Wachten, een levenshouding

Wachten is iets wat ik vaak probeer te vermijden. Wanneer ik ergens moet aanschuiven. Of wanneer ik op een uitslag wacht. Een trein die vertraging heeft. Het voelt als tijd die van mij wordt afgenomen.

Ik heb de laatste dagen het boek van Dirk De Wachter herlezen: Wachten, een levenshouding.

Ik vroeg me af wanneer ik wachten ben gaan zien als iets negatiefs. Als kind had het een andere kleur. Je wachtte op de vakantie. Op sneeuw. Op je verjaardag. Er zat verwachting in. Verbeelding ook. Nu lijkt wachten vooral iets wat opgelost moet worden. Een bestelling komt morgen. Een bericht krijgt binnen enkele minuten antwoord. Een vraag wordt meteen gegoogeld. Zelfs stilte duurt nog maar een paar seconden voor we naar onze telefoon grijpen.

Misschien herken je dat. Niet alleen in de grote dingen. Ook in de kleine. Wanneer ik wandel, merk ik hoe snel mijn hoofd alweer vooruit wil. Naar straks. Naar morgen. Alsof de plek waar ik ben nooit helemaal voldoende is. En toch zijn het vaak die wandelingen waarin er onverwacht iets gebeurt. Niks spectaculair. Eerder het tegenovergestelde.

Een gedachte die zich langzaam aandient. Een herinnering waarvan ik niet wist dat ze nog ergens lag. Een zin die plots helder wordt. Alsof sommige dingen een eigen tempo hebben. Alsof ze niet verschijnen wanneer je ze zoekt, maar wanneer je ophoudt met zoeken.

Er is een verschil tussen wachten en afwachten. Dat vond ik de mooiste gedachte uit het boek. Afwachten klinkt als niets doen. Wachten voelt anders. Wachten kan ook een vorm van aandacht zijn.

Ik heb Dirk De Wachter twee keer ontmoet. De eerste keer is ongeveer acht jaar geleden, voor Story Club. De tweede keer vorig jaar, voor Kantelpunten. In dat tweede gesprek vertelde hij over zijn negenendertigste. Een druk, rijk gevuld leven. En dan plots een TIA. Half verlamd. Hij kon tijdelijk niet meer spreken. Hij citeerde Dante. ‘Nel mezzo del cammin di nostra vita, mi ritrovai per una selva oscura’. Halverwege mijn levensweg stond ik plots in een donker woud. Hij had het niet gepland. Niemand plant dat. Op zijn veertigste gaf hij een groot feest. Om te vieren dat hij er nog was. Dat hij aan de tweede helft kon beginnen.

In datzelfde gesprek had hij het over thuiskomen. Zijn vrouw, zijn kinderen, zijn boeken, zijn muziek. Zijn herinneringen. Een meanderende beweging, noemde hij het. Weg en terug, weg en terug.

Sinds ik het boek heb dichtgeklapt, zou ik jullie willen zeggen dat ik anders kijk naar de momenten waarop er niets gebeurt. Wat dient zich aan wanneer ik niets zoek? Ik weet het niet. Misschien vraagt wachten wel dat je niet weet wat er komt. Anders is het geen wachten meer. Dus ik wacht.

Luister naar het audio van Raf Stevens over Wachten, een levenshouding

Raf Stevens, augustus 2026

Koop Wachten, een levenshouding bij het boekenverkoop platform Amy & Eva en doneer van de vaste boekenprijs 2,15 aan het goede doel dat wij kozen, namelijk de stichting VoorleesExpress.

Ron van Es, oprichter Betekenis Boeken Club

We zijn goed genoeg

‘Mogen we nog een beetje leven?’, vraagt Arnon Grunberg zich in zijn gelijknamige boek af. De ondertitel geeft context en richting aan: ‘Over de dood van God en het lijk dat maar warm bleef.’ De christelijke religie mag dan plaats hebben gemaakt voor de seculiere maatschappij, we zijn nog niet zomaar van het geloof af. Religie speelt als machtsfactor nog steeds een belangrijke rol en ook de thema’s rondom lijden, liefde en ethiek blijven ons ook buiten het domein van de godsdienst op de hielen zitten. Ik vermoed dan ook dat de titel een verzuchting is: waarom moeten we zoveel? Het leven is al moeilijk genoeg.

Op kunstige en spitsvondige wijze rijgt Grunberg de Bergrede, de wetgeving op de berg Sinaï, de redevoeringen van Nietzsche’s Zarathoestra en Albert Camus’ Don Juan aan het koord van de ironie. Die ironische toon kan doen vermoeden dat al die aardse ellende die mensen moeten ondergaan en waarvan ze vaak menen verlost te moeten worden Grunberg niet raakt. Maar niets is minder waar. De ironie is zelf een respons op die aardse ellende; een poging om op enige afstand naar het spektakel te kunnen kijken. Voor Grunberg is het leven absurd. Die absurditeit bestaat hier in dat wij onze eigen zin moeten maken in dit leven. Daar word je vanzelf depressief, fanatiek, onverschillig of ironisch van. Geef mij dan maar dat laatste, denk ik bij mezelf, en daarom lees ik Grunbergs boek met groot genoegen.

Of dit Grunbergs meest theologische boek is, weet ik niet, want ik ben slechts een gelegenheidslezer als het aankomt op Grunbergs werk – hoewel ik toe moet geven dat elk stuk tekst dat ik van zijn hand lees mij altijd doet smaken naar meer. Maar met zijn focus op de Bergrede is het boek zeker theologisch. En hoeveel verfrissender dan de theologische werken van talloze mensen die zich met (en zonder) opgaaf van reden theoloog noemen. Theologie waarin God een axioma is, een vaststaand gegeven vanwaaruit geredeneerd wordt, is lang zo interessant niet als theologie waarin het woord god nog vrij in te vullen is. Zolang God nog niet een referent heeft naar iets in of buiten de werkelijkheid die wij wereld noemen, kunnen wij onbevangen aan theologie doen – gelovigen en ongelovigen, allen participanten aan het debat over het grote onbekende. We mogen wat van God vinden.

Het fijne van zo’n benadering is dat Nietzsche ineens geen duivel meer is, maar een collega-theoloog die met zijn claim dat God dood is ruimte schept om zonder vooraf opgelegde spelregels na te denken over God. Maar er zijn nog meer voordelen. Zo concludeert Grunberg: ‘…de Franse Revolutie vatte de Bergrede van Jezus praktisch samen: vrijheid, gelijkheid, broederschap.’ Een terechte conclusie, vind ik, al zal menig beroepstheoloog deze vervaging van de grens tussen godsdienst en secularisatie verfoeien. Grunberg verbindt de zoektocht naar verlossing en rechtvaardigheid in het Nieuwe Testament met vergelijkbare processen in andere tradities en toont aan dat er een snelweg van verlichting loopt van ‘Abraham via Mozes en Jezus en Immanuel Kant en Hannah Arendt (…) naar onze internationale wereldorde…’. En daarom is ‘de secularisatie het ten einde gedachte christendom’.

Dat is iets waar de christelijke kerk zich graag tegen verzet. Immers, de christelijke religie is nog springlevend en Jezus is de belichaming van een specifiek soort bevrijding die buiten Christus tevergeefs gezocht wordt. Althans, zo gaat het verhaal. Maar Grunberg heeft een punt. De universele aspiraties van Jezus en het christelijke geloof dat rondom hem ontstond, maken de universalisering van die aspiraties min of meer noodzakelijk. Mensen raken geïnspireerd door de ideeën en gaan er zelf mee aan de slag. Jezus mag een unieke leraar zijn geweest, hij was niet de enige, want dat zou hem tot een uitzondering maken en daarmee zou één specifieke traditie superieur worden aan alle andere. Dat zou een conditioneel en hiërarchisch universalisme zijn. We hoeven maar te kijken naar westers kolonialisme, imperialisme en slavernij.

Grunberg heeft uiteindelijk kritiek op het radicale idee van totale verlossing zoals die uitgaat van Bergredes, goddelijke wetgevingen, doodverklaringen van God en revoluties: ‘De fantasie van de oplossing voor alles is een eindoplossing en we weten waar dat eufemisme voor staat.’ Een totaaloplossing is ook meteen een totale, zo niet totalistische claim. Wie zich niet laat verlossen, is per definitie slecht. Dat zie je bij de inquisitie, de guillotine en het strafkamp. Elke vorm van messianisme is een bedreiging van het politieke; het spel en het debat worden ermee het zwijgen opgelegd.

Het mooie van Grunbergs radicale en open benadering van de Bergrede is dat de kritiek niet alleen de tekortkomingen van het christelijk geloof blootlegt, maar ook zijn culturele verachters te kijk zet. Zo trakteert Grunberg zijn lezers op de volgende lekkernij: ‘Zelfs de fanatieke atheïsten die niet moe worden te beweren dat religieuze medemensen zielepieten zijn, en dat alle problemen voortkomen uit georganiseerde religies (…), zijn christelijker dan ze denken. Al was het maar vanwege het fanatisme

waarmee zij hen die het licht nog niet hebben gezien willen trakteren op het verrukkelijke tl-licht van het atheïsme.’ God mag dan dood zijn, zijn begrafenisondernemers gedragen zich eerbiedig, in het besef dat het lijk dat ten grave dragen weleens het verkeerde zou kunnen zijn, of, zoals Grunberg zegt, nog warm is.

Laat ik me even concentreren op de Bergrede in Grunbergs boek. Voor Grunberg is de Bergrede ‘de omkering der omkeringen, de ware Umwertung aller Werte’. Daarmee benadrukt hij het radicale karakter van deze wonderlijke tekst. Hij doet voor Grunberg blijkbaar niet onder voor de teksten van die andere denker die een Umwertung aller Werte voorstond: Nietzsche.

Als ik al iets mag vinden van Grunbergs interpretatie van de Bergrede, is het dat er soms te weinig onderscheid is tussen de Bergrede als discours van Jezus van Nazareth en de interpretatie ervan binnen de christelijke traditie. Het is nuttig de twee te onderscheiden, want Jezus van Nazareth is niet dezelfde als de Jezus van de christelijke traditie, die ook wel Christus wordt genoemd. Toen de Bergrede werd geschreven, ergens in de eerste eeuw, bestond er alleen nog maar een primitief christendom. Er was een Jezustraditie die zelf ook een interpretatie vertegenwoordigde, maar die was verre van identiek aan het christendom dat in de eeuwen erna tot ontwikkeling zou komen. De herinterpretatie van de dood van Jezus als het belangrijkste feit van zijn levenswerk, bestond nog niet. De ideeën over verzoening waren nog niet in anselmiaanse kannen en calvinistische kruiken gegoten.

En dat onderscheid kun je zo aanwijzen in de Bergrede zelf. Grunberg beschouwt de Bergrede als een hogere ethiek die de mensen een nog zwaarder juk op de schouders legt dan ze met de wet al hadden. Mag je in de wet van Mozes geen overspel plegen; bij Jezus is kijken naar een andere vrouw al overspel en reden om je oog uit te rukken. Als je hand je tot zonde verleidt, kun je hem maar beter meteen afhakken. Wie kan zo’n ethiek belichamen? Niemand toch? Geen wonder dat Grunberg zich afvraagt of we nog een beetje mogen leven. Begrijpelijk dat voor hem Jezus, de Mensenvisser, van ons ‘mislukkelingen’ heeft gemaakt: ‘Zij die vanbuiten onooglijk waren moesten zich vanbinnen onooglijk gaan voelen, hij heeft de vreugde verplaatst naar een Koninkrijk dat na de dood komt.’ Maar dat strookt toch niet met veel andere passages waarin mensen altijd al acceptabel en goed genoeg zijn voor Jezus, met of zonder hun zonden? Jezus kon alleen niet zo goed tegen religieuze hypocrisie, naar het schijnt.

Als ik de Nazarener even lospeuter van de christelijke Christus, lukt het me de Bergrede ook te zien als een ironische tekst. Ook Jezus maakte gebruik van ironie. Wie rukt nu zijn oog uit of hakt zijn hand af? Dat is niet slechts hyperbolisch taalgebruik; het is uiterst grappig. Een beetje absurde humor die Grunberg niet zou misstaan. Stel je voor, een man komt na zijn werk thuis en roept: ‘Vrouw, heb je een kurkentrekker voor mij?’ Zijn vrouw antwoordt: ‘Die hebben we toch weggegooid, omdat we geen alcohol meer drinken?’ Waarop de man uitroept: ‘Ja, maar ik heb overspelig naar een vrouw gekeken.’ Natuurlijk kan zijn vrouw het niet nalaten om te zeggen: ‘Maar schat, ik heb liever seks met een overspelig kijkende man met twee ogen dan een eenoog.’

Misschien was Jezus niet uit op een nieuwe wet of een hogere ethiek, maar wilde hij zijn toehoorders laten zien dat het onmogelijk was om te leven naar de geest van de wet. Misschien is het Jezus wel te doen om mensen los te peuteren van een slaafse gehoorzaamheid aan regels, omdat je daar niet gelukkig van wordt. Door het menselijk onvermogen aan te tonen, schenkt Jezus zijn toehoorders vrijheid. Ze mogen nog een beetje leven.

Uiteindelijk kan geen enkele wet verabsoluteerd worden, zegt Grunberg terecht. De wet is eerder een manier om te laten zien dat mensen onmogelijk perfect kunnen zijn. Geen wonder – zo stel ik me voor – dat Jezus in zijn Bergrede een gebed opneemt, het Onze Vader. ‘Vergeef ons onze schulden, gelijk ook wij de mensen die ons iets schuldig zijn vergiffenis schenken.’ Mensen kunnen alleen maar leven vanuit vergeving, vanuit de zelfacceptatie van het eigen tekortschieten – en dat van de ander. En in tegenstelling tot Grunbergs suggestie dat Jezus een middelaar is, komt er in dit gebed geen bemiddeling voor. Mensen mogen gewoon bidden tot ‘hun’ hemelse Vader. Dat is een radicale herconceptie van het begrip god die niet onderdoet voor de God is dood-verklaringen die we bij Nietzsche tegenkomen.

Of misschien is er toch een claim van middelaarschap: Jezus zegt dat hij niet gekomen is om de wet af te schaffen, maar om die te vervullen. Lastig woord, dat ‘vervullen’. Bedoelde Jezus dat hij de wet volmaakt hield en geen fouten maakte? Wat een grootheidswaanzin, denk ik dan – tenzij hij dat inderdaad voor elkaar kreeg. Of dat zo is weten we niet, want de teksten van de evangeliën kan makkelijk hagiografie verweten worden: Jezus is niet alleen het product van een maagdelijke geboorte, hij is ook nog eens zonder zonde. En hij doet wonderen.

Tegelijkertijd moeten we oog hebben voor de dubbelzinnigheid van het woord vervullen én het contrast tussen de woorden ‘vervullen’ en ‘afschaffen’. Misschien wilde Jezus de wet vervullen in de zin van: het is genoeg geweest zo. De bedoeling van de wet was niet volmaaktheid maar inzicht in het eigen falen. In zijn commentaar op het werk van de Engelse psychoanalyticus Winnicott stelt Grunberg dat verlossing

misschien een moeder is, die ‘goed genoeg’ is. Misschien moeten we Jezus’ omgang met de wet in de Bergrede in dat licht interpreteren en vindt de hemelse Vader ons ‘goed genoeg’, omdat liefde en vergeving veel belangrijker zijn dan handhaving en perfectie.

Is de wet een transitieobject, zoals Grunberg suggereert, dat we op weg naar geestelijke volwassenheid loslaten omdat we die geïnternaliseerd hebben en dus niet meer nodig is? De apostel Paulus suggereert zoiets wanneer hij de Geest als vervanger ziet van de wet. Maar dat is gevaarlijk, net zoals elke verlossing gevaarlijk is. Elke wet brengt gebondenheid in plaats van een kader; elke geest brengt chaos in plaats van vrijheid en elke verlossing leidt onherroepelijk tot een systeem dat, in een poging de verlossing te vereeuwigen, ons weer in de boeien slaat. En ik betwijfel of dat Jezus kan worden verweten.

Jos de Keijzer, augustus 2026

Koop Mogen we nog een beetje leven? bij het boekenverkoop platform Amy & Eva en doneer van de vaste boekenprijs 1,32 aan het goede doel dat wij kozen, namelijk de stichting VoorleesExpress.

Ron van Es, oprichter Betekenis Boeken Club

Berghonger – vragen naar de onbekende weg

Wat een mooie opdracht om dat ene boek op te duiken dat me aansprak, me de weg wees en diepe betekenis heeft. Slechts één, dat is een hele opdracht. Ik ben immers niet van één en hou van veel (net zoals Fernando Pessoa – Portugees dichter en filosoof – die vanuit velen schreef). Maar toch, ik hou me aan de regels.

Oeps, dat is niet eenvoudig. Eén boek uit de lijst van velen. Hoe maak ik dan die selectie? Wel, ik laat mijn lichaam dat doen. Ik neem de vele boeken uit de lijst die ik gelezen heb en laat ze één voor één door mijn handen gaan. Eentje geeft me opnieuw rillingen. Niet het soort rillingen dat je krijgt van kou of ziekte, maar het soort dat je laat voelen dat je leeft, dat je “juist” zit. Het is het boek van Fleur Jongepier: Berghonger – Vragen naar de onbekende weg.

Ron reikte me dit boek aan als reisgezel voor mijn eigen tocht. Dat bleek het juiste woord: Berghonger is geen boek dat je uitleest; het is een boek dat met je meeloopt. Ik lees met een potlood. Hartjes bij wat me raakt, kadertjes rond wat herlezen wil worden, een cirkel om vraagtekens die iets teweegbrengen. In Berghonger staan opvallend veel cirkels. Fleur Jongepier antwoordt niet, ze vraagt. Ze plaagt, speelt, daagt uit, keert je gedachten om — en nog eens om.

Het boek staat vol scherpe vragen en vol intieme antwoorden op vragen die niemand durft te stellen. Eén vraag heeft bij mij een vette cirkel, een hartje én een uitroepteken gekregen: hoe lang duurt het nog voor ik afscheid neem van de brave jongen die altijd doet wat er van hem verwacht wordt? Ik ken die jongen goed. Hij heeft veel gebouwd en hij mag er zijn. Maar er leeft ook een wild veulen in mij, en Jongepier geeft het gras.

Tijdens het lezen herontdek ik dat ik ‘dierenhonger’ heb — niet om ze te eten, maar om tussen hen te zijn, in gelijkwaardigheid, in aanwezigheid. Jongepier durft te schrijven dat dieren cruciaal zijn en nodigt uit om vriendschap radicaal opnieuw te denken: niet alleen tussen mensen, maar ook met dieren, plekken en landschappen. Eindelijk iemand die opschrijft wat velen voelen, maar zelden zeggen. Ze herinnert me eraan dat we denken met ons hart en dat een filosofie zonder lichaam, adem en wildernis simpelweg onvolledig is. Dat we niet beter zijn dan de natuur, maar bestaan bij de gratie van bacteriën die ons in leven houden en ecosystemen die ons dragen in stille wederkerigheid. En dat wat ertoe doet eenvoudig is, en juist daarom radicaal: “een slaapzak, een beetje whisky, goed gezelschap en bergen”, schrijft ze.

Ze schrijft ook over de ontgoocheling die ik ken: een academische en professionele wereld die abstractie verkiest boven relatie, intellect boven ervaring. Jongepier verliet dat systeem en bewandelt een pad dat niet voor de hand ligt. Ze noemt zichzelf een filosoof met een hoop irrelevante werkervaring — we hebben allemaal een flinke dosis irrelevante ervaring nodig. Die moed heeft me tot handelen aangezet. In de marge van dit boek staat vaak mijn kromme M!, het teken dat ik zet waar zaadjes geplant worden. Uit die zaadjes is The Maverick gegroeid, mijn audioserie over verwantschap met de meer-dan-menselijke wereld, ontstaan tijdens een wandeling langs de Zêzere.

Berghonger heeft het smeulende laten opvlammen. Het boek is gelaagd, kwetsbaar, eerlijk, subtiel, scherp, emotioneel en geaard. “Vertrouw je lichaam, vertrouw je adem”, schrijft ze ergens over klimmen — het geldt ver voorbij de bergwand.

Na het dichtklappen kijkt Zazu, mijn hond, anders naar mij. Of kijk ik anders naar haar. De meer-dan-menselijke wereld ontvouwt zich rijker. Dat is wat dit boek doet: het geeft geen antwoorden mee, maar een honger. Naar bergen, naar dieren, naar de vragen die je alleen in levende relaties kunt beantwoorden.

pIEt Haerens, juli 2026

Ron van Es, oprichter Betekenis Boeken Club

Geld gaat nooit over geld

"Dit is essentieel leesvoer voor iedereen die naar leven hunkert.” Deze quote van mij liet auteur Raymundo Resink opnemen in zijn meesterwerk ‘Geld gaat nooit over geld’. En er was en is geen woord van overdreven.

Het is een doorwrocht boekwerk vol kennis, ervaring, liefde, compassie, visie en perspectief en het beslaat drie delen: ‘Het is niet nou eenmaal zo’, ‘Business as unusual’ en ‘Heeleconomie’. Niet alleen de inhoud van het boek is om van te watertanden, de vormgeving ook. Het is uitgegeven in eigen beheer en is verrijkt met honderden tekeningen van de auteur zelf. Verplicht leesvoer voor iedereen die de diepe negatieve overtuigingen die ten grondslag liggen aan het huidige geldsysteem wil leren kennen en voor iedereen die een samenleving wil bouwen die wel goed is voor mens, dier en aarde.

In 2016 leefde, reisde en werkte Raymundo tien maanden lang zonder geld. Een experiment om te ontdekken wat het met hem zou doen en met de mensen die hij tegen zou komen. Deze ervaring, met hoogtepunten en diepe dalen, vormde de basis van een een groter onderzoek naar wat geld eigenlijk is en wat we ervan kunnen maken. Zijn boek is een persoonlijke ontdekkingstocht en biedt een visie op de wereld waar we diep van binnen naar verlangen. Tevens laat het zien hoe we daar dan ook echt komen.

In het boek wordt bijvoorbeeld onder de titel ‘Gemeenschap als ons beste medicijn’ beschreven waarom een hechte gemeenschap essentieel is voor onze gezondheid en ons welzijn. De moderne nadruk op individuele onafhankelijkheid is misleidend: mensen zijn van nature afhankelijk van elkaar én van de wereld om hen heen. Juist het idee dat we alles alleen moeten kunnen, vergroot stress en maakt ons kwetsbaar.

Als voorbeeld beschrijft hij het dorp Roseto in de Verenigde Staten, gesticht door Italiaanse immigranten. In de jaren zestig ontdekten artsen dat inwoners van Roseto opvallend weinig hartziekten hadden en aanzienlijk ouder werden dan gemiddeld. Opvallend was dat dit niet kwam door een gezonde leefstijl. De inwoners rookten, aten vet en bewogen niet uitzonderlijk veel. Ook genetica, klimaat en medische voorzieningen boden geen verklaring.

Na jarenlang onderzoek concludeerden wetenschappers dat de uitzonderlijke gezondheid voortkwam uit de sterke sociale samenhang. Families leefden dicht bij elkaar, buren hielpen elkaar en het gemeenschapsleven stond centraal. Toen deze verbondenheid afnam door individualisering en de Amerikaanse droom van grotere huizen en meer zelfstandigheid, verdwenen ook de gezondheidsvoordelen. Hartziekten en hoge bloeddruk namen sterk toe.

Dit verhaal maakt duidelijk dat duurzame gezondheid vraagt om vooral het versterken van gemeenschappen waarin mensen elkaar steunen, ontmoeten en samen het leven dragen.

En zo barst het boek uit zijn voegen van betekenisvolle verhalen én praktijkgerichte oplossingen.

Raymundo schrijft overigens niet alleen over een betere samenleving, maar geeft er ook concreet invulling aan. Belangrijk is bijvoorbeeld het Miracle Project. Eind 2024 vertrok Raymundo naar Portugal om een droom te realiseren: een land- en mens regeneratieproject. Samen met anderen bouwt hij daar aan regeneratie van land én ziel. Het is een hoopvol alternatief voor de ‘strijd tegen’ branden, overstromingen, droogte en klimaatverandering. In Centraal Portugal wordt een verpauperd stuk land namelijk getransformeerd tot een voorbeeld en leercentrum voor het herstel van waterkringlopen, landschappen en gemeenschappen. Dit doet hij onder meer samen met de lokale bevolking en met de natuur. Zo wordt niet alleen het land hersteld, maar ook de verbinding tussen mensen onderling en tussen mens en natuur.

Raymundo is ook vaste auteur van MaatschapWij, een platform voor een groenere, gezondere en meer verbonden samenleving. Daar zijn ook zijn leerzame video updates te zien over dit project. Leerzaam en praktisch.

Willem Vreeswijk, juli 2026

Koop het boek Geld gaat nooit over geld hier

Ron van Es, oprichter Betekenis Boeken Club

Merkstenen - bewegwijzering voor leiderschap

‘Vrijheid van angst’ zou een samenvatting van de hele filosofie van de mensenrechten kunnen zijn.’ Dit citaat kwam ik tegen na de uitreiking van de masterbul van mijn middelste dochter in Barcelona. Docenten hielden in de indrukwekkende Paraninfo de la Universidad de Barcelona prachtige speeches voor de bijna afgestudeerde studenten aan het instituut ‘Estudis Internacionals’ van de universiteit. Op hen ligt ‘the public responsability’ om als toekomstige leiders de wereld wat mooier te maken, aldus de docenten. De begeesterde Amerikaanse hoogleraar mensenrechten Jeffrey Davis hield een persoonlijk en vlammend pleidooi om niet bang te zijn.Angst is een vijand, en uiteindelijk gaat het ook in het werkende leven om ‘love’ or ‘fear’. Ontroerd luisterde ik en keek ik naar de ernstige gezichten van de jongvolwassenen die zich zeer bewust leken van de verantwoordelijkheid die hen op de schouders werd gelegd. Wat een waarheid en een wijsheid kregen zij in mijn ogen aangereikt.

Ik weet niet hoe – soms lijkt mijn smartphone een microfoon open te hebben staan -, maar terug in Nederland verscheen het citaat via een onnavolgbaar algoritme op mijn display. Hoe treffend en toevallig (?). De tekst werd toegedicht aan Dag Hammerskjöld, en zou te vinden zijn in zijn dagboekaantekeningen die postuum zijn uitgegeven onder de titel Merkstenen.

Hammerskjöld (1905-1961) was secretaris-generaal van de Verenigde Naties in de periode 1953- 1961. Hij reisde voor zijn vredeswerk de aardbol rond en pleitte voor een wereld gebaseerd op gelijkwaardigheid, wederkerigheid en moreel leiderschap. Hij verongelukte in 1961 met zijn VN- vliegtuig, toen hij tijdens de Congo-crisis naar (toen nog) Rhodesië vloog. Tot op de dag van vandaag is de oorzaak van het tragische ongeluk nooit opgehelderd. Na zijn dood werden in zijn appartement in New York dagboekaantekeningen van hem gevonden, gepubliceerd in Merkstenen. Merkstenen bevat teksten die Hammerskjöld zelf een soort ‘witboek’ over zijn dialoog met hemzelf – en God noemde. De teksten getuigen van een jarenlange innerlijke zoektocht van een man die in het brandpunt van de wereld stond.

Het is jammer, maar, voor zover ik heb kunnen nagaan, komt het citaat helemaal niet voor in Merkstenen. De tekst wordt wel toegeschreven aan Hammerskjöld en dateert, naar verluidt, van een toespraak uit 1956 ter gelegenheid van een mensenrechtenviering in de Verenigde Staten.

Toch had het gekund en zou het wonderwel gepast hebben. Merkstenen staat bol van zulke pareltjes. ‘Alleen de hand die doorstreept, kan waarheid schrijven.’, ‘Je staat zonder steun als je in iets voor jezelf gekozen wordt.’

Ik trakteer mijzelf regelmatig, zij het niet Dag-elijks op een paar porties van Dag. De aantekeningen zijn geserreerd en vragen stuk voor stuk om zorgvuldige doordenking, net zo zorgvuldig als ze destijds vermoedelijk zijn opgeschreven. Merkstenen leest niet soepel als een chronologische samenvatting van belevenissen en gebeurtenissen, maar vraagt om concentratie en vertraging.

Van Merkstenen als inspiratiebron voor dienend leiderschap hoorde ik pas sinds kort, via het mooie artikel De langste reis is de reis naar binnen van Ron van Es. Het artikel is gebaseerd op een interview met filosoof en leiderschapstrainer Welmoed Vlieger dat in nr. 226 verscheen in Optimist Magazine. ‘Mensen krijgen via Hammerskjöld andere woorden aangereikt voor wat ze voelen. Dat is ook de kracht van zo’n bron. Het is niet de taal van zelfhulp of persoonlijke ontwikkeling. Het is de taal van iemand die midden in de wereld stond en toch altijd zocht naar zijn eigen grond.’

Wat prachtig en uitnodigend. Zo had ik het nog niet bekeken. Merkstenen in het schap naast boeken met weinig aansprekende managementtaal. Zelf bediende ik me nog al eens van de Groningse versie van Micha 6:8: Mensken nog aan tou! Der is joe ja dudelk zegd wat of goud is, wat de Heer van joe wil: recht doun, traauw blieven, bie God te roade goan en aans niks! Vanwege de scheiding van kerk en staat liet ik de referentie aan de Heer in de zakelijke context meestal weg. Helderder en bondiger kon ik het voor mijzelf niet verwoorden, meende ik ...

Nu denk ik, ook omdat het Gronings in zichzelf al beperkt toegankelijk is: ik gun iedereen, manager of niet, een exemplaar van Merkstenen. Opdat je andere woorden vindt voor dat wat je ten diepste beroert. Opdat je met deze woorden andere en meer mensen kunt bereiken, zonder je eigen leiderschapsstijl te verloochenen. Sterker nog, je eigen leiderschap als mens te versterken.

De strekking en Groningse vertaling van Micha 6:8 vond ik terug in onder meer deze aantekening van Hammerskjöld.

‘Eenvoud is het ervaren van de werkelijkheid – niet in haar relatie tot onszelf maar in geheel haar heilige onafhankelijkheid. Eenvoud is zien, oordelen en handelen vanuit het punt waar we in onszelf rusten. Hoeveel valt er dan niet weg! En hoe valt al het andere niet op zijn plaats.’

Wow. Heb ik teveel gezegd? Ik denk het niet.

De langste reis is de reis naar binnen is als tekst letterlijk te lezen op een stel merkstenen. Vägmarken in het Zweeds. Sinds het artikel van Ron van Es weet ik dat in Zweeds Lapland een wandelpad ligt dat vernoemd is naar de fameuze secretaris-generaal: de Dag Hammerskjöldleden. Het is vanaf 2004 in gebruik. Hammerskjöld maakte in zijn schaarse vrije tijd menige bergtocht in het noorden van Zweden. Het wandelpad is 110 kilometer lang, en bestaat uit 7 etappes. Alle etappes worden gemarkeerd met een tekst uit Merkstenen, aangebracht op wat merkstenen zijn: een stapel stenen die in onherbergzaam gebied de weg aan voorbijgangers wijzen. Op een van deze stapels staat dus deze tekst.

Ik verheug me op het belopen van de Dag Hammerskjöldleden. Op dit pad ben ik graag volgzaam. Hammerskjöld is in alle betekenissen van het woord een voorloper. Een bezielende gids voor wie zijn eigen pad wil blijven verwoorden en bewandelen.

Charlotte Grezel, juli 2026

Koop Merkstenen bij het boekenverkoop platform Amy & Eva en doneer van de vaste boekenprijs 2,48 aan het goede doel dat wij kozen, namelijk de stichting VoorleesExpress.

Ron van Es, oprichter Betekenis Boeken Club

Samen hier

Jack Kornfield (1945) is een Amerikaanse psycholoog, en een zeer bekende schrijver en leraar in de Vipassana-beweging binnen het Amerikaanse Theravada-boeddhisme. Hij heeft nogal wat boeken op zijn naam staan en daar komt dan Samen hier nu bij.

Het boek bevat een groot aantal verhalen, wijsheden (van anderen), anekdotes en eigen avonturen. Het is een, zou ik zo willen uitdrukken, warm en inspirerend boek dat ons herinnert aan het belang van compassie, veerkracht en menselijke verbondenheid in soms moeilijke tijden. Het is ook troostend, vooral ook door de verhalen.

Een aantal van die verhalen kwamen mij al wel bekend voor, zoals zijn bewerking van het verhaal van ‘De man die bomen plantte’. In zijn bewerking wordt het de wandelaar Li Pung, die na een flinke misère in zijn leven de monnik Tam Yang Bun tegenkomt. Deze laatste heeft er hoogstpersoonlijk voor gezorgd dat een flink stuk berghelling weer tot leven komt met een prachtig bos. In het oorspronkelijke verhaal van Jean Giono gaat het over eikels in de grond stoppen, elke dag weer. In het verhaal van Jack Kornfield gaat het over de zaden van de shenboom. In beide verhalen gaat het natuurlijk over de persoonlijke missie, de duurzaamheid van je eigen werk en de visie om daadwerkelijk iets aan je eigen omgeving te doen.

Ik sprak eens over dit inmiddels universele verhaal in een radioprogramma. De aanleiding was het kinderboek Eekhoorn en de verborgen schat.

Het verhaal van de bomen typeert het boek verder van Jack Kornfield. Ook het bekende verhaal uit de boeddhistische traditie over de kleine vogel - in dit geval een papegaai - die geconfronteerd wordt met het onmogelijke, een grote brand in het bos om hem heen, heeft de kwaliteit van de eenling die voor een grote taak staat. De kleine vogel roept eerst natuurlijk tegen alle dieren dat er brand is, maar begrijpt ook dat hem iets te doen staat. ‘Plotseling kwam er een gewaagd idee in hem op. Hij dook naar beneden, naar de rivier. Hij dompelde zijn vogellichaam onder in het water en vloog weer het inferno in, alsof de vlammen hem niet konden deren.’ Hij wordt met zijn actie het voorbeeld voor de grote adelaar die met hem mee gaat doen. Samen redden zij het bos door het vuur te doven,

Jack Kornfield: ‘De macht die ons zal motiveren om de wereld te helpen is onze tranenvloed. We moeten onszelf de ruimte gunnen om te voelen, zoals de gouden adelaar zo dapper heeft gedaan. We moeten onszelf de ruimte gunnen om geraakt te worden.’

Onlangs maakte Kees Klomp, met een aantal anderen, een bewerking van dit oude verhaal, dat De Regenmaker ging heten, en op veel basisscholen werd voorgelezen. Je kunt dus in je eentje veel betekenen, als je er voor wilt gaan. ‘Deze moedige brandweerbrigade inspireerde nog meer andere dieren. Ze zagen dat alle kleine dieren samen wél in staat waren om een verschil te maken. Het kleine vogeltje had gelijk, zagen ze. Als we maar met genoeg dieren gaan blussen, kunnen we deze bosbrand doven en ons bos behouden. Het kan wél!’

Nog een opmerkelijke anekdote in het boek van Jack Kornfield is dat moment tijdens een internationale samenkomst van boeddhistische leraren uit het westen en het oosten samen met de dalai lama. Daar vertelden de westerse leraren dat hún leerlingen zich tijdens hun oefeningen onwaardig en beschaamd voelden. ‘De dalai lama en andere Aziatische leraren die hem vergezelden waren geschokt. Ze konden het concept ‘zelfhaat’ niet goed bevatten. Het Tibetaans kent zo’n woord niet. De dalai lama werd stil en zacht en was bijna in tranen. Terwijl hij ons aanstaarde, gaf hij een reactie. “Maar dat is een vergissing”, zei hij. “Ieder levend wezen is even kostbaar”.

Korte Boekentip: Tussen hart & steen

Op het eerste gezicht gaat het over wonen. Over huizen, ruimtes en de plekken die we ons thuis noemen. Maar al snel wordt duidelijk dat dit boek eigenlijk een onderzoek is naar iets veel fundamentelers: de relatie tussen de mens en de plek die hem draagt, beschermt en soms ook begrensd.

Het vertrekpunt is even eenvoudig als verrassend: huizen zijn niet alleen plekken waar we wonen, maar ook plekken die ons vormen. Aan de hand van acht inzichten laat Lemahieu zien hoe stenen, ruimtes en herinneringen verweven raken met wie we zijn. Daarmee gaat dit boek uiteindelijk veel minder over huizen dan over mensen.

We bouwen huizen, maar gaandeweg bouwen huizen ook aan ons. Ze bewaren herinneringen, geven vorm aan routines, kleuren relaties en vertellen iets over onze verlangens.

Het nodigt uit tot vertraging. Tot het stellen van vragen die je misschien al jaren niet meer hebt gesteld. Welke plekken hebben mij gemaakt? Waar voel ik me werkelijk thuis? En wat zegt mijn huis eigenlijk over mijn leven?

Tussen hart & steen is geen boek dat je uitleest en wegzet. Het blijft nog een tijd in je ‘wonen’. Juist omdat het laat zien dat een huis nooit alleen uit muren bestaat, maar ook uit verhalen, verlangens en keuzes.

Gastboek

De komende weken ruimbaan voor de reflecties van de lezers van de Betekenis Boeken Club. Welk boek viel hen zelf op en waarom? Welk boek gaf hen richting, inspireerde hen tot op het bot?

Daarvoor maakte ik de speciale webpagina Gastboek.

Zelf zin om een diepe duik te maken in de grote bibliotheek van de Betekenis Boeken Club? Een kort verhaal of fijne recensie te schrijven?

Check de website of jouw boek erbij staat. Schrijf en stuur het dan op naar: betekenisboekenclub@gmail.com

Ron van Es - oprichter Betekenis Boeken Club

De dichter en de duivel

Ik las eerder voor de Betekenis Boeken Club het boek ‘Op een andere planeet kunnen ze me redden’ van Lieke Marsman. In dat boek schrijft ze over haar eigen aanstaande dood en over God, ufo’s en kwantummechanica. 'Haar boek is een pleidooi voor ‘irrationeel geloof’, een aanmoediging om verbeelding en intuïtie een grotere rol toe te kennen in een poging het leven en de dood te begrijpen.'

We weten inmiddels: Lieke Marsman is dood. Haar zoektocht is geëindigd. Of ze nu gered is op een andere planeet of andere werkelijkheid, weten we niet, maar ik hou het zomaar voor mogelijk.

En nu is er dit laatste boek, ‘De dichter en de duivel’, waar de dichter tot de ontdekking komt dat er onder haar huis een ondergrondse wereld schuil gaat. Is dit de laatste tocht van de schrijver Lieke Marsman geweest? Hoe dan ook, de dichter daalt af en ontmoet daar, op haar tocht, de influencers, politici, opiniemakers en columnisten van deze tijd.

Lees mijn hele recensie hier.

De influencers, politici, opiniemakers en columnisten, ze hebben geen blijvende invloed op deze ondergrondse wereld waar het zand tot de mond komt.

‘U leeft, ik zei het net al even, in een zieke wereld.

Een ongeneeslijke zieke wereld.’

Gastboek

Er staan inmiddels maar liefst 300 boeken in de Betekenis Boeken Club Bibliotheek. Allemaal boeken die ertoe doen, verdieping geven, inspireren en diepte geven aan je leven en werk. Aan de lezers van de Betekenis Boeken Club vragen we één van die 300 boeken op te duiken. Om dat ene boek dat hen zo aanspreekt, misschien 'wegwijzert', die diepere betekenis eens door te geven in een zelf geschreven recensie. Die stukken verzamelen we op deze pagina Gastboek.

Een aantal mensen - en er komen er veel meer - hebben intussen die diepe duik in de bibliotheek van de Betekenis Boeken Club genomen. Daar vonden ze een boek dat hen ooit raakte en opnieuw inspireerde. Ga naar Gastboek waar je de bijdragen al leest van Charlotte Grezel over Merkstenen van Dag Hammarskjöld, Willem Vreeswijk over Geld gaat nooit over geld van Raymundo Resink en pIEt Haerens over het boek Berghonger van Fleur Jongepier.

Check Gastboek.

Heb jij ook zin om tussen die 300 boeken te grasduinen, en daarover een kort stuk te schrijven, stuur dan je bijdrage naar betekenisboekenclub@gmail.com

In de geest van

Ultra kleine boekjes die geschreven en geïllustreerd zijn door het geweldige duo Bette Westera & Sylvia Weve. In de geest van Nelson Mandela, Omar Khayyám, Maria Montessori en Annie M.G.Schmidt. Vier echt prachtig boekjes die heel handzaam mee te nemen zijn op je aanstaande reis. Of liggend te lezen in dat vreemde hotelbed. Of nog net even een fijne passage tussen twee slokken frissige drank door.

‘Want grote mensen weten niet wat wij als kind al wisten: Dat alles kan en alles mag. Wij lieten ons niet kisten. Wij schreven wat we wilden, frank en vrij, met rode konen, en hadden maling aan het land waar grote mensen wonen.’ - Annie M.G.Schmidt

Een reeks kleine boekjes waarin grote denkers, doeners en dichters van waar ook ter wereld antwoord geven op moeilijke vragen. Koop ze allemaal bij je lokale boekhandel.

Ron van Es - oprichter Betekenis Boeken Club

We moeten het weer hebben over de tipping point

Vijfentwintig jaar geleden kwam Malcolm Gladwell met een spraakmakend boek ‘De tipping point’. Een boek waarin hij via anekdotes, feiten en verhalen aantoonde dat kleine acties grote en soms plotselinge gevolgen kunnen hebben. De kleine en grote geschiedenis wordt dus helemaal niet bekokstooft of mathematisch voorbereid. Het zijn de kleine details die er toedoen, en het is interessant om die te onderzoeken.

In zijn boek schreef Malcolm Gladwell dat een tipping point wordt aangedreven door drie sleutelfactoren:

• De wet van de weinigen: Specifieke sleutelfiguren (verbinders, kenners en verkopers) verspreiden ideeën razendsnel.

• De plakfactor: De boodschap is zo memorabel dat deze dwingt tot actie.

• De kracht van de context: De directe omgeving en timing bepalen het succes.

‘Je uitgebreid verdiepen in bepaalde ideeën is een luxe die voor de meeste mensen om voor de hand liggende redenen niet is weggelegd. Ze hebben gezinnen te onderhouden en werk waar ze naartoe moeten. Ik heb het voorrecht dat ik kan proberen ideeën in toegankelijke, versimpelde vorm toch met ze te delen.’

Lees mijn hele recensie over dit boek met o.a. het tipping point bij een interessant - en voor ons in Nederland ook actueel - woonproject, Lawrence Tract.

Het boek is ook Boek van de Maand juli. Elke maand zetten we een boek in de spotlight samen met Amy & Eva, met de mogelijkheid om een deel van je aankoop te doneren aan ons goede doel stichting VoorleesExpress.

Geldgeluk, nieuwe spelregels voor geld en schuld

Op dit moment maak ik een documentaire naar aanleiding van het boek Geldgeluk, nieuwe spelregels voor geld en schuld van Martin Schuurman. We interviewen verschillende mensen die hun licht laten schijnen over het fenomeen geldcreatie, maar ook over hoe de schuldenberg die alleen in bedwang kan worden gehouden door nog meer schuld te maken.

'We moeten wel blijven kopen om de economie te laten groeien. Om te blijven kopen hebben we geld nodig, geld dat wordt bijgemaakt? Om met al dat kopen = lenen, komen we steeds meer in de schulden te zitten. De rente die we dan betalen over die schulden is dan weer goed voor een groeiende economie?’

De documentaire zal in delen online komen te staan na de zomer, maar een aanrader is om het boek nu al op je vakantie eens te lezen.

Ron van Es - oprichter Betekenis Boeken Club

Tegen de machine - een zoektocht naar menselijkheid in een tijdperk van technologie

In zijn boek ‘Tegen de machine’ keert Paul Kingsnorth zich tegen het huidige systeem, de manier van leven, de economie die vernietigend werkt. Hij daagt ons uit om kritisch te kijken naar elk stuk gereedschap dat we gebruiken. Dient het ons, of dienen wij de Machine?

Kingsnorth gebruikt de term ‘de Machine’ niet als metafoor voor een los apparaat, maar voor een dieperliggend, historisch gegroeid systeem. Het is een denkkader van extreme rationaliteit en controle dat de aarde niet langer ziet als een levend organisme, maar als een mechanisme om te plunderen. Dit systeem drijft volgens de auteur op wat hij de ‘vier S-en’ noemt:

• Science (wetenschap als enige bron van waarheid)

• Self (het hyperindividualisme waarbij het ego centraal staat)

• Sex (genot losgezongen van betekenis)

• Screen (het beeldscherm dat ons verslaaft en verbindt met het systeem)

Deze vier krachten hollen de menselijke natuur van binnenuit uit. Onder het mom van ‘vooruitgang’ worden we gereduceerd tot voorspelbare consumenten en datapunten. We raken onze wortels kwijt.

Nee, Paul Kingsnorth is geen vrolijkerd. Maar heeft hij gelijk? Is onze cultuur losgeslagen van de wortels. Zijn we een schip op een woelige zee zonder haven of bestemming. is geld onze anker geworden? Maar wat als er geen grond meer is om het anker op vast te maken?

Meer lezen over de opmerkelijke ‘reis’ die Paul Kingsnorth persoonlijk maakte? Over de term ‘walging’ van Jonathan Haidt? Over een mooi interview tussen Steven Bartlett en de wetenschapper John Lennox? Lees dan mijn recensie hier verder.

Wat ik nog zeggen wil

Op 20 juni jl. overleed Jasper Rijpma. Niet onverwacht, want in zijn boek 'Wat ik je nog zeggen wil, levenslessen voor mijn kind' schreef hij al over zijn ziek-zijn.

Ik recenseerde/besprak dat boek eerder, lees het hier.

'Stel je voor: je krijgt te horen dat je uitgezaaide melanoom hebt, kanker dus, en je staat nog volop in het leven. Sterker nog, je hebt een jong kind en een vrouw, een baan in het onderwijs waar je veel van houdt en een sterke levensdrift. Wat dan?'

'Jasper Rijpma ging schrijven. In de vorm van brieven. Voor zijn kind, en eigenlijk voor ons allemaal, de lezers van zijn boek 'Wat ik nog zeggen wil'. Maar liefst 16 brieven waar hij thema's behandeld zoals compassie, reizen, ambitie, wonen, opvoeden en natuurlijk veel over lesgeven (zijn passie).'

Ik besprak zijn boek ook voor het radioprogramma Optimist Spotlight, waarin ik vooral met de interviewers Job Koskamp en Brian de Mello sprak over hoe je je eigen levenslessen achter kunt laten. Dat deed Jasper dus heel goed en mooi met zijn boek. Luister hier terug.

Neem een betekenisvolle duik in de Betekenis Boeken Club

Er staan inmiddels maar liefst 300 boeken in de Betekenis Boeken Club Bibliotheek. Allemaal boeken die ertoe doen, verdieping geven, inspireren en diepte geven aan je leven en werk. 300 boeken, hoe kunnen we die nu (weer) de goede aandacht geven?

Daar hebben we iets op gevonden. Door jou uit te nodigen een diepe duik te maken in dat ‘zwembad’ van boeken. Door er dat boek op te diepen dat jou heeft aangesproken. Een boek met een dierbare herinnering, of die wijze les die je op dat moment goed kon gebruiken. Een boek, dus, dat weer uit die hele stapel bovenop hoort te komen.

Ga dus naar betekenisboekenclub.com en surf via Boek van de Week, Korte Boekentip, de Podcasts, de boeken die beschreven werden in Optimist Magazine en via het Boek van de Maand weer terug. Schrijf ons welk boek je opnieuw trof in een aantal zinnen of kort artikel. Laat de rest van Nederland weten welk betekenisvol boek iedereen zou moeten gaan lezen. Geef dus jouw persoonlijke reden voor juist dit ene boek.

Wij gaan al die reacties verzamelen en publiceren. Dat doen we via onze eigen kanalen, maar ook via Optimist Media (en hun socials en nieuwsbrieven). Een gegarandeerd podium van ruim 100.000 lezers dus.

Duik, zwem, hap naar adem en schrijf ons over jouw boek voor 15 augustus 2026.

Stuur het verhaal over jouw boek naar betekenisboekenclub@gmail.com

Ron van Es - oprichter Betekenis Boeken Club

Mogen we nog een beetje leven?

Hoe word je een goed mens? Lena Bril schreef over die vraag een lang stuk in De Volkskrant. De reden was dat ze zelf een goed mens wilde zijn. Minder navelstaren, minder met jezelf bezig zijn, minder je eigen geluk zoeken. Ze zocht voorbeelden van mensen die een goed mens waren, of werden gevonden door anderen. Een hovenier die op TikTok zijn goede daden liet zien, een busbestuurder die in eigen buurt mensen hielp met busritjes en Rutger Bregman die met zijn nieuwe boek Morele revolutie de weg wees. het hele stuk is én vermakelijk, want de voorbeelden bleken toch vooral gemankeerde mensen te zijn, én schrijnend, want de vraag bleef staan: wanneer ben je dan een goed mens?

‘Rutger Bregman lijkt tot eenzelfde conclusie te zijn gekomen. In Morele revolutie slaat hij een andere toon aan dan in Morele ambitie: de consultancyretoriek is verdwenen. Deels komt dat door de vorm: Morele revolutie is geen zelfhulpboek zoals haar voorganger, maar een seculiere preek. Deels omdat Bregman terugblikt op zijn eerdere werk, zoals De meeste mensen deugen. (Mijn intuïtie zou daaraan toevoegen: het vaderschap heeft hem vast doen verzachten.) Hoe dan ook, op de vraag ‘wat is heilig?’ antwoordt Bregman nu: onze menselijke natuur, ons verlangen naar liefde.’

In zijn essay Mogen we nog een beetje leven? neemt Arnon Grunberg de lezers mee op eenzelfde zoektocht. Nu met de Bergrede van Jezus zoals we kennen uit Matteüs 5 van het Nieuwe Testament. Ken je die niet? Geen nood, die Bergrede is achterin het boek meegenomen. Het essay is gepubliceerd naar aanleiding van zijn lezing voor de Amersfoortse Bergrede. Meerdere auteurs gingen hem trouwens voor.

De toon is gezet als Arnon Grunberg in zijn essay schrijft: ‘De tekst is wat mij betreft bedwelmend, en dwingend in zijn voorschriften, zo dwingend dat de gehele spagaat van de westerse cultuur zonder deze tekst - en nogmaals, niets staat op zichzelf - onbegrijpelijk is.’

Ofwel Jezus heeft de lat wel erg hoog gelegd met zijn uitspraken. Hoe wordt je een goed mens? ‘Wat zegt Jezus precies in die rede? Dat eenieder die hongert naar gerechtigheid verzadigd zal worden en gelukkig worden genoemd, dat eenieder die treurt gelukkig moet worden genoemd, want hij zal worden getroost, dat jullie, lezers, maar ook natuurlijk de zieken en kreupelen die zich onder aan de berg hebben verzameld, het zout der aarde zijn en het licht der aarde.’

Lees mijn hele recensie hier.

Terug in de tijd, en toch leuk

De Nederlandse omroepen hebben heel veel van hun televisieprogramma's online verzameld in De Schatkamer. Als regisseur ging ik uiteraard kijken naar de programma's die ik in het verleden heb gemaakt. Leuk om het weer te zien.

Eén programma is me altijd bij gebleven, of beter, het eerste van een reeks. Namelijk het programma Miniatuur. In dat hele korte programma gaat het over een persoon die zijn of haar typische plek uitzoekt en ter plekke er over verteld. Zo ook de hoogleraar pedagogiek Siebren Miedema die een klooster in Noord-Holland had uitgekozen. Het was februari 1996. Hartje winter.

Ik draaide met een cameraman/geluidsman, had geen vragen op papier en had genoeg aan - wat je toen nog had - één videoband van 30 minuten.

Na afloop zei de cameraman tegen me: leuk je ontmoet te hebben, maar dit is waarschijnlijk wel de laatste keer.

Hoezo, vroeg ik?

Nou, normaal komt er een interviewer én een producer mee. Is er een hele lijst vragen op papier en draaien we minimaal 3 banden vol.

Hmm, zei ik, ik denk dat ik genoeg heb en die vragen, ach, die bedenk je toch ter plekke. Het moet wel een levend gesprek blijven.

Je begrijpt, het ge/vervolg is dat ik jarenlang tv programma's heb gemaakt bij deze omroep en jullie nu die betreffende aflevering hier kan laten zien.

De Vakantiestapel

De Betekenis Boeken Club presenteert in samenwerking met MaatschapWij voor de tweede keer De Vakantiestapel. Boeken die je op weg naar je vakantiebestemming brengen en daar aangekomen nog verder brengen. Betekenisvolle boeken voor de weken dat je achterover kunt leunen en in alle rust kunt lezen. Voor wie liever luistert dan leest, zijn er twee podcasts uit de serie ‘Dat spreekt boekdelen’.

De 4 weken reset – in ongeveer 28 dagen meer innerlijke rust – Oliver Burkeman

Verander niks, goed zijn in wie je bent – Karin Brugman

Innerlijke kracht, tijdloze lessen voor persoonlijk leiderschap – Mark Tuitert

De profeet, verteld voor kinderen – Tiny Fisscher, Pyhai (illustraties)

Meer over de eerste 4 boeken van die Vakantiestapel hier.

Ook leuk: boekenverkoopplatform Amy & Eva biedt de Vakantiestapel aan waarbij je gelijk én het boek (vaste verkoopprijs) én een bedrag kunt doneren aan een goed doel. Ons goede doel is Voorleesexpress, fijn als je daar voor kiest.

Ron van Es - oprichter Betekenis Boeken Club

Hoe word ik dissident?

Gal Beckerman, journalist bij The Atlantic schreef zijn boek ‘Hoe word ik dissident’ niet met het uitgangspunt hoe ben ik een dissident, maar in de toekomende zin. Hoe word ik een dissident? Om er een te worden, kun je, zoals hij doet, heel goed in de geschiedenis kijken naar bekende dissidenten. Dat doet hij, en hoe! In hoofdstukken als ‘Wees alleen’, ‘Wees pessimistisch’, ‘Wees roekeloos’ en ‘Wees menselijk’ duikt hij dieper in op de levens van Etty Hillesum, Aleksej Navalny, Ai Weiwei, Diogenes, Wangarĩ Maathai en anderen.

In een interview met Gal Beckerman stelt de Trouw journalist Stevo Akkerman deze belangrijke vraag: “Maar vaak, zo niet altijd, vormen dissidenten slechts een kleine minderheid.” Beckerman antwoordt: “Onze natuurlijke impuls is om ons te conformeren aan de macht. We zijn sociale dieren, we neigen ernaar de rest te volgen, zo hebben we als soort tot dusver overleefd. Het vergt veel daarvan af te wijken. Het kan je je baan kosten, de veiligheid van jezelf en gezin.”

Maar, schrijft hij in de inleiding van zijn boek: ‘De ironie van de titel van dit boek is natuurlijk dat er helemaal geen handleiding voor bestaat. ‘Je wordt geen “dissident” omdat je op een dag besluit er je baan van te maken,’ schreef Vaclav Havel. ‘Je komt erin terecht als je je persoonlijk verantwoordelijk voelt wanneer zich bepaalde lastige omstandigheden voordoen. Je wordt uit je maatschappelijke structuren gestoten en op een conflictpositie geplaatst.’ En we leven nu eenmaal in een periode in de tijd waarin maar al te veel conflictposities voordoen. Hoe te reageren, hoe te handelen?

Alleen

In het hoofdstuk ‘Wees alleen’ beschrijft hij dan het leven van Aleksandr Solzjenitsyn, die natuurlijk wereldberoemd werd met zijn De Goelag Archipel. Solzjenitsyn was niet altijd een dissident, maar toen hij zich niet meer kon aanpassen en diep weggestopt werd in de gevangenis, ontdekte hij hoe het systeem alles en iedereen onderdrukte die een andere mening had. ‘Zijn vroegere neiging om zich te conformeren was hij kwijt. Hij was een dissident nu.’

En dat loopt niet altijd goed af. Van de filosoof Mara van der Lugt leert Gal Beckerman de term ‘Hoopvol pessimisme’. Ik las eerder haar boek ‘Hoopvol pessimisme’: ‘Hoop is een actieve daad en heeft een directe relatie met pessimisme dat de brandstof wordt om in beweging te komen. Zo is hoopvol pessimisme, ‘dat we blijven streven naar verandering, zonder zekerheid. Zonder de garantie dat onze inspanningen zullen slagen - maar met de overtuiging dat we doen wat nodig is, wat juist is, wat van ons gevraagd wordt als morele wezens in een tijd van crisis.’

Als voorbeeld van hoopvol pessimisme gaat Gal Beckerman dieper in op de persoon van Etty Hillesum. Hij kende haar niet, en is verbijsterd over haar leven: ‘Ze is vastbesloten zich niet te laten meeslepen door wanhoop of illusies, terwijl de wereld aanvoelde alsof er een einde aan kwam. Eerder las ik het boek ‘Een apart soort moed’ over Etty Hillesum door Jan Oegema. ‘Ze schrijft in juli 1942: ‘Dit is geen leven meer, wat de meesten doen: angst, resignatie, verbittering, haat, wanhoop. Mijn God, het is zo goed te begrijpen allemaal. Maar wanneer hun dit leven genomen wordt, dan wordt hun toch niet veel genomen? En ik vraag me af of het zo een groot verschil is, hier door duizenden angsten opgevreten te worden of in Polen door duizend luizen en de honger? Men moet de dood accepteren als bij het leven behorende, ook de vreselijke dood.’

Tegen de stroom

Dissident tegen de stroom in, zelfs als dat betekent dat je eigen leven op het spel staat. Een opmerkelijk dissident in de geschiedenis is dan de Griekse filosoof Diogenes die uitgebreid beschreven wordt in ‘Wees grappig’. Spotten met de elite, spotten met de machthebbers, het is tot in het uiterste het credo geweest van deze filosoof. Ik moest hier ook denken aan het boek van Hans Wopereis, ‘Strip op de horizon’ waarin hij 25 fabels uit alle tijden aanhaalt waarin vooral de rol van de nar zo mooi wordt beschreven. In een artikel over zijn boek vroeg ik of die rol niet is uitgespeeld? ‘De rol van de nar uitgespeeld, no way! Hopelijk gaat het bijdragen aan een beweging waarin er weer gelachen mag gaan worden, ook temidden van het ruziemaken, wat wat mij betreft ook wel hoort bij een gezonde democratie, dat je het hartgrondig met elkaar oneens kunt zijn maar je wel kunt lachen om je eigen standpunten die immers per definitie nooit helemaal waar kunnen zijn.’

De nar, de uitdager, de treiteraar, maar ook de kunstenaar die de machthebbers - en het publiek - confronteert. Gal Beckerman schrijft dat niet voor niets over Ai Weiwei. Ik was enkele jaren geleden bij de tentoonstelling van hem bij Kunsthal Rotterdam. Wat mij ‘strak trok’ rond de keel was dat je gaandeweg zijn werk (chronologisch opgebouwde tentoonstelling) steeds duidelijker werd hoe regimes in de wereld hun onderdanen geselen.

Eén werk stak er voor mij bovenuit en dat is de onderstaande afbeelding. ‘I can’t breathe’. Een groot rechthoek, gemaakt van lego stenen, met daar midden in de vlag van Saoedi-Arabië. Maar wat staat er eigenlijk in het Arabisch? Naar aanleiding van de moord op de journalist Jamal Khashoggi in 2018. ‘Kashoggi’s laatste woorden in het Arabisch zijn ‘Ik kan niet ademen’. In het Engels worden dezelfde woorden uitgesproken door Eric Garner in 2014, en door George Floyd in 2020. De zin groeide uit tot de slogan van de Black Lives Matter-beweging. Door deze woorden in Arabische letters op de Saoedische vlag te zetten in een LEGO-werk uit 2019, verandert Ai Weiwei de vlag in een spandoek ter verdediging van de vrijheid van meningsuiting. Op deze manier keert hij zich expliciet tegen regimes die hun critici letterlijk verstikken.’

De strijder

De dissident als strijder, roeper in een woestijn, als grappenmaker, als voorvechter, kunstenaar, soms als de kleine jongen die in dit ‘sprookje’ roept tegen de keizer: ‘Hij staat in z’n blote kont!’ De dissident die soms zijn leven geeft, of een leefbaar leven. Heeft het allemaal wel zin? In het interview in Trouw zegt Gal Beckerman dan: “Ik bedoel niet dat iedereen een Navalny moet worden. Maar wat me aanspreekt is zijn omarming van de morele keus. Wij leven vaak met het gevoel dat we niets kunnen doen – we zien beelden van dode kinderen ergens, en we drukken ze weg, want we zijn machteloos. In plaats van te onderzoeken welke rol we kunnen spelen, hoe klein ook. Je kunt niet leven met een verhoogde gevoeligheid voor alles in de hele wereld. Maar er zijn omstandigheden waarin je iets kunt betekenen, lokale dingen die je kunt doen. Als ik straks terugkijk op mijn leven, wat zullen dan de meest zinvolle momenten zijn geweest? Waarschijnlijk die van een moreel dilemma waarin ik mijn gedrag het meest in overeenstemming kon brengen met mijn overtuiging, ook als dat een offer vergde.”

Hegenomie

In het hoofdstuk Wees rationeel (blijf vragen stellen) heeft Gal Beckerman het dan over het begrip ‘hegemonie’. Dit naar aanleiding van een uitspraak van de communist, journalist Antonio Gramsci die in 1926 gevangen werd gezet door Benito Mussolini. Hoe kon hij in die gevangenis het fascisme overwinnen? Door egemonia, hegemonie schreef hij. Een subtiel proces om de cultuur stukje bij beetje te veranderen. Om stemmen te winnen, meningen om te draaien, beroep te doen op compassie en hoop. Ik moest denken aan het laatste boek ‘Kanteltijd’ van Jan Rotmans, die een lange weg als activist achter de rug heeft en nu een bredere weg is ingeslagen door niet alleen te wijzen op alles wat niet goed gaat, maar ook de innerlijke weg meeneemt. Hij schrijft: ‘Er is een soort innerlijke rust voor in de plaats gekomen, en die rust geeft mij kracht en hoop.’ en verderop in zijn boek: ‘Laat dit wenkend perspectief anderen inspireren om bewust bezig te zijn met de toekomst van de wereld en ons land. Te lang is de verbeelding weg geweest, het wordt tijd dat de verbeelding aan de macht komt.’

Hegemonie schrijft Gal Beckerman: ‘is wat er gebeurt als een door mensen gevormde en ondersteunde machtsstructuur geleidelijk overgenomen wordt door een andere die heel natuurlijk, realistisch en onvermijdelijk lijkt.’

Ron van Es

Koop het boek hier (en doneer 1,32 van de vaste boekenprijs aan ons goede doel Stichting VoorleesExpress)

De langste reis is de reis naar binnen

Naar aanleiding van mijn podcastgesprek met Welmoed Vlieger, filosoof, schrijver, spreker, schreef ik een kort artikel in het nieuwe nummer van Optimist Magazine.

Lees het online hier.

Meer over Optimist Magazine, en je eventuele abonnement, vindt je hier.

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Luisteren

Achterin een boek dat ik onlangs las - doe ik altijd als een klein soort onderzoek voor mijzelf voor ik het boek begin te lezen om te zien welke bronnen gebruikt zijn - stuitte ik op de naam van Parker Palmer. Parker Palmer is niet zo bekend in Nederland, en ik leerde hem zelf in 2008 in Amerika kennen.

Parker Palmer, een Quaker, een schrijver, en vooral een activist. Zo zette hij het Center for Courage & Renewal op, een ontmoetingsplaats voor diepe ontmoeting. Die diepe ontmoeting is nodig om eerst naar elkaar te luisteren. Vanuit het luisteren ontstaat dan vertrouwen. Deze Cirkels van Vertrouwen werken een leven lang door samen op pad te gaan, een gemeenschap te vormen, actie te ondernemen.

Lees eens zijn A Hidden Wholeness.

“Before you tell your life what you intend to do with it, listen for what it intends to do with you. Before you tell your life what truths and values you have decided to live up to, let your life tell you what truths you embody, what values you represent.” - Parker Palmer

Gesprek

Luisteren - waardoor vertrouwen ontstaat, en dan op weg gaan. Misschien is dat de belangrijkste waarde die we op dit moment nodig hebben.

Om goed te (leren) luisteren is een ander gesprek nodig. Niet het gesprek van ‘moet je eens horen…’ Niet het gesprek van ‘ik heb je iets te vertellen voordat de vraag er is’. Maar het gesprek van luisteren, empathie tonen, open zijn voor de ander.

De filosoof Roman Krznaric wijdt een heel hoofdstuk in zijn boek ‘Empathie’ aan de kunst van het voeren van een gesprek. Dat het een kunst is, blijkt wel uit de relatiecrisissen. Dan bedoel ik niet alleen de crisis tussen levenspartners, maar ook die tussen collega’s op het werk, tussen buren die naast elkaar wonen, tussen vertegenwoordigers van instellingen en politieke partijen. We zijn in staat om elkaar van van alles te betichten, elkaar met brute woorden af te blaffen en om ons ongenoegen luid te uiten, maar zijn we in staat om een gesprek te voeren?

Roman Krznaric begint het hoofdstuk met gestrekt been: ‘In 2012 werden wereldwijd circa tien triljoen sms-berichten verstuurd, maar hoeveel daarvan betroffen berichten waardoor mensen werden geïnspireerd, getroost of geroerd? Deze crisis is van belang voor de toekomst van empathie. Waarom? Omdat praten een van de essentiële manieren is waarop we het innerlijke emotionele leven en de ideeën van anderen kunnen begrijpen.’

Dialoog

In het boek ‘Compassie’ van Karen Armstrong beschrijft zij hoe je kunt leren om in 12 stappen een medemenselijker bestaan te leiden. Zo is de 8e stap: ‘Hoe moeten we met elkaar praten?’

In dat hoofdstuk stelt ze: ‘Plato omschreef de dialoog als een gemeenschappelijke meditatie waarbij je hard moest werken en die ‘voort durende oefening en veel tijd’ vergde, maar (...) dat de dialoog op een vriendelijke, meelevende manier moest worden gevoerd. Er kon alleen een transcendent inzicht tot stand komen indien er sprake was van ‘een welwillend onderzoek, dat vrij blijft van elke kwaadwilligheid in het vragen zowel als in het beantwoorden.’

We moeten in de dialoog, in het gesprek, in de ontmoeting de ander blijven zien als ‘jij’ en niet via de ander de weg naar een overwinning willen maken door hem of haar af te maken in een debat.

Om ons op weg te helpen citeert Karen Armstrong dan de ‘spelregels’ die Paulus ons in Korintiërs 13:46 aangeeft. ‘Paulus verschaft ons een handige checklist in zijn beroemde beschrijving van de liefde. Naastenliefde is ‘geduldig en vol goedheid’ en ‘kent geen afgunst, geen ijdel vertoon en geen zelfgenoegzaamheid. Ze is niet grof en niet zelfzuchtig, ze laat zich niet boos maken en rekent het kwaad niet aan.’

De kunst van gesprek

Om de kunst van het gesprek te bevorderen heb ik eens een rij vragen geformuleerd. Beetje rare vragen, maar die zijn het leukst. Leg deze vragen eens op de tafel als er iemand op bezoek komt, of als je een gesprek op het werk samen hebt. Ik wil wedden dat het gesprek een bijzondere wending gaat krijgen samen.

• Als je een bloem bent, welke wil je dan zijn?

• Wie is je favoriete held?

• Hoe hebben je ambities je menselijkheid beïnvloed?

• Ben je beter in lachen dan in vergeten?

• Wat is je ideale manier om oud te worden?

• Als je in de schoenen van iemand anders mocht staan, van wie dan?

• Hou je meer van groen dan van rood, en waarom?

• Wat is je ochtendroutine?

• Trek je eerst je linker – of je rechtersok aan?

• Heb je een droom die vaker terugkeert?

• Wat ben je nooit geworden, en heb je daar spijt van?

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

P.S. Alle boeken die ik hierboven noem zijn (ook) te koop bij de Boekenbalie. Ze hebben een enorm assortiment tweedehands boeken, en het is duurzaam om daar eens je boeken te bestellen.

Kanteltijd - op weg naar een betere wereld

In het nieuwe boek van Jan Rotmans schrijft hij in het eerste deel - ‘Mijn verhaal’ - openhartig en intiem over de nieuwe fase waarin hij terecht is gekomen. Het is de fase van ziek-zijn, kanker, en ook ouder worden. Hier is de wetenschapper en schrijver die nu terugkijkt. Hij heeft een hele reis achter de rug met worstelingen, strijd om gezien te worden - ‘Mijn hele rug zit vol met littekens (overdrachtelijk gesproken) van de weerstand die ik heb ondervonden’ - en de stevige dilemma’s waar hij mee werd geconfronteerd. Natuurlijk het fietsongeluk dat hem bijna fataal werd, en nu die kanker waar hij aan behandeld wordt. Wat doet dat met een mens, vraag je je af als je hem leest?

Bij Jan Rotmans heeft dat de innerlijke weg geopend. Niet alleen maar strijd. ‘Er is een soort innerlijke rust voor in de plaats gekomen, en die rust geeft mij kracht en hoop.’

De huidige fase betekent ook dat zijn boek anders is. Niet alleen doordat zijn motto nu ‘vaker reis ik met de stroom mee en gebruik ik die stroom ook om samen met anderen verder te komen’ geworden is, maar het maakt de opzet van zijn boek ook anders. In de hoofdstukken ‘De bovenstroom’ en de ‘Onderstroom’ gaat het natuurlijk over hoe deze tijd, de kanteltijd, gezien kan worden, en soms ongezien toch zijn werk doet.

Maar in de hoofdstukken ‘De binnenstroom’ en de ‘Toekomstdroom’ lezen we meer over de mens Jan Rotmans, die getekend door de tijd ook zijn persoonlijke zoektocht toelicht. Een zoektocht die spirituele kanten heeft gekregen. ‘...hoe zet ik mijn spirituele ervaringen nu in voor een breder publiek?’

Het is de totale mens, of in ieder geval het aanspreken daarvan, dat maakt dat het hoofdstuk ‘Toekomstdroom’ zo inspirerend werkt in dit boek. Het maakt ook dat je als lezer je bewondering ervaart voor Jan Rotmans. Niet alleen het benoemen dat we in deze kanteltijd echt een andere keuze moeten maken, zelfs in een fase van zijn ziek-zijn, maar dan ook dat idee stevig uitwerken.

Lees de hele recensie hier.

Kanteltijd - op weg naar een betere wereld is het Boek van de Maand van juni 2026. Elke maand stellen we je een bijzonder betekenisvol boek aan je voor. Een initiatief in samenwerking met het boekverkoop platform Amy & Eva. Als je nu het boek van Jan Rotmans (tegen de vaste boekenprijs die in Nederland geldt) doneer je gelijk ook 2,98 aan ons goede doel - stichting VoorleesExpress.

Je bent niet de baas, maar je moet er wel iets mee

Ik lees veel boeken, dat zal je niet verbazen, voor de Betekenis Boeken Club. En voordat ik een boek begin te lezen heb ik de gewoonte ontwikkeld om achterin te kijken welke andere boeken de bronnen zijn geweest voor de schrijver. Een klein soort onderzoek voor mijzelf. Nu stuitte ik bij dit boek op Parker Palmer, een naam die niet veel voorkomt in Nederland, maar die ik zelf in 2008 in Amerika leerde kennen. Parker Palmer, een Quaker, een schrijver, en vooral een activist. Zo zette hij het Center for Courage & Renewal op, een ontmoetingsplaats voor diepe ontmoeting. Die diepe ontmoeting is nodig om eerst naar elkaar te luisteren. Vanuit het luisteren ontstaat dan vertrouwen. Deze Cirkels van Vertrouwen werken een leven lang door samen op pad te gaan, een gemeenschap te vormen, actie te ondernemen.

Luisteren - waardoor vertrouwen ontstaat, en dan op weg gaan. Misschien is dat de belangrijkste waarde die we op dit moment nodig hebben. Zoals ook Nienke Meijer, voorzitter van het Nationaal Burgerberaad Klimaat mocht ervaren. Zet 175 mensen uit het hele land en van verschillende richtingen bij elkaar en ga praten over het klimaat. Een onbegonnen zaak. Totdat deze mensen gingen luisteren. ‘Het resultaat? Een sterk advies waarin al hun ideeën samenkomen. Aanbevelingen met impact, die de stemmen van álle Nederlanders in zich dragen. De puzzel is gelegd.’

In Je bent niet de baas … gaat het over hoe gemeenschappelijk organiseren ons, een groep, een gemeenschap, een lokaal initiatief vooruit kan helpen. Nee, je bent niet de baas, maar er moet wel iets gebeuren. Een boek met niet alleen praktische tips, maar vooral hoe een project, een lokaal initiatief te helpen sturen. Want luisteren is natuurlijk wel de basis, maar hoe breng je het tot een werkend geheel?

Daarmee sluit het boek aan bij eerdere boeken die ik las, zoals Tijd voor vertrouwen - van Robin Koster & Ruben Beijl en Wat we gemeen hebben, een filosofie van de meenten van Thijs Lijster. Met in dit boek hoofdstukken zoals ‘Verwacht niet te veel van organisaties (en bazen)’, ‘Overschat markt en staat niet’ en ‘Vorm lokale gemeenschappen’. Met aan het eind ook een ‘geheim katern’, voor als jij toch ineens ergens de baas over bent. ‘Oké, je bent tóch de baas. Daar zijn vast goede redenen voor. De vraag is alleen: hoe ben je de baas zonder dat het systeem kapotgaat aan de illusie dat één persoon alles kan overzien en besturen?’

Lees ‘Je bent niet de baas, maar je moet er wel iets mee’ vooral met de groep waarmee je iets gaat ondernemen. Lees eerst het boek samen, leg het dan weg, ga eerst luisteren. Luister lang en geduldig. Leer dan van de lessen van Parker Palmer door niet met commentaar op elkaar te reageren, ‘je zou eens…’ maar te beginnen met een vraag als je iets niet direct begrijpt.

“Before I can tell my life what I want to do with it, I must listen to my life telling me who I am.” - Parker Palmer

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Nation of Strangers - bouwen aan een nieuw thuis in de 21e eeuw

In het Fenix in Rotterdam staat een zogenaamde Kofferdoolhof. ‘Elke koffer vertelt een uniek verhaal en markeert een belangrijk moment of grote verandering in iemands leven. Waar ging de reis naartoe? Was het een vakantie of een noodgedwongen vlucht? Als je je hele leven in één koffer moet stoppen, wat neem je dan mee?’

Het is indrukwekkend om dit Kofferdoolhof door te lopen en de verhalen te horen en te lezen. Al die mensen die ooit aankwamen in dit stukje van de wereld, Katendrecht, en daarmee hun hoop en verlangen mee namen.

Brieven

Iets in dat verlangen met die koffers lees je ook terug in de brieven van Ece Temelkuran. Haar reis voerde van haar moederland Turkije naar dat andere land, Duitsland. Haar boek begint met een indrukwekkend citaat van Breyten Breytenbach, die zelf in zijn land, Zuid-Afrika, moest verlaten.

‘Je kunt het woord ‘balling’, met welke intentie en bedoeling ook, bijna helemaal vervangen door vluchteling, buitenbeentje, verschoppeling, buitenstaander, immigrant, illegaal, ketter, vreemdeling, ontheemde, vogelvrijverklaarde, zwerver, uitgewekene, marginale, nieuwe arme, economisch kwetsbare, drop-out. De ironie is dat we er waarschijnlijk achter zullen komen, als we al diegenen tezamen nemen, dat zich een nieuwe, zwijgende meerderheid aftekent.’

Actueel

Daarmee is het boek van Ece Temelkuran actueler dan ooit. Niet alleen in het beschrijven in de brieven van haar zwervend bestaan, maar de waarneming dat zoveel mensen vandaag de dag op drift zijn. Gedwongen vertrek, vluchtend, hopend op een beter bestaan. En de angst om niet welkom geheten te worden waar je ook heengaat. In transitie zijn, een leven in de tussenruimte, tussen dat wat je achter moest laten en dat waar je nog niet aangekomen bent, of helemaal niet zult zijn. ‘Alsof je na een paar radslagen je richtingsgevoel kwijt bent, zo wordt de relatie van een vreemdeling met de tijd een uitputtende, duizelingwekkende vraag: Wat staat me te wachten? Een eindeloos wachten in een toestand van paniek met steeds minder controle over je leven.’

Lees mijn hele recensie over dit indrukwekkende boek hier

Het beste wat je met je geld kunt doen, hoe je met effectief geven de wereld kunt veranderen

In een tijd waarin boeken over geld meestal draaien om rijk worden, eerder stoppen met werken of slimmer beleggen, kiest Bram Schaper een radicaal andere invalshoek. Het beste wat je met je geld kunt doen stelt namelijk een ongemakkelijke vraag: wat als financieel succes niet draait om hoeveel je bezit, maar om hoeveel goed je ermee doet?

Dat klinkt in eerste instantie bijna moralistisch. Alsof dit een boek wordt dat met opgeheven vinger vertelt hoe altruïstisch we zouden moeten leven. Maar juist daarin verrast Bram Schaper. Hij schrijft niet vanuit schuldgevoel, maar vanuit rationaliteit. Zijn centrale boodschap is confronterend eenvoudig: veel goede doelen helpen veel minder dan we denken, terwijl sommige organisaties aantoonbaar tientallen of zelfs honderden keren meer impact maken met hetzelfde bedrag.

De kracht van het boek zit in die combinatie van morele urgentie en nuchtere analyse. Bram Schaper haalt het thema geven weg uit de sfeer van sentimentaliteit en brengt het naar het domein van effectiviteit. Niet: wat voelt goed? Maar: wat werkt echt?

Dat levert fascinerende inzichten op. Want tijdens het lezen merk je hoeveel van ons geefgedrag gestuurd wordt door emotie, nabijheid en marketing. We geven aan zielige foto’s, bekende acties en tastbare verhalen. Ondertussen blijven de meest effectieve interventies vaak onbekend omdat ze minder mediageniek zijn. Hij legt pijnlijk helder bloot hoe irrationeel de goede doelenwereld soms functioneert.

Lees mijn recensie over dit boek hier

en koop het boek hier (en doneer 12% van de vaste boekenprijs aan een goed doel)

Over het kopen van boeken die ik lees

Sinds kort heb ik een samenwerking met het platform Amy & Eva waar je dezelfde boeken kunt kopen die je overal in Nederland aantreft. We hebben hier namelijk het systeem van de vaste boekenprijs. Dit platform echter geeft je de gelegenheid om tot 12% van die vaste prijs te doneren aan een goed doel. Met Amy & Eva heb ik afgesproken dat het goede doel van de Betekenis Boeken Club de stichting Voorlees Express is.

‘Wij verspreiden taalplezier. Als netwerk van vrijwilligers zetten we al sinds 2006 onze kennis en ervaring in om gezinnen vertrouwen te geven in hun taal, en de drempel naar taal en taalontwikkeling te verlagen.’

Ik vind het heel belangrijk dat kinderen het plezier in (voor)lezen vinden of hervinden. Dat maakt hen later vaardiger in de samenleving en creëert gelijke kansen.

- Abonneer je gratis op deze wekelijkse nieuwsbrief van de Betekenis Boeken Club -

Subscribe now

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Zien wat je ziet - een podcastgesprek met Rinke Visser

Rinke is een belangrijke en inspirerende figuur op het gebied van biografiek, zowel in Nederland als internationaal. Hij richtte hij bijna dertig jaar geleden het Instituut voor Biografiek op.

Zijn visie op de levensloop heeft geleid tot de ontwikkeling van talloze innovatieve biografische werkvormen. Deze werkvormen worden wereldwijd toegepast door zowel professionals als individuen die op zoek zijn naar dieper inzicht in hun eigen levensverhaal. De bekendste en meest invloedrijke werkvormen zijn het vier-veldengesprek (nu Biografische Blauwdruk), de biografische drieluiken en Compositie (nu Tijdslijnen).

Ik sprak met hem in een podcastaflevering van Dat spreekt boekdelen van de Betekenis Boeken Club. In het gesprek hadden we het over die momenten in je leven die heel bepalend zijn, of zijn geweest, en die je leven een keerpunt hebben gegeven.

Waarom leef je zoals je leeft? Wat zeg je nou zelf over dat leven in een gesprek met iemand? Waarom doe je wat je doet? Allemaal vragen die te maken hebben met de biografie, de tijdlijn van je leven. En die tijdlijn ontstaat natuurlijk al voor je geboorte en loop trouwens ook door na je dood. Enfin, neem de tijd om ons gesprek te luisteren.

De vlucht van de vogels

De ondertitel van dit prachtig vormgegeven boek - met de meest mooie illustraties van Iris van der Veen - luidt: Een filosofische hervertelling van het twaalfde-eeuwse soefi-gedicht ‘De samenspraak van de vogels’ van Farid ad-Din Attār.

Sabine Wassenberg en Kamel Essabene hebben het moedige plan opgevat om dit oude gedicht op te pakken en te herschrijven in een ‘verhaal en het verrijkt met nieuwe scènes en avontuurlijke momenten’. Ze voegden zelfs nieuwe hoofdpersonages toe aan de vogels, zoals Mus en Quetzal en stelden aan het eind van elk kort hoofdstuk ook een aantal (filosofische) vragen aan de lezer. Het boek is weliswaar zo bedoeld voor jonge lezers, maar ik verzeker je, ook oude lezers zoals ik genoten van het boek.

De schrijvers stellen over dit gedicht in een nieuw jasje: ‘De vlucht van de vogels lijkt misschien een sprookje, maar eigenlijk gaat het ook over ons: over hoe mensen zoeken naar betekenis, naar geluk, naar richting en naar een plek in de wereld.’

En zo gaan de vogels, onder leiding van Hop -een wijze vogel met een sierlijke kuif - op zoek naar Simoerg. Deze Simoerg zal ons leren hoe te leven. Probleem is echter dat geen enkele vogel weet hoe Simoerg eruit ziet. ‘Hij kan ons alles leren, ons wijsheid schenken en onze ziel zuiveren.’

De vogel Hop is vol vuur over de reis die ondernomen kan worden, en weet nogal wat vogels te overtuigen met hem mee te vliegen. Niet alle vogels natuurlijk, er zijn er die liever blijven doen wat ze altijd deden, maar er zijn er genoeg die de reis langs de zeven valleien aanvangen.

De vallei van het zoeken, de vallei van de liefde, de vallei van het inzicht, de vallei van het loslaten, de vallei van de eenheid, de vallei van de verbijstering, de vallei van de uitwisseling om ten slotte aan te komen bij het paleis van de vogelkoning.

In elke vallei ervaren de vogels nieuwe avonturen, vragen, twijfels en vallen er vogels af die niet meer verder willen of kunnen. En bij elke vallei worden er ook vragen aan de lezer gesteld.

Is er iets waar je op kunt vertrouwen als je volledig in de war bent? Kunnen we het bestaan en het hele leven ooit bevatten? Als je deel uitmaakt van een groep, kun je dan nog jezelf zijn? Kun je gelukkig zijn zonder iets te bezitten? Kun je wijs worden door boeken te lezen? Is het verstandig om je hart te volgen?

Zo rijgen de valleien, de hoofdstukken zich aaneen, en wordt het verhaal van de vogels het verhaal van het zoeken, het proberen, het vinden van een betekenisvol bestaan. Hoe het afloopt? Dat moet jezelf maar lezen. Aan het eind van het boek staat:

‘Nu je het einde van dit verhaal hebt bereikt, heb ik je nog één ding te zeggen: Ga op zoek … De vogels hebben je de weg laten zien. Leer je vleugels kennen. En vlieg.’

Koop het boek hier (en doneer 2,13 van de vaste boekenprijs aan ons goede doel stichting VoorLees Express)

Longread

Hoopvol niet alleen. In 1977 werden de twee Voyager ruimtesondes gelanceerd. De bedoeling van deze ruimtesondes was om het verre universum te gaan ontdekken. Voyager 1 en 2 zijn inmiddels voorbij de rand van ons zonnestelsel gekomen en bevinden zich nu op miljarden kilometers van ons vandaan. Ze reizen verder in de interstellaire ruimte met een snelheid van ongeveer 55.000 km per uur.

Echter, dacht ik, wat zouden we nú meesturen met een ruimtesonde dat enorme universum in? Welke afbeeldingen van de aarde zouden we nu meegeven? De beelden van een wereld in nood? Beelden van een pandemie, de klimaatverandering? Beelden van polarisatie tussen groepen en religies? Beelden van een democratische uitsluiting van bevolkingsgroepen als de Oeigoeren en de Venezolanen? Welke woorden uit een toespraak zouden we meesturen? De soundbites van YouTube, TikTok of Twitter? En welke muziek? Zal het de rap zijn van de straat met de schreeuw van ongelijkheid, armoede en uitsluiting? Hoe zullen we ons nu voorstellen aan het andere leven dat we ver weg kunnen ontmoeten?

Lees de het hele artikel.

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Vrouwen in duistere tijden - tien denkers van blijvende betekenis

Eerst even deze anekdote. Ik sprak jaren geleden mijn toenmalige buurman en schrijver Marcel Möring, die voor de Belgische VRT was geïnterviewd door Alicja Gescinska. Zijn verbazing naar mij was dat de makers maar liefst meerdere dagen hadden uitgetrokken om dit interview in beeld te brengen. Als tv-regisseur voor Nederlandse omroepen kon ik hem melden dat dit inderdaad exceptioneel was. Hier komen schrijvers enkel aan het woord in een kort programma op de vroege zondagavond en liefst opgepropt tussen meerdere gesprekken. Het tekende voor mij de zorgvuldigheid van de makers en dan met name Alicja Gescinska. Hier lees je nog over dat interview.

Diezelfde zorgvuldigheid lees ik terug in het monumentale boek Vrouwen in duistere tijden waar Alicja Gescinska overigens de Socratesbeker 2025 voor kreeg. ‘Gescinska combineert in haar boek ‘een vlammende actualiteit’ met een ‘doordachte filosofische missie’, schrijft de jury van de Socratesbeker in haar rapport. Daarnaast is de jury onder de indruk van de stijl en toon van het boek, dat je niet alleen iets nieuws leert, maar ‘ook iets laat voelen: de moed om in duistere tijden een lichtje te zijn’.

Weer diezelfde zorgvuldigheid van dit keer de schrijver Alicja Gescinska. Ook dat onthield ik toen de storm opstak die Anja Meulenbelt aanrichtte met haar verwijten naar Alicja Gescinska, verwijten die met name te maken hadden met te weinig aandacht voor de troebelen in de Gaza oorlog. In Tzum reageert Alicja Gescinska op Anja Meulenbelt: ‘Ik heb het gevoel dat ik met Meulenbelt uit het raam kijk, het regent, het stormt, ik zeg dat het pijpenstelen regent, en vervolgens verwijt Meulenbelt me: ‘Waarom zeg je niet dat het giet?’ Ik weet niet in welk parallel universum iemand leeft om tot zo’n verstoorde lezing en misrepresentatie van wat ik schrijf te komen. De verwijten van Meulenbelt zijn zo onsamenhangend dat ze niet enkel getuigen van een onwillige, maar een kwaadwillige lezing van mijn werk.’

Goed, tot zover, en ik heb nog niets geschreven over het boek, behalve dat ik de schrijver voor honderd procent vertrouw op zorgvuldigheid.

Lees mijn recensie over Vrouwen in duistere tijden - tien denkers van blijvende betekenis

Wat we Google vragen, een verrassend hoopvolle geschiedenis van de mens

Het boek begint met een ogenschijnlijk eenvoudig uitgangspunt: wat zeggen onze zoekopdrachten eigenlijk over onszelf? Maar al snel blijkt dit boek niet over technologie te gaan, niet echt. Het gaat over mensen. Over verlangens, schaamte, liefde, angst, verlies en hoop. Over de kleine vragen die we niet hardop durven stellen, maar wel intikken in een wit zoekvenster, vaak laat in de nacht.

Simon Rogers heeft toegang tot een van de grootste verzamelingen menselijke nieuwsgierigheid ooit opgebouwd. Dat gegeven alleen al had kunnen leiden tot een koud, analytisch boek vol statistieken en slimme conclusies. Maar verrassend genoeg kiest hij voor een warme benadering. Achter iedere zoekopdracht ziet hij een mens. Iemand die wil weten hoe je een baby laat slapen. Hoe je een bij helpt. Waarom verdriet zo lang blijft hangen. Hoe je moet beginnen met vergeven.

Dat maakt dit boek bijzonder. Het laat zien dat het internet, ondanks alle polarisatie en oppervlakkigheid, ook een plek is waar mensen oprecht zoeken naar verbinding en betekenis. Simon Rogers toont dat de mens misschien minder cynisch is dan we denken. Wereldwijd blijken mensen opvallend vaak te zoeken naar manieren om te helpen, te troosten of zichzelf beter te begrijpen. Het is een onverwacht geruststellende gedachte.

Lees mijn recensie verder hier

Long read

Ik schrijf zeer regelmatig een ietwat langer artikel over de verschillende boeken die ik lees en breng die dan onder bij een thema dat mij boeit. Hieronder een groeiende serie van deze artikelen. Pluk er eens één (of meerdere) uit.

Dit keer: De toekomst, kun je die sturen?

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Podcast met Govert Derix

Voor de podcastserie Dat spreekt boekdelen van de Betekenis Boeken Club sprak ik met Govert Derix, schrijver, filosoof, over zijn nieuwe boek 'Liefde in het licht van de Einsteintelescoop.

Over die Einsteintelescoop lees je: "Met de Einstein Telescope gaan onderzoekers bijvoorbeeld op zoek naar het geboorteproces van zwarte gaten, de structuur van neutronensterren, en de aard van het heelal direct na de oerknal. Ook willen ze de voorspellingen van Einsteins relativiteitstheorie testen als nooit tevoren."

Over waarom nu die Einsteintelescoop zo'n prominente rol in zijn boek kreeg en hoe de liefde dan meespeelt in het hele verhaal, hoor je Govert enthousiast vertellen in de podcast.

“Het enthousiasme waaruit dit boek geboren is, wil ik laten overspringen op lezers,” zegt Derix. “Het is een hoopvol verhaal, een licht in relatief duistere tijden. Ik hoop dat het boek daarom een goede golf kan zijn voor iedereen die het leest.”

Luister naar ons gesprek.

Boek van de Maand

Betekenis Boeken Club start een nieuw initiatief in samenwerking met Amy & Eva: het Boek van de Maand.

Elke maand stellen we een bijzonder betekenisvol boek aan je voor. Met steeds een uitgebreide recensie natuurlijk. Maar, en daar zit de bijzonderheid van dit initiatief, als jij het Boek van de Maand koopt, doneert Amy & Eva 12% van de (vaste) aankoopprijs aan een goed doel.

Met de Betekenis Boeken Club hebben we Stichting VoorleesExpress als goed doel gekozen omdat ik, net als jij mogelijk, als geen ander weet dat lezen ook deuren kan openen in je leven. Los van dat het je beter helpt je weg te vinden in de samenleving geeft lezen van boeken ook informatie, verbeelding, verwondering en inzicht in je leven.

Boek van de Maand mei 2026: 'En ze leefden nog - hoe een nieuw verhaal de wereld kan veranderen' van Mark Boode.

Mark Boode is mede-oprichter van Teachers for Climate en Schrijvers voor Toekomst. Dat is belangrijk om te weten want daar zie je zijn drijfveren terug. Met een zorg voor de wereld voor morgen en een actiebereidheid om die wereld zoveel mogelijk van de rand van het ravijn weg te trekken.

Lees mijn hele recensie hier.

Koop het boek (en doneer) hier.

Het Boek van de Maand juni wordt trouwens het boek van Jan Rotmans -'Kanteltijd, op weg naar een betere wereld'

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Podcast met Agnes van der Sluijs

Voor de podcastserie ‘Dat spreekt boekdelen’ sprak ik met Agnes van der Sluijs. We spraken samen over het boek 'Wachten, een levenshouding' van Dirk De Wachter.

Dat boek besprak ik eerder in een recensie: 'Het boek Wachten, een levenshouding komt precies op het goede moment denk ik, want terwijl de wereld gek lijkt te worden, is er tegelijk een grote behoefte om te pauzeren. Stil te staan, te wachten in je eigen kleine omgeving. Niet omdat je niet vooruit zou kunnen, maar omdat het vooruit alleen maar meer van hetzelfde oplevert.'

Met Agnes ging het gesprek o.a. over het ritueel van het wachten, wat wachten oplevert en dat wachten vooral een actieve houding is in het leven en verrassende nieuwe inzichten kan geven.

Dirk De Wachter haalt in zijn boek de dichter Bernhard Dewulf aan: 'Er is een wachten dat nergens op wacht, niets specifieks verwacht en toch wacht.’

Luister op je gemak en al wachtende op ons gesprek:

- Deel deze wekelijks gratis nieuwsbrief van de Betekenis Boeken Club -

Share

Planeetaardige zaken

Met dit boek wil Daniëlle de Jonge organisaties een duw geven richting duurzamer, groener, bewuster. dat er nog veel te winnen valt, laten domeinen als gezondheidszorg met Green Deal Duurzame Zorg zien, en ook nieuws over kappers die bezig zijn hun afval te verduurzamen met het initiatief Groene Salons.

De titel van het boek is een prachtige vondst. Het woord ‘planeetaardig’ resoneert. Het doet denken aan plantaardig, aan geworteld zijn, aan voeding. En dat is precies wat dit boek beoogt: een nieuwe voedingsbodem bieden voor hoe we zaken doen. We zijn zo gewend geraakt aan een economie van ‘meer, sneller, groter’, dat we onderweg de planeet én onszelf zijn kwijtgeraakt.

Daniëlle de Jonge kiest in haar boek voor de weg van de verwondering en de verbinding. Ze laat zien dat zakelijkheid en bezieling geen tegenpolen hoeven te zijn. Sterker nog, ze betoogt dat ware zakelijkheid in deze tijd juist vraagt om een diepe verbinding met de aarde. Het is een pleidooi voor 'eco-logisch' denken in plaats van puur economisch denken.

Lees mijn hele recensie hier.

Het volgende event in mei

28 mei (10.00 - 16.30) Over Het Bewustzijn, of buiten de cockpit zitten de echte knoppen - een dag in het Dominicanenklooster in Huissen met Ron van Es. We lezen en laten ons inspireren door teksten uit de boeken van Lieke Marsman ‘Op een andere planeet kunnen ze me redden’, Jiddu Krishnamurti ‘Wat doe je met je leven?’ en Douglas Harding ‘Van daar naar hier, over de ontdekking van onze ware natuur’. Een event i.s.m. Dominicanenklooster Huissen. Check voor meer info/kaartjes

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Podcast met Roek Lips

In de serie Dat spreekt boekdelen spreek ik steeds met één gast over één boek. In dit geval was dat Roek Lips over zijn boek Dit kan ook een goede tijd zijn.

Zijn boek heeft mij toen diep geraakt en in mijn recensie schreef ik dan ook: 'Ik heb veel gevouwen pagina’s in het boek. Opmerkelijke uitspraken, zinnige inzichten, terugblikken, die bij Roek nu vol op hun plaats vallen. ‘Wat is eenzaamheid? De kunst van het leven is leren omgaan met polariteiten ervan. Illusie van de maakbaarheid versus een buiging maken voor alles wat er is; lijden versus geluk.’

Ik sprak met Roek verder over zijn boek en over hoe en waar het hem gebracht heeft in Klooster Huissen waar we de tijd en ruimte kregen om elkaar te ontmoeten.

Uit zijn boek dit citaat: ‘Als ik mijn denken stopzet, zonder weemoed, angst en zorgen voor de toekomst, kan ik meer in verbinding staan met de oeroude wijsheid die de ruimte krijgt om in mij te spreken en de bedoeling van mijn eigen lot aan mij zal openbaren. Al het andere is - daar ben ik inmiddels wel van overtuigd - slechts een schijnbestaan. Vinden betekent vrij en ontvankelijk te zijn voor de essentie van het bestaan. Vinden betekent niet bang zijn voor de stilte en openstaan voor het mysterie van het leven.’

Luister naar ons gesprek.

Spijtvrij ondernemen

Nu al op nummer 1 bij Managementboek Top 100, het boek van Emma Hafkamp Spijtvrij ondernemen, wat je pas leert over succes als het bijna te laat is.

We kennen allemaal natuurlijk wel die beroemde 5 dingen die mensen noemden op hun sterfbed. Het zijn die spijtbetuigingen die de Australische palliatieve verpleegkundige Bonnie Ware verzamelde en opschreef in haar boek ‘The Top Five Regrets of the Dying’.

1. Had ik maar mijn leven op mijn eigen manier geleid, niet het leven dat anderen van me verwachtten of wilden.

2. Had ik maar niet zo veel gewerkt.

3. Had ik mijn gevoelens maar vaker getoond.

4. Had ik mijn vrienden maar meer gekoesterd.

5. Had ik mezelf maar meer toegestaan om gelukkig te zijn.

Emma Hafkamp heeft als gezondheidspsycholoog in een ziekenhuis veel van die patronen gezien bij ondernemers en ook gezien dat de patronen hardnekkig zijn en dat de spijt over het leven pas veel later, en vaak te laat, komt. In 7 zogenaamde lessen neemt ze nu de lezer mee om, nu het nog tijd is, te leren van die spijtbetuigingen en ook nu het leven als ondernemer daarop aan te passen.

In mijn recensie ga ik dieper in op die 7 lessen en haal daarbij Jeroen Smit, Robert Waldinger, Manfred Kets de Vries en Stephen Covey aan. Check het hier.

- Deel deze wekelijks gratis nieuwsbrief van de Betekenis Boeken Club ruimschoots -

Share

Het volgende event in mei

28 mei (10.00 - 16.30) Over Het Bewustzijn, of buiten de cockpit zitten de echte knoppen - een dag in het Dominicanenklooster in Huissen met Ron van Es. We lezen en laten ons inspireren door teksten uit de boeken van Lieke Marsman ‘Op een andere planeet kunnen ze me redden’, Jiddu Krishnamurti ‘Wat doe je met je leven?’ en Douglas Harding ‘Van daar naar hier, over de ontdekking van onze ware natuur’. Een event i.s.m. Dominicanenklooster Huissen. Check voor meer info/kaartjes

De Pauzeknop – Groen of grijs

Ik vroeg aan Wilco Kruijswijk om wat oefeningen aan te geven waar we mee op adem kunnen komen. Wilco is van het Ministerie van Geluk, Welbevinden & Plezier, dus een betere gids is er niet.

Als je straks naar buiten gaat — naar de supermarkt, je werk of gewoon een blokje om — of al buiten bent, probeer eens iets heel eenvoudigs. Richt je aandacht bewust op groen: bomen, struiken en bloemen. Je hoeft niets te veranderen aan je wandeling.

Alleen even kijken anders kijken. Kies een boom of struik en blijf daar een paar stappen met je aandacht bij. Kijk naar de vormen van de bladeren, de kleuren, het licht dat ertussen valt. Of, als je wat minder tijd hebt, kies een punt verderop en laat je blik daar rustig op rusten terwijl je loopt.

Het zal je misschien verbazen: in dat kleine moment gebeurt er iets. Je aandacht verschuift en je hoofd wordt rustiger. Misschien ontspan je zelfs wel een beetje. En dat alles terwijl je gewoon onderweg bent.

Je hoeft het niet perfect te doen. Als je het maar even opmerkt. En weet wat zo leuk is? Dit verzin ik niet zomaar, dit volgt uit prachtig onderzoek uit 2024 naar wandelen in de stad. In mijn boek 100 x 10.000 stappen, een lichtvoetige en diepzinnige wandelgids beschrijf ik hoe je op tal van manieren een gewone stadswandeling kunt verdiepen, simpelweg door het net even anders te doen.

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club

Goed Doen

Ethisch kapitalisme klinkt bijna verdacht optimistisch. Maar Markus Gabriel onderbouwt het met een fundamentele overtuiging: moraal is geen kwestie van smaak of cultuur, maar bestaat uit ‘morele feiten’ – principes zoals rechtvaardigheid en solidariteit die overal gelden, maar contextueel toegepast moeten worden. 'Als individuen, lokale collectieven, instituties en uiteindelijk als samenleving moeten we er steeds ter plekke, daar waar we invloed kunnen uitoefenen, samen aan werken om het ethisch juiste te vinden en te verwerkelijken.’

Markus Gabriel - Goed doen, hoe ethisch kapitalisme de democratie kan redden

Het ethisch handelen zoals Markus Gabriel duidt is geen cosmetische variant met wat purpose-saus eroverheen, maar een fundamentele heroriëntatie. Bedrijven moeten niet alleen winst maken, maar waarde creëren in morele zin: problemen oplossen, duurzaamheid bevorderen en menselijke bloei ondersteunen. Zijn redenering is scherp, bedrijven die dat niet doen, zijn op lange termijn economisch minder succesvol. Moreel handelen is dus geen rem, maar een strategisch voordeel. Dat is een interessante draai. Markus Gabriel probeert de klassieke tegenstelling tussen moraal en markt te ontmantelen. Hij zegt eigenlijk: de markt werkt beter als ze moreel is.

Maar hoeveel van die verhalen heb ik inmiddels gehoord? Verhalen van bedrijven die de ‘betekenis-hemel’ vonden en met de verhalen op aarde kwamen. Met leiders die voorgingen, de weg wezen. Tot dat de winsten tegen vielen, de aandeelhouders morden. Wat is er met Unilever gebeurd? Ik herinner mij Paul Polman die op Purpose Day werd uitgenodigd omdat hij net zijn veelbelovende boek ‘Netto Positief’ had gepubliceerd. Zijn erfenis bij Unilever is verkwanseld.

Na Paul Polman kwam Michel Driessen het podium op. Michel, een bescheiden man, en eigenaar van Verstegen, heeft een indrukwekkend verhaal hoe hij diep van binnen heeft begrepen hoe hij zijn bedrijf en de volle breedte en lengte ethisch moet leiden. De zaal hing aan zijn lippen, en iedereen begreep, hoe zenuwachtig Michel het verhaal ook begon, dat het hier omging. Ethisch kapitalisme is vooral een cultuur die diep doorgedrongen is in de harten van alle mensen in je bedrijf. Een cultuur die ook blijft na het vertrek van de CEO omdat iedereen moreel verantwoordelijk is.

Lees de hele recensie hier

Podcastgesprekken

Naar aanleiding van het boek Goed doen, deel ik hier 3 podcastgesprekken met je. Alle gesprekken gaan over hoe we in ons leven en werk verbonden zijn en blijven met wat we te doen hebben, wie we willen zijn, hoe we willen werken vanuit dat idee van ‘het goede’ willen doen.

Allereerst het gesprek met Michel Driessen dat ik samen met Ralph Zebregs had in het kader van Purpose Day. Een opmerkelijk en eerlijk gesprek.

Dan het gesprek met Wouter van Noort, middenin de coronacrisis, in de serie De TussenRuimte. Opzet was steeds een gesprek te hebben over de chaos waar we in zitten, met een hang naar ‘vroeger’, het vasthouden wat niet meer kan en een verlangen naar wat komt, maar daar zijn we nog niet.

Opvallend is dat ik dit gesprek met hem had op 4 november 2021, en dat het hele gesprek nog steeds actueel is. De chaos is er nog, het verlangen ook.

En uiteindelijk het prachtige gesprek met Welmoed Vlieger dat ik onlangs had voor de serie die maak voor de Betekenis Boeken Club: ‘Dat spreekt boekdelen’.

In die serie spreek ik met gasten over steeds één boek, in dit geval met Welmoed was haar keuze het dagboek van Dag Hammarskjöld ‘Merkstenen’.

Even op adem komen

Ik vroeg aan Wilco Kruijswijk om wat oefeningen aan te geven waar we mee op adem kunnen komen. Wilco is van het Ministerie van Geluk, Welbevinden & Plezier, dus een betere gids is er niet. Wilco heeft overigens een prachtig boek geschreven dat ik eerder las: 100 x 10.000 stappen, een lichtvoetige en diepzinnige wandelgids.

Adem als anker voor rust (yoga soetra 1.34)

Weinig tijd voor een pauze? Juist dan helpt het om er één te nemen en gelukkig heb je altijd iets bij je dat meteen werkt: je adem. Je hoeft niets ingewikkelds te doen. Volg eerst simpelweg één ademhaling. Adem rustig in door je neus… en… laat je uitademing net iets langer worden bij de uitademing door de mond. Doe dat nog een keer. En merk dan wat er gebeurt aan het einde van je uitademing: een heel klein moment van niets. In dat moment ontstaat ruimte. Je hoofd hoeft even niets. Je lichaam ontspant een beetje. En dat alles kost je nog geen minuut. Adem iets steviger in…. Adem heel langzaam uit. Je hoeft het niet perfect te doen. Als je het maar even opmerkt.

Wist je dat dit al beschreven staat in een oud boek over yoga? Patanjali beschrijft in zijn yoga soetras dit, en meer. Bij het Yogacentrum Amersfoort verschijnt elke week een nieuw artikel met een ook korte ‘WeekWijzer’: een praktische oefening voor de week.

Volgende week nog een oefening van Wilco om je te helpen op adem te komen.

Reminder - met nog een paar plekken

“Het is niet jij die de wereld een plaats geeft, maar het is de Ander, die jou aanspreekt, appelleert en jou een plaats geeft.” – Emmanuel Levinas

De Ander, van gezicht tot aangezicht

23 april 10.00 - 16.30 Dominicanenklooster (Huissen)

Op deze dag bespreek ik graag met je teksten uit het boek ‘Vertroostingen’ van Dirk De Wachter, ‘Naar een nieuw samen, een pleidooi voor meer verbinding’ van Ap Dijksterhuis, ‘Een therapeutische reis, de kunst van het helen’ van Alain de Botton en ‘De kunst van mensen kennen, hoe je de verbinding aangaat en elkaar echt kunt begrijpen’ van David Brooks.

Allemaal aanleiding om te reflecteren over het idee van de Ander.

Alle informatie en aanmelding hier.

Ron van Es - founder Betekenis Boeken Club