<script data-pm-proxy="intercept"></script><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:itunes="http://www.itunes.com/dtds/podcast-1.0.dtd" xmlns:googleplay="http://www.google.com/schemas/play-podcasts/1.0"><channel><title><![CDATA[Al congiuntivo]]></title><description><![CDATA[Racconti che attraversano arte, storia e mondo, per capire meglio ciò che viviamo.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com</link><image><url>https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!K3p-!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48292705-a72a-44d0-9d4f-6365f45e90b8_1280x1280.png</url><title>Al congiuntivo</title><link>https://radio21aprileweb.substack.com</link></image><generator>Substack</generator><lastBuildDate>Sat, 05 Sep 2026 06:04:01 GMT</lastBuildDate><atom:link href="/__u/radio21aprileweb.substack.com/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/><copyright><![CDATA[© Giovanna Vernarecci / Al Congiuntivo]]></copyright><language><![CDATA[it]]></language><webMaster><![CDATA[radio21aprileweb@substack.com]]></webMaster><itunes:owner><itunes:email><![CDATA[radio21aprileweb@substack.com]]></itunes:email><itunes:name><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></itunes:name></itunes:owner><itunes:author><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></itunes:author><googleplay:owner><![CDATA[radio21aprileweb@substack.com]]></googleplay:owner><googleplay:email><![CDATA[radio21aprileweb@substack.com]]></googleplay:email><googleplay:author><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></googleplay:author><itunes:block><![CDATA[Yes]]></itunes:block><item><title><![CDATA[Parole in movimento]]></title><description><![CDATA[Baffi, una vedova e un anagramma: il linguaggio secondo Duchamp. L.H.O.O.Q., Fresh Widow, An&#233;mic Cin&#233;ma.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/parole-in-movimento</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/parole-in-movimento</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 29 Aug 2026 06:15:45 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg" width="457" height="457" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1080,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:457,&quot;bytes&quot;:243166,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/213100590?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3jZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1a6d4a21-7585-463c-94dd-2470f46024cd_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Sono ormai cinquecento anni passati da un bel po&#8217; che lei sta l&#236;.</p><p>Braccia posate serene sul ventre, come a dire &#8220;sia chiaro che io sono io e tu sei tu&#8221;; un sorriso che &#232; stato descritto in molti modi, tra cui &#8220;enigmatico&#8221; &#8211; ma si potrebbe leggere anche come segno della disponibilit&#224; all&#8217;ascolto di una persona &#8220;risolta&#8221;, come diciamo oggi.</p><p>Si sa quando Leonardo cominci&#242; a dipingerla, non quando la fin&#236;.</p><p>Perch&#233; alla committenza - Francesco del Giocondo, marito della ritratta Lisa Gherardini - Leonardo non la consegn&#242; mai. </p><p>Se la port&#242; con s&#233; in Francia, e, alla sua morte, Monna Lisa rimase alla corte di Francia, e alle sue collezioni, riconosciuta come capolavoro, ma non ancora un mito.</p><p>Fu uno spostamento a renderla tale.</p><p>Uno spostamento non proprio legittimo, perch&#233; il suo fu un vero e proprio "rapimento" dal museo del Louvre: avvenuto nel 1911 ad opera di Vincenzo Peruggia, imbianchino di mestiere e forse ladro romantico: dopo il fatto, mentre Mona Lisa si preparava a ritornare a Parigi, si disse infatti che Peruggia amava l'Italia al punto tale da volerle restituire un'opera che, pur dipinta da un italiano, all'Italia non era mai appartenuta.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp" width="373" height="509.26933333333335" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/cda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1024,&quot;width&quot;:750,&quot;resizeWidth&quot;:373,&quot;bytes&quot;:65090,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/webp&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/213100590?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9CVo!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcda956f5-888e-4ba5-891b-861af85a6a8a_750x1024.webp 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h5 style="text-align: center;"><em>Achille Beltrame, illustrazione dedicata al furto della Gioconda, copertina de</em> La Domenica del Corriere, <em>anno XIII, n. 36, 3&#8211;10 settembre 1911. Immagine tratta da</em> <a href="https://www.finestresullarte.info/opere-e-artisti/furto-della-gioconda-vincenzo-peruggia?utm_source=chatgpt.com">Finestre sull&#8217;Arte</a></h5><p></p><p>Insomma, fu al ritorno di questa parentesi italiana che la Gioconda divent&#242; famosissima; e certo Duchamp questa storia la sapeva. </p><p>E chiss&#224; se fu per questo che scelse proprio lei per una nuova mossa.</p><p><span>Passano otto anni dall&#8217;episodio, infatti, e Duchamp acquista una cartolina commerciale della Gioconda. Una sua riproduzione economica, insomma, che modifica disegnando sul volto di Monna Lisa due baffi e un pizzetto.</span></p><p><span>Niente di cos&#236; originale: chiunque abbia qualche anno sulle spalle ricorda di aver fatto lo stesso con la fotografia di un attore o di una cantante trovata sul giornale. Bastava una penna, e un minuto di noia.</span></p><p><span>Se Duchamp si fosse fermato l&#236;, il suo gesto sarebbe stato poco pi&#249; di una provocazione, diciamo: anche un po&#8217; stantia.</span></p><p>Invece, completa la sua opera con un titolo: L.H.O.O.Q.</p><p>Che, a leggerlo, sembra uno scherzo fatto solo perch&#233; noi che ci ripensiamo cent&#8217;anni dopo facciamo pi&#249; fatica del normale a ricordarlo &#8211; e, invece, ha la sorpresa dentro: letto di seguito, in francese, quelle lettere suonano &#8220;<em>Elle a chaud au cul </em>&#8221;: lei ha caldo al sedere &#8212; un'espressione francese volgare, che allude all'eccitazione sessuale.</p><p>A voler continuare a scherzare, ci si potrebbe chiedere se Duchamp abbia voluto permettere alla Gioconda, dopo cinque secoli trascorsi immobile sul suo trono, di liberarsi almeno un po&#8217; dalla sua leggendaria imperturbabilit&#224;.</p><p>La cosa, per&#242;, &#232; molto meno banale di quanto sembra se ci si limita alle battute di spirito.</p><p>Perch&#233; a guardarlo, questo ready-made, ti accorgi che i baffi da soli non bastano, e neppure basta da solo il titolo, o la frase che quel titolo nasconde: ognuno di essi dice qualcosa, che sta in piedi da s&#233; &#8212; il disegno irriverente, l&#8217;acronimo che promette significati pi&#249; o meno reconditi, la frase goliardica che andrebbe bene per qualsiasi altra figura, dato anche che per chi guarda la Gioconda di Leonardo non &#232; proprio quella la prima frase che viene in mente.</p><p>Ma, tutti e tre insieme fanno qualcosa che nessuno di loro potrebbe fare da solo: costringono chi guarda a mettersi in movimento.</p><p>Non basta pi&#249; guardare, bisogna anche leggere &#8211; chi sta osservando deve spostarsi dalla stanza figurativa a quella concettuale.</p><p>E neppure basta leggere: bisogna pronunciare ad alta voce, e ascoltare cosa ne viene fuori.</p><p>E poi bisogna fare ancora un passo: attivare il pensiero per cercare di capire che cosa si &#232; visto, letto e ascoltato.</p><p>Alla fine, dovremo renderci conto che non &#232; la Gioconda che si sposta: perch&#233; Duchamp ha messo in movimento noi.</p><p>Da quel momento, anche davanti all&#8217;originale di Leonardo, non sar&#224; pi&#249; possibile vedere soltanto la dama rinascimentale del ritratto.</p><p>Sentiremo anche Duchamp.</p><p>E penseremo a tutto ci&#242; che, nel frattempo, quella figura &#232; diventata: una storia, una provocazione, una domanda.</p><p>E a ci&#242; che continua a diventare, ogni volta che posiamo di nuovo gli occhi su di lei.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg" width="294" height="461.76271186440675" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:556,&quot;width&quot;:354,&quot;resizeWidth&quot;:294,&quot;bytes&quot;:57347,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/213100590?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kg4x!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8ca818d2-717f-4a69-8543-903cf8f99387_354x556.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Anche in Fresh Widow il movimento &#232; tutto nel linguaggio. Almeno a prima vista.</p><p>Ben pi&#249; anonima della Gioconda, la finestra alla francese (French window) &#232; una porta-finestra a due ante, divise orizzontalmente da tre barre, che creano quattro riquadri per anta.</p><p>Frequentemente usata nell&#8217;Italia rinascimentale, dovrebbe dunque chiamarsi, semmai, finestra all&#8217;italiana. I francesi, che probabilmente ne presero esempio e la importarono in patria, non l&#8217;hanno mai chiamata &#171;finestra alla francese&#187;, ma, semplicemente, porta-finestra (porte-fen&#234;tre), mentre il nome di French Window viene usato per identificarla dal 1600 in Inghilterra in poi e in seguito anche negli Stati Uniti.</p><p>Nel 1920 Duchamp se ne fa costruire una in scala ridotta, copre a uno a uno gli otto vetri con panni di cuoio nero e la chiama Fresh Widow: suono simile, soprattutto se la pronuncia &#232; veloce, significato completamente diverso.</p><p>Di nuovo qualcosa che deve essere letto a voce alta, per essere inteso.</p><p>E, di nuovo, un mistero: cosa significa fresh?</p><p>Vedova &#171;fresca&#187;, ossia da poco in stato di vedovanza, potrebbe essere un buon punto di partenza per cominciare a chiedersi perch&#233; mai possa essere rappresentata da una porta-finestra resa cieca.</p><p>Ma Duchamp, parlandone con Pierre Cabanne, dice che, invece, intendeva una vedova non esattamente addolorata per la perdita subita. Una vedova spigliata?, gli suggerisce allora Cabanne.</p><p>Allegra, semmai, risponde Duchamp.</p><p>Pi&#249; oltre, aggiunger&#224; di avere previsto, per questo suo ready-made, che i panni di cuoio venissero lucidati ogni giorno come fossero veri vetri: in effetti, se ogni giorno ti preoccupi che ci&#242; che si vede di te risplenda come un vetro appena lucidato, potresti non essere esattamente disperata.</p><p>Anche qui, come in L.H.O.O.Q., la battuta &#232; la prima cosa che ti colpisce. </p><p>Ma subito dopo, architetture, vernici, sentimenti, storie cambiano irrimediabilmente la scena. </p><p>E se avevi immaginato un volto giovane e piacevole dietro una veletta nera &#8212; nera come i panni di cuoio che nascondono l&#8217;interno della finestra &#8212; devi invece accorgerti che quell&#8217;interno non esiste e che ci&#242; che hai guardato, letto, ascoltato ti ha portato l&#224; dove i tuoi pensieri e le tue associazioni hanno voluto.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp" width="547" height="623.2644230769231" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1659,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:547,&quot;bytes&quot;:203704,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/webp&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/213100590?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CBdn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0c53cb3-12ad-4922-9345-007a0d4ccea8_2610x2973.webp 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h6 style="text-align: center;"><em>Marcel Duchamp, Fresh Widow, 1920. New York, Museum of Modern Art (MoMA). </em></h6><h6 style="text-align: center;"><em>Fotografia di Gail Pink, tratta da</em> <a href="https://worleygig.com/2014/04/21/modern-art-monday-presents-marcel-duchamps-fresh-widow/?utm_source=chatgpt.com">WorleyGig.com</a>.</h6><p>Se in L.H.O.O.Q. e in Fresh Widow il titolo era stato la miccia capace di innescare il pensiero di chi osserva, ben oltre ci&#242; che ha davanti agli occhi, con An&#233;mic Cin&#233;ma sono le parole stesse a prendersi tutta la scena. E il compito che, fino a quel momento, era stato del titolo.</p><p>Naturalmente, le due parole che compongono il titolo &#8212; An&#233;mic e Cin&#233;ma &#8212; hanno ciascuna un proprio significato, anche se, messe insieme, non dicono nulla.</p><p>Ciononostante, l&#8217;orecchio prima della mente avverte subito il legame che le unisce,  quasi magico: sono infatti l&#8217;anagramma l&#8217;una dell&#8217;altra &#8212; ed &#232; come se si guardassero allo specchio, immerse in un&#8217;atmosfera sospesa e un po&#8217; misteriosa, a met&#224; strada tra il vero e l&#8217;immaginato.</p><p>Come quando ti siedi nella sala di un cinema e il film non &#232; ancora cominciato: tutto &#232; gi&#224; l&#236;, ma nulla &#232; ancora accaduto e l&#8217;aria sembra quasi rarefatta &#8212; come globuli rossi in un sangue anemico.</p><p>Quando, nel 1926, Duchamp realizza An&#233;mic Cin&#233;ma, lavora ormai da alcuni anni su elementi rotanti.</p><p>Nel 1920 aveva costruito, con l&#8217;aiuto di Man Ray, le prime Rotary Glass Plates; poi erano venuti i dischi rotanti e la Rotative demi-sph&#232;re: un aggeggio che unisce l&#8217;illusione ottica di una sfera che si gonfia e si sgonfia a un&#8217;iscrizione fatta di parole dal suono decisamente intricato.</p><p>In An&#233;mic Cin&#233;ma il movimento ottico e quello linguistico, fino ad allora sperimentati pi&#249; o meno separatamente, si ritrovano definitivamente per mano: l&#8217;opera &#232; infatti un cortometraggio &#8211; girato con l&#8217;aiuto di Man Ray &#8211; che durante i sette minuti scarsi della sua durata mostra spirali in rotazione che si alternano a dischi sui quali sono scritti scioglilingua e giochi di parole francesi.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp" width="485" height="333.22352941176473" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:584,&quot;width&quot;:850,&quot;resizeWidth&quot;:485,&quot;bytes&quot;:80274,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/webp&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/213100590?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Tdiq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ad9677d-775f-4e48-9f99-75faf1798951_850x584.webp 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h6 style="text-align: center;"><em>Marcel Duchamp, fotogrammi da</em> An&#233;mic Cin&#233;ma, <em>1926. </em></h6><h6 style="text-align: center;"><em>Collage pubblicato da Alexandre Oliveira Martins e Bruno Mendes da Silva in &#171;Como se constr&#243;i uma casa&#187;, 2023; fonte indicata dagli autori: MoMA, 2020. Immagine tratta da</em> <a href="https://www.researchgate.net/figure/Collage-of-different-Rotoreliefs-Anemic-Cinema-Marcel-Duchamp-1926-Note-MoMA-2020_fig2_368558679?utm_source=chatgpt.com">ResearchGate</a>.</h6><p>Il senso sembra assente, ma solo finch&#233; le consideri separatamente, spirali e parole, alla ricerca di quell&#8217;inizio e quella fine che credi necessari per capire a cosa stai assistendo.</p><p>&#200; quando smetti di cercare una frase e cominci a seguire il movimento delle spirali, il loro continuo ruotare su s&#233; stesse, mentre il disco ti concede solo poche parole a ogni giro, che ti accorgi che non c&#8217;&#232; una frase da decifrare, ma un movimento da seguire. </p><p>E che quel movimento rende immagine e linguaggio un&#8217;unica rampa di lancio: da l&#236; in poi, il movimento non appartiene pi&#249; alle spirali n&#233; alle parole, ma al pensiero di chi guarda.</p><p>&#200; proprio quel continuo rincorrersi tra suono, immagine e pensiero a costituire l&#8217;opera. </p><p>O almeno, la parte dell&#8217;opera che Duchamp ha messo in campo. </p><p>Il resto, lo devi fare tu.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg" width="303" height="430.29585798816566" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1440,&quot;width&quot;:1014,&quot;resizeWidth&quot;:303,&quot;bytes&quot;:216332,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/213100590?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cXMa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ef1887e-fd4a-4383-b3a5-750c39e79cad_1014x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h6 style="text-align: center;"><em>Jean-R&#233;gis Roustan, Marcel Duchamp, 1964. </em></h6><h6 style="text-align: center;"><em>&#169; Jean-R&#233;gis Roustan / Roger-Viollet, ref. 24253-15. Immagine tratta dalla</em> <a href="https://www.galerie-roger-viollet.fr/en/photo-marcel-duchamp-1887-1968-french-painter-and-1080736-2182392758?utm_source=chatgpt.com">Galerie Roger-Viollet</a>.</h6><p></p><h5><strong>Fonti:</strong></h5><h5>Pierre Cabanne, <em>Entretiens avec Marcel Duchamp</em>, Belfond, Paris 1967 (ed. it. <em>Ingegnere del tempo perduto</em>, Abscondita) &#8212; per i dialoghi su L.H.O.O.Q. e <em>Fresh Widow</em>.</h5><h5>Intervista a Marcel Duchamp, ARTnews, 1968 &#8212; per le dichiarazioni dirette dell&#8217;artista su <em>An&#233;mic Cin&#233;ma</em> e sul cinema come mezzo.</h5><h5>Museum of Modern Art, schede di catalogo su <em>Anemic Cinema</em> e <em>Rotary Glass Plates (Precision Optics)</em>, moma.org &#8212; per i dati tecnici (durata, data, collaborazioni).</h5><p></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio &#232; gratuito per chi legge, </em></p><p style="text-align: center;"><em>ma costa tempo, studio e cura a chi lo scrive.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Puoi sostenerlo con un abbonamento. </em></p><p style="text-align: center;"><em>E se l&#8217;abbonamento non fa per te, aiutalo a circolare, </em></p><p style="text-align: center;"><em>condividendolo con chi pensi possa apprezzarlo.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Processo a Duchamp - Sesta udienza]]></title><description><![CDATA[Il PM cerca le prove, la giudice cerca di capire. Intanto entrano in aula tre insoliti soggetti informati sui fatti.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/processo-a-duchamp-sesta-udienza</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/processo-a-duchamp-sesta-udienza</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 15 Aug 2026 06:30:26 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg" width="491" height="491" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1080,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:491,&quot;bytes&quot;:211395,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/210620376?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jN-s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F762964e1-dcc7-45da-b086-cda1a6fd7d13_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: center;"><strong>TRIBUNALE DI ATLANTE DI BAFFI</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>VERBALE DI UDIENZA</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Procedimento per</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>&#8220;Omicidio dell&#8217;arte&#8221;</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>A carico di</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Duchamp, Marcel</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Sesta udienza</strong></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Buongiorno, signor Pubblico Ministero. Buongiorno, signor Duchamp. Possiamo cominciare.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ehm...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Ehm, cosa, signor Pubblico Ministero?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ecco, io avrei qui tre soggetti informati sui fatti da far ammettere, signor Giudice...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Ma non avevamo finito con quella &#8230; cosa, lo scolabottiglie? E poi, possibile che tutte le volte che cominciamo un&#8217;udienza lei arrivi con qualcosa di nuovo?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ma non sono mica io, signor Giudice! &#200; lui!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Io? Io non sto facendo proprio niente! Sono qui che l&#8217;ascolto, signor PM. Trovo questo processo molto divertente.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Duchamp, lei &#232; imputato di omicidio dell&#8217;arte, o articidio come lo chiama il PM. Dovrebbe essere preoccupato, non divertito.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Preoccupato? Faccio solo il mio lavoro.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Vede, signor Giudice? L&#8217;imputato ammette...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Lei ha sempre troppa fretta di passare oltre, signor Pubblico Ministero. E io non credo che questo processo possa andare veloce come &#8230; <em>i nudi che circondano il re e la regina</em>, direbbe l&#8217;imputato!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Quindi, lei propende per l&#8217;assoluzione dell&#8217;imputato?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Io non propendo proprio per nulla, Pubblico Ministero. Sono qui per farmi un&#8217;idea di quel che &#232; accaduto, e poi per giudicare. Dico solo che ci vuole tempo. Per guardare queste... beh, quello che stiamo guardando, insomma&#8230; non si pu&#242; scrollare via come sullo smartphone.</p><p><strong>PM</strong></p><p>[<em>borbotta</em>]</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Si esprima, PM. Cosa stava dicendo?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Dico che lei non propende, l&#8217;imputato non fa nulla... alla fine devo fare tutto io?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Bravo!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>PM e imputato, zitti! </p><p>Anzi no: imputato, zitto. </p><p>PM, ci presenti questi soggetti informati sui fatti, come dice lei. </p><p>E vediamo cosa hanno da dirci.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Il primo soggetto informato sui fatti &#232; [abbassa la voce] Monna Lisa Gherardini...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Chi???</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Lo dica, Pubblico Ministero!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>La Gioconda.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Oh! Finalmente, amico mio!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Io non sono suo amico. E la Gioconda... beh, non &#232; proprio la Gioconda, come lei, Duchamp, sa benissimo!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Potete smettere di parlare tra voi? </p><p>Si accomodi... signora... ma... potrebbe toglierli?</p><blockquote><p><strong>GIOCONDA</strong></p></blockquote><p>Cosa?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Il pizzetto, e i baffi. Io non sono abituata a vederla cos&#236;, signora...</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ma &#232; lei!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Duchamp, stia zitto! Signora?</p><blockquote><p><strong>GIOCONDA</strong></p></blockquote><p>Veramente non sono venuta qui per spogliarmi. Mi hanno detto che devo solo parlare.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Va bene, faccia come vuole. In fondo, sono punti di vista. Allora, PM?</p><blockquote><p><strong>PM </strong></p></blockquote><p>Eccomi, grazie, signora Giudice.</p><p>[rivolto alla Gioconda] Allora, signora, vuole dirci come si chiama?</p><blockquote><p><strong>GIOCONDA</strong></p></blockquote><p>Monna Lisa Gherardini, moglie di Francesco del Giocondo...</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Eh no!</p><blockquote><p><strong>GIOCONDA, GIUDICE</strong></p></blockquote><p>No?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>No! Perch&#233; lei, con quei baffi e quel pizzetto che le faccio notare non ha voluto togliersi, lei non &#232; pi&#249;...</p><blockquote><p><strong>GIOCONDA</strong></p></blockquote><p>Ah, no? Strano. Non mi pareva.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ma siete tutti cos&#236;? Ripeto: dica come si chiama!</p><blockquote><p><strong>GIOCONDA</strong></p></blockquote><p>Lisa Gherardini.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ancora!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>[con voce suadente] Deve leggerlo, Pubblico Ministero.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Allora, signora, legga il &#8230;</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>No, signor PM. Lei sta parlando con la signora, ed &#232; lei, lei PM intendo, che deve leggerlo. </p><p>Senn&#242; non funziona.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>[infuriato] Ah, io! Io devo essere suo complice, insomma!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Signor PM, per favore. Legga quel titolo, senn&#242; non ne usciamo pi&#249;. </p><p>Io ho una famiglia da cui tornare dopo l&#8217;udienza!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>[<em>legge le lettere</em>] L - H - O - O - Q.</p><p>Contento, Duchamp?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Indifferente. Ma deve leggerle in francese. E veloce.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Elle ha o... o... cu...</p><p><em>[guarda la Gioconda, poi Duchamp]</em></p><p>Elle a chaud au cul???</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>[sorride]</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Un momento. Quindi&#8230; il fatto non sono i baffi!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Les moustaches&#8230; m&#234;me!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Duchamp, non scherzi con le parole! Lei sa benissimo che <em>elle a chaud au cul</em> non significa semplicemente &#171;ha caldo al sedere&#187;!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong> </p></blockquote><p>Ma, in realt&#224; &#8230;<em>i giochi di parole; le assonanze... tutto questo mi piace molto</em>.</p><p>Comunque, le faccio notare che io ho solo scritto delle lettere, <em>con il solo significato di leggerle foneticamente</em>&#8230;</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Delle lettere che significano che la Gioconda &#232;&#8230; eccitata!</p><blockquote><p><strong>FRESH WIDOW</strong> </p></blockquote><p>[<em>dalla sala dell&#8217;udienza</em>]: Hi hi hi!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Lei lo sta dicendo, signor PM!</p><p>E in fondo&#8230; la guardi: dopo cinquecento anni ferma sulla stessa poltrona, lei non sarebbe&#8230;</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong> </p></blockquote><p>Duchamp! Non sia volgare! </p><p>PM, dica una buona volta cosa vede in questo soggetto che lei ha chiamato a parlare in questo processo!</p><blockquote><p><strong>PM</strong> </p></blockquote><p>[<em>Guarda la Gioconda, che continua a sorridergli</em>]</p><p>Mi riservo, signor Giudice. Nell&#8217;arringa finale&#8230;</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong> </p></blockquote><p>Va bene. Non &#232; molto ortodosso, ma va bene. Andiamo avanti, per favore. Signora, comunque lei si senta, pu&#242; andare. PM, chi entra adesso?</p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Fresh Widow.</span></p><p><em><span>[Fresh Widow entra e si accomoda sulla panca dei testimoni].</span></em></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Pubblico Ministero, questa &#232; una finestra.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Lo so, signor Giudice.</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Una </span><em><span>French window</span></em><span>.</span></p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ho capito. <em>French window. Fresh Widow.</em> Un altro gioco di parole, vero, Duchamp?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong> </p></blockquote><p>No, un attimo: prima che voi due ricominciate, spiegatemi che cosa ho davanti.</p><blockquote><p><strong>PM </strong></p></blockquote><p>Questa &#232; una riduzione in scala di una <em>French window</em>, finestra alla francese &#8211; in sostanza una porta-finestra a due ante, divise orizzontalmente da tre traversi, che formano quattro riquadri per anta. L&#8217;imputato se ne &#232; fatta costruire una miniatura&#8230;</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong> </p></blockquote><p>A New York.</p><blockquote><p><strong>PM</strong> </p></blockquote><p>A New York, precisamente, e ha coperto ogni scomparto con dei panni di cuoio nero&#8230;</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong> </p><p>Non &#232; il colore del lutto? Quello dei vestiti delle vedove?</p></blockquote><blockquote><p><strong>PM</strong> </p></blockquote><p>S&#236;, solo che lei ha detto di lucidarli ogni giorno, quei panni, per renderli lucidi come autentici vetri! Che vedova &#8230;</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Cosa c&#8217;entra la vedova, ora, PM?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>C&#8217;entra perch&#233; lui, quella finestra alla francese, quella French Window, l&#8217;ha chiamata Fresh Widow!</p><blockquote><p><strong>FRESH WIDOW</strong> </p></blockquote><p>[risatina]</p><blockquote><p><strong>PM</strong> </p></blockquote><p>Signora stia zitta! Dovunque lei sia! </p><p>Sto cercando di dire che l&#8217;imputato ha preso una finestra e vuole che ci vediamo dentro, o dietro, o che ne so, una vedova spigliata!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP </strong></p></blockquote><p><em>Allegra</em>, semmai.</p><blockquote><p><strong>FRESH WIDOW</strong></p></blockquote><p>[risatina soffocata]</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP </strong></p></blockquote><p>[<em>guarda Fresh Widow]</em> Infatti! </p><p>E io non voglio niente, signor PM, questo deve metterselo bene in testa. </p><p>&#200; lei che continua ad andare da qualche altra parte!</p><blockquote><p><strong>PM</strong> </p></blockquote><p>Non le permetto&#8230;</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP </strong></p></blockquote><p>Cosa, signor PM?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong> </p></blockquote><p>Bene, basta. Possiamo passare al terzo soggetto, per favore?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Certamente. Il terzo soggetto &#232;...</p><p><em>[Alle sue spalle si accende il monitor. Sullo schermo comincia An&#233;mic Cin&#233;ma]</em></p><p>...quello.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Quello cosa?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Quello che si &#232; appena acceso.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>E perch&#233; si &#232; acceso?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Non ne ho idea.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Interessante.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Non cominci, Duchamp. </p><p>Si tratta di <em>An&#233;mic Cin&#233;ma</em>, signora Giudice. Realizzato dall&#8217;imputato nel 1926 con la collaborazione di Man Ray. &#200; un film di circa sette minuti nel quale...</p><p><em>[si volta verso il monitor]</em></p><p>...nel quale...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Pubblico Ministero?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Sto cercando di leggere.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>In francese, signor PM.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>LO SO!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Pubblico Ministero!</p><blockquote><p><strong>PM</strong> </p></blockquote><p>Mi scusi, signora Giudice. </p><p>Dicevo.</p><p>L&#8217;imputato alterna dischi sui quali compaiono giochi di parole a spirali rotanti che producono...</p><p><em>[si volta di nuovo verso il monitor]</em></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>PM.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>S&#236;.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Continui.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Sto continuando.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>No. Sta guardando il film.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Sto cercando di capire!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Allora cerchi di capire continuando a parlare.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ecco. Il punto &#232; proprio questo. </p><p>Signor Duchamp, perch&#233; un film?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Vede, <em>il cinema non mi interessava molto.</em></p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Appunto.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Pubblico Ministero...</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Mi scusi, signora Giudice, ma ormai lo conosco.</p><p><em>[a Duchamp]</em></p><p>E allora perch&#233; fare un film?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Mi interessavano i dischi rotanti.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Le parole?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Anche.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Le spirali?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Anche.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Il significato?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Quale?</p><p><em>[Il PM si volta verso il monitor.]</em></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Di nuovo?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Signor Giudice, per forza! Ruotano!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Me ne sono accorta.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E le parole girano insieme a loro!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Non proprio insieme.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Infatti&#8230;</p><p><em>[Torna a guardare lo schermo, come ipnotizzato]</em></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Pubblico Ministero, la smetta di guardarlo.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Sto cercando di capire cosa significa!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>E chi gliel&#8217;ha chiesto?</p><p><em>[Il PM si volta lentamente verso Duchamp. Poi guarda di nuovo il monitor].</em></p><blockquote><p><strong>PM</strong> </p></blockquote><p>Signor Giudice, chiedo formalmente che <em>An&#233;mic Cin&#233;ma</em> venga acquisito agli atti. Ma non so a che titolo, in questo momento.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Va bene, ammesso.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Davvero? Grazie.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Per&#242; adesso lo spenga.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Io?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>&#200; lei che continua a guardarlo.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>[<em>tra s&#233;</em>]</p><p>Perch&#233; forse, una delle frasi ...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Basta, signor Pubblico Ministero. Le assicuro: basta cos&#236;.</p><p>L&#8217;udienza &#232; tolta.</p><p><em>[Il PM guarda la giudice. Poi Duchamp. Poi, ancora una volta, si volta a guardare il monitor]</em></p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Bravo!</p><p></p><h5><strong>NB<span>: </span>Le parole e le frasi in corsivo vengono per la maggior parte dalle conversazioni Duchamp&#8211;Cabanne raccolte in </strong><em><strong>Marcel Duchamp. L&#8217;ingegnere del tempo perduto</strong></em><strong> (Abscondita, 2009).</strong></h5><p style="text-align: center;"></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto,</em></p><p style="text-align: center;"><em>gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Otto sguardi di Scuola romana]]></title><description><![CDATA[Taccuino 1 &#8212; La Scuola romana e il suo palazzo]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/otto-sguardi-di-scuola-romana</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/otto-sguardi-di-scuola-romana</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sun, 09 Aug 2026 06:30:59 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<p><span>Il </span><strong><span>Palazzo delle Esposizioni</span></strong><span>, nel cuore della Roma ottocentesca, d&#224; forse la stessa impressione che doveva dare il Teatro di Pompeo nella Roma antica: semplicemente enorme.</span></p><p><span>Come un&#8217;astronave aliena atterrata da un qualche pianeta &#8212; dove, probabilmente, vivono esseri strani, dai colori sorprendenti, che appena si intravedono sotto le loro vesti bianche e opache come il marmo.</span></p><p><span>La storia del PdE inizia, ovviamente, molto tempo dopo quella del Teatro di Pompeo: </span><strong><span>tra il 1876 e il 1883</span></strong><span>.</span></p><p><span>Ed &#232; una storia che incrocia profondamente quella della </span><strong><span>Scuola romana</span></strong><span>.</span></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg" width="495" height="371.25" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1092,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:495,&quot;bytes&quot;:699150,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/205773922?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G9KH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6f474cd-a4e9-41c3-a0b3-59d5625c9246_1920x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h6 style="text-align: center;"><strong><span>Palazzo delle Esposizioni, Roma. Fotografia: Mehrshiddoroudian (2020). </span></strong></h6><h6 style="text-align: center;"><strong><span>Fonte: Wikimedia Commons, licenza CC BY-SA 4.0.</span></strong></h6><blockquote><p><em><strong><span>La versione integrale del Taccuino (testo, immagini e podcast) &#232; riservata ai lettori che sostengono Al Congiuntivo.</span></strong></em></p></blockquote>
      <p>
          <a href="/__u/radio21aprileweb.substack.com/p/otto-sguardi-di-scuola-romana">
              Read more
          </a>
      </p>
   ]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Dove sta l'arte?]]></title><description><![CDATA[Che cos'&#232; l'arte? Tolstoj, Scruton e Duchamp.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/dove-sta-larte</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/dove-sta-larte</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 18 Jul 2026 06:15:20 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg" width="490" height="490" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1080,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:490,&quot;bytes&quot;:232815,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/204685904?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JRHn!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd2b1cb5a-b2a5-4752-8013-88e92a112cad_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p><span>Quadri, oggetti, titoli.</span></p><p><span>Dal 1923 Duchamp non produce pi&#249; nulla per il sistema dell&#8217;arte. Almeno, ufficialmente.</span></p><p><span>Eppure non lascia l&#8217;ambiente: partecipa occasionalmente a esposizioni collettive, rimane un interlocutore ricercato e, tra l&#8217;altro, lavora in segreto per vent&#8217;anni &#8212; dal 1946 al 1966 &#8212; al suo &#201;tant donn&#233;s, un&#8217;installazione talmente intrisa di creativit&#224; che decider&#224; di accompagnarla con un manuale di istruzioni per lo smontaggio e il riassemblaggio.</span></p><p><span>Il &#8220;problema&#8221; dell&#8217;arte rimane dunque ben presente in lui, anche se non sembra interessato a trovarne una definizione astratta: quasi avesse deciso di limitarsi a &#8220;fare&#8221;, lasciando l&#8217;esame della teoria a qualcun altro.</span></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png" width="329" height="431.0043668122271" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:900,&quot;width&quot;:687,&quot;resizeWidth&quot;:329,&quot;bytes&quot;:421040,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/204685904?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!udNU!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb184804e-5213-4a3f-ae0c-d0cf34c845ce_687x900.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h6><a href="https://www.artsy.net/artist/julian-wasser">Julian Wasser</a> <em>Duchamp smoking in front of Fountain, Duchamp Retrospective, Pasadena Art Museum</em>, 1963</h6><p></p><p><strong><span>Ma proprio per questo un minimo di confronto, a questo punto, serve.</span></strong></p><p><span>Non con tutte le teorie dell&#8217;arte che circolavano all&#8217;epoca &#8212; ce n&#8217;erano molte.</span></p><p><span>Ma con due, in particolare, che Duchamp avrebbe probabilmente trovato scomode: quella di Tolstoj, che lo precede e non lo prevede, e quella di Scruton, che lo conosce e lo condanna.</span></p><p>Nel 1897 Lev Nikol&#224;evi&#269; Tolstoj scrive un saggio che intitola <em>Che cos&#8217;&#232; l&#8217;arte?</em> una lunga riflessione sulla necessit&#224; di darne una definizione. Perch&#233;, dice, vista la fatica che l&#8217;arte e la sua rappresentazione comportano ad artisti e operatori del settore, occorre avere un metro valido per individuare quali opere la meritano.</p><p><strong>Quel criterio &#232; ci&#242; che Tolstoj chiama &#8220;contagio&#8221;</strong>: la capacit&#224; dell&#8217;opera &#8211; o, meglio, dell&#8217;artista &#8211; di trasmettere consapevolmente a chi la guarda un sentimento. Pi&#249; il contagio &#232; forte e sincero, pi&#249; l&#8217;opera &#232; vera; e, dunque, l&#8217;arte &#232; l&#236; dove si manifesta un sentimento.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg" width="268" height="357.3333333333333" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:632,&quot;width&quot;:474,&quot;resizeWidth&quot;:268,&quot;bytes&quot;:37618,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/204685904?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fmVa!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23cdddc-da14-4a74-9e25-9d099f5b9106_474x632.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><p>Pi&#249; di cent&#8217;anni dopo, Sir Roger Vernon Scruton - <span>filosofo, polemista, giornalista televisivo &#8211; gira per la BBC un documentario, </span><em><span>Why Beauty Matters</span></em><span>, in cui sostiene che l&#8217;arte contemporanea, abbandonando la bellezza, abbia tradito la propria stessa funzione.</span></p><p><span>Kantiano &#8220;dentro&#8221;, Scruton ritiene che chi dice &#8220;quest&#8217;opera &#232; bella&#8221; non stia dicendo semplicemente &#8220;quest&#8217;opera mi piace&#8221;, ma stia riconoscendo in essa qualcosa di condivisibile, a livello estetico, emotivo e intellettuale. </span><strong><span>Senza questo tipo di bellezza, dice Scruton, l&#8217;arte perde il suo scopo e il suo senso. </span></strong></p><p><span>Non stupisce dunque che l&#8217;arte concettuale sia per lui un fenomeno marginale: perch&#233;, sostiene, ci&#242; che si pu&#242; guardare in essa &#232; tutt&#8217;al pi&#249; la spiegazione dell&#8217;opera.</span></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg" width="334" height="156.43037974683546" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:222,&quot;width&quot;:474,&quot;resizeWidth&quot;:334,&quot;bytes&quot;:19787,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/204685904?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VMrq!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5a977bcd-7109-4e70-89cd-ffbb49a88e31_474x222.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><strong>Cercare di leggere Duchamp con gli occhiali di Tolstoj &#232; un po&#8217; come cercare di risalire una scala mobile che scende</strong>: pi&#249; o meno lo scopo dello strumento ti &#232; chiaro, ma non puoi non renderti conto che esso, per quella finalit&#224;, non funziona.</p><p>Il sentimento che Tolstoj metteva al centro della propria ricerca di un&#8217;arte &#8220;buona&#8221; &#232; per Duchamp qualcosa che sembra abitare su un altro pianeta, lasciato volontariamente fuori da ogni esplorazione.</p><p>Non solo i ready-made, ma tutte le opere di Duchamp sono quasi sempre astratte dal sentimento e, conseguentemente, dalla possibilit&#224; stessa di un contagio &#8211; con la sola eccezione, forse, di <em>Giovane triste in treno</em><span>, dove i</span>l titolo dice che l&#8217;autore ha pensato a un sentimento, eventualmente capace di contagiare qualcuno.</p><p>E a Cabanne Duchamp dichiara che occorre raggiungere una indifferenza radicale, al punto di &#8220;<em>non avere pi&#249; alcuna emozione estetica</em>&#8220;; e, addirittura, che le funzioni che l&#8217;arte aveva un tempo &#8211; &#8220;<em>quella religiosa, quella filosofica, quella morale</em>&#8220; &#8212; sono state spazzate via quando si &#232; voluto ridurre tutto all&#8217;occhio: &#8220;<em>Fin da Courbet, si era convinti che la pittura si rivolgesse alla retina, un errore che hanno commesso un po&#8217; tutti anche in seguito. Il brivido retinico!</em>&#8220;</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg" width="257" height="445.66473988439304" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:900,&quot;width&quot;:519,&quot;resizeWidth&quot;:257,&quot;bytes&quot;:89850,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/204685904?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!g4UD!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa37299c8-5442-4af9-ba3f-41dc120bcbfd_519x900.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p><strong><span>Eppure, l&#8217;operazione non gli riesce del tutto - sempre che questo fosse davvero il suo scopo.</span></strong></p><p><span>Osservare i suoi ready-made, soprattutto quelli con i titoli, crea, infatti, sempre un sentimento: magari di ribrezzo, di indignazione, di ridicolo.</span></p><p><span>E certo nessuno di coloro che li guarda si potr&#224; mai immedesimare in una pala, in uno scolabottiglie o &#8212; non sia mai &#8212; in un orinatoio: non ci sar&#224; dunque contagio, nel senso stretto di Tolstoj. Ma sentimento, quello s&#236;.</span></p><p><span>A</span><strong><span>nzi, qualcosa di pi&#249; preciso: una relazione</span></strong><span> &#8212; con l&#8217;oggetto, e con quello che quell&#8217;oggetto fa venire in mente a chi lo guarda.</span></p><p><span>Contagiandolo.</span></p><p><span>Le cose si presentano pi&#249; nette nel confronto con Scruton, che, a differenza di Tolstoj, morto nel 1910 senza incontrarlo, non solo conosce Duchamp, ma anche lo cita, e lo condanna esplicitamente.</span></p><p><span>Nel documentario per la BBC, Scruton dichiara senza mezzi termini: &#8220;</span><em><span>Personalmente, credo che egli non sia veramente pervenuto all&#8217;arte, ma solo alla creativit&#224;</span></em><span>&#8220;.</span></p><p><span>E, ancor pi&#249; demolitorio: Duchamp &#8220;</span><em><span>ha messo una firma fittizia su un orinatoio e lo ha proposto per una mostra. Il gesto era satirico, intendeva deridere il mondo dell&#8217;arte e lo snobismo che lo accompagna. Eppure, &#232; stato interpretato in un altro modo: esso provava che qualunque cosa pu&#242; essere arte</span></em><span>.&#8221;</span></p><p><strong>La cosa, per&#242;, non &#232; cos&#236; semplice come sembra.</strong></p><p>Il ragionamento di Scruton parte, infatti, dalla convinzione che l&#8217;arte concettuale non possa essere arte perch&#233; ci&#242; che esprime &#232; un ragionamento &#8211; dunque non qualcosa che possa essere, o sembrare, bello o brutto.</p><p>Posizione legittima, certo, ma discutibile: ci sono ragionamenti &#8211; in filosofia, in matematica e perfino in poesia &#8211; la cui bellezza, anche in senso scrutoniano, &#232; difficile da negare.</p><p>Inoltre, dire che Duchamp non &#232; un artista ma un creativo &#8211; come fa Scruton &#8211; &#232; una frase provocatoria che, mi sento di dire, probabilmente Duchamp avrebbe trovato divertente; <strong>ma anche che la creativit&#224; non sia arte &#232; un&#8217;opinione &#8212; e il fatto che sia autorevole non basta certo a farla diventare un criterio.</strong></p><p>Insomma: Duchamp era un creativo, va bene. Anche &#8220;Duchamp era solo un creativo&#8221; pu&#242; essere un punto di partenza accettabile. Ma il salto a &#8220;e pertanto non era un artista&#8221; non si giustifica da solo.</p><p>Non si tratta di difendere Duchamp che, tra l&#8217;altro e per quel che se ne capisce dalla lunga intervista con Cabanne, non sembra molto interessato a questo tipo di diatriba.</p><p><strong>Si tratta di provare a capire se quelle tre idee di arte &#8211; Tolstoj, Scruton, Duchamp - apparentemente cos&#236; lontane tra loro, possano, invece, trovare qualche punto di convergenza.</strong></p><p>Duchamp lascia a Cabanne che lo intervista una frase decisamente illuminante, a questo proposito: &#8220;<em><strong>L&#8217;opera artistica &#232; un prodotto a due poli: quello di colui che la realizza e quello di chi la osserva. Attribuisco la stessa importanza allo spettatore e all&#8217;artista</strong></em>&#8220;.</p><p>Dunque, non un oggetto, non un&#8217;idea, non un sentimento trasmesso in una direzione sola: due poli. Chi fa arte, o crea, e chi guarda il risultato.</p><p>Il concetto &#232; presente in Tolstoj: il contagio presuppone qualcuno che riceva. In qualche modo &#232; presente anche in Scruton, perch&#233; la bellezza non esiste senza qualcuno che la riconosca.</p><p>La linea di demarcazione tra i primi due e il terzo sembra stare in questo, che sia Tolstoj sia Scruton danno per scontata l&#8217;esistenza di qualcosa di stabile nell&#8217;opera - un sentimento da trasmettere, una bellezza da contemplare. Duchamp, invece, spazza via quell&#8217;elemento di stabilit&#224; come si toglierebbe lo sgabello da sotto a chi si sta per sedere per fargli un brutto scherzo.</p><p>Ma quel che rimane, dopo questa operazione, non &#232; il nulla: &#232; lo spazio tra i due poli.</p><p><strong>Ossia, la relazione.</strong></p><p>Nella quale Duchamp sembra trovare se non una definizione almeno un sintomo dell&#8217;arte: per lui, ad esempio, i cucchiai africani sono oggetti funzionali, ossia nati per essere usati, che diventano arte secoli dopo attraverso lo sguardo di qualcun altro. L&#8217;arte non &#232; nell&#8217;oggetto in s&#233;, ma nella relazione che si &#232; andata formando nel tempo.</p><p><strong>Contagio e bellezza riconoscibile non esistono senza relazione. E la relazione &#232; ci&#242; che rende possibile il passaggio del sentimento e il riconoscimento della bellezza.</strong></p><p><strong>Quel che cambia davvero, in questa terza idea di arte rispetto alle idee di Tolstoj e di Scruton, &#232; che i perimetri usati tradizionalmente non tengono pi&#249;.</strong></p><p>Per Tolstoj, l&#8217;arte &#232; in un quadro, una scultura, una musica, una danza, uno scritto. Per Scruton, solo in qualcosa che si pu&#242; guardare e giudicare.</p><p>Per Duchamp, anche in un meccanismo pieno di venature, o in un oggetto che cambia statuto ma non forma perch&#233; qualcuno ha deciso cos&#236;.</p><p>O, anche, in una partita di scacchi: dove la mossa di apertura contiene gi&#224; la relazione che accompagner&#224; i due giocatori per tutta la partita, senza che nessuno dei due sappia dove andr&#224; a finire.</p><p>E, forse, senza dovere finire mai.</p><h5><strong>Nota.</strong> Le parole e i brani attribuiti a Tolstoj sono tratti da <em>Che cos'&#232; l'arte?</em> (1897). Le posizioni di Scruton fanno riferimento al documentario della BBC <em>Why Beauty Matters</em> (2009). La citazione di Duchamp riportata da Scruton &#232; tratta dall'intervista della BBC <em>Late Night Line-Up</em> del 5 giugno 1968, cos&#236; come ripresa nel documentario.</h5><p></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em><span>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</span></em></p><p style="text-align: center;"><em><span>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto,</span></em></p><p style="text-align: center;"><em><span>gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</span></em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Where is Art? Tolstoy, Scruton and Duchamp ]]></title><description><![CDATA[What is art? A reflection on Tolstoy, Roger Scruton and Marcel Duchamp.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/where-is-art-tolstoy-scruton-and</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/where-is-art-tolstoy-scruton-and</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 18 Jul 2026 05:11:17 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg" width="353" height="462.44541484716154" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/dbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:900,&quot;width&quot;:687,&quot;resizeWidth&quot;:353,&quot;bytes&quot;:48060,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/207515827?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!X6H1!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdbedd314-29a7-4385-9d4b-459cc76721ca_687x900.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h6 style="text-align: center;">Julian Wasser, Duchamp smoking in front of Fountain, Duchamp Retrospective, Pasadena Art Museum, 1963</h6><p></p><p><em>Paintings, objects, titles.</em></p><p>From 1923, Duchamp produces nothing more for the art system. Officially, at least.</p><p>Yet he doesn&#8217;t leave the scene: he takes part occasionally in group exhibitions, remains a sought-after interlocutor, and &#8212; among other things &#8212; works secretly for twenty years, from 1946 to 1966, on his <em>&#201;tant donn&#233;s</em>: an installation so steeped in creativity that he will decide to accompany it with an assembly and disassembly manual.</p><p>The &#8220;problem&#8221; of art remains central to him, even if he shows no interest in finding an abstract definition for it. As though he had decided to simply <em>make</em>, leaving the examination of theory to someone else.</p><p>But for this very reason, a minimum of comparison is needed at this point.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png" width="375" height="375" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1254,&quot;width&quot;:1254,&quot;resizeWidth&quot;:375,&quot;bytes&quot;:2295973,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/207515827?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Gakw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3490eb8d-aa53-41fb-8b7f-3b34ba2c9222_1254x1254.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><p>Not with all the theories of art that were circulating at the time &#8212; there were many.</p><p>But with two, in particular, that Duchamp would probably have found uncomfortable: Tolstoy&#8217;s, which precedes him and does not account for him, and Scruton&#8217;s, which knows him and condemns him.</p><p>In 1897, Lev Nikol&#224;evi&#269; Tolstoy writes an essay he calls <em>What is Art?</em> &#8212; a long reflection on the need to define it. Because, he argues, given the effort that art and its production demand from artists and those who work around them, there must be a valid measure for identifying which works deserve it.</p><p>That measure is what Tolstoy calls &#8220;contagion&#8221;: the capacity of the work &#8212; or rather, of the artist &#8212; to consciously transmit a feeling to whoever looks at it. The stronger and more sincere the contagion, the truer the work. And so art is wherever feeling manifests itself.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg" width="354" height="429.225" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1552,&quot;width&quot;:1280,&quot;resizeWidth&quot;:354,&quot;bytes&quot;:393808,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/207515827?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8hbf!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4eaa2a1-49b9-41c4-8de5-af86f28a6f26_1280x1552.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h6 style="text-align: center;">Leo Tolstoy 1897</h6><p>More than a century later, Sir Roger Vernon Scruton &#8212; philosopher, polemicist, television journalist &#8212; makes a documentary for the BBC, <em>Why Beauty Matters</em>, in which he argues that contemporary art, by abandoning beauty, has betrayed its own function.</p><p>Kantian &#8220;at heart&#8221;, Scruton holds that when someone says &#8220;this work is beautiful&#8221; they are not simply saying &#8220;this work pleases me&#8221;, but recognising in it something shareable &#8212; aesthetically, emotionally, intellectually. Without this kind of beauty, Scruton argues, art loses its purpose and its meaning.</p><p>It is no surprise, then, that conceptual art is for him a merely marginal phenomenon: because, he maintains, what one can actually look at in it is, at most, the explanation of the work.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg" width="474" height="222" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:222,&quot;width&quot;:474,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:19787,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/207515827?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J-AK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8637af36-218b-4062-8ef1-aef489225008_474x222.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><p><strong>Trying to read Duchamp through Tolstoy&#8217;s eyes is a bit like trying to walk up an escalator that is going down</strong>: you understand more or less what the thing is for, but you cannot help noticing that, for that particular purpose, it simply does not work.</p><p>The feeling that Tolstoy placed at the centre of his search for &#8220;good&#8221; art is, for Duchamp, something that seems to inhabit an entirely different planet &#8212; one he has deliberately left outside every exploration.</p><p>Not only the ready-mades, but all of Duchamp&#8217;s works are almost always removed from feeling and, consequently, from the very possibility of contagion &#8212; with the sole exception, perhaps, of <em>Young Man on a Train</em>, where the title tells us that the artist had a feeling in mind, one that might eventually reach someone else.</p><p>And to Cabanne, Duchamp declares that one must reach a radical indifference, to the point of having &#8220;no more aesthetic emotion&#8221;; and, further, that the functions art once had &#8212; &#8220;the religious, the philosophical, the moral&#8221; &#8212; were swept away when everything was reduced to the eye: <em>&#8220;Ever since Courbet, people have believed that painting should address the retina &#8212; a mistake that almost everyone has gone on making. The retinal shudder!&#8221;</em></p><p><strong>And yet, the operation does not entirely succeed &#8212; assuming that was ever truly his goal.</strong></p><p>Looking at his ready-mades, especially the ones with titles, always produces a feeling: perhaps revulsion, indignation, or ridicule.</p><p>And certainly no one who looks at a snow shovel, a bottle rack, or &#8212; heaven forbid &#8212; a urinal will ever be able to identify with it: there will be no contagion, in Tolstoy&#8217;s strict sense. But feeling, yes.</p><p><strong>Or rather, something more precise: a relation</strong> &#8212; with the object, and with whatever that object brings to mind in whoever is looking at it.</p><p><em>Infecting them.</em></p><p>Things become sharper in the encounter with Scruton, who, unlike Tolstoy &#8212; dead in 1910, never having met him &#8212; not only knows Duchamp, but cites him, and condemns him explicitly.</p><p>In the BBC documentary, Scruton states without hesitation: &#8220;Personally, I believe he did not truly achieve art. Only creativity.&#8221;</p><p>And, even more devastating still: Duchamp &#8220;put a fictitious signature on a urinal and submitted it for an exhibition. The gesture was satirical, intended to mock the art world and the snobbery that surrounds it. And yet it was interpreted differently: as proof that anything can be art.&#8221;</p><p>And yet things are not quite as simple as they seem.</p><p>Scruton&#8217;s argument rests on the conviction that conceptual art cannot be art because what it expresses is a line of reasoning &#8212; not something that can be, or seem, beautiful or ugly.</p><p>A legitimate position, certainly, but a debatable one: there are lines of reasoning &#8212; in philosophy, in mathematics, and even in poetry &#8212; whose beauty, even in Scruton&#8217;s own terms, is difficult to deny.</p><p>Moreover, saying that Duchamp is not an artist but a creative &#8212; as Scruton does &#8212; is a provocative claim that, I would venture, Duchamp would probably have found amusing. But that creativity is not art is also just an opinion &#8212; and the fact that it is an authoritative one is not enough, on its own, to make it a criterion.</p><p>In short: Duchamp was a creative, fine. Even &#8220;Duchamp was only a creative&#8221; might be an acceptable starting point. But the leap to &#8220;and therefore he was not an artist&#8221; does not follow.</p><p>This is not about defending Duchamp who, as far as one can tell from his long conversation with Cabanne, seems largely uninterested in this kind of dispute.</p><p>It is about asking whether those three ideas of art &#8212; Tolstoy&#8217;s, Scruton&#8217;s, Duchamp&#8217;s &#8212; apparently so far apart, might, after all, find some point of convergence.</p><p>Duchamp leaves Cabanne &#8212; who interviews him &#8212; one genuinely illuminating remark on the subject: &#8220;The creative act is not performed by the artist alone; the spectator brings the work in contact with the external world by deciphering and interpreting its inner qualifications and thus adds his contribution to the creative act. I give the spectator as much importance as the artist.&#8221;</p><p>So: not an object, not an idea, not a feeling transmitted in one direction only. Two poles. Whoever makes art, or creates, and whoever looks at the result.</p><p>The concept is present in Tolstoy: contagion presupposes someone to receive it. In some way it is present in Scruton too, because beauty does not exist without someone to recognise it.</p><p>The dividing line between the first two and the third seems to lie here: both Tolstoy and Scruton took for granted the existence of something stable in the work &#8212; a feeling to transmit, a beauty to contemplate. Duchamp, instead, sweeps away that element of stability the way you might pull a stool from under someone about to sit down, just to play a trick on them.</p><p>But what remains, after this operation, is not nothing: it is the space between the two poles.</p><p>That is, the relation.</p><p>In which Duchamp seems to find, if not a definition, at least a symptom of art: for him, African spoons, for instance, are functional objects &#8212; made to be used &#8212; that become art centuries later, through the gaze of someone else. Art was not in the object itself, but in the relation that had formed over time.</p><p><strong>Contagion and recognisable beauty do not exist without relation. And relation is what makes possible the transmission of feeling and the recognition of beauty.</strong></p><p>What truly changes, in this third idea of art compared to those of Tolstoy and Scruton, is that the traditional boundaries no longer hold.</p><p>For Tolstoy, art lives in a painting, a sculpture, a piece of music, a dance, a piece of writing. For Scruton, only in something that can be looked at and judged.</p><p>For Duchamp, also in a mechanism threaded with veins, or in an object that changes its status but not its form because someone decided so.</p><p>Or, also, in a game of chess: where the opening move already contains the relation that will accompany the two players throughout the entire game, without either of them knowing where it will end up.</p><p><em>And perhaps without ever needing to end.</em></p><h5><strong><span>Note.</span></strong> The words and passages attributed to Tolstoy are taken from What Is Art? (1897). Scruton&#8217;s views are drawn from the BBC documentary Why Beauty Matters (2009). The quotation from Duchamp cited by Scruton is taken from the BBC interview Late Night Line-Up (5 June 1968), as quoted in the documentary itself.</h5><p></p>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Prima di discutere l'IA]]></title><description><![CDATA[Liberarsi delle tifoserie. Perch&#233; dire s&#236; o no non basta per farsi un'idea.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/prima-di-discutere-lia</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/prima-di-discutere-lia</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Tue, 14 Jul 2026 17:26:38 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg" width="439" height="548.75" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:439,&quot;bytes&quot;:91751,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/207041792?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dPVH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d954a53-e037-4f0e-a581-44fcbf05e7eb_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><h5><em><a href="https://www.nev.it/nev/2026/07/13/arte-e-ia-giovanna-vernarecci-la-responsabilita-di-pensare/">Nell'intervista che Elena Ribet mi ha fatto per NEV</a> (grazie!) si parla del rapporto fra arte e intelligenza artificiale. Provo a spostare la domanda un passo pi&#249; indietro.</em></h5></div><p>Grazie anche alla continua deflagrazione di temi altamente partigiani &#8211; da genocidio s&#236; o genocidio no (fermo restando che intanto le persone muoiono, e il termine scelto vale pochino), a chi pu&#242; chiudere o aprire lo stretto di Hormuz, perfino a come dovremo votare in Italia, con la sincera e preoccupata speranza che continui a valerne la pena &#8211; il tema dell&#8217;intelligenza artificiale sembra uno dei pochi in cui ognuno &#232; lasciato libero &#8211; pi&#249; o meno &#8211; di pensare quello che vuole.</p><p>Insomma, dell&#8217;IA si occupa, ovviamente, e moltissimo, la pubblicit&#224;, per i suoi molteplici possibili usi. Poi, un po&#8217; a tempo perso, se ne occupano due squadre: s&#236;-IA e no-IA &#8211; quasi come succedeva con i vaccini ai tempi della pandemia.</p><p>Poco spazio resta dunque per un ragionamento non frettoloso; Leone XIV ci ha provato, con la sua enciclica <em>Magnifica Humanitas</em>, ma ancora non si vede se la discussione sociale riuscir&#224; a decollare, o se le parole del Papa resteranno come le altre, messe da parte perch&#233; quella &#232; roba da anime belle.</p><p>Lo dico senza attribuire alle sue parole un&#8217;autorit&#224; che le sottragga alla discussione: da protestante, non credo che alcuna autorit&#224; umana possa farlo.</p><p>Questo non toglie che Leone XIV abbia avuto il merito di prendere sul serio, e con la dovuta attenzione, una questione enorme.</p><p>Proprio per la vastit&#224; del tema sento il bisogno di individuare alcuni punti non tanto da risolvere, quanto da perimetrare, per cercare di capire da che parte cominciare&#8230; a capire.</p><p><strong>E quindi la domanda che, secondo me, arriva prima &#232; quella sulla definizione di IA</strong> &#8211; esercizio non semplice, vista la rapidit&#224; con cui evolve e la vastit&#224; dei suoi campi di applicazione.</p><p><strong>Ma per capire se ci piace o non ci piace c&#8217;&#232; un primo passo da fare: definirla</strong>, ossia trovare una convenzione per dire, almeno a grandi linee, che cosa &#232;.</p><p>Ovviamente non ho una risposta: non possiedo le informazioni scientifiche e filosofiche che occorrerebbero per formularne una.</p><p><strong>Posso dire, per&#242;, che continuo a vederla principalmente come uno strumento.</strong></p><p>Che personalmente uso, e che molto spesso mi aiuta.</p><p>Altre volte, invece, no.</p><p>Non per mancanza di capacit&#224; di mettere in relazione informazioni o di formulare ipotesi &#8211; le possibilit&#224; che ha a disposizione sono enormi &#8211; ma perch&#233; ha bisogno di uno scopo, di una direzione &#8211; e se quella direzione non c&#8217;&#232;, tende comunque a costruirne una plausibile.</p><p><strong>Ma ci&#242; che &#232; plausibile non &#232; necessariamente significativo</strong>, e neppure necessariamente quello che volevi &#8220;significare&#8221; tu.</p><p>Dunque, uno strumento.</p><p>Certamente non paragonabile a un martello o a un motore elettrico: l&#8217;IA riassume, confronta, propone connessioni, genera ipotesi, traduce, scrive, programma &#8211; insomma, amplifica attivit&#224; cognitive complesse, ossia &#232; uno strumento cognitivo.</p><p><strong>Fermo restando che il pensiero &#8211; quello che decide dove andare, perch&#233; andarci e se valga la pena farlo &#8211; rimane una responsabilit&#224; umana.</strong></p><p>Per questo non credo abbia senso ignorare l&#8217;IA. Credo abbia poco senso anche attribuirle una funzione quasi diabolica, come se fosse un soggetto dotato di intenzioni proprie. O innamorarsene come spesso noi umani facciamo delle nuove tecnologie.</p><p>Credo invece che possa essere uno strumento utilissimo, ma che perch&#233; possa esserlo davvero sia necessario e urgente trovare nuovi modi &#8211; o forse far funzionare meglio quelli che consideriamo superati &#8211; per imparare e insegnare a pensare.</p><p><strong>Non necessariamente per arrivare a una conclusione definitiva.</strong></p><p><strong>Piuttosto, per restare nella ricerca.</strong></p><p><strong>Liberandola, almeno un poco, dall&#8217;utilitarismo &#8211; che poi &#232; il grande problema, tutto umano, del nostro tempo.</strong></p><p><br></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, </em></p><p style="text-align: center;"><em>gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div><blockquote><p>P.S. Questa frase &#232; diventata ormai un oggetto d'arredamento... di quelli che non si guardano neppure perch&#233; li vedi tutti i giorni. Per&#242; davvero la diffusione di questa newsletter &#232; importante per me. E questa volta mi permetto di chiederti anche una cosa da influencer: tu cosa ne pensi?</p></blockquote>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Processo a Duchamp - Quinta udienza]]></title><description><![CDATA[Tolstoj e Scruton depongono al processo a Duchamp.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/processo-a-duchamp-quinta-udienza</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/processo-a-duchamp-quinta-udienza</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 04 Jul 2026 06:30:57 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg" width="435" height="435" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1080,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:435,&quot;bytes&quot;:222013,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/204242828?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LoTt!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39ade249-fa01-4c36-9ff4-e8bae250414a_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: center;"><strong>TRIBUNALE DI ATLANTE DI BAFFI</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>VERBALE DI UDIENZA</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Procedimento per</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>&#8220;Omicidio dell&#8217;arte&#8221;</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>A carico di</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Duchamp, Marcel</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Quinta udienza</strong></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Si apre la quinta udienza del processo per assassinio dell&#8217;arte a carico di Marcel Duchamp.</p><p>Signor Pubblico Ministero?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Chiedo di chiamare il primo testimone a carico. Lev Nikol&#224;evi&#269; Tolstoj.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Tolstoj, il romanziere, intende?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>S&#236;, signora Giudice.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Ma non pu&#242; avere conosciuto nulla dell&#8217;imputato, &#232; morto prima che Duchamp cominciasse a &#8230; a produrre, insomma.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Mica bisogna essere vivi per dire qualcosa di importante!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Mi faccia capire, Duchamp: lei &#232; d&#8217;accordo che sia sentito come testimone - o come esperto, forse - una persona che non pu&#242; essersi riferita a lei, perch&#233; non l&#8217;ha conosciuta?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Testimone, esperto&#8230; perch&#233;, quelli che mi hanno conosciuto hanno detto tutti qualcosa di interessante? Tolstoj &#232; morto nel 1910, io a quell&#8217;epoca non esponevo ma dipingevo gi&#224;. Insomma: l&#8217;esprit du temps, signora Giudice!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Parli in italiano, Duchamp, se possibile.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>In italiano? Lo spirito del tempo.</p><p>Ma in francese viene meglio.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Ok. Anzi no: in questo processo non si riesce a fare un passo in una direzione senza divagare verso un&#8217;altra. </p><p>Comunque.</p><p>Prima che io ammetta il conte Tolstoj, mi spieghi, Pubblico Ministero: come mai lo ha chiamato?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Signora Giudice, mi creda: &#232; necessario. Fin qui abbiamo visto e sentito quadri, titoli, pale da neve&#8230; gli strumenti con i quali questa accusa ritiene che l&#8217;imputato abbia ucciso l&#8217;arte. Ma per capire se c&#8217;&#232; stato assassinio, occorre fare un po&#8217; di vittimologia.</p><p>Ossia: come facciamo a capire se l&#8217;imputato &#232; colpevole se non ci intendiamo su cosa &#232; l&#8217;arte?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Quindi lei dubita&#8230;?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Non &#232; questa la mia funzione, signora Giudice. &#200; lei che&#8230;</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ha ragione.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Chi?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Il PM. </p><p>&#200; lei che deve decidere, signora Giudice. Trovo la cosa molto divertente.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Dice, Duchamp?</p><p>Va bene.</p><p>Cancelliere, faccia entrare il primo testimone.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Si accomodi, conte.</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Grazie.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Conte Tolstoj, lei ha dedicato un intero saggio alla domanda: cos&#8217;&#232; l&#8217;arte?</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>S&#236;.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E perch&#233;?</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Beh, diciamo: dopo una vita occupata a farla, l&#8217;arte&#8230; ho sentito il bisogno di capire che cosa avevo fatto, ecco.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ha!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE, PM</strong></p></blockquote><p>Duchamp!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E dica, conte Tolstoj: a quale conclusione &#232; arrivato?</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Che&#8230; Aspetti, posso leggere dai miei appunti, signora Giudice?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>S&#236;.</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Ecco qui: ho concluso che <em>l&#8217;arte &#232; una forma dell&#8217;attivit&#224; umana che ci consente di suscitare negli altri coscientemente e volontariamente i nostri sentimenti per mezzo di certi segni esteriori.</em></p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Pu&#242; spiegare meglio, per favore?</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Provo.</p><p>Un essere umano prova un sentimento. Riesce a comunicarlo. Un altro essere umano lo prova a sua volta. Se questo accade, c&#8217;&#232; arte.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Quindi&#8230;</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Quindi, l&#8217;arte &#232; <em>un mezzo di riunire gli uomini raccogliendoli a unit&#224; di sentimenti.</em></p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Grazie, conte. Duchamp, ha sentito?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Certo, sono qui apposta.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E, mi scusi&#8230; a quale &#8220;unit&#224; di sentimenti&#8221; pu&#242; mai portare uno scolabottiglie in un museo?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Mmh&#8230; Curiosit&#224;? Divertimento?</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Irritazione?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>L&#8217;imputato non faccia ironia! E il teste non faccia lo spiritoso.</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>Non stavo facendo lo spiritoso, suggerivo. D&#8217;altronde sono morto, mica muto!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ha!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>No no no, non cominciamo. Grazie signor conte, lei pu&#242; andare. PM, si sieda per favore. Duchamp, stia zitto se non viene interrogato. Ok?</p><blockquote><p><strong>PM, DUCHAMP, TOLSTOJ</strong>:</p></blockquote><p>Ok</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Chi &#232; il prossimo teste da ascoltare?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ecco, signora Giudice: <span>Sir Roger Vernon Scruton.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Morto anche lui?</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>S&#236;, ma molto dopo Tolstoj.</span></p><p><span>Lui, le opere di Duchamp le ha conosciute bene.</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Ah, s&#236;?</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Duchamp, non tollerer&#242; altri suoi commenti, in questa fase. Sentiamo cosa ha da dirci questo testimone.</span></p><p><span>Si accomodi, sir Scruton.</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Grazie.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Signora Giudice, posso cominciare?</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Vada, Pubblico Ministero.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Sir Scruton, lei conosce l&#8217;opera di Marcel Duchamp?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>La conosco. E ho anche citato una sua intervista nel mio documentario.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Quale documentario?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p>Uno del 2009, per la BBC. In quel documentario citai una frase di Duchamp, perch&#233;...</p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Un momento, un momento.</span></p><p><span>Lasciamo perdere il perch&#233; del documentario, per favore. Mi faccia capire, Sir Scruton, lei sta per riportare una frase dell&#8217;imputato?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Questa &#232; l&#8217;intenzione.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Cancelliere, verbalizzi: il teste cita una frase dell&#8217;imputato. Allora?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Duchamp ha detto: </span><em><span>&#8220;Non &#232; per me molto importante che cosa effettivamente sia un&#8217;opera d&#8217;arte. Non m&#8217;importa della parola &#8216;arte&#8217;: &#232; stata cos&#236; screditata! S&#236;, anch&#8217;io ho deliberatamente contribuito a screditarla.&#8221;</span></em></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Ha!</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>PM! Duchamp, lei riconosce questa sua frase?</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Bah, diciamo di s&#236;.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Diciamo?</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>&#200; fortemente probabile che io abbia detto qualcosa del genere. Per&#242;, io&#8230;</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Per&#242;, lei?</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Voglio dire che io, l&#8217;arte, l&#8217;ho trovata gi&#224; screditata. Insomma, non ho cominciato io.</span></p><p><span>Certo, poi io non &#232; che l&#8217;abbia rimessa in una teca di cristallo come la rosa della Bella e la Bestia, ma&#8230;</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Cosa c&#8217;entrano la Bella e la Bestia?</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Niente, signora Giudice, non si preoccupi.</span></p><p><span>&#200; che qui abbiamo un baronetto e io volevo essere&#8230; raffinato&#8230;</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Non le permetto di prendermi in giro!</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Ah, no?</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Signori!</span></p><p><span>PM, vuole andare avanti con questa deposizione, per favore?</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Si signora.</span></p><p><span>Lei, di fronte a frasi cos&#236; e alle opere dell&#8217;imputato, a che conclusioni &#232; giunto, Sir Scruton?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Che Duchamp non sia veramente pervenuto all&#8217;arte. Solo alla creativit&#224;.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Pu&#242; spiegare la distinzione?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Certo.</span></p><p><span>Chiunque pu&#242; avere un&#8217;idea.</span></p><p><span>Un medico pu&#242; avere una bella idea per curare una malattia devastante &#8212; ma non ritiene per questo di essere un artista.</span></p><p><span>Se un&#8217;idea fosse sufficiente, ognuno potrebbe diventare un artista e ogni oggetto un&#8217;opera d&#8217;arte.</span></p><p><span>Non ci sarebbe pi&#249; alcun bisogno di talento, di gusto, di bellezza.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>E l&#8217;arte concettuale?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Ah, quella!</span></p><p><span>Quella &#232; arte, diciamo cos&#236;, che si sostituisce con la propria spiegazione. Togliete la spiegazione, e non resta nulla che valga la pena di guardare.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Perch&#233; senza bellezza non c&#8217;&#232; arte, mi sembra di avere capito.</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Esatto.</span></p><p><span>La bellezza non &#232; un ornamento. &#200; lo scopo.</span></p><p><span>Per oltre duemila anni a chi avesse chiesto a cosa servono la poesia, la pittura, la musica, la nostra tradizione occidentale avrebbe risposto: alla bellezza.</span></p><p><span>Poi, nel Novecento, abbiamo deciso che non importava pi&#249;.</span></p><p><span>E guardi dove siamo arrivati.</span></p><blockquote><p><strong><span>TOLSTOJ </span></strong><span>(dai banchi)</span></p></blockquote><p><span>Ma </span><em><span>la teoria dell&#8217;arte fondata sulla bellezza, quale ce la presenta l&#8217;estetica, si riduce all&#8217;ammissione, tra le cose &#8220;buone&#8221; di qualche cosa che ci sia piaciuto, o che ci piaccia ancora</span></em><span>! Insomma, oggi contereste i like, immagino.</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p>Non &#232; cos&#236;, conte! Chi giudica qualcosa bello non sta dicendo &#8220;mi piace&#8221;. Sta cercando qualcosa che altri possano riconoscere. Non &#232; una preferenza personale &#8212; &#232; una ricerca di accordo.</p><blockquote><p><strong>TOLSTOJ</strong></p></blockquote><p>E chi stabilisce quando l&#8217;accordo &#232; raggiunto?</p><blockquote><p><strong>SCRUTON</strong></p></blockquote><p>La tradizione!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ha!</p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE (alzandosi in piedi)</span></strong></p></blockquote><p><span>No, basta!</span></p><p><span>Conte, baronetto, non discutete tra voi! Duchamp, non interrompa. PM, dica qualcosa!</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Ma, veramente&#8230;</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE (si siede)</span></strong></p></blockquote><p><span>Calma. Vediamo di arrivare a un punto.</span></p><p><span>Sir Scruton, ho una domanda da farle.</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Prego.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Grazie.</span></p><p><span>Lei dice che la bellezza &#232; lo scopo dell&#8217;arte.</span></p><p><span>Ma chi stabilisce cos&#8217;&#232; la bellezza?</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>L&#8217;ho gi&#224; detto, ma lo ripeto volentieri. Lo stabilisce la tradizione. Il giudizio sedimentato nel tempo.</span></p><p><span>Ci sono standard fortemente radicati nella natura umana che dobbiamo cercare e ricostruire.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Quindi lei non sta dicendo cos&#8217;&#232; la bellezza. Sta dicendo cos&#8217;&#232; la bellezza secondo lei.</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Mmh&#8230; No. Non secondo me, ma secondo una tradizione millenaria, signora Giudice.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Che lei ha scelto di seguire.</span></p><blockquote><p><strong><span>SCRUTON</span></strong></p></blockquote><p><span>Che io ritengo fondata.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Che lei ritiene fondata.</span></p><p><span>Capisco.</span></p><p><span>Cancelliere, verbalizzi.</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Posso dire una cosa?</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>No.</span></p><blockquote><p><strong><span>DUCHAMP</span></strong></p></blockquote><p><span>Peccato.</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Sir Scruton, la ringraziamo. Pu&#242; lasciare l&#8217;aula.</span></p><blockquote><p><strong><span>PM</span></strong></p></blockquote><p><span>Giudice, mi consenta: la testimonianza del baronetto ha stabilito un punto fondamentale&#8230;</span></p><blockquote><p><strong><span>GIUDICE</span></strong></p></blockquote><p><span>Ha stabilito una definizione, Pubblico Ministero. E neppure l&#8217;unica possibile.</span></p><p><span>Per oggi, noi abbiamo finito.</span></p><h5><strong><span>Nota a verbale: </span></strong><span>le parole e le frasi in corsivo attribuite a Tolstoj sono tratte da </span><em><span>Che cos&#8217;&#232; l&#8217;arte?</span></em><span> (1897). Le posizioni di Scruton riprendono il documentario BBC </span><em><span>Why Beauty Matters</span></em><span> (2009). La citazione di Duchamp riportata da Scruton &#232; tratta dall&#8217;intervista BBC del 5 giugno 1968, </span><em><span>Late Night Line Up</span></em><span>, cos&#236; come citata nel documentario stesso.</span></h5><p></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em><span>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</span></em></p><p style="text-align: center;"><em><span>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, </span></em></p><p style="text-align: center;"><em><span>gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</span></em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Il pezzo del 27 giugno]]></title><description><![CDATA[Otto taccuini, un Quaderno e qualche idea nata lungo il cammino.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/il-pezzo-del-27-giugno</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/il-pezzo-del-27-giugno</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 27 Jun 2026 07:00:56 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg" width="422" height="527.5" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:422,&quot;bytes&quot;:277358,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/203552643?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6OsJ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F39388a9c-a558-427f-ad44-176808901594_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Il secondo e il quarto sabato del mese, di solito, escono i taccuini.</p><p>Nel senso che ne pubblico uno, integrale, come segno di gratitudine a chi si &#232; abbonato, o abbonata, e in versione preview perch&#233; anche altri lettori, altre lettrici, possano decidere se risvegliare il loro interesse.</p><p>I primi <strong>8 taccuini</strong>, poi, sono andati a formare un <strong>Quaderno</strong>, che li raccoglie tutti.</p><p>Si &#232; trattato, innanzi tutto, di trovare un filo conduttore &#8211; e cos&#236; sono nati gli <strong>&#8220;Esercizi di sguardo&#8221;</strong>: guardare una cosa che conosci gi&#224; con altri occhi, per ascoltare una storia in pi&#249;.</p><p>Si &#232; trattato, poi, anche di impaginarlo, che non &#232; cosa che si fa in un giorno, provare per credere.</p><p>E, dato che volevo farne un regalo a due cari amici, si &#232; trattato anche di stamparlo: trovare una tipografia (fortunatamente, &#232; andata benissimo), pensare alla copertina, inventarsi un modo per tenerli insieme, trovare il nastro di cotone acconcio... insomma, un&#8217;incursione nel mondo &#8220;artigiano&#8221;, che mi ha divertito ma che non &#232; stata proprio una passeggiata.</p><p>Solo ora, che questa serie &#232; finita &#8211; i podcast sono su Spotify e il PDF di tutto il <strong>Quaderno 01</strong> sar&#224; a breve in vendita (alla ragguardevole cifra di <strong>5 euro</strong>) su Gumroad &#8211; me lo sono riletta tutta d&#8217;un fiato.</p><p>Cos&#236;, forse, mi &#232; venuto in mente <strong>perch&#233; li ho scritti</strong> &#8212; e cosa mi piacerebbe che ci trovasse chi li legge.</p><p>&#200; successo con il <strong>Torso del Belvedere</strong>.</p><p>Ho trovato la storia delle sue riproduzioni, ho scoperto quante volte &#232; stato copiato, ripensato, piazzato in un&#8217;altra opera, interpretato &#8212; insomma, non un pezzo di marmo, per quanto di fattura pregevolissima e storia importante, ma un <strong>mito</strong>.</p><p>Qualcosa che <strong>non smette di funzionare</strong>, nel tempo, perch&#233; racconta un pezzo costante della nostra umanit&#224;.</p><p>Un frammento, che a un certo punto si mette in controluce, e ci rimane finch&#233;, guardandolo, non ci trovi dentro altro &#8212; qualcosa che &#232; e rimane tuo.</p><p>Il barlume di un&#8217;idea, che si spegne, ma continua a lavorare, e prima o poi si ripresenter&#224; a fare da guida, o da suggeritore, su una strada solo apparentemente diversa.</p><p>Per questo i taccuini sono <strong>brevi</strong> &#8212; i prossimi lo saranno ancora di pi&#249;, almeno nella mia intenzione.</p><p>Perch&#233; vorrebbero essere come <strong>un biglietto di un mezzo di trasporto</strong>: che non &#232; ancora la meta, ma comincia a contenere un po&#8217; di viaggio.</p><blockquote><p style="text-align: center;"><strong>Quaderno 01</strong></p><p style="text-align: center;">&#127911; I podcast della prima serie sono disponibili anche su Spotify: [link]</p><p style="text-align: center;">&#128196; Il PDF completo sar&#224; disponibile a breve su Gumroad.</p></blockquote><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Scrivere richiede idee. Ma richiede anche tempo. </em></p><p style="text-align: center;"><em>Se pensi che questo progetto meriti di continuare, un abbonamento o l'acquisto del Quaderno sono il modo pi&#249; semplice per regalarmene un po'.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Tempo con Capogrossi]]></title><description><![CDATA[Quasi tre anni con Giuseppe Capogrossi: segni, linguaggio e un atlante ancora incompiuto.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/tempo-con-capogrossi</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/tempo-con-capogrossi</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Tue, 23 Jun 2026 06:31:26 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg" width="334" height="334" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1080,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:334,&quot;bytes&quot;:192257,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/203082088?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15QM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F598d19d0-a58d-4ee9-9611-cddb3b18d8ab_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Ho passato quasi due anni e nove mesi con Capogrossi, che, per chi fa ricerca in universit&#224;, non rappresentano certo un periodo eccezionale, ma, insomma, per me che allora muovevo i primi passi nella mia personale indagine su come dire quel che l&#8217;arte mi dice, sono stati un tempo davvero lungo.</p><p>Passati come un soffio, ovviamente: facendo lo scivolo sui suoi segni, come da ragazzina lo facevo sul dorso dei leoni in bronzo alla Birreria Pedavena, vicino a Feltre.</p><p>Passati a cercare di capire perch&#233; avrebbero dovuto piacermi pi&#249; dei suoi magnifici pre-segni tonalisti, e a scoprire, alla fine, che era perch&#233; mi parlavano molto di pi&#249;, e dicendomi cose sempre differenti.</p><p>Perch&#233; riuscivano a farmi sentire che forse Capogrossi non voleva che capissimo di pi&#249; di lui, ma del nostro stesso pensiero.</p><p><strong>Eh, lo so: mi piace l&#8217;arte concettuale.<br>O meglio, mi piace il concettuale che si nasconde sempre, pi&#249; o meno bene, quando l&#8217;arte si esprime.</strong> Forse per questo, ora, sto passando ben pi&#249; di nove mesi con Duchamp.</p><p>Tornando a Capogrossi, l&#8217;<a href="https://www.meer.com/it/103879-capogrossi-o-dellarte-che-sceglie">articolo su di lui uscito su Meer </a>nei giorni scorsi in realt&#224; lo avevo scritto cinque mesi fa: non perch&#233; la redazione sia pigra, ma perch&#233; &#232; proprio il mio accordo con quella testata a prevederlo.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg" width="324" height="405" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:324,&quot;bytes&quot;:112879,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/203082088?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!PKsl!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d3683fa-9d09-4b57-9b0f-b3bbb4a426fc_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>All&#8217;inizio questo lungo lasso di tempo tra consegna e pubblicazione mi dispiaceva, e molto: quando scrivi vorresti vedere pubblicato e andare avanti.</p><p>Ora penso invece che, con gli argomenti giusti, sia un bene ritrovarcisi sopra dopo che tanta acqua &#232; passata sotto i ponti &#8211; tante letture, tante mostre, tanti stimoli, anche molto diversi tra loro; insomma, tutto ci&#242; che nel frattempo ha attraversato, e qualche volta fagocitato, il mio tempo di riflessione.</p><p><strong>Capogrossi mi ha lasciato e continua a lasciarmi tantissimo quando devo orientare il mio sguardo, talvolta anche senza che io me ne accorga.</strong></p><p>Mi ha insegnato, ad esempio, la sfida di trovarsi davanti a qualcosa che non puoi capire immediatamente &#8211; e che del tutto, forse, non capirai mai.</p><p>Come avrei potuto innamorarmi del Grande Vetro e di Duchamp, o riuscire a interrogarmi sulle fotografie <em>similnaziste</em> di Kiefer in <em>Besetzungen</em>, o perfino commuovermi davanti a uno degli <em>Ostaggi</em> di Fautrier, senza di lui?</p><p>Frequentarlo, leggere i suoi pochi scritti, osservarne per ore i segni, apprendere il suo amore per la tecnica, parlarne con Tiziana Todi e con Daphne De Luca, dedicargli un podcast e perfino un piccolo <em>Atlante dei segni</em> ancora ostinatamente incompiuto, tutto questo &#232; stato per me imparare almeno i rudimenti di una nuova lingua.</p><p><strong>Una lingua che parla della strada che fa un pensiero quando comincia a girarti dentro, e tu non sai bene da che parte pigliarlo, finch&#233; non capisci che forse non &#232; necessario afferrarlo del tutto: basta lasciarlo galleggiare</strong>, come le serrature cabalistiche &#8211; cos&#236; le chiamava Ungaretti, che di linguaggi nuovi se ne intendeva &#8211; galleggiano, a volte bianche e nere, a volte colorate, sulle tele preparate con minuziosit&#224; quasi certosina.</p><p>Con lui, mi sono divertita a leggere Pollock, che mai avrei potuto sfiorare se i segni non mi avessero educato a guardare prima di capire.</p><p>Mi &#232; stato facile immaginarlo ad Anticoli Corrado, a parlare di toni e colori puri con Cavalli, e figurarmelo in meditabondo silenzio con Colla, ai tempi del Gruppo Origine; o seduto a qualche caff&#232; con Moravia e Morante, e chiss&#224;, magari anche con la sua biondissima moglie Costanza, dalle introvabili fotografie.</p><p><strong>E, devo confessarlo: da allora spesso mi capita che i suoi segni arrivino, come un soffio di vento, a sovrapporsi a ci&#242; che vedo: un autobus passare, le pietre di un muretto a secco, la ringhiera di una scala a chiocciola.</strong></p><p><strong>Sono contenta di poter pensare che il mio tempo con lui, dunque, non &#232; finito.<br>Semplicemente ha cambiato forma: non passo pi&#249; le ore davanti ai suoi segni, ma ogni tanto li ritrovo nel mondo.</strong></p><p>Quanto all&#8217;<em>Atlante dei segni</em>, resta ancora incompiuto, con un ritardo che farebbe sorridere persino Duchamp &#8212; d&#8217;altronde alcune cose non si consegnano, si abitano ancora per un po&#8217;.</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura. </em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, parlane &#8212; a voce, per messaggio, come preferisci. </em></p><p style="text-align: center;"><em>Il passaparola &#232; ancora la strada migliore.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Grazie.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Dispositivi ]]></title><description><![CDATA[Da Nudo che scende le scale ai ready-made: i titoli come motori segreti dell&#8217;opera di Duchamp.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/dispositivi</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/dispositivi</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 20 Jun 2026 06:30:29 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg" width="417" height="417" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1080,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:417,&quot;bytes&quot;:183248,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201570628?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2LOY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F372fd4fb-5471-44e4-8b1c-5c1b77634d88_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p><strong>C&#8217;&#232; un momento, nel gioco degli scacchi</strong>, che cambia improvvisamente il tono dell&#8217;intera partita: quello in cui chi ha riconosciuto lo scacco matto lo dichiara, e la partita &#8212; che fino a quel momento era stata un lavoro lento, quasi impercettibile, di ragionamento reciproco &#8212; si chiude di colpo, con una rapidit&#224; e un senso di definitivit&#224; che sembrano quasi violenti.</p><p>Fino alla prossima partita, almeno.</p><p><strong>I titoli</strong> che Duchamp d&#224; alle sue opere, al pari delle risposte che offre a chi lo intervista, <strong>fanno qualcosa di simile</strong>.</p><p>Arrivano rapidi, quasi potenti, e cambiano lo <em>status quo</em> di chi osserva.</p><p>Ma, a differenza del saluto allo scacco matto, non chiudono una porta: ne aprono molte altre.</p><p>Verrebbe da dire, se non infinite, innumerevoli altre.</p><p><strong>Il titolo inteso non come didascalia</strong>, ma come una sorta di<strong> serbatoio di invenzione</strong>, &#232; un&#8217;idea che appare abbastanza presto nella produzione artistica di Duchamp &#8212; almeno secondo la ricostruzione di s&#233; stesso che egli offre a Pierre Cabanne.</p><p>Ovviamente, poich&#233; &#232; di Duchamp che stiamo parlando, bisogna dimenticarsi qualsiasi scansione temporale e ogni sequenza ordinata: quello della funzione del titolo &#232; un cambio che non pu&#242; essere letto n&#233; come svolta n&#233; come evoluzione &#8212; se non altro perch&#233; non sappiamo nulla di cosa avrebbe potuto causarlo.</p><p>Ad ogni modo, per un certo periodo e in certi casi, i titoli di Duchamp fanno qualcosa di abbastanza normale per un titolo. Magari non spiegano, ma accompagnano lo sguardo: offrono al pensiero di chi guarda una direzione, forse simile a quella percorsa dall&#8217;autore.</p><p><strong>&#8220;</strong><em><strong>Nudo che scende le scale</strong></em><strong>&#8221;</strong> &#232; un meccanismo di questo primo tipo: lo si legge e si sa cosa cercare di intuire nella tela.</p><p>Anche <strong>&#8220;</strong><em><strong>Il re e la regina circondati da nudi veloci</strong></em><strong>&#8221; </strong>&#232;, fino a un certo punto, un titolo che idealmente si posiziona a fianco di chi osserva: nessuno potr&#224; riconoscere in quel che sta guardando le forme di un re o di una regina &#8212; umani o pedine che siano &#8212; n&#233; tantomeno qualcosa che l&#8217;occhio percepisca come nudi, veloci o non. Ma quel titolo individua il tema generale dell&#8217;oggetto osservato: <strong>funzioni, movimento, pensiero &#8212; per quanto gi&#224; parecchio sfilacciato.</strong></p><p>E, ancora, <strong>&#8220;</strong><em><strong>Giovane triste in treno</strong></em><strong>&#8221;</strong>: parlando con Cabanne, Duchamp ricorder&#224; quel titolo come uno dei primi in cui ha potuto introdurre il gioco di parole, l&#8217;humor; ma &#232; proprio quel titolo a offrire &#8212; magari un po&#8217; svogliatamente &#8212; un appiglio a chi guarda, che, ripetendolo a s&#233; stesso, <strong>riesce a sentire che, da qualche parte nella tela, ci sono un giovane, un treno, e la tristezza.</strong></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg" width="220" height="302" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:302,&quot;width&quot;:220,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:20627,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201570628?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NsmH!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c842f18-652e-482a-b339-280632d398d1_220x302.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h5 style="text-align: center;">Giovane triste in treno, 1911</h5><p></p><p><strong>Poi l&#8217;ironia, e la sua sfida, avranno la meglio.</strong></p><p>Se quei primi titoli offrivano un appiglio, quelli successivi diventano la pacca sulla spalla di un amico che vuole che tu ti renda conto della sua battuta.</p><p>In mezzo, c&#8217;&#232; un oggetto strano, sospeso, che appartiene a entrambi i mondi.</p><p>&#200; <em><strong>Lo scolabottiglie</strong></em>.</p><p>Non il ready-made, ossia non l&#8217;oggetto in s&#233;. Ma quel &#8220;non pi&#249; scolabottiglie&#8221; cui Duchamp, dichiarandolo opera d&#8217;arte, mantiene tuttavia il suo nome, di scolabottiglie, appunto.</p><p>Come titolo, &#232; quello che pi&#249; di ogni altro coglie un meccanismo fondamentale del ready-made: <strong>nel momento in cui viene pronunciato, l&#8217;oggetto smette di essere quel che era stato fino ad allora e diventa la sua versione duchampiana.</strong></p><p>Insomma, <em>Scolabottiglie</em> &#232; il titolo che funziona <strong>come una polaroid dell&#8217;idea di ready-made</strong>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg" width="388" height="582" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1440,&quot;width&quot;:960,&quot;resizeWidth&quot;:388,&quot;bytes&quot;:305476,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201570628?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LVxm!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2652bfe1-ab3d-42ba-88b3-d063b6af882f_960x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h5 style="text-align: center;">Scolabottiglie, 1914 ca.</h5><p>Poi arriva una pala.</p><p>Una di quelle per spalare la neve &#8212; noi le vediamo nei film americani, di solito. Appesa al soffitto &#8212; che, tra parentesi, non dovrebbe essere il suo posto.</p><p>&#8220;Che cosa mi rappresenta?&#8221;, potrebbe chiedere l&#8217;osservatore, il cervello alla ricerca spasmodica di appigli.</p><p><em><strong>In Advance of a Broken Arm</strong></em>, risponde Duchamp.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg" width="353" height="470.6666666666667" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:353,&quot;bytes&quot;:339234,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201570628?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2EaE!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe06345c1-d3b4-4b29-b3cf-21cdccb64ca3_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h5 style="text-align: center;">In Advance of a Broken Arm, 1915</h5><p>Ora, se la frase &#8212; intraducibile in italiano &#8212; avesse un senso stabile, potrebbe perfino essere rassicurante: non &#232; dato capire bene il perch&#233;, quella pala appesa al soffitto potrebbe dire una specie di prevenzione, o di presagio, per un braccio che non si &#232; ancora rotto, ma che &#8212; forse &#8212; si romper&#224;.</p><p>Il fatto &#232;, per&#242;, che quelle parole messe insieme non hanno vero senso neppure in inglese &#8212; cos&#236;, ecco strappato da sotto i piedi il tappeto di tutte le osservazioni intelligenti, o psicologiche, o entrambe, in qualche modo formulabili.</p><p>Tuttavia, &#232; proprio perch&#233; il titolo non dice nulla, <strong>chi guarda si ritrova abbandonato a s&#233; stesso e ai pensieri che quel che vede risveglia</strong>: la neve, le nevicate, le pale, i film nordamericani in cui quelle pale si vedono, il fatto che a casa tua non ha mai nevicato cos&#236;; la paura di scivolare, che cosa potresti fare se ti si rompesse un braccio. Perfino, volendo, una breve teoria sull&#8217;utilit&#224; delle assicurazioni.</p><p>Insomma: da un momento che non &#232; dato individuare esattamente, appaiono nell&#8217;universo Duchamp titoli che non stanno pi&#249; davanti all&#8217;opera come un cartellino, n&#233; accanto a chi guarda come un appiglio.</p><p>Assumono invece un&#8217;altra funzione &#8212; o, quantomeno, sortiscono un altro risultato.</p><p>Gli esempi di questi &#8220;titoli del secondo tipo&#8221; sono molti, e tendono a comparire pi&#249; numerosi man mano che Duchamp si allontana da quella che lui stesso chiamava &#8220;pittura retinica&#8221;.</p><p>E tutti sono caratterizzati da questo, che solo apparentemente sono titoli, mentre in realt&#224; sono<strong> dispositivi di messa in moto di un movimento che non &#232; prevedibile</strong>, ed &#232; diverso per ciascuno di coloro che leggendoli guardano una &#8220;produzione&#8221; di Duchamp, o viceversa.</p><p>Volente, divertito, affascinato &#8212; o disgustato &#8212; che sia, chi guarda un orinatoio rovesciato intitolato <em><strong>Fontana</strong></em><strong> </strong>avr&#224; ogni volta associazioni, ricordi, salti laterali, fughe in avanti capaci di portarlo chiss&#224; dove.</p><p>Se questo fosse il suo scopo, se Duchamp lo avesse programmato oppure solo sognato per quei giochi di parole associati ai suoi lavori, non possiamo sapere per certo.</p><p>Ma c&#8217;&#232; un fatto, ed &#232; che con i titoli Duchamp riesce a mettere in moto qualcosa che non finisce.</p><p>Qualcosa che, a me sembra, arriva vicinissimo a quel traguardo che si era posto: <strong>intercettare l&#8217;immagine statica del movimento</strong>.</p><p>Afferrando una parola &#8212; o cinque, o lasciandone una sola appesa alla fine di una frase che non si chiude &#8212; per farne, ogni volta, la <strong>mossa successiva</strong>.</p><blockquote><h5><strong>NB</strong>: <strong>Le parole e le frasi in corsivo vengono per la maggior parte dalle conversazioni Duchamp&#8211;Cabanne raccolte in </strong><em><strong>Marcel Duchamp. L&#8217;ingegnere del tempo perduto</strong></em><strong> (Abscondita, 2009). Alcune passaggi sono costruiti anche a da citazioni da Calvin Tomkins, </strong><em><strong>Duchamp. A Biography</strong></em><strong>, e da Felice Cimatti, </strong><em><strong>Il gesto assoluto. Duchamp, l&#8217;opera d&#8217;arte e il linguaggio</strong></em><strong>.</strong></h5></blockquote><p></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, </em></p><p style="text-align: center;"><em>gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L’arte, in altre parole]]></title><description><![CDATA[Un taccuino su Virgilio Retrosi, le arti applicate e quel punto in cui il bello incontra l&#8217;utile.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/larte-in-altre-parole</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/larte-in-altre-parole</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 13 Jun 2026 07:00:38 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg" width="384" height="543.1400282885431" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/eb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:2000,&quot;width&quot;:1414,&quot;resizeWidth&quot;:384,&quot;bytes&quot;:294203,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/195970125?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mp1i!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Feb1a6b66-3aec-4e2b-9c97-6db2ae2cabdd_1414x2000.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>La cosa pi&#249; sorprendente &#232; che, a oggi, <strong>non ha una voce dedicata su Wikipedia</strong>.</p><p>Eppure <strong>Virgilio Retrosi</strong>, nato nel 1892, morto nel 1975, romano, meriterebbe qualcosa di pi&#249; che la generica, un po&#8217; distratta, definizione di illustratore allievo di <strong>Duilio Cambellotti</strong> che si trova in quasi tutte le &#8211; scarsissime - notizie che il web gli dedica.</p><p>Allievo di Cambellotti, Retrosi comunque lo fu, e con tutto il cuore: <strong>&#8220;Al Prof. Cambellotti, al quale devo tutto&#8221;</strong>, scrisse in una dedica del 1923.</p><p>Non solo perch&#233; Cambellotti era solito tenere rapporti di cordiale amicizia con i suoi allievi-collaboratori, ma soprattutto, mi sembra, perch&#233; Retrosi assorb&#236; e svilupp&#242;, nella sua opera, quella visione del <strong>bello unito all&#8217;utile</strong> che Cambellotti sintetizzava nella figura dell&#8217;<strong>artista artigiano</strong>, vicino ai temi del lavoro operaio e anche vicino a quel <strong>socialismo rivoluzionario antiborghese</strong> che era tipico di quel tempo e che tante inattese conseguenze ebbe nella politica del primo dopoguerra.</p><blockquote><p style="text-align: center;"><strong>Se stai leggendo dalla mail, apri il post: il taccuino completo (testo + PDF + audio) &#232; sotto paywall, per abbonati.</strong></p></blockquote>
      <p>
          <a href="/__u/radio21aprileweb.substack.com/p/larte-in-altre-parole">
              Read more
          </a>
      </p>
   ]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[ Beatrice Hastings, l'arte di scegliere tutto ]]></title><description><![CDATA[Beatrice Hastings, l'arte di scegliere tutto &#8212; Meer Italia, novembre 2025.  giornalista ribelle e musa di Modigliani: una vita di pseudonimi, passioni e verit&#224; reinventate.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/beatrice-hastings-larte-di-scegliere</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/beatrice-hastings-larte-di-scegliere</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Thu, 11 Jun 2026 08:47:26 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!3nPG!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3487af74-d203-4067-8a4e-85dbad89615a_960x1277.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg" width="418" height="743.1111111111111" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1920,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:418,&quot;bytes&quot;:831503,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201568023?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!U5nZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff74f23c5-c54a-4ec1-b034-d21a66aa500c_1080x1920.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Meer Italia, 21 novembre 2025.</p><p>Non era una pittrice, n&#233; una scultrice. Ma creava. Con le parole, con le bugie, con la vita. Beatrice Hastings &#8212; giornalista, ribelle, amante di Modigliani &#8212;ha scelto tutto. Fino alla fine.</p><p><a href="https://www.meer.com/it/92753-beatrice-hastings-larte-di-scegliere-tutto">https://www.meer.com/it/92753-beatrice-hastings-larte-di-scegliere-tutto</a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg" width="276" height="506.736" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:918,&quot;width&quot;:500,&quot;resizeWidth&quot;:276,&quot;bytes&quot;:101427,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201568023?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aqIz!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F87984e30-7f23-4983-993f-f2b3f3c46908_500x918.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h5 style="text-align: center;">Amedeo Modigliani, Ritratto di Beatrice Hastings davanti a una porta</h5><p style="text-align: center;"></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, </em></p><p style="text-align: center;"><em>gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Una shopper blu]]></title><description><![CDATA[Dalla Biennale di Venezia, una riflessione su ikat, south asian futurism e cooperazione come pratica di sopravvivenza.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/una-shopper-blu</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/una-shopper-blu</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Wed, 10 Jun 2026 06:01:07 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg" width="408" height="510" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:408,&quot;bytes&quot;:169634,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Jv97!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd6a81a4-65a6-40a1-bbe8-9e48a3b597f8_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Alla <strong>Biennale di Venezia</strong> non c&#8217;ero mai andata. </p><p>E neanche questa volta, a dire la verit&#224;: cinque ore di treno da Genova, troppo poco il tempo, e l&#8217;entrata all&#8217;Arsenale un sogno neppure sfiorabile per le code e l&#8217;impegno dell&#8217;intervista che mi aspettava.</p><p>Ho potuto annusare l&#8217;aria, per&#242;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg" width="428" height="570.6666666666666" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:428,&quot;bytes&quot;:384555,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XBWy!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0e6764da-c539-4d00-ab8e-644ea75d3cb7_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p> Fortunatamente bel tempo, i traghetti cari ma in orario, donne elegantissime e decisamente artistiche in mezzo a noi mandria un po&#8217; affannata in divisa da resistenza al caldo, ragazzi come personaggi di Neverending Story, e quella sensazione di <em>devo fare in fretta mentre mi sposto perch&#233; senn&#242; non riuscir&#242; a fare abbastanza in fretta, dentro, per vedere tutto quello che vorrei vedere.</em></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg" width="343" height="457.3333333333333" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:343,&quot;bytes&quot;:237966,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Rp85!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F04d4e2d8-da01-49bc-aa32-e309ca8fcd2d_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Ad accogliermi all&#8217;Hotel Metropole, Anna Karas &#8212; PR, artista dentro &#8212; gentilissima, il mio disagio perch&#233; avrei dovuto parlare inglese, un bel buffet che stava per iniziare, le sedie in ordine davanti a un piccolo palcoscenico. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg" width="334" height="445.3333333333333" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:334,&quot;bytes&quot;:201000,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hl_B!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F14cfe14e-353c-4d07-baf0-9db168707d8e_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>L&#224; avrebbero parlato, tra gli altri, gli artisti sostenuti dalla RMZ Foundation e la sua fondatrice.</p><p>Tutto regolare, o meglio <em>regolarmente inaspettato</em>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg" width="317" height="422.6666666666667" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:317,&quot;bytes&quot;:221126,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!V_Hw!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6fd068e-1cdd-4121-aa75-83f1712399c6_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Poi, nella sua presentazione, Himali Singh Soin pronuncia una parola &#8212; anzi due &#8212; che non mi aspettavo:<strong> </strong><em><strong>southeast futurism</strong>.</em></p><p>Cosa mi viene in mente quando arriva la parola &#8220;futurismo&#8221; lo so gi&#224;: velocit&#224;, macchine, accelerazione, la ricerca disperata di un nuovo che ti faccia uscire dalla palude. </p><p>Ho passato con il futurismo italiano abbastanza tempo per avere a disposizione non una ma pi&#249; immagini come etichetta mentale &#8212; il che &#232; un bene, perch&#233; ti mette al riparo dalla visione unica. </p><p>Ma ascoltando Himali mi sono resa conto che il <em>southeast futurism</em> non voleva provocare la mente facendole vedere come potrebbe essere il futuro, previo abbandono del presente. </p><p>Voleva dire un modo con cui &#232; ancora possibile averlo, un futuro, e sperare di entrarci.</p><p>Il lavoro di Himali Singh Soin e David Soin Tappeser &#8212; semplificando brutalmente &#8212; &#232; un ambiente fatto di tessuti, suoni, parole e registrazioni che mette in relazione il subcontinente indiano e le regioni polari, cercando connessioni l&#224; dove normalmente vediamo soltanto distanze.</p><p>Non l&#8217;ho visto, in senso letterale. </p><p>Ma l&#8217;ho ascoltato. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg" width="251" height="334.6666666666667" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:251,&quot;bytes&quot;:213997,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!-5tX!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcb7fc1c-b3f3-4323-8353-441fb9ec1540_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>E in parte l&#8217;ho anche toccato, e in qualche modo ora mi accompagna nelle passeggiate, o corse, per la citt&#224;.</p><p>Ascoltato, perch&#233; David ha suonato un brano della sua musica assolta dalla geografia. </p><p>Perch&#233; Himali ha saputo dirlo bene. </p><p>E perch&#233; Anu Menda &#8212; la fondatrice di RMZ Foundation, che quel progetto lo ha reso possibile &#8212; mi ha detto, nell&#8217;intervista, una frase che non smette di girare nel mio ragionamento: <strong>il significato dell&#8217;opera non si esaurisce nel suo esito finale</strong>. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg" width="287" height="382.6666666666667" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:287,&quot;bytes&quot;:330654,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YoBk!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6d81275d-c91d-432c-b568-62aff7259ac8_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Comprende il processo che la genera: le persone, le competenze, le comunit&#224;, le tradizioni che concorrono a costruirla.</p><p>Toccato, e portato con me, perch&#233; da Venezia sono tornata con una shopper &#8212; quella regalata agli ospiti durante il cocktail di benvenuto.</p><p>&#200; blu. </p><p>Stoffa compatta, cuciture rinforzate, bretelle larghe abbastanza da portarla davvero in spalla. </p><p>Non un gadget promozionale: un oggetto che chiede di essere usato, di entrare nella vita quotidiana. </p><p>La mia ha portato in giro per Roma il pesantissimo catalogo di Tragicomica comprato al Maxxi.</p><p>Sul fondo, una scritta: <em>Sono realizzata al 100% con tessuti riciclati e recuperati da materiali gi&#224; utilizzati. Oggi ho una nuova vita. Il processo che mi ha fatto rinascere permette di risparmiare acqua, elettricit&#224;, energia e alberi. Cos&#236; contribuisco a rendere la Terra un posto pi&#249; felice.</em></p><p>Parole che, prese una per una, sembrano poco, ma, messe insieme, formano un disegno. Come l&#8217;ikat.</p><p>L&#8217;ikat &#232; una tecnica tessile antichissima, diffusa in tutta l&#8217;Asia meridionale e sudorientale. </p><p>I fili vengono tinti prima di essere intessuti: legati in alcune parti, tinti, poi le legature si sciolgono, se ne fanno altre, si tingono nuove sezioni. </p><p>Il disegno si forma &#8212; e si vede &#8212; solo alla fine. </p><p>&#200; distribuito dentro il processo, contenuto in ogni singolo filo, indispensabile all&#8217;intreccio anche quando invisibile.</p><p>Un risultato finale che non appartiene a nessuno, ma solo al suo insieme. Anche se ogni apporto, per quanto filiforme, &#232; sostanziale.</p><p>Guardo i lavori di Himali, ricordo le note di David, guardo la mia shopper blu ormai un po&#8217; spiegazzata dall&#8217;uso, e penso che forse quello che ho vissuto &#232; molto di pi&#249; di un giorno di viaggio, di emozioni e di relazioni iniziate. </p><p>Perch&#233; il viaggio non cancella il mondo e il tempo che gli stanno intorno. </p><p>E per me, in questo mondo e in questo tempo in cui l&#8217;individualismo estremo si vende come efficienza e la cooperazione come ingenuit&#224;, scoprire l&#8217;ikat, come mi &#232; stato raccontato, &#232; stato il modo per pensare un&#8217;ipotesi di sopravvivenza: non del singolo, forse; ma, almeno, del disegno. </p><p>Perch&#233; <strong>nessun filo basta da solo</strong>, e il disegno &#8212; qualunque disegno &#8212; esiste solo perch&#233; esistono tutti. </p><p>E s&#236;: un mondo in cui sia possibile seguire la visione dell&#8217;ikat sarebbe davvero un mondo pi&#249; felice.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg" width="289" height="385.3333333333333" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1600,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:289,&quot;bytes&quot;:195077,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201097187?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DLu!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c4f4a23-b6d8-429a-bb9f-f271ef8f1af8_1200x1600.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.<br><br>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Di segni e di visioni. Lorenzo Viani]]></title><description><![CDATA[Riforma, 4 giugno 2025]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/di-segni-e-di-visioni-lorenzo-viani</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/di-segni-e-di-visioni-lorenzo-viani</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Tue, 09 Jun 2026 05:03:09 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg" width="427" height="533.75" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:427,&quot;bytes&quot;:222397,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201250578?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wjWZ!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa23d228b-0e44-475b-9c57-9b8d0f4dbd9e_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Lorenzo Viani, espressionista toscano, anarchico, amico di Puccini. Una piet&#224; laica che non predica, non spiega &#8212; afferma soltanto la presenza di chi ha scelto di non voltarsi.</p><p><a href="https://riforma.it/2025/06/04/di-segni-e-di-visioni-lorenzo-viani/">https://riforma.it/2025/06/04/di-segni-e-di-visioni-lorenzo-viani/</a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg" width="466" height="313.7733333333333" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:505,&quot;width&quot;:750,&quot;resizeWidth&quot;:466,&quot;bytes&quot;:192222,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201250578?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wI5s!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F36adbcca-4b14-4722-9c59-68660c759c78_750x505.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h5 style="text-align: center;">Lorenzo Viani, Famiglia povera</h5><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg" width="1456" height="803" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:803,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:419779,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201250578?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!B-rA!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff405bd3d-8699-4ef0-8d4d-39ba7bec06d1_1920x1059.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><h5 style="text-align: center;">Lorenzo Viani, Benedizione dei morti del mare</h5><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Lo sguardo di Eugene Berman, da riscoprire nel libro di Monica Cardarelli]]></title><description><![CDATA[Exibart, 2 dicembre 2025]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/lo-sguardo-di-eugene-berman-da-riscoprire</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/lo-sguardo-di-eugene-berman-da-riscoprire</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Tue, 09 Jun 2026 03:18:39 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg" width="493" height="616.25" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:493,&quot;bytes&quot;:230552,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201243253?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zyYY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F869361c9-e436-4165-97b8-e26f96917a83_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Exibart, 2 dicembre 2025.</p><p>Intorno all&#8217;opera di Eugene Berman era calato un muro di silenzio. Monica Cardarelli lo ha riaperto, con pazienza e sguardo laterale.</p><p><a href="https://www.exibart.com/libri-ed-editoria/lo-sguardo-di-eugene-berman-da-riscoprire-nel-libro-di-monica-cardarelli/">https://www.exibart.com/libri-ed-editoria/lo-sguardo-di-eugene-berman-da-riscoprire-nel-libro-di-monica-cardarelli/</a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg" width="416" height="573.7333333333333" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1655,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:416,&quot;bytes&quot;:901023,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201243253?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mTWY!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1ac67adb-bbb3-495e-8310-b389adce2184_1200x1655.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Vlaminck, la belva del colore]]></title><description><![CDATA[Meer Italia, 21 agosto 2025]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/vlaminck-la-belva-del-colore</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/vlaminck-la-belva-del-colore</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Tue, 09 Jun 2026 03:03:21 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg" width="317" height="563.5555555555555" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1920,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:317,&quot;bytes&quot;:890612,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201241597?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SdfK!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08e587f0-9162-4ec2-ab6e-acd91a4bb312_1080x1920.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Meer Italia, 21 agosto 2025.</p><p>Maurice de Vlaminck dipingeva con la stessa furia con cui si frantuma una vetrata. Un barbaro tenero, diceva di s&#233;. E pieno di violenza.</p><p><a href="https://meer.com/it/90530-vlaminck-la-belva-del-colore">https://meer.com/it/90530-vlaminck-la-belva-del-colore</a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg" width="545" height="545" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:545,&quot;width&quot;:545,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:104095,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201241597?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!925r!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc4e92e90-9a00-4e5b-b937-54bbe8646b24_545x545.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Di segni e di visioni. James Ensor]]></title><description><![CDATA[Riforma &#8212; 7 gennaio 2026]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/su-riforma</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/su-riforma</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Tue, 09 Jun 2026 02:43:05 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg" width="392" height="490" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:392,&quot;bytes&quot;:200900,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201239741?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pXBr!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffd80837d-39f8-4db8-ae4f-152b781d7a76_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><p><em>Di segni e di visioni. James Ensor</em> Riforma &#8212; 7 gennaio 2026</p><p>Il link da copiare e incollare sul browser per leggere &#232; questo: <a href="https://riforma.it/2026/01/07/di-segni-e-di-visioni-james-ensor/">https://riforma.it/2026/01/07/di-segni-e-di-visioni-james-ensor/</a></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg" width="790" height="579" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:579,&quot;width&quot;:790,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:196314,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201239741?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc0cfad6f-3f5d-4b38-8369-aa6fce9dc04c_880x727.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!unv2!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8eb36771-7d23-4a15-8d15-1c6c498cea76_790x579.jpeg 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: center;">James Ensor, Cristo che calma la tempesta</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.</em></p><p style="text-align: center;"><em>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, gira questa newsletter </em></p><p style="text-align: center;"><em>a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Oggi su Exibart Daily]]></title><description><![CDATA[Himali Singh Soin e David Soin Tappeser alla Biennale Arte 2026: tessitura ikat, suono e un'idea di futuro che rallenta.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/oggi-su-exibart-daily</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/oggi-su-exibart-daily</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Mon, 08 Jun 2026 06:02:08 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg" width="434" height="542.5" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1350,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:434,&quot;bytes&quot;:145568,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/201093901?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6Vh_!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F96160fec-9979-42eb-ab85-d602724d89fe_1080x1350.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Himali Singh Soin e David Soin Tappeser portano a Venezia un&#8217;idea di futuro fondata sull&#8217;ascolto, sulla tessitura, sui tempi lunghi. Il link da copiare e incollare sul browser per leggere &#232; questo:</p><p><a href="https://www.exibart.com/arte-contemporanea/il-futuro-puo-rallentare-il-south-asian-futurism-alla-biennale-di-venezia/">https://www.exibart.com/arte-contemporanea/il-futuro-puo-rallentare-il-south-asian-futurism-alla-biennale-di-venezia/</a></p><p>Mercoled&#236; su Al congiuntivo arriva l&#8217;obiter dictum &#8212; una shopper blu, di viaggi, tessuti e di un&#8217;ipotesi di sopravvivenza.</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.<br><br>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Processo a Duchamp - Quarta udienza]]></title><description><![CDATA[Nudo che scende le scale, Giovane triste in treno, Scolabottiglie e In Advance of a Broken Arm testimoniano al processo contro Marcel Duchamp.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/processo-a-duchamp-quarta-udienza</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/processo-a-duchamp-quarta-udienza</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 06 Jun 2026 07:01:35 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg" width="570" height="570" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1080,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:570,&quot;bytes&quot;:210774,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/200737182?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zSHM!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd1d04734-3feb-4141-8dc5-a7308feefb70_1080x1080.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: center;"><strong>TRIBUNALE DI ATLANTE DI BAFFI</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>VERBALE DI UDIENZA</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Procedimento per</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>&#8220;Omicidio dell&#8217;arte&#8221;</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>A carico di</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Duchamp, Marcel</strong></p><p style="text-align: center;"><strong>Quarta udienza</strong></p><p></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong>:</p></blockquote><p>Si apre la quarta udienza del processo per assassinio dell&#8217;arte a carico di Marcel Duchamp.</p><p>Signor Pubblico Ministero?</p><blockquote><p><strong>PM </strong></p></blockquote><p>S&#236;.</p><blockquote><p>GIUDICE</p></blockquote><p>S&#236;, e?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E... insomma, signora Giudice, sono un po&#8217; preoccupato.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Perch&#233;?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Abbiamo molto da sentire, ma &#232; una cosa un po&#8217; fuori dell&#8217;usuale, e...</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>E allora non sentiamoli! Intanto, non diranno nulla, vedrete.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Ma chi?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ah, lo chieda a lui. &#200; lui che li ha chiamati, mica io.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Pubblico Ministero?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E certo che l&#8217;imputato non vuole fare questa udienza! Perch&#233; sa bene che potrebbe rimanere incastrato! La sua volont&#224; omicida, anzi <em>articida</em> &#8212; mi consenta questo termine, signora Giudice &#8212; emerger&#224; chiarissimo da questo... ehm... interrogatorio!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Non sa nemmeno come chiamarlo, e vuole che sia decisivo?!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Non le permetto...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Signori! Non siamo a teatro! Abbiamo cominciato da dieci minuti e ancora non so cosa faremo qui!</p><p>Pubblico Ministero, cominci, per l&#8217;amor del cielo!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>S&#236;, signora Giudice, chiedo scusa all&#8217;ufficio per questa mia titubanza.</p><p>Introduco, in qualit&#224; di soggetti informati sui fatti... i titoli.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>I titoli??</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ha!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>I titoli, s&#236;, signora Giudice.</p><p>Perch&#233; il disegno criminoso dell&#8217;imputato emerger&#224; chiarissimo...</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Voglio proprio vedere. Giudice, il PM mi sta mettendo sotto processo...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Duchamp, questo <em><strong>&#232; </strong></em>un processo a suo carico...</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>S&#236;, s&#236;, lo so. Dico che non si pu&#242; prendere ogni mia parola e pensare che debba avere un unico senso di interpretazione! Non sono mica un letterato, io.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Lasci a me decidere cosa si pu&#242; o non si pu&#242; pensare del suo caso, signor Duchamp. Questo &#232; il mio lavoro, non il suo n&#233; quello del PM.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Giudice, posso chiamare il primo?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>La prego. Almeno, cos&#236;, cominciamo. Spero.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Si accomodi, prego. Lei come si chiama?</p><blockquote><p><strong>NUDO CHE SCENDE LE SCALE</strong></p></blockquote><p>Nudo che scende le scale.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ed &#232; nudo?</p><blockquote><p><strong>NUDO CHE SCENDE LE SCALE</strong></p></blockquote><p>S&#236;.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E scende le scale?</p><blockquote><p><strong>NUDO CHE SCENDE LE SCALE</strong></p></blockquote><p>Suppongo di s&#236;.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Suppone?</p><blockquote><p><strong>NUDO CHE SCENDE LE SCALE</strong></p></blockquote><p>Non si capisce molto, a dir la verit&#224;.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ha!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Duchamp! Pubblico Ministero, vada avanti.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>S&#236;, signora Giudice. Signore, lei ha detto testualmente &#8220;non si capisce molto&#8221;. E allora come fa a sapere che &#232; un nudo?</p><blockquote><p><strong>NUDO CHE SCENDE LE SCALE</strong></p></blockquote><p>Perch&#233; &#232; il titolo.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E quindi?</p><blockquote><p><strong>NUDO CHE SCENDE LE SCALE</strong></p></blockquote><p>Il titolo indica la direzione. Dove si arriva, non lo sa nemmeno lui.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Pu&#242; andare, signore. O qualsiasi cosa lei sia.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Pu&#242; andare? Tutto qua?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>La linea accusatoria si delineer&#224; meglio in seguito, signora Giudice. A me qui interessa solo notare che una risposta l&#8217;abbiamo avuta.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>E io, non dico niente?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Dica, Duchamp.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Innanzitutto, faccio notare che <em>ci&#242; che contribu&#236; al suo successo fu il titolo</em>. Il successo del quadro, intendo. <em>Adesso pu&#242; non sembrarlo, dopo tutto quello che si &#232; detto e scritto su quel quadro, ma allora fu scandaloso. Un nudo andava rispettato.</em> </p><p>Quanto allo scendere le scale... caro PM, <em>il movimento &#232; l&#8217;occhio dello spettatore che lo incorpora al quadro.</em></p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Cio&#232;?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Se ci fosse qualcosa da cui difendermi, le direi che la linea difensiva si delineer&#224; meglio in seguito, signor Pubblico Ministero.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Obiezione, Giudice!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Accolta, a qualsiasi cosa sia. Andiamo avanti.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Dica le sue generalit&#224;, per piacere.</p><blockquote><p><strong>GIOVANE TRISTE IN TRENO</strong></p></blockquote><p>Tutte? Ossia anno, materiale, tecnica?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>No. Titolo, solo il titolo. &#200; dei titoli che stiamo parlando, no?</p><blockquote><p><strong>GIOVANE TRISTE IN TRENO</strong></p></blockquote><p>Ah, s&#236;. Giovane triste in treno.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>&#200; perch&#233; &#232; giovane, lei?</p><p><strong>GIOVANE TRISTE IN TRENO</strong></p><p>S&#236;.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>&#200; triste?</p><p><strong>GIOVANE TRISTE IN TRENO</strong></p><p>S&#236;.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>&#200; su un treno?</p><blockquote><p><strong>GIOVANE TRISTE IN TRENO</strong></p></blockquote><p>Fino a prova contraria.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Mi sembra che lei abbia collaborato abbastanza. Pu&#242; andare.</p><blockquote><p><strong>GIOVANE TRISTE IN TRENO</strong></p></blockquote><p>Volevo dire un&#8217;ultima cosa, per&#242;.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Dica.</p><blockquote><p><strong>GIOVANE TRISTE IN TRENO</strong></p></blockquote><p>Io posso dare un appiglio, non una garanzia.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ah! I titoli! <em>In genere, i titoli</em> <em>mi hanno sempre interessato moltissimo. Diventavo letterario, ideandoli.</em></p><p>E questo l&#8217;ho ideato bene, no?</p><p><em>C&#8217;&#232; l&#8217;idea del movimento del treno, e poi quella del giovane triste che si trova nel corridoio e che si sta spostando; c&#8217;erano dunque due movimenti paralleli che si corrispondevano l&#8217;un l&#8217;altro. </em></p><p>Guardi, signora Giudice: <em>il Giovane triste in treno rivelava gi&#224; la mia intenzione di introdurre lo humour nel quadro, o i giochi di parole nel titolo, in questo caso l&#8217;allitterazione tra triste e treno.</em></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Va bene, Duchamp, va bene. Cancelliere, verbalizzi. E noi andiamo avanti.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Nome?</p><blockquote><p><strong>SCOLABOTTIGLIE</strong></p></blockquote><p>Scolabottiglie.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Professione?</p><blockquote><p><strong>SCOLABOTTIGLIE</strong></p></blockquote><p>Servivo per fare asciugare le bottiglie.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ora non pi&#249;?</p><blockquote><p><strong>SCOLABOTTIGLIE</strong></p></blockquote><p>Beh, potrei. Ma comunque no, non pi&#249;.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Intende dire che &#232; andato in pensione?</p><blockquote><p><strong>SCOLABOTTIGLIE</strong></p></blockquote><p>Non esattamente. Ora sono un freelance.</p><blockquote><p>PM</p></blockquote><p>La prego, non mi spieghi cosa intende. Comunque: riconosce nel qui presente imputato colui che l&#8217;ha nominata cos&#236;?</p><blockquote><p><strong>SCOLABOTTIGLIE</strong></p></blockquote><p>No. Direi proprio di no.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>No? Perch&#233;?</p><blockquote><p><strong>SCOLABOTTIGLIE</strong></p></blockquote><p>Perch&#233; mi chiamavo gi&#224; cos&#236;. E in effetti potrei far asciugare fino a 24 bottiglie contemporaneamente.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Ma?</p><blockquote><p><strong>SCOLABOTTIGLIE</strong></p></blockquote><p>Niente ma, signor Pubblico Ministero: non serve cambiare nome per cambiare scopo.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Good boy!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Nome?</p><blockquote><p><strong>IN ADVANCE OF A BROKEN ARM</strong></p></blockquote><p>In Advance of a Broken Arm.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Tradotto: in previsione di un braccio rotto, no?</p><blockquote><p><strong>IN ADVANCE OF A BROKEN ARM</strong></p></blockquote><p>Mmh...</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Mmh, cosa?</p><blockquote><p><strong>IN ADVANCE OF A BROKEN ARM</strong></p></blockquote><p>Potrebbe anche essere: a risarcimento. A risarcimento di un braccio rotto, ecco.</p><blockquote><p>PM</p></blockquote><p>Ma cambierebbe tutto il senso!</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Ha!</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Giudice, vuole dire all&#8217;imputato che non commenti le mie domande? Questa corte merita rispetto.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Signor Duchamp...</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Capito, Giudice, capito. Anche se...</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Basta cos&#236;. PM, vada avanti per cortesia.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Certo, Giudice. Dunque, dicevamo... Ah s&#236;, il senso. Effettivamente, chi pu&#242; capire il senso di una mente... articida?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Giudice, obiezione, obiezione!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Accolta, non &#232; questo il momento delle conclusioni.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Lei, comunque, signor In Advance of a Broken Arm, che cos&#8217;&#232;?</p><blockquote><p><strong>IN ADVANCE OF A BROKEN ARM</strong></p></blockquote><p>Devo essere visto insieme con l&#8217;opera, se vuole che io dica qualcosa.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Che pazienza ci vuole! Ci descriva l&#8217;opera, allora.</p><blockquote><p><strong>IN ADVANCE OF A BROKEN ARM</strong></p></blockquote><p>Mmh. Non &#232; il mio mestiere, comunque&#8230; Diciamo che &#232; una pala da neve, appesa al soffitto.</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Una pala da neve appesa al soffitto. Ha verbalizzato, Cancelliere?</p><blockquote><p><strong>CANCELLIERE</strong>: S&#236;. E no.</p></blockquote><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>S&#236; e no? Ma cos&#8217;&#232;, un&#8217;epidemia?</p><blockquote><p><strong>CANCELLIERE</strong></p></blockquote><p>Ho verbalizzato che il soggetto informato sui fatti afferma che per capire il senso del titolo bisogna vedere anche l&#8217;opera.</p><p>Non ho potuto verbalizzare il senso di questo titolo, perch&#233; non l&#8217;ho capito.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>Evviva! <em>Quando scrissi questa frase speravo, evidentemente, che tutto ci&#242; non avesse senso.</em></p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>E invece?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>E invece ce l&#8217;ha, il senso! Guardi, ad esempio io...</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p><em>Ma in definitiva tutto finisce per averne uno, di senso. </em>Non importa quello che ci vede lei, PM. E neppure quello che ci vede il Cancelliere. Importa il movimento.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Basta cos&#236;. Non facciamo entrare anche la filosofia in questo processo.</p><p>Il soggetto informato sui fatti pu&#242; andare, Pubblico Ministero?</p><blockquote><p><strong>PM</strong></p></blockquote><p>Per me, s&#236;.</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Duchamp?</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP</strong></p></blockquote><p>S&#236;. Ma... gli altri?</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Gli altri... se ce ne sar&#224; bisogno, in una prossima udienza.</p><p>Ho la testa appesa al soffitto come fosse una pala da neve.</p><blockquote><p><strong>DUCHAMP, PM</strong></p></blockquote><p>Ha!</p><blockquote><p><strong>GIUDICE</strong></p></blockquote><p>Cancelliere, verbalizzi:</p><p>Gli altri titoli&#8230; cio&#232; gli altri soggetti informati sui fatti vengono rinviati a una prossima udienza.</p><p>Signori, questa udienza &#232; tolta.</p><p>Buon pomeriggio.</p><h5><strong>Nota a verbale: Le parole e le frasi in corsivo vengono per la maggior parte dalle conversazioni Duchamp&#8211;Cabanne raccolte in </strong><em><strong>Marcel Duchamp. L&#8217;ingegnere del tempo perduto</strong></em><strong> (Abscondita, 2009). Alcune passaggi sono costruiti anche a da citazioni da Calvin Tomkins, </strong><em><strong>Duchamp. A Biography</strong></em><strong>, e da Felice Cimatti, </strong><em><strong>Il gesto assoluto. Duchamp, l&#8217;opera d&#8217;arte e il linguaggio</strong></em><strong>.</strong></h5><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Questo spazio vive di tempo, studio e cura.<br><br>Se quello che hai letto ti &#232; piaciuto, gira questa newsletter a chi pensi possa apprezzarla.</em></p></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Asini, prigioni e teatri]]></title><description><![CDATA[Un carcere, un teatro, un asino che vola. Di libert&#224;, e di ali.]]></description><link>https://radio21aprileweb.substack.com/p/asini-prigioni-e-teatri</link><guid isPermaLink="false">https://radio21aprileweb.substack.com/p/asini-prigioni-e-teatri</guid><dc:creator><![CDATA[Giovanna Vernarecci]]></dc:creator><pubDate>Sat, 30 May 2026 07:01:12 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_webp, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg" width="382" height="540" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:540,&quot;width&quot;:382,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:63087,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://radio21aprileweb.substack.com/i/195631094?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_424, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_848, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1272, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!9IPR!, /__u/radio21aprileweb.substack.com/w_1456, /__u/radio21aprileweb.substack.com/c_limit, /__u/radio21aprileweb.substack.com/f_auto, /__u/radio21aprileweb.substack.com/q_auto:good, /__u/radio21aprileweb.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16a99ff6-3e4d-45fd-91a5-22d35eed5b19_382x540.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p></p><p><strong>Un asino grigio e azzurro</strong> vola con le sue grandi ali, su un muro color ocra che sa di tardo medioevo, verso una finestra &#8212; come se volesse curiosare in quella casa.</p><p>Poco pi&#249; in l&#224;, verso il fiume, eccolo di nuovo, quasi protettivo su una piccola folla mediamente pacifica ma senza dubbio contestatrice.</p><p>Se lo superi e sali le scalette verso il Lungotevere, a segnare il confine tra terra e acqua c&#8217;&#232; una grande placca di marmo.</p><p>La chiamano fontana ma nulla vi scorre.</p><p>&#200; dedicata a un teatro, ma il teatro non c&#8217;&#232;.</p><p>Quasi cinquecento anni a tappe, anche molto diverse tra loro, in una manciata di metri quadrati.</p><p><strong>Tor di Nona: un pezzetto della sua, e della nostra, storia.</strong></p><blockquote><p><strong>Per abbonate e abbonati: il testo completo, il PDF e l&#8217;audio continuano nel post.<br>Dalla mail, basta aprirlo per proseguire.</strong></p></blockquote>
      <p>
          <a href="/__u/radio21aprileweb.substack.com/p/asini-prigioni-e-teatri">
              Read more
          </a>
      </p>
   ]]></content:encoded></item></channel></rss>