podejmowania działań, które dostarczają stymulacji. Może to być intensywne życie towarzyskie, ryzykowne hobby czy branie na siebie wielu zadań. Jeśli MPS to rozmiar baka, to AK określa, jak mocno naciskasz pedał gazu. Dopiero porównanie tych dwóch wartości mówi nam o zharmonizowaniu.

Harmonia, nadmiar i niedosyt

Docieramy do sedna teorii Strelaua. Układ tych trzech cech (WT, RE i AK) będzie decydował o tym, ile bodźców potrzebujemy i czy dostarczamy sobie ich adekwatną ilość. Są trzy opcje:

• struktura zharmonizowana: gdy wlewasz tyle stymulacji (AK), ile jesteś w stanie pomieścić (MPS),

• struktura niezharmonizowana (przestymulowanie): gdy masz małe możliwości przetwarzania (niskie MPS), ale fundujesz sobie bardzo intensywne życie (wysokie AK),

• struktura niezharmonizowana (niedostymulowanie): gdy masz duże możliwości przetwarzania (wysokie MPS), ale twoje życie jest monotonne i pozbawione wyzwań (niskie AK).

Stopień zharmonizowania naszego systemu działa jak niewidzialny kompas, który podświadomie kieruje nas w stronę konkretnych miejsc, ludzi i wyzwań. Najwyraźniej widać to w momencie, gdy wybieramy drogę zawodową - często robimy to tak, by domknąć nasz biologiczny bilans energetyczny.

Gdzie szukać kosztów?

Temperament ma ogromny wpływ na nasze wybory zawodowe. Statystyki pokazują, że intuicyjnie ciągniemy do środowisk, które pasują do naszej baterii. W przykładowym badaniu aż 73,7% prawników to osoby o dużych możliwościach przetwarzania (niskoreaktywne), podczas gdy 65,2% bibliotekarzy to osoby wysokoreaktywne.3

Problem pojawia się, gdy życie wymusza na nas styl działania sprzeczny z naszym „okablowaniem”. Osoby o małych możliwościach (wysokoreaktywne) muszą wypracować specyficzne style działania, aby przetrwać w wymagającej pracy, np. robić więcej przerw, planować każdy krok czy unikać zadań wykonywanych pod presją czasu. Jeśli tego nie zrobią, wchodzą w obszar Temperamentalnego Czynnika Ryzyka (TCR). Może się to objawiać chronicznym zmęczeniem, trudnością w odmawianiu innym i jednoczesną nerwowością, obniżoną zdolnością reakcji i empatycznego odnoszenia się do innych. Osoby zorientowane w teoriach dotyczących wypalenia zawodowego pewnie rozpoznają ten obrazek.

Tu możesz mi postawić kawę

Dlaczego słabo szacujemy swoje możliwości?

Skoro organizm dąży do równowagi, to dlaczego tyle osób żyje w stanie przestymulowania? Często to środowisko i wychowanie forsują zachowania sprzeczne z nami, np. wysokoreaktywne dziecko zmuszane przez rodziców do ciągłej rywalizacji, przeniesie zachowania nawykowe w tym obszarze na dorosłe życie. Podobnie działać będzie kultura, w której wzrastamy - jeśli w naszym kręgu kulturowym przepracowanie staje się nowym pracowaniem wystarczająco, będziemy działać intensywniej, niż pozwala na to nasza biologia.

Z kolei tendencja do niedostymulowania często wynika z braku wypracowanych nawyków poszukiwania wyzwań. Jeśli w dzieciństwie nasze środowisko było ubogie w bodźce (np. dom był mało stymulujący, nie zachęcał do ciekawości czy podejmowania inicjatywy), mogliśmy przywyknąć do pasywnego trybu życia, mimo że nasza biologia ma znacznie większy potencjał. Podobnie działają przewlekłe choroby – ograniczają one naszą aktywność na tyle długo, że niskie pobudzenie staje się dla nas nową, choć nieoptymalną normą.

Realizujemy standardy zawodowe lub społeczne, ale robimy to kosztem nieefektywnej samoregulacji. Długotrwały stan TCR to prosta droga do wypalenia i innych problemów ze zdrowiem psychicznym, a nawet chorób o podłożu psychosomatycznym. Wskazuje się na związek przewlekłego stresu z chorobami układu krwionośnego, autoimmunologicznego, pokarmowego, a nawet ryzykiem rozwoju nowotworów.

Jak nauczyć się szacować je lepiej?

Niezharmonizowana struktura to nie wyrok, z którym trzeba się po prostu pogodzić. Zamiast próbować naprawić swoją biologię, możemy zacząć modyfikować środowisko tak, by pasowało do naszego układu nerwowego. Żeby jednak robić to skutecznie, musimy najpierw rzetelnie zmapować własne potrzeby i biologiczne limity.

1. Zacznij od pytań diagnostycznych, które Strelau zawarł w swoim kwestionariuszu:

• Czy praca w hałasie lub po nieprzespanej nocy sprawia, że twój system drastycznie traci na wydajności, czy potrafisz ciągnąć dalej bez większej różnicy? Pierwsza opcja wskazywałaby na niską Wytrzymałość.

• Jak szybko załamujesz się w ciężkich chwilach lub tracisz pewność siebie pod wpływem krytyki? Czy zarażasz się emocjami innych tak mocno, że paraliżuje to twoje działanie? To z kolei wskazywałoby na wysoką Reaktywność Emocjonalną.

2. Jeśli rozpoznajesz u siebie strukturę przestymulowaną, rozwiązaniem nie jest poleganie na silniejszej woli, ale świadome cięcie Aktywności. Planuj więcej czynności przygotowawczych, rób regularne przerwy i unikaj brania na siebie zadań „na wczoraj”, jeśli nie jest to konieczne. Wybieraj formy odpoczynku, które nie dostarczają nowej stymulacji. Jeśli Twoje MPS jest niskie, to kolejny intensywny wyjazd turystyczny nie będzie relaksem, tylko kolejnym obciążeniem.

3. Poza wymienionymi wcześniej wymiarami, istnieją jeszcze dodatkowe “suwaki”:

• Rytmiczność (RT) = stabilizator: Jeśli masz niskie MPS, wysoka rytmiczność (stałe godziny snu i posiłków) będzie twoim najlepszym przyjacielem. Pozwala przewidzieć pobór energii i chroni baterię przed nagłymi skokami.

• Żwawość (ŻW) = tempo procesora: Nie zmuszaj się do tempa pracy innych, jeśli twoja żwawość jest niska. To choćby umiejętność przełączania się między zadaniami - to nic złego, że potrzebujesz na to więcej czasu. Lub że wolisz zajmować się jedną rzeczą na raz.

• Perseweratywność (PE) = kontrolka: Bądź uważnx na to, czy nie mielisz negatywnych emocji zbyt długo po zdarzeniu. Świadomość, że to twoja temperamentalna skłonność do analizy, a nie realny problem, pozwala szybciej przestać tracić na to energię.

• Wrażliwość Sensoryczna (WS) = higiena zmysłów: Jeśli Twoje czujniki są bardzo czułe, zadbaj o higienę sensoryczną (słuchawki wyciszające, odpowiednie światło). To proste techniczne rozwiązanie, które drastycznie zmniejsza zbędny pobór stymulacji z otoczenia.

W ostatecznym rozrachunku nie chodzi o to, by wypracować w sobie silniejszą wolę, ale by nauczyć się grać kartami, które rozdała nam biologia. Efektywna regulacja to po prostu twój osobisty stan równowagi – moment, w którym bodźce ze świata idealnie pokrywają się z przepustowością twojego systemu. Prawdziwa zmiana zaczyna się w momencie, gdy zamiast wymuszać na sobie nierealne tempo, zaczynasz dopasowywać intensywność otoczenia do swojego faktycznego zapotrzebowania na stymulację.

Jeśli chcesz rzetelnie zdiagnozować swój temperament, poszukaj psychologa, który/a ma w swojej ofercie diagnozę kwestionariuszem FCZ-KT. Wpisz w przeglądarkę “FCZ-KT diagnoza psycholog” lub “diagnoza temperamentu Strelau”. Część z nich powinna mieć możliwość przeprowadzenia badania online.

Pamiętaj, że FCZ-KT-R to narzędzie przeznaczone tylko do użytku przez psychologów! Oznacza to, że same pozycje kwestionariuszowe nie wystarczą, potrzebna jest umiejętność interpretacji wyników i sformułowania opisu na bazie nabytej wiedzy psychologicznej.

Nadal kiedy wspominam, że “skończyły mi się łyżeczki”, wiele osób nie wie, o czym mówię. Bardzo żałuję, że niektóre anglojęzyczne terminy bardziej się nie upowszechniają, bo wspaniale oddają neuroatypową rzeczywistość.

Spoon theory nie jest jednak pomysłem pochodzącym od osoby autystycznej. Termin ukuła blogerka Christine Miserandino, która w kawiarni, próbując wytłumaczyć przyjaciółce życie z toczniem, zaczęła gorączkowo zbierać łyżeczki z sąsiednich stolików.1 Chciała pokazać, że energia nie jest abstrakcyjnym strumieniem, ale twardą walutą w ograniczonej ilości. Ten obraz błyskawicznie stał się uniwersalnym kodem dla osób z niepełnosprawnościami i przewlekle chorych.

Łyżeczka odzwierciedla koszt, który ponosimy realizując pewne czynności. Zazwyczaj jest to koszt energetyczny, ale może być też emocjonalny (chociaż rzeczy drenujące emocjonalnie zazwyczaj przekładają się także na wysiłek energetyczny).

Zdrowy, regeneracyjny sen przykładowej osoby pozwala obudzić się z zestawem 10 łyżeczek.2 Poranny prysznic zużyje 1 łyżeczkę, spacer z psem 3 (bo pies wyjątkowo reaktywny), czytanie książki zregeneruje 1/2, przygotowanie śniadania zużywa 2, ale regeneruje 1 (dzisiaj nie wyszło najlepsze, jak wyjdzie to regeneruje nawet 3!).3 Dzień pracy standardowo zużywa 5-6 łyżeczek, ale dzisiaj jest wyjątkowo chaotycznie, ciągle dochodzą nowe zadania, do tego większość pilna i zaskakująco czasochłonna. Koło godziny 14:00 nasza przykładowa osoba jest wyżęta z zasobów. Przeczołguje się jakoś przez resztę zmiany, ale po powrocie do domu pada w ubraniach i zasypia na kilka godzin.

Znacie takie historie ze swojego otoczenia? Ja znam ich całkiem sporo. I jasne, część z nich to osoby, które w naszej opinii przepracowują się, nie umieją zachować work-life balance albo “nie dbają o siebie” - nie uprawiają sportu, żeby się zregenerować, odżywiają się śmieciowo i spędzają za dużo czasu przed ekranem.

Łatwo przyjąć takie założenie, natomiast w sytuacji mierzenia się z przewlekłymi wyzwaniami zdrowotnymi - czy to poznawczymi i funkcjonalnymi jak w ADHD, autyzmie i wielu zaburzeniach psychicznych, czy fizycznymi jak przy chorobach somatycznych - sprawa ma się nieco inaczej. Codzienne ogarnianie spraw wokół siebie eksploatuje często więcej zasobów niż u osoby bez takich wyzwań, przez co bezustannie zaciąga się u samego siebie łyżeczkowy dług. Taki dług bardzo ciężko spłacać zdrowymi nawykami, kiedy nadal na wierzchu pozostają potrzeby podstawowe takie jak, mówiąc kolokwialnie, nażreć się i zapaść w sen.

Mało kto wspomina o tym, jakim wyzwaniem jest podjęcie pierwszych kroków w stronę dbania o siebie. To jak oduczenie się wszystkiego co do tej pory pozwalało nam przetrwać na rzecz heroicznego wysiłku na początku nie przynoszącego gratyfikacji. To dlatego rada “idź pobiegać” jest tak irytująca. Większość ludzi wie, że ruch jest zbawienny dla zdrowia fizycznego i psychicznego. Opór nie bierze się z lenistwa czy przekory, chęci zrobienia na złość specjalistom, ale z absurdalnie ograniczonych zasobów, żeby poradzić sobie z tym samemu.

Ale ten brak zasobów to nie tylko kwestia głowy czy mięśni. Mówi się, że nieszczęścia chodzą parami, ale w medycynie chyba raczej stadami. Dlatego tak istotna jest współpraca między specjalistami różnych dziedzin, a na wagę złota są lekarze, którzy uwzględniają także aspekty psychologiczne funkcjonowania pacjentów.

Podobnie tylko wyrozumiali pracodawcy i współpracownicy mogą sprawić, że osoby mierzące się z przewlekłymi trudnościami rozkwitną na swoich stanowiskach. Bez poczucia bezpieczeństwa i okresowej wyrozumiałości nietrudno o zwolnienia, bo zwyczajnie stres → wyczerpanie łyżeczek → jechanie na rezerwie → więcej stresu → stany chorobowe → absencja → stres spowodowany absencją … i tak w kółko.

Trochę fantazjuję sobie o statusach, gdzie każdy określa aktualny poziom łyżeczek i do tego dostosowujemy pracę zespołu. Wiadomo, łyżeczka łyżeczce nierówna, ale może wokół nas jest więcej osób z niewidocznymi trudnościami niż nam się wydaje i kapitalizm za bardzo przyzwyczaił nas do dojeżdżania samych siebie i siebie nawzajem.

Tu możesz mi postawić kawę

Maskowanie staje się coraz bardziej popularnym hasłem w środowisku osób w spektrum autyzmu. Mówi się głównie o kobietach i dziewczynkach, które umykają diagnozie przez to, jak dobrze ukrywają swoje autystyczne cechy. Maskowanie ma negatywne i długotrwałe konsekwencje: brak adekwatnej diagnozy uniemożliwia wsparcie, a to może prowadzić do rozwijania się zaburzeń towarzyszących. Wskazuje się, że mechanizm maskowania może przyczyniać się do ryzyka samobójstwa wśród osób w spektrum. Prowadzi także do obniżenia jakości życia, problemów z kształtowaniem się tożsamości i wypalenia autystycznego, czyli fizycznego i psychicznego wycieńczenia organizmu spowodowanego między innymi dostosowywaniem się do neurotypowego otoczenia.1

Jak zajrzeć za maskę zakładaną przez osoby w spektrum autyzmu? Jak rozpoznać, że osoba „uchodząca” (od angielskiego słowa passing) za neurotypową, tak naprawdę jest w spektrum, ukrywa siebie i może w związku z tym potrzebować wsparcia?

Tu możesz mi postawić kawę

W diagnostyce stosowane są różne metody: od obserwacji, przez wywiady pogłębione, po kwestionariusze.2 Jednym z kwestionariuszy mierzących poziom maskowania w spektrum jest CAT-Q autorstwa Hull i współpracowników.3 Ten sam kwestionariusz jest także wykorzystywany w badaniach naukowych – sprawdza się w nich, między innymi, czy maskowanie w spektrum autyzmu różni się od kamuflażu stosowanego przez ogół społeczeństwa.

W psychologii pierwsza odpowiedź na wiele pytań brzmi: „to zależy”. Nie inaczej będzie z pytaniem tytułowym tego tekstu – mechanizmy maskowania w spektrum pod wieloma względami przypominają te stosowane przez większość ludzi, ale są też aspekty wyróżniające. Skupię się na różnicach, ponieważ jest ich wiele i wyraźnie pokazują, jak potrzebna jest trafna diagnostyka w tym obszarze.

Niektóre badania pokazują, że wyjątkowość maskowania autystycznego objawia się przede wszystkim dużą ilością zachowań kompensacyjnych – uśmiechania się i śmiania więcej niż się chce, rozbudowywania mimiki, dokładania gestykulacji, uczenia odpowiedzi oczekiwanych społecznie (np. potakiwania, dopytywania).4 Zachowania kompensacyjne w tym kontekście to takie, na które nie czuje się ochoty ani potrzeby, ale które robi się, żeby przynależeć.5 Czasem będzie to budowanie całej nowej persony, którą jest się w otoczeniu z przewagą osób neurotypowych – tylko po to, żeby być akceptowanym(-ną). Już po kilku godzinach takiego funkcjonowania (po angielsku określanego, często w znaczeniu pejoratywnym, peoplingiem) osoba może być kompletnie wyczerpana i nie mieć siły na nic.

Kolejną specyficzną dla autystycznego maskowania cechą są towarzyszące mu myśli samobójcze i samouszkodzenia.6 Niewykluczone, że wynikają one nie tylko z ubożenia życia społecznego, ale też głębokiej żałoby po tym, jakie życie mogło się mieć, gdyby zdecydowało się na bycie autentycznym(-ną).7 Świadomość takiej możliwości, której się sobie odmówiło ze strachu przed konsekwencjami, może wywoływać w ludziach w spektrum poczucie pustki i osamotnienia.8

W sytuacji maskowania pojawia się również tłumienie odczuć sensorycznych, czyli sygnałów pochodzących z różnych zmysłów, ale też z wnętrza ciała.9 Może to prowadzić m.in. do otępiania się substancjami psychoaktywnymi, żeby te nieprzyjemne odczucia zniwelować, a częstotliwość szkodliwego ich używania jest w tej grupie alarmująca.10

Kolejne przejawy tego procesu to ograniczanie powtarzalnych ruchów nazywanych stimmowaniem – bujania się, kiwania, klaskania, machania dłońmi, pstrykania palcami, chodzenia w te i z powrotem. Repertuar tych zachowań jest szeroki i bardzo specyficzny dla danej osoby, ale ich wspólną cechą jest to, że służą rozładowaniu napięcia.11 Ich ograniczanie, służące wyłącznie zmniejszaniu dyskomfortu osób neurotypowych, nie jest dla osób w spektrum korzystne i może się przekładać na cierpienie – fizyczne i psychiczne.12

Inną specyficzną konsekwencją będzie doświadczanie niskiej jakości życia w kontekście psychologicznym – obejmującym uczucia, funkcje poznawcze, body image i poczucie własnej wartości13. Osoby w spektrum maskując się decydują się w pewien sposób odcinać od samych siebie: przestają wierzyć swoim emocjom, rezygnują z metod, które pomagają im skupiać uwagę, „unormalniają” swój wygląd. W końcu przestają też wierzyć, że są wystarczające takie, jakie są.

Co można zatem zrobić, aby podnieść dobrostan osób w spektrum autyzmu? Przede wszystkim nie negować diagnoz i towarzyszących im trudności. Pewnie większość z nas słyszała gdzieś lub czytała teksty takie jak „teraz jest moda na autyzm”. Ta opinia nie ma nic wspólnego z obecnym stanem wiedzy.

Liczba diagnoz wzrasta między innymi dlatego, że specyficzne dla autyzmu zachowania – takie jak maskowanie – są coraz lepiej rozpoznawane przez klinicystów.14

Specjaliści powinni dalej rozwijać narzędzia diagnozy, poprzez włączanie samorzeczników w proces ich powstawania i potwierdzanie badaniami naukowymi ich trafności. Lepsze narzędzia przekładają się na lepszą, szybszą i skuteczniejszą diagnostykę, ale także możliwości samodzielnego monitorowania własnych zachowań służących kamuflowaniu. Osoba w spektrum rozumiejąc dlaczego i po co się maskuje, może świadomie podejmować decyzję, czy chce to robić. Ten wątek przewija się wśród samorzeczników i rodziców osób w spektrum – czasem bowiem maskowanie może być dla osoby zbawienne. W szkole np. może pomóc uchronić się przed prześladowaniem i bullyingiem. W pracy może pomóc zbudować relacje i więzi bez maskowania niedostępne dla osób w spektrum autyzmu.15

Na przestrzeni ostatnich lat dużo osób zaangażowało się w ruch na rzecz unmaskingu, czyli unikania maskowania, pokazywania autentycznego Ja, zaznaczania w ten sposób swojej obecności i odmienności.16 Poczucie przynależności, tego, że „nie tylko ja to robię”, daje wielu osobom komfort psychiczny, jakiego nie doświadczają poza środowiskiem innych autystów.17 Znaleźć ich mogą często dzięki trafnej, rzetelnej, ugruntowanej naukowo i kulturowo diagnozie.

Moje pytanie badawcze brzmiało Czy osoby autodiagnozujące się w spektrum autyzmu posiadają specyficzny wzorzec temperamentalny mogący prezentować się podobnie do cech autystycznych? Czyli, innymi słowy, co sprawia, że ta konkretna grupa ludzi czuje, że autyzm może być czymś co ich określa? Pomysł wychodził z przekonania, że ludzie mało wiedzą o temperamencie. W mowie potocznej pojawia się najczęściej jak “gorący temperament” albo “trudny temperament”. Rzadziej mówi się o tym, że jest strukturą, na której nabudowuje się osobowość, traktowany jest jako względnie stały i do pewnego stopnia wrodzony, jest wysoko dziedziczny. I może znacząco modyfikować to, jak funkcjonujemy na co dzień, ile jesteśmy w stanie znieść i jak dużej stymulacji poszukujemy (i czy to nam sprzyja). Być może gdyby wiedzieli więcej o temperamencie, nie szukaliby odpowiedzi na swoje możliwości i ograniczenia w kategoriach dotyczących wąskiej grupy klinicznej, ale w kategoriach, które dotyczą nas wszystkich.

Opis, na który się powołuję, pochodzi od Strelaua i Zawadzkiego, czyli twórców Regulacyjnej Teorii Temperamentu. Jest to mocno biologiczne podejście, które traktuje temperament jako strukturalno-energetyczny mechanizm regulacji zachowania, składający się z dwóch podstawowych aspektów: energetycznego (natężenie reakcji) i czasowego (prędkość reakcji). Formalna Charakterystyka Zachowania (FCZ) pozwala w tym kontekście opisać styl aktywności poprzez siedem wymiarów temperamentu. Na jej kanwie powstało narzędzie pomiarowe FCZ-KT (obecnie FCZ-KT(R), czyli zrewidowane, którego współautorką jest Cyniak-Cieciura).

Osoby studiujące psychologię na SWPS usłyszą na wielu przedmiotach skrót FCZ-KT. W moim przypadku to była jedna z pierwszych skrótowych nazw narzędzia, którą zapamiętałam - tak często się pojawiał. Mogliśmy się nim obtestować z góry do dołu. Fajnie było. I też szybko zwróciliśmy uwagę, że niektóre skale i ich pozycje brzmią mocno … neuroatypowo. Wymiary, które zwróciły naszą uwagę to reaktywność emocjonalna (intensywna reakcja na bodźce w postaci dużej wrażliwości i niskiej odporności), wrażliwość sensoryczna (reagowanie na nawet bardzo słabe bodźce), wytrzymałość (znoszenie długich, silnych bodźców - wewnętrznych i zewnętrznych) i rytmiczność (potrzeba regularności w różnych cyklach czasu). Pozostałe trzy to żwawość, persweratywność i aktywność, ale te mniej nam “pasowały” w tym kontekście.

Semestry mijały, pojawiały się nowe przedmioty i konstrukty… ale temperament w wydaniu Strelaua nie chciał opuścić mojej głowy. Kiedy przyszło do wymyślania tematu magisterki, a ja od tygodni błądziłam po zapisanych artykułach w temacie autyzmu, nagle doznałam olśnienia. Postanowiłam wrócić do tej jednej z tysiąca rozkminek, którą mieliśmy na zajęciach z moją neuropikantną ekipą.

Spisałam pytanie badawcze, stworzyłam hipotezy, znalazłam narzędzia do pomiaru pozostałych konstruktów, zaprezentowałam temat na seminarium i dostałam entuzjastyczną zgodę. Ale natrafiłam na barierę nie do pokonania. Nie da się wykorzystać cyfrowej wersji kwestionariusza w badaniu. Nie w takiej formie, która pozwoliłaby uniknąć masowej retencji uczestników. Miałam do wyboru dwie opcje.

Tu możesz mi postawić kawę

Pierwsza to przeprowadzenie badania w wersji papier-ołówek, czyli offline, ze stworzeniem identycznych warunków dla przynajmniej stu osób (takie jest minimum wymagane na magisterce przez moją uczelnię). Poza testem temperamentu, który ma 100 pozycji, trzeba doliczyć jeszcze co najmniej jeden mierzący nasilenie cech autystycznych (od kilkunastu do kilkudziesięciu pozycji). Ciężko byłoby zorganizować takiej wielkości pomiar bez wynagrodzenia dla badanych. Wysiłek niewspółmierny do efektu.

Aha, zapomniałam wspomnieć, że każdy kwestionariusz jest płatny, więc przy stu osobach zapłaciłabym 359 zł. Czy to dużo, czy niedużo, jak zwykle zależy od optyki. Pewnie niewiele, jeśli myśleć o spełnieniu swoich naukowych marzeń i snów, ale całkiem sporo dla studentki zaocznej, która już i tak zostawia spore ilości pieniędzy w swojej alma mater.

Druga opcja to badanie online, ale nie dające się przeprowadzić w ramach jednej platformy. My korzystamy z Qualtricsa, a rzeczona instytucja ma swoją. Czyli mamy sytuację, w której muszę uwzględnić odpadanie ludzi przez samą konieczność przenoszenia się między platformami (tzw. bounce rate), ale nie tylko. Platforma nie posiada wersji mobilnej, co uzasadniane jest brakiem standaryzacji w kontekście mniejszego wyświetlacza. Aha, i tutaj też trzeba zapłacić za dostęp do platformy. Szczerze mówiąc nawet nie zagłębiałam się w to, ile dokładnie.

Szukałam jeszcze innych narzędzi do pomiaru temperamentu w otwartym dostępie, skupiając się najpierw na koncepcjach teoretycznych za nimi stojących. Żadna nie odpowiadała temu co znalazłam u Strelaua. Ostatecznie porzuciłam ten pomysł. Samo zbieranie badanych, a potem pisanie pracy dyplomowej to wystarczająco duży wysiłek, żeby dokładać sobie wyzwania logistyczne.

Nadal wraca do mnie ten temat - zwłaszcza, że popularność autodiagnoz nie spada, przynajmniej w mojej bańce. A dodatkowo zaczynamy się wszyscy chyba zastanawiać, jak ufać umowie społecznej, która mówi, że do pewnego miejsca to są tylko cechy autystyczne, a od pewnego miejsca już autyzm. Ale to szeroki temat na inny tekst.

Nadal bardzo chętnie bym takie badanie przeprowadziła. I call dibs on that - please, credit me. Albo najlepiej proszę mi to po prostu zasponsorować i ja to zrobię papier-ołówek bez mrugnięcia okiem.

Ale poważnie: czy badania naukowe nie są wystarczająco ciermiężną dziedziną pracy, żeby jeszcze w imię chyba jedynie zwiększania zarobku generować takie dodatkowe problemy?

Ja naprawdę rozważałam przetłumaczenie angielskiej wersji narzędzia z powrotem na język polski i zaryzykowanie użycia go w ten sposób. Ale byłoby to wątpliwe etycznie. Natomiast czy wszechobecne paywalle i monetyzacja metod pomiarowych jest etyczna? Podyskutujmy.