sa tuwing may nagtatanong sa'kin kung kamusta raw ako, kusa nang bumubuka ang mga labi ko sabay sambit ng “okay lang”na para bang alam na niya ang gagawin kapag may nagtanong ng ganoon.

wala eh, napakadaling sambitin ng “okay lang” kaysa sa tunay kong nararamdaman. kasi kapag sinabi kong okay lang at kaya ko pa, tapos na ang usap hindi ko na kailangan magpaliwanag pa.

pero sa totoo lang minsan napapagod na ako, ang bigat na, at ang hirap nang magpanggap. yung tipong wala akong ibang matakbuhan kundi ang sarili ko, walang ibang nakakaintindi kundi ang sarili ko lang ulit.

bakit ba kasi ako sinanay nang ganito ng mga magulang ko, yung tipong hindi ka pwedeng sumagot nang pagod ka kasi sasabihin nilang mas pagod sila, wala kang karapatan mapagod kasi mas lamang sila.

sino nga naman ako para mapagod eh sila itong araw-araw nagsasakripisyo para sa amin. pero, hindi ba porket mas lamang sila wala na akong karapatan makaramdam ng pagod? taong lang din naman ako, hindi ako robot na kahit anong iutos niyo kayang gawin lahat.

lumaki akong iniisip na mas lamang silang lahat sa'kin, na wala akong karapatan mapagod dahil mas pagod sila.

“kamusta araw mo?”okay lang

“pwede bang gawin mo ‘to?” okay lang

“pagkatapos mo diyan ito naman ha” okay lang

nakakapagod, para na akong sirang plaka. parang robot na kapag inutusan mo ng kahit ano kaya niya.

hindi ko magawang humindi kasi iniisip ko na wala akong karapatan, na dapat kaya ko lahat, kahit sa totoo hindi na talaga.

pero sana balang araw matutunan ko ring sumagot ng tunay kong nararamdaman, hindi ang natutunan kong “okay lang”

sana mapagtanto rin ng sarili ko na walang masamang mapagod, walang masama sa hindi pagiging okay, at higit sa lahat walang mas lamang, lahat tayo pagod sa sari-sarli nating paraan malaki man o maliit, deserve natin ng pahinga.

tandaan niyo sanang walang masamang magpahinga, hindi lahat ng bagay dapat kaya natin, hindi kabawasan ng pagkatao ang pagtanggi.

dahil pasensya na kung hanggang ngayon hindi pa kayang tanggapin ng sarili ko na may karapatan akong mapagod.

dahil kung tatanungin niyo ako ngayon,

isa lang ang aking sagot,

okay lang ako—dapat at lagi.

pagka-uwi ko galing paaralan, malakas ang buhos ng ulan. nabasa pa nga ang suot kong uniporme ganundin ang aking bag dahil sa maliit at mumurahin kong payong, na kapag hindi mo hinawakan ng maayos lilipad ito kasabay ng malakas na hangin.

ako'y naupo sa tapat ng aming bintana, palakas nang palakas ang buhos ng ulan kasabay nito ang paglakas ng kabog ng aking dibdib dahil sa pag-aalala kila nanay at tatay, panigurado basa na sila ng ulan pagtatrabaho, nilulusong ang baha para may laman ang aming hapag ngayong gabi. habang pinagmamasdan ko ang labas na unti-unti nang nilalamon ng baha, nangangamba na akong lumingon sa aking likuran, dahil panigurado nakalubog na ang aking mga paa habang nakalutang naman ang aming mga gamit.

hindi ko na alam ang aking mararamdaman, mangamba o ngumiti? dahil ganun naman tayong mga pilipino diba, na kahit gaano kahirap ang ating pinagdadaanan humahanap pa rin tayo ng paraan para sumaya, para pagaanin ang ating loob kahit tinatarantado na tayo ng gobyerno. ni pag-alis nga sa kinatatayuan ko hindi ko na magawa, pagod na pagod na ako sa sistemang kahit anong sigaw mo— yung halos mawalan ka na ng boses, wala pa ring pagbabago.

pagod na akong lumusong sa baha, habang sila'y nakasakay sa magagarang sasakyan. hindi manlang kilala ng mga paa ang tubig baha. at ultimong flood control na para sa mga pilipino, ninakaw pa sa atin.

pagod na akong pumila para makahingi ng tulong para pandagdag pambili ng gamot ng aking mga magulang. pero mamamatay na lang ata sa sakit ang mga magulang ko, pang number 113 pa rin kami sa pila, malas mo pa kung kailangan niyo pa bumalik bukas kasi cut off na.

pagod na ako sa patuloy na pagtaas ng presyo ng bilihin. yung tipong hindi na maabot ng aming bulsa sa sobrang taas, daig mo pa ang bumibili ng ginto sa sobrang taas ng presyo. walang magawa kundi ang pagtipid, kahit sa totoo lang wala na talagang titipirin.

nakakapagod pero higit sa lahat nakakagalit. hindi dapat ganito. hindi dapat porket nakakayanan natin, hindi na bibigyan ng solusyon. hindi dapat tayo pumapayag sa kakarampot na serbisyo, dahil deserve natin nang mas higit pa. huwag sana tayong mapagod na bumoses ng pagbabago, sa mga nakaupong hindi ko alam kung bingi o nagbibingi-bingihan lamang? o kaya naman sadyang wala na silang pakialam.

dapat ba lagi nalang tayong matatag? hanggang kailan pa ba tayo magiging matatag? kaya't huwag niyo sana akong itatakwil kung hindi na kayang magpanggap ng aking mga labi na sumaya. pagod na ang katawan ko, pero hindi kailan man ang boses ko na sumigaw ng pagbabago.

tuwing gabi, kapag ang araw ay lumubog na, kasabay ang unti-unting pagbukas ng mga ilaw sa kalsada, may handaang nagaganap sa aming tahanan. ito'y hindi magarbo, ngunit sapat na upang mabusog ang mga kumakalam naming sikmura— ang aming munting hapunan.

pagbukas ng pinto ng aming tahanan, iniluwa noon ang aking tatay na galing sa trabaho. ang mga hakbang ay mabigat, ang kaninang maayos at maputing damit ay nabalot na ng dumi—dala ng maghapong pagtatrabaho. walang imik, tahimik lamang na naglalakad, tila ba sapat na ang katahimikan bilang pagbati.

habang si nanay na pagod sa maghapong pag-aasikaso sa aming magkakapatid, at paggawa ng gawaing-bahay. laylay na ang balikat, ang kaniyang mga mata ay mabigat na, ngunit pumapasok pa rin sa kusina, upang magluto ng kung ano lang ang kinaya ng kakarampot naming kita. tuyo na limang piraso, sapat lang sa bilang ng miyembro ng pamilya, at ang isang pirasong instant noodles na daig pa ang sinigang, sa dami ng sabaw para lahat ay makatikim. at ang paglalagay niya ng pagkain sa mesa ay senyales na handa na ang hapunan.

habang nakaupo na ang lahat sa mesa ay walang nagsasalita, tanging mga kalansing lang ng kutsara at tinidor ang maririnig, gayundin ang paghigop ng sabaw—na halos mawalan na ng lasa pero sapat na para painitin ang sikmura ng bawat isa sa amin.

sa katahimikang iyon, may mga salitang lumulutang sa hangin, ngunit hindi kayang sabihin ng bibig.

gusto kong sabihin sa tatay, na alam kong hindi sapat ang salitang salamat, sa kaniyang pagpapakapagod para kami'y mabuhay. mahal kita, tatay.

at kay nanay, na alam kong pagod na, pero andiyan pa rin, handang umalalay sa amin. mahal din kita, nanay.

at sa aking mga kapatid na tiis lang muna, kaya natin 'to basta magkakasama.

hindi sa ayaw kong sabihin, sadyang may mga bagay lamang na masyadong malalim para sa salita.

ngunit sa kabila ng katahimikan, nakikita ko ang pagmamahal namin sa isa't-isa sa mga malilit na bagay.

sa simpleng pagsandok ng kanin ni tatay para kay nanay, kahit hindi pa naman ito humihingi. ang pagbibigay ni nanay ng kanyang tuyo sa amin sabay sambit ng "sa inyo na, busog pa ako" kahit ang sa totoo ay tinitiis lamang niya ang gutom para kami'y makakain ng maayos. ang paglapag ni ate, ng maiinom na tubig sa mesa, pantawid uhaw. na kahit mga pagod ay pinipili pa ring pagsilbihan ang bawat isa. ang pagmamahal na hindi kailangan ng salitang "mahal kita" para maramdaman. ngunit ito ay naroroon—sa bawat pagsandok ng kanin, pagbibigay ng ulam, at sa bawat tahimik na presensya.

at habang kumakain kami, may isang bagay ang naririnig ko sa gitna ng katahimikan—isang tahimik na pangako. na sa bawat kagat ng tuyo at higop ng sabaw, may pangako na hindi kami susuko at pipiliing magpatuloy, nang sa gayon, masagana na ang susunod naming hapunan.

malungkot man kung titingnan ang aming hapunan, ngunit para sa akin nakikita ko ito bilang isang natatanging oras sa buong araw na magkakasama kaming pamilya, kahit tahimik, kahit pagod. dahil minsan, ang pinakamalakas na "mahal kita" ay hindi sinasabi. ito ay naririnig sa tahimik na hapunang magkakasama.

isa sa aking napagtanto ay ang tunay na kayamanan ng pamilya ay hindi nasusukat sa laman ng mesa, kundi sa kung sino ang nakaupo rito, kahit tahimik, kahit pagod, kahit tuyo at instant noodles lang ang ulam.

tuwing paglabas namin galing paaralan nakikita ko na ang hilera ng mga tricycle na naghihintay ng pasahero, may ilan pa na nagtatawag ng mga estudyante upang sakanila sumakay. nakikita ko pa nga ang mga kaibigan ko na sumasakay habang kumakaway sa akin upang magpaalam. habang ako, heto maglalakad, hindi naman sa wala akong pera pamasahe sadyang ayaw ko lang munang umuwi.

ewan ko ba pero gustong-gusto ko yung naglalakad tuwing hapon— yung papalapit nang lumubog ang araw. na tila ba nag-iiba na ang ihip ng hangin, mas malamig na. ang kaninang kulay asul na langit ay unti-unti nang napapalitan ng kulay kahel. humihina na rin ang ingay ng mga sasakyan, mga boses, at ang pagmamadali ng lahat— senyales na patapos na muli ang isang nakakapagod na araw.

habang binabaybay ko ang daan pauwi, hindi ko namalayan na bumabagal na rin pala ang aking mga hakbang, hindi nagmamadali, tila sumasabay sa pagbagal ng paligid. pinagmasdan ko ang aking mga nadaraanan— ang kalsadang puno ng mga sasakyan, na panigurado ako sakay-sakay ang mga taong galing sa kani-kanilang trabaho, hindi na makapaghintay na makauwi upang magpahinga. ang mga bahay na buhay na ang mga ilaw, ang mga batang naglalaro sa tapat, habang yung iba kumakaway na para magpaalam, sabay sambit nang "bukas ulit". mga taong nakaupo sa kani-kanilang beranda, nagkakape, parang walang ibang hinihintay kundi ang gabi. at ang mga palaboy na aso't pusa na nagpapahinga sa tabi ng kalsada, handa na ulit sa kalbaryo ng lansangan kinabukasan. at sa mga sandaling iyon, tila ako rin ay humuhupa, at napagtantong hindi lang pala ako ang napapagod, lahat pala tayo. na sa pagtatapos ng araw, ang hanap din ay kapayapaan.

hindi ko aakalain na sa simpleng dapithapon ko lang pala matatagpuan ang pahinga na kailangan ko. hindi kailangan ng malayong byahe at mahabang bakasyon, sapat na ang kaunting oras kasabay ang paglubog ng araw. hindi ko kailangan gumastos, sapat na ang malamig na simoy ng hangin at ang tahimik na paligid, kung saan hindi ko kailangan maging perpekto o tapusin ang lahat, dahil may dapit hapon na nagpapa-alala sa akin na kailangan ko rin huminto at magpahinga pansamantala.

sa haba nang aking nilakad, hindi ko namalayan na nasa tapat na pala ako ng pinto ng aming tahanan. kasabay nito ang pagdilim ng kalangitan, senyales na tapos na ang aking pansamantalang pahinga, dahil panigurado kanina pa ako hinihintay ng mga plato na kailangan kong hugasan, mga balde na kailangan kong lamnan, at mga gawain sa paaralan na kailangang ipasa kinabukasan.

kaya ako'y lubos na nagpapasalamat, dahil may dapithapon na pwede kong masandalan nang walang naririnig na reklamo, naiintindihan ang pagod na nararamdaman ko, kahit hindi ko sabihin. yung hindi ko kailangan magpanggap na kaya ko pa, dahil alam niyang kaunti na lang bibigay na ang katawan ko. kaya't huwag ka sanang mapapagod na aking maging sandalan at pahinga sa nakakapagod na mundo.

madalas kong marinig ang mga katagang "money can't buy hapiness" kung saan sinasabi na hindi kayang bilhin ng pera ang kaligayahan. sa kabilang banda totoo naman ito, pero sa katulad kong lumaki sa hirap, iba ang dating sa akin.

napakadaling sambitin para sa mga taong hindi pa nararanasan magtiis ng gutom dahil walang pera pambili ng pagkain. sa mga taong hindi kailangan mag-mistulang palaboy dahil walang permanenteng tirahan. at sa mga taong hindi kailangan magtiis ng sakit, dahil imbis na ipambili ng gamot, sa pagkain na lang.

kapag walang-wala ka, ang pera ay hindi luho, kundi kasangkapan para mabuhay pa kinabukasan.

para sa katulad kong lumaki na ma-suwerte na kung makakain ng tatlong beses sa isang araw, at sobrang suwerte ko na siguro kung may miryenda pa— ang bawat piso ay mahalaga. para sa akin ang bawat piso ay may kaakibat na problema— utang, pagkain, gamot, at pambaon sa paaralan. kaya naman wala na akong pakialam sa mga mamahaling bagay, ang kailangan ko ginhawa, kung saan hindi na namin kailangan alalahanin kung paano itatawid ang panibagong bukas.

hindi pera ang bumibili ng kaligayahan ng bawat tao. ngunit ang kawalan nito ang nagpapahirap sa mahihirap.

kaya't kapag gusto ko ng maraming pera, huwag mo sana akong husgahan. dahil hindi ko ito sinasabi upang magmukhang pera, sinasabi ko ito dahil pagod na akong marinig ang mga kumakalam naming sikmura. pagod na akong marinig ang mga salitang "tiis lang muna" kahit hindi ko alam kung hanggang kailan pa kami magtitiis. pagod na akong mangamba gabi-gabi, kasi alam kong kalbaryo nanaman ang naghihintay sa amin kung paano makaka-kain kinabukasan.

sapagkat sa totoo lang, hindi pera ang nagpapasaya sa akin. ang nagpapasaya sa akin ay pag-asang sana balang araw, hindi na namin aalalahanin ang bukas.

kapag middle child ka, hindi ka raw paborito.

'yan ang mga katagang madalas kong marinig sa mga kaibigan, kaklase, kapitbahay, o kaya naman sa mga tao sa internet. na kesyo ang panganay daw ang mas mahal ng mga magulang, dahil sila ang unang anak, ang bunso na laging pinapaboran, dahil sila ang mas bata, at ang middle child ayun napapansin lang kapag may problema sa bahay.

sa totoo lang sa tuwing nakakarinig o nakakabasa ako ng patungkol dito, hindi ako naniniwala, dahil ang katuwiran ko iba-iba naman tayo ng magulang, sabihin na nating may mga magulang na may paborito, pero mayroon din namang pantay-pantay ang pagmamahal sakanilang mga anak. dahil hindi lahat ng naranasan ng iba, dapat maranasan ko rin.

pero mali pala ako, dahil kung aalahanin ko ang mga karanasan ko nung bata ako, masasabi ko na isa rin pala ako sa mga sinumpa ng pagiging middle child.

noon, kapag sumusobra ang sahod ng tatay, tinatanong niya kami kung may gusto kami ipabili, walang pag-aatubiling sinasabi agad ng dalawa kong kapatid ang gusto nila at naiibigay agad, pero ako sabi ko pera na lang para kapag may kailangan ako, mabibili ko agad. nangako ang tatay na ibibigay sa sunod na sahod, pero ilang linggo o buwan na ang lumipas wala akong natanggap kahit piso. pero okay lang, naiintindihan ko naman baka kasi kulang pa yung sahod ni papa sa pangastos namin sa araw-araw kaya hindi na niya ako nabigyan.

sunod naman ay nangyari noong pasko, sobrang saya ko noon kasi ang dami kong napamaskuhan, ang dami ko na ngang naiisip na mga bibilhin katulad ng bagong damit at magandang wallet. pero kinailangan hiramin ng tatay ang perang napamaskuhan ko para may pang-kain kami, dahil pagkatapos pa siya ng bagong taon makakapag-trabaho ulit at wala na kaming panggastos. samantalang yung mga kapatid ko masaya sa mga bago nilang gamit, habang ako hanggang imahinasyon nalang ang bago kong damit at wallet. pero okay lang ulit, naiintindihan ko, masaya pa nga ako noon dahil masarap ang ulam namin.

ngayong malaki na ako, ngayon ko lang naramdaman yung galit at tampo na kailanman hindi sumagi sa isip ng batang ako, dahil ang lagi niyang sinasabi okay lang, naiintindihan ko, at higit sa lahat sanay na ako. pero hindi pala dapat ganun, hindi dapat ako masanay sa ganung trato, dahil deserve ko rin naman ang pagmamahal ng isang mgaulang, pagmamahal na hindi ko kailangang kuwestiyunin ang halaga ko. at higit sa lahat, hindi lahat ng bagay kailangan dapat kong maintindihan.

muli, hindi ako naniniwala sa sabi-sabi ng iba, pero mga magulang ko na mismo ang nagpatunay —that being a middle child is really a curse.

- :)

bata pa lang ako malinaw na sa akin na mahirap lang kami, sakto lamang ang kinikita ng aking tatay, minsan nga kulang pa kaya naman napipilitan kaming mangutang. lahat na ata ng hirap naranasan namin, mapalayas dahil walang permanenteng bahay, walang makain, lubog sa utang, pero hindi kami pinabayaan ng mga magulang ko. kapos man pero lagi silang humahanap ng paraan para kahit papaano may laman ang aming maliit na mesa.

lumalaki akong walang ibang iniisip kundi ang kung paano makakatulong sa aking mga magulang, nang sa gayon magkasya ang sahod ng aking tatay. lahat na ata ng klase ng pagtitipid nagawa ko. hindi ako mahilig magpabili, dahil imbis na ibili para sa sarili ko, panggastos nalang namin sa mag-hapon. natutunan ko rin magtiis ng gutom, dahil tuwing binibigyan ako ng nanay ko ng baon para ipang-kain sa paaralan hindi ko ito ginagastos, iniipon ko, dahil natatakot ako na baka bukas walang maibigay ang nanay ko, hindi ako makapasok.

akala ko sapat na lahat ng pagsasakripisyo ko para piliin ko naman ang makakapagpasaya sa sarili ko kahit papaano, pero hindi pa pala tapos.

dahil dumating na ang panahon na kailangan ko ng mag-kolehiyo, ito na ang kinakatakot ko dahil dalawa na kaming magkapatid ang nasa kolehiyo, sa madaling salita mas malaki na ang gastos. kaya naman nag-exam ako sa unibersidad kung saan nag-aaral ang aking kapatid para wala ring bayad, baon lang ang po-problemahin. masaya ako dahil nakapasa ako at gusto ko pa ang kursong nakuha ko, ngunit nagbago ang lahat nung gusto akong kunin ng aming kamag-anak para doon pag-aralin sa maynila, para daw bawas gastos sa aking mga magulang.

wala namang mali sa intensyon nila pero, nakakalungkot lang na kailangan kong mamili, kung ang kursong gusto ko pero mahihirapan naman ang mga magulang ko sa gastos, o ang kursong hindi ko gusto pero makakatulong naman ako sakanila. hindi ko alam ang pipiliin ko, ang sarili ko, o ang kapakanan ng pamilya namin.

habang nakahiga ako sa munting kwarto ng aming tahanan, nakatitig sa bubong naming walang kisame, iniisip kung ano nga ba ang magiging desisyon ko. biglang sumagi sa aking isipan ang batang ako, naalala ko kung paano niya gawin ang lahat ng kaniyang makakaya makatulong lang kila nanay at tatay, yung tipong hindi niya na iniisip ang sarili huwag lang maging pabigat, doon na tumulo ang aking mga luha, hindi ko maiwasang magtanong, bakit kailangan laging ako? hindi pa ba sapat ang mga sakripisyong ginawa ko noon? hindi ba pwedeng sarili ko naman muna? kasi napapagod na ako. hindi ko maiwasang kaawaan ang aking sarili, dahil hindi ko manlang ito maipaglaban. dahil kahit anong gawin ko, ako pa rin yung batang ako, na uunahin lagi ang kapakanan ng aking pamilya kaysa sa ikakasaya ng aking sarili. yung tipong wala na akong pakealam kung mahihirapan ako basta makatulong.

kaya kung may gusto man akong sabihin sa batang ako iyon ay ang,

hindi mo naman pala kailangang maubos, para lamang mapatunayan na tumulong ka, at mas lalong hindi mo kailangang solohin ang problema na dapat ay katulong mo ang buong pamilya.

-:)

high school pa lang ako alam ko na sa sarili ko na gusto kong maging abogado, kaya naman sa tuwing tinatanong ako ng mga magulang ko kung ano raw gusto kong kurso sa kolehiyo, walang pag-aalinlangan kong sinasabi ang kagustuhan kong pag-aralan ang batas. ngunit, walang pag-aalinlangan ding sinasabi nila sa akin na hindi nila kaya ang kursong gusto ko, dahil sa kakulangan sa pera. 

sa tuwing naiisip ko na hindi ko makukuha ang gusto kong kurso, binabalot ako ng takot, dahil hindi ko alam kung saan ako pupulutin nito sa kolehiyo. 

pero mapalad pa rin ako kasi nakapasa ako sa isang unibersidad bilang isang iskolar ng bayan, 'yon nga lang sa kursong kailan man hindi ko nakikita ang aking sarili—ang pagtuturo. masaya ang mga magulang ko kasi syempre pagka-graduate may trabaho agad, praktikal kaya makakatulong agad sa pamilya. pero taliwas ang aking naramdaman— takot, galit, sama ng loob, pero ano nga ba ang magagawa ko? mahirap lang kami. 

dito sa punto ng buhay ko mas napagtanto na mahirap pala talagang maging mahirap, yung tipong hindi mo makuha lahat ng gusto mo dahil kapos sa pera. walang ibang magawa kundi ang magtiis, dahil mas natatakot pa ako sa ideyang hindi ako makakapag-aral, kaysa aralin ng apat na taon ang kursong hindi ko naman gusto. 

kaya naman isa lang ang aking hiling gabi-gabi, sana kayanin ko ang tatahakin kong landas. 

- :)