Ik ben niet het type dat graag binnen zit. Op pad wil ik, ontdekken, experimenteren en vooral veel zien. En toch ben ik deze keer niet degene die erop uit wil. Kan ik me voor het eerst neerleggen bij ergens zijn en daar geen onderdeel van uitmaken. Pak ik liever mijn diamond painting erbij met fijne muziek of een goed boek en ben ik weer even die huismus die ik stiekem ook ben.

Misschien is dat ook juist wel de bedoeling van deze warme zomermaand. Om de boel nog even de boel te laten en je vooral over te geven aan een ander ritme. Nog even te genieten van de zon, de loomheid, de warmte, elkaar.

Gisteren gingen we even koffie drinken bij het cafeetje hier om de hoek. Een cafeetje waar het altijd druk is. Met mensen, met auto’s. Niet vervelend druk, maar zo’n gemoedelijk druk.

Het geroezemoes van de gesprekken vulde de ruimte en ik keek toe, zoals ik dat wel vaker doe. Het is een van mijn favoriete dingen om te doen. In het observeren ontstaat voor mij een soort verbinding. Ik zie gebaren die ik ken, gezichtsuitdrukkingen die me meer vertelden dan de woorden die ik niet begrijp.

Een vader die wacht op zijn dochter. Een meisje dat een ander meisje van haar leeftijd ziet en verbinding wil maken. De mannen die stug lijken en toch amicaal praatten en lachten om iets kleins.

De wereld in een notendop en ik in mijn favoriete rol.

Liever kijken dan bekeken worden

Ik stoei nog altijd met de balans tussen me terugtrekken in die rol en staan voor wat ik maak en wie ik ben. In de spotlight ben ik nog steeds niet op m’n gemak. En toch maak ik de dingen die ik maak niet alleen voor mezelf. Ik wil andere mensen bereiken en mijn visie delen.

En hoewel het mijn visie is, mijn verhaal, wil ik zelf weer wat meer naar de achtergrond en de focus aanbrengen op de boodschap. Dat lijkt soms bijna tegenstrijdig. Want hoe zorg je ervoor dat je werk gezien wordt, zonder dat je zelf voortdurend degene hoeft te zijn naar wie gekeken wordt? Te midden van het geweld van statistieken, algoritsmes en groeitechnieken vind ik dat een hele uitdaging.

Misschien past deze maand daarom beter bij me dan ik vooraf dacht. Albanië was niet wat ik verwachtte, maar misschien was het wel (net als met zoveel andere plekken) precies wat ik nodig had. Juist in deze warme drukke zomermaanden kon ik me hier terugtrekken, opladen en hercalibreren. Even niet steeds op zoek naar het volgende verhaal, maar kijken naar wat er gebeurt als ik gewoon blijf waar ik ben.

Wat mij bezighoudt

Ik lees, luister en kijk graag naar het werk van andere makers. Niet alleen ter inspiratie, maar ook omdat hun verhalen me soms woorden geven voor dingen waar ik zelf tegenaan loop. Enkele aanraders van de afgelopen maand:

• Vivian Maier | a unique source of photographic inspiration: ik kende Vivian Maier niet voordat ik deze korte documentaire bekeek, maar ben geintrigeerd door haar verhaal. Zij keek ook graag toe en bleef zelf op de achtergrond. Haar werk werd pas echt ontdekt nadat ze er niet meer was. Het zette me aan het denken. Misschien hoef je zelf niet altijd de spotlights op te zoeken om iets te maken dat er toe doet. Tegelijkertijd wil je je werk natuurlijk wel de kans geven om gezien te worden. Waar die balans precies ligt, weet ik nog niet.

• Als je niet kijkt, telt het dan wel? Een korte tekst van Simon Keizer waarbij de titel eigenlijk de lading al dekt. We zijn zo gewend geraakt aan het delen van alles via social media, dat het bijna bepaalt of iets de moeite waard is. Daar wil ik graag van af.

• Sandra Oh - Dinner’s on Me with Jesse Tyler Ferguson: ik ben een groot fan van ziekenhuisseries en moest deze podcast met Christina Yang dan ook wel luisteren. Ik vind het erg grappig dat je ondertussen restaurantgeluiden hoort en ook iets meekrijgt over wat ze bestellen. Maar het is vooral haar verhaal dat me aanspreekt omdat ze kiest voor datgene waar ze energie van krijgt. En accepteert dat wat dat is door de jaren heen kan veranderen.

Grote verhalen in het klein

Misschien past ook datgene wat ik deze maand zelf maakte wel bij die behoefte om het wat kleiner te zoeken.

Ik hou van fotoboeken en fotoalbums waar je op je gemak heerlijk doorheen kunt bladeren. Maar in ons reizend bestaan zijn die moeilijk mee te nemen en dus zocht ik naar een andere vorm. Zo ontstond The Pocket Editions, kleine minizines die je zelf kunt uitprinten en vouwen en die in de palm van je hand passen.

En dus liep ik op zaterdagochtend naar een printshop die ik op Google gevonden had. Daar werd ik gewezen op een briefje met een emailadres. Ik stuurde mijn bestand door en een paar minuten later kwamen ze uit de printer rollen. Thuis ben ik gaan knippen en vouwen en ineens had ik een heel klein boekje van Hong Kong in mijn handen.

P.s. je kunt de Hong Kong minizine ontgrendelen met je abonnement

Het stelde eigenlijk niet zoveel voor. Een paar vellen papier, wat knip- en vouwwerk en foto’s die al lang op mijn harde schijf stonden. Maar juist dat kleine boekje maakt me ontzettend blij. Misschien omdat het precies is waar ik deze maand behoefte aan had. Niet groter, sneller of zichtbaarder, maar juist iets maken en in mijn handen houden en denken: dit klopt.

Augustus was misschien geen maand van grote hoogtepunten. Aan de buitenkatn gebeurde er niet zoveel. Maar soms gebeurt er juist iets wanneer je even ophoudt met zoeken.

Wil je dit soort verhalen blijven lezen (en me de ruimte geven om ze te blijven schrijven)? Abonneer je, dan ontvang je elke week een nieuw verhaal in je inbox of in de app.

Abonneer nu

Al snel zien we het eerste ijszaakje. Ook dit is geen ijswinkel, maar een banketbakker met een ijsvitrine. Een snelle blik op de ijsbakken maakt ons nog niet heel enthousiast en dus lopen we verder. In deze zaak staat een kleine rij lokale bewoners te wachten op het ijs, en dat trekt ons over de streep. Als we iets geleerd hebben in al die tijd dat we reizen, is het dat de locals het beste weten waar je wat moet kopen. Het duurt even voordat we aan de beurt zijn en dat geeft me mooi even de kans om te spieken welke smaak ik nu eens zal proberen. Ik heb wel zin in een lekker Snickers-ijsje. Ondertussen kijk ik toe hoe de bestelling van de mevrouw voor ons bestaat uit een grote bak ijs met daarbij losse hoorntjes. Tja, dat kan natuurlijk ook.

Dan is het onze beurt. Vriendelijk zeggen we hello en gelijk zie ik de paniek in de ogen van de wat oudere vrouw die het ijs schept. Met handen en voeten maken we duidelijk dat we een bekertje willen en geen hoorntje. Dat gaat goed en we halen opgelucht adem. Dan moeten we doorgeven wat we willen. Mijn man wil twee bolletjes stracciatella en ziet hoe de beste dame in beide bekertjes begint te scheppen. Hij probeert haar te onderbreken, duidelijk te maken dat hij 2 bolletjes wil in 1 beker en dat die andere iets anders moet zijn, maar het is al te laat. Met twee bekertjes Stracciatella-ijs lopen we de winkel weer uit.

Het is niet de eerste keer dat we hier in Shkodër tegen de taalbarrière aanlopen. Ook op de lokale markt waar we wat groente en fruit haalden, was de taal een issue. Eerst werden we overal aangesproken om vooral iets te kopen (denk ik) en daarna werd er in mijn portemonnee gegraaid om het juiste bedrag af te kunnen rekenen. En hoewel we een taalbarrière best wel gewend zijn, voelt het hier anders.

Voordat we naar Albanië gingen, heb ik veel blogs gelezen en veel filmpjes gezien. Iedereen was lovend over de gastvrije mensen. Iets waar ik blij van werd, want dan is het makkelijker om contact te maken. Gastvrije mensen lachen, helpen je waar nodig en dat maakt een overgang net even iets makkelijker. Maar vanaf het moment dat we landden in Tirana is die gastvriendelijkheid ver te zoeken. De mensen kijken nors voor zich uit, negeren ons het liefst en doen weinig moeite om het ons iets makkelijker te maken. Nu is dat natuurlijk ook niet hun taak, maar als er van beide kanten een effort is, een wil om het midden op te zoeken, dan kom je uit de gekste misverstanden met een lach.

Misschien is het de overgang van Azië terug naar Europa, misschien zijn het de andere tegenslagen die we hier troffen, misschien is het gewoon de reismoeheid die steeds vaker op begint te spelen. Langzaam maar zeker wint het dagelijks leven terrein en wordt het reizen verdrongen naar de achtergrond. Niet omdat we het niet langer leuk vinden, maar omdat de kachel ook moet roken. Waar we in het begin nog enthousiast elke maand ergens anders neerploften, kozen we de laatste tijd steeds vaker voor een verblijf van 3-6 maanden. Die tijd bleken we nodig te hebben om het hele plaatje op de rit te krijgen. En steeds vaker krijgen we dat plaatje niet volledig op de rit.

Het zijn niet altijd de grote dingen die niet kloppen. Veel vaker zijn het juist de kleine details die het verschil maken tussen je thuis voelen en te gast zijn. In deze Airbnb kun je prima een paar nachten verblijven, daar is het helemaal op ingericht. Maar voor een verblijf van een maand mis je toch het een en ander. Zo stonden er wel twee kledingkasten waarin we onze kleding konden ophangen, maar zonder de benodigde kledinghangers. In de keuken vonden we welgeteld twee pannen en een mes. Er was geen wasmand om je vuile kleding in op te bergen en de tv had wel apps, maar die deden het allemaal niet.

En zo stonden we op zaterdagochtend in de lobby te wachten op de manager die met ons wilde kijken naar een oplossing. Een stief kwartiertje later dan we hadden afgesproken kwam de beste man aanlopen. Hij begon zijn betoog om tot een oplossing te komen met een economische uitzetting over alle kosten die hij voor ons had moeten betalen en ging verder met het argument dat er hier meer mensen prima wonen zonder problemen. Woorden die misschien moesten afschrikken, maar het tegenovergestelde bereiken. Hij sloot zijn betoog af met dat we alles mochten vragen en dat ze het zouden gaan regelen. Dat had hij beter niet kunnen doen. Want als je het zo wilt spelen, dan gaan we het zo spelen.

In de dagen daarna druppelden beetje bij beetje de dingen binnen waar we om gevraagd hebben. We kunnen nu in ieder geval zelf koffie zetten, de was heeft een plekje en onze keukenkastjes zijn iets voller dan voorheen.

Toch lost dat mijn gevoel niet op. Mijn teleurstelling over de mensen die we tegenkomen, die zo anders zijn dan verwacht en dan gezegd wordt, neemt alleen maar toe. Ik wil niet elke keer moeten vechten voor datgene wat zo gewoon zou moeten zijn.

Thuis gaat niet over de spullen die er wel of niet zijn; thuis is een beleving. Een beleving die niet per se gebonden is aan een plek, maar wel versterkt kan worden door die plek. Het kunnen de mensen zijn die je tegenkomt, een favoriet café of een wandeling door de buurt waar je ondertussen elke steeg kent. Overal ter wereld vond ik andere definities en invullingen van thuis en voelde ik me in mindere of meerdere mate thuis. Nu wil dat gevoel niet echt komen. Sterker nog, moet ik mijn recht op dat gevoel gaan verdedigen tegenover iemand die waarschijnlijk geen idee heeft hoe het is om de wereld over te trekken zonder die thuisbasis.

Een man weet niet wat hij mist
Maar als ze er niet is
Als ze er niet is
Weet een man pas wat hij mist

Als ze er niet is - De Dijk

Je weet pas wat je mist, als je het niet langer hebt. Hoe fijn het is om ‘s avonds na een drukke dag in het hoekje te kruipen van de bank die je zelf hebt uitgezocht, met een kop thee in een mok die je vond in je favoriete winkeltje. Of die ene tafel die je hebt uitgezocht waar je lekker aan kan hobbyen en ‘s avonds gewoon de boel de boel kan laten, omdat er beneden een normale eettafel op je staat te wachten. Tv’s die gewoon doen wat je verwacht, lakens waar je normaal onder kunt slapen en handdoeken die lekker groot zijn zodat je ook echt je haar ermee af kunt drogen.

Met elke reis en elke nieuwe plek doen we concessies. Proberen we zo dicht mogelijk in de buurt te komen van dat wat voor ons normaal was en zijn er altijd dingen die toch net even anders zijn of moeten. Het was een prijs die we met liefde betaalden voor alles wat het ons bracht. Maar nu voelt die prijs niet langer passend.

We tellen onze dagen in Albanië af en dagdromen over hoe onze plek eruit moet zien. Wat we nodig hebben, waar we concessies op willen doen. We gebruiken elke koffiepauze, elke wandeling, om te onderzoeken waar we staan en waar we goed aan doen. Geen overhaaste beslissingen, geen vlucht in iets wat het ook niet is om het discomfort in het hier en nu te ontvluchten.

Gisteren liepen we op goed geluk een maskermuseum bij ons in de buurt binnen. Er kwam direct een jongen aanlopen die ons hartelijk welkom heette in zijn winkel. Hij vertelde met plezier over de maskers die daar met de hand worden gemaakt en verscheept worden over de hele wereld. Hij nodigde ons uit om op ons gemak rond te lopen, beantwoordde vragen en probeerde niets te verkopen. Ruim een half uur lang struinden we rond tussen wanden gevuld met allerlei verschillende maskers, verwonderden we ons over de details die daarin te vinden waren en voelden we ons heel even thuis.

Wil je dit soort verhalen blijven lezen (en me de ruimte geven om ze te blijven schrijven)? Abonneer je, dan ontvang je elke week een nieuw verhaal in je inbox of in de app.

Abonneer nu

Ik heb het onder andere over:

• Wat er precies gebeurde op de boekenmarkt, en hoe ik daarop reageerde

• Waarom ik de dagen erna huiverig werd om nog straatfoto's te maken

• Wat wel en niet mag als je fotografeert in de openbare ruimte (portretrecht, privacy, auteursrecht)

• De afweging die ik altijd maak is: is deze foto het waard om voor op mijn strepen te gaan staan?

• Het verschil tussen hoe mensen op Bali en in Tirana reageren op een camera

• Hoe ik mijn richting terugvond door me te richten op wat me daadwerkelijk opvalt, in plaats van op de mensen om me heen

Heb jij ook wel eens zo'n confrontatie met iemand gehad die niet gefotografeerd wilde worden of niet wilde dat je iemand anders fotografeerde? Ik hoor het graag.

Liever kijken?

Linkjes

Ga je mee fotograferen in Leeuwarden? https://rienekeschokker.com/workshops/anders-kijken-leeuwarden/

Bekijk de foto's van Tirana:

DE KUNST VAN HET KIJKEN - PODCAST VAN RIENEKE SCHOKKER

De kunst van het kijken is de podcast van Rieneke Schokker. Zij reist de wereld rond samen met haar man en legt graag het ongeziene vast. Haar missie is om je te laten kijken naar de kleine dingen in het leven, een manier om stil te staan, ruimte te maken en in verbinding te zijn met jezelf en de wereld om je heen.

→ Volg me op Instagram voor meer beelden en verhalen: @rienekeschokker
→ Volg me op TikTok voor filmpjes: @rienekeschokker

Ik denk terug aan de taxirit van een half uur die toch 20 euro kostte, het kopje koffie dat we gisteren dronken voor een euro en de zoektocht in de supermarkt naar onze normale boodschappen, waarin de havermout maar liefst 3 euro kostte, en geef een voorzichtig ‘goedkoper dan Nederland’.

Een paar weken later zitten we in een tourbus op weg naar Berat. Een andere gids, maar weer hetzelfde thema. Is Albanië goedkoop of niet? Nog steeds heb ik een gemengd gevoel. Langs de snelweg zien we veel tankstations waar een liter benzine gemiddeld 189 lek kost (ruim 2 euro). Dat zijn Nederlandse prijzen. We wilden een auto huren, maar met gemiddeld 150 euro per dag werd ons dat iets te gek, zeker nadat we zagen dat de prijzen buiten het hoogseizoen veel lager liggen. Maar een bakje koffie of een maaltijd in een lokaal restaurant is heel betaalbaar in tegenstelling tot de boodschappen.

Maar dan doet deze gids iets anders. Hij plaatst het in perspectief met een simpele vergelijking: het minimumloon. Gemiddeld genomen ligt dat hier tussen de 500 en 900 euro, een stuk lager dan in de meeste andere Europese landen. Nu snap ik ineens waarom onze taxichauffeur maar liefst drie baantjes heeft en ook deze gids zeven dagen per week werkt. Het leven is hier duur.

Als je goed kijkt, zie je dat ook terug in het straatbeeld. Langs de kant van de weg zitten veel oude mannetjes of vrouwtjes die komkommers of tomaten verkopen, of kleding of iets anders, om in hun inkomen te voorzien. Zij hebben het nog goed ten opzichte van de mensen die de containers doorzoeken en de bedelaars op straat. Je ziet weinig lokalen in de dure supermarkten zoals Conad en veel bezoekers langs de groente- en fruitkramen langs de weg. De terrasjes zijn altijd vol, maar mensen houden het bij de lokale koffie en een fles water en teren daar gerust uren op. En als er gegeten wordt, dan is het vaak een simpele maaltijd zonder poespas. Bij de gyrostent is het altijd druk.

Albanië is niet het enige land met dit sterke contrast. Steeds vaker zie ik dit spanningsveld tussen het echte leven en het toerisme terugkomen. Op Bali, in Portugal en ook zeker op Tenerife. Het is iets wat onoverkomelijk lijkt, want juist door de komst van het toerisme krijgen veel mensen een kans op een beter leven. Maar het zorgt er ook voor dat het leven dat je voor die tijd kende, ineens een stuk minder aantrekkelijk wordt. Als je dag in, dag uit mensen voorbij ziet komen die dingen kunnen doen die jij nu niet kunt of misschien wel nooit, dan gaat dat toch knagen. Zeker als die mensen dan blijven hangen in een boodschap die voor jou niet geldt: het is hier zo lekker goedkoop.

Één zin. Makkelijk gezegd, makkelijk gevoeld, maar wel eentje die voor wrijving zorgt, de verhoudingen op scherp zet en lang niet altijd klopt.

Al 2,5 jaar reizen we de wereld over, wonen we op verschillende plekken en nemen we onze eigen routines en gewoontes mee. Op elke plek moeten we weer opnieuw ontdekken hoe alles zich verhoudt ten opzichte van wat we kennen. De eerste keer in een supermarkt zoeken we producten op die we altijd kopen, om een indruk te krijgen van de kosten. Hier in Albanië is de koffie duurder, vinden we de goedkope snoepjes op de onderste rij van het schap en maakt het heel veel uit welk drinken je kiest. Zo bouwen we elke keer een nieuwe database op waarin we keuzes maken tussen wat we wel en niet willen uitgeven. Die database wordt daarna uitgebreid met bezoekjes aan wereldwijde fastfoodketens en restaurants die je wereldwijd kunt vinden. We zetten het af tegen de prijzen in Nederland zoals die waren toen we weggingen, of zoals we die zien op social media. Gekke uitschieters of bijzondere dingen laten we buiten beschouwing.

Albanië is niet zo goedkoop als iedereen denkt.

Als je goed oplet, kun je goedkoop eten en drinken.

Als je niet kieskeurig bent, kun je goedkoop boodschappen doen.

Als je niet in het hoogseizoen reist, bespaar je jezelf een hoop geld.

Maar onder de streep zijn we net zoveel (of zo weinig) geld kwijt als de eerdere landen en moeten we oppassen met wat we wel en niet doen. En dat is met ons westerse salaris. Ik wil niet weten hoe het is om hier met een lokaal salaris rond te moeten komen. Want dat ik dan concessies moet gaan doen en andere keuzes moet gaan maken, dat is me wel duidelijk.

De volgende keer als de zin “maar het is hier zo goedkoop” in je hoofd rondspookt, wil je daar dan iets aan toevoegen? Het is simpel: slechts twee woorden.

Voor mij.

Het is hier zo goedkoop voor mij.

En hou die zin dan ook lekker voor jezelf.

Wil je dit soort verhalen blijven lezen (en me de ruimte geven om ze te blijven schrijven)? Abonneer je, dan ontvang je elke week een nieuw verhaal in je inbox of in de app.

Abonneer nu

Nadat ik het boek Big Magic van Elizabeth Gilbert had gelezen, was ik er heilig van overtuigd dat creatieve ideeën verdwijnen als je er niet direct mee aan de slag gaat. Maar dit jaar heb ik ervaren dat het gelukkig niet (altijd) zo werkt. In maart schreef ik voor het eerst over een ingeving die ik had en maandenlang bleef het idee rondsudderen in mijn hoofd. Ik slingerde heen en weer tussen het idee uitwerken en het laten rusten en geen van beide gebeurde. Pas toen ik nadacht over hoe ik me zou voelen als ik het niet probeerde, kwam ik in actie.

Dat in actie komen had wel wat voeten in aarde. Want hoe begin je aan iets wat in je hoofd niet meer is dan losse flarden, aan een project wat voelt als een documentaire, terwijl je dat nog niet eerder hebt gemaakt? Elke keer als ik een poging deed om filmpjes uit te zoeken, verzoop ik in de hoeveelheid materiaal. Materiaal dat te vaak geschoten was voor social media en zich dus niet leende voor een ander formaat. Steeds vaker ging ik op pad met mijn camera en de DJI Pocket, maar vaak bleef een van tweeën ongebruikt in mijn tas.

In een poging om in ieder geval overzicht te krijgen, maakte ik een aparte map waarin ik alle filmpjes die ik wilde gebruiken in verzamelde. Ik bekeek alles en gaf het een naam waaraan ik kon herkennen waarom ik het in de map had gezet. Zo ontstond er langzaam orde in de chaos en kon ik gaan puzzelen met de beelden die ik had. Ik sprak teksten in, zocht naar bijpassende muziek en ging nog een aantal keer op pad om beelden te schieten die ik nog miste. Het concept moest staan voordat we weg gingen, omdat ik het gevoel van het eiland mee wilde nemen in het maken.

Ze zeggen wel eens dat een deadline en creativiteit niet samengaan, maar in mijn geval zorgde het voor de drive die ik nodig had om in actie te komen. Er is geen betere leerschool dan in het diepe springen en elke uitdaging te tackelen totdat het resultaat klopt met de ideeën in je hoofd. Alles wat ik niet wist, zocht ik uit. Een lopende aftiteling maken, bleek helemaal niet zo ingewikkeld toen ik het concept van keyframes snapte. Ik speelde met verschillende lagen met en zonder geluid, leerde om de beats te herkennen, maar verloor het eindresultaat niet uit het oog. Alles wat ik deed moest mijn boodschap ondersteunen en geen trucje worden.

Als ik deze minidocumentaire direct had uitgewerkt toen ik het eerste idee had, dan had deze er heel anders uitgezien. Juist doordat het bleef sudderen, kreeg het de diepgang die het nu heeft. Maar iets eerder daadwerkelijk beginnen, dat was misschien voor mijn stresslevels wel beter geweest 😉.

Ik ben geen filmmaker en heb op dat vlak nog heel wat te leren. Gelukkig kon ik mijn kennis van het bewerken van foto’s soms toepassen op mijn filmbeelden. Maar ik nam ook de tijd om onderzoek te doen door veel naar andere creators op YouTube te kijken en naar podcastmakers te luisteren. Dit hielp me om het verhaal centraal te stellen en alles daarop af te stemmen.

En het smaakt naar meer. Juist in de combinatie van verhalen, beelden en geluidsfragmenten kan ik mezelf kwijt. In het puzzelen, het selecteren, het steeds terugkeren naar de kernboodschap. Hoe dat er precies uit gaat zien, weet ik nog niet. Maar er is al een eerste voorzichtig idee dat ruimte zoekt. Dus staat er sinds kort een blok ‘ideeën uitwerken’ in mijn agenda. Om het niet weer aan te laten komen op een deadline.

Wil je meer weten over het maakproces? Laat het me dan weten!

Laat een reactie achter

Wat mij bezighoudt

Ik lees, luister en kijk graag naar het werk van andere makers, omdat het me helpt om te vangen waar ik zelf tegenaan loop. Enkele aanraders van de afgelopen maand:

• Als niemand meer terugpraat van . In deze podcast neemt ze je mee in het verdwijnen van de dialecten op Terschelling en de impact daarvan op de mensen. Over waar je je thuis voelt en waarom je je daar thuis voelt. Gek hoe een dialect dat ik niet ken me toch het gevoel kan geven dat ik even thuis ben. Luister ook naar haar andere podcasts!

• De tolk van Kabul van Matthieu Aikins las ik in een paar dagen uit. Net als bij de film The Swimmers was ik onder de indruk van wat je allemaal over moet hebben voor een beter leven. Ik kan niet anders dan dankbaar zijn voor de mogelijkheid die ik heb om overal te gaan wonen en werken. En het laat me nadenken over wie er eigenlijk welkom zou moeten zijn in een ander land.

• Live Like a Hong Kong Local? You Wouldn’t Last a Week van . Een indrukwekkend stuk over het lokale leven in Hong Kong dat vaak zo anders is dan de schitterende buitenkant. Ik herken het privilege van de woonomstandigheden dat wij ook vaak hebben ten opzichte van de lokale bevolking.

Nu we alweer meer dan twee jaar onderweg zijn en ik stoei met thuis en het contrast tussen rijk en arm, de positieve en negatieve impact van het toerisme, wil ik de ruimte nemen om te ontdekken wat dat spanningsveld me te vertellen heeft. In welke vorm, dat weet ik nog niet precies. Maar dat er overal verhalen liggen die om een platform vragen, is duidelijk.

Suggesties, ideeën en vragen zijn altijd welkom!

Laat een reactie achter

Iets nieuws proberen

Ik ben voortdurend op zoek naar manieren om meer met mijn foto’s te doen. Ik vind het zonde als ze verdwijnen op een harde schijf en daarom zijn sommige foto’s te koop als print, kalender of fotoboek. Maar soms is het ook leuk om iets nieuws te proberen om te kijken wat dat je brengt.

Op YouTube kwam ik deze video van Francinevisuals tegen en sindsdien denk ik alleen nog maar aan mini-zines. Ik zie allerlei creatieve manieren waarop ik hiermee aan de slag kan. Niet alleen met foto’s, maar misschien ook met teksten. Juist het kleine formaat en de beperking van slechts 8 foto’s/afbeeldingen/teksten dagen je uit om je boodschap te vangen op een andere manier.

Wil je dit soort verhalen blijven lezen (en me de ruimte geven om ze te blijven schrijven)? Abonneer je, dan ontvang je elke week een nieuw verhaal in je inbox of in de app.

Abonneer nu

Na de checks of wij inderdaad zijn passagiers zijn, gaan we op pad. We babbelen een beetje over het weer, over Tirana en Albanië in het algemeen. En dan valt daar ineens die opmerking: it was different in the time of the dictator. Niet zuur, niet verheerlijkend, maar alsof dat hier een doodnormale tijdsindicatie is.

Het is niet de eerste keer dat ik geconfronteerd word met het feit dat ik eigenlijk heel weinig van de geschiedenis van Albanië (en deze regio) weet. Tijdens onze eerste week hier in Tirana boekten we een wandeltour door de stad, de beste manier om meer te weten te komen over alles wat je nodig hebt om een beetje te landen in een nieuw land.

In een kleine drie uur tijd kregen we een stoomcursus Albanië, van de geschiedenis tot de huidige ontwikkelingen. De weetjes en feitjes vlogen ons om de oren en we vielen van de ene verbazing in de andere. Zo leerden we dat Albanië ooit een atheïstische staat was, dat je als leider van een land jezelf tot koning kunt uitroepen, en dat de stad een multiculturele samensmelting is van het Ottomaanse Rijk, Italië en Rusland. Onze gids maakte door haar verhalen de geschiedenis niet alleen behapbaar maar ook tastbaar. Het intrigeerde me en nodigde me uit om al die verhalen verder uit te zoeken, uit te diepen en op zoek te gaan naar het echte Albanië.

De dagen erna sudderde alle informatie verder in mijn hoofd. Terwijl ik zelf op onderzoek ging in de stad, voelde ik me ongemakkelijk. Alsof ik me beter had moeten inlezen, me meer had moeten verdiepen in dat wat hier is, wat hier heeft gespeeld.

Waarom hadden we ook alweer voor Albanië gekozen? Het land staat al langer op ons lijstje en we hadden vorig jaar zelfs al vliegtickets geboekt naar Tirana. Vliegtickets die we overigens nooit gebruikt hebben.

In het afscheid nemen van Bali en de korte maar volle stop in Hong Kong bleef het uitzoekwerk voor Albanië en Tirana liggen. Gingen we min of meer op de bonnefooi, af op dat idee dat we er altijd al eens heen wilden.

Terugkijkend is het de schuld van Wie is de mol, een van de weinige Nederlandse televisieprogramma’s die we nog altijd met veel plezier kijken. In 2022 ging het programma naar Albanië, een land dat destijds al langzaam in opkomst was. De beelden die we zagen van de steden, maar vooral de natuur, pasten precies in ons straatje. Niet veel later leerde ik online een onderneemster kennen die naar Albanië was verhuisd en daar veel content over deelde. Het vuurtje was aangewakkerd en is nooit meer gedoofd.

Als ik nu terugkijk naar waar de kandidaten destijds zijn geweest, dan moet de geschiedenis van het land wel ter sprake zijn gekomen. Gek hoe dat soort details niet echt blijven hangen, totdat je zelf ergens bent en met eigen ogen ziet wat je hebt gehoord.

Het is niet zo dat de geschiedenis hier heel duidelijk aanwezig is. Juist niet, zou ik haast zeggen. De straten waardoor ik wandel zijn net als de straten in Portimão en, Tenerife en doen soms zelfs een beetje oost-duits aan.

Flatgebouwen afgewisseld met winkeltjes en restaurantjes, steegjes die dood lijken te lopen, pleinen ingesloten tussen de hoge gebouwen. Net als in Azië lopen de elektriciteitsdraden kriskros door de lucht, is er voor een gewone sterveling niet meer te zien welke kabel bij welk huis hoort. De wegen worden gedomineerd door de taxi’s, die haast een belangrijker onderdeel zijn om van A naar B te komen dan de bussen.

Op de stoepen kraampjes met verse groente en fruit afgewisseld met oude vrouwtjes of mannen die alleen komkommers of knoflook verkopen. Mensen die een weg zoeken, stoppen om iets te kopen of een praatje te maken met iemand die ze kennen. Er wordt druk gezwaaid, getoeterd en geroepen als ze iemand spotten aan de andere kant van de weg.

Het zit hem meer in de onderlaag. De tijd van de dictator klinkt ver weg, maar we hebben het hier over eind jaren 80/begin jaren 90. Een tijd waarin ik opgroeide, me druk maakte over een verhuizing en het achterlaten van mijn vriendinnetjes. Die ik vervolgens met een vaste telefoon belde, want iets anders had je niet.

Hier ging de moeder van onze gids lopend naar het ziekenhuis, een uur verderop, om te bevallen van haar dochter. Hier lag een land in diggels, verlost van het communisme maar zonder voorzieningen of mogelijkheden om het land weer op de rit te krijgen. De dictator die onze taxichauffeur al even noemde, vond het belangrijker om meer dan 750.000 bunkers te bouwen voor het geval er een nucleaire aanval zou komen.

In het hier en nu protesteren de Albaniërs al 55 dagen. Elke avond komen ze samen op straat voor het kantoor van de minister-president. Tijdens de wandeltour stonden wij er ook en zagen we slechts gesloten luiken en een pand dat dringend aan renovatie toe is. De straat leeg, een sterk contrast met de beelden die ik zie op TikTok of in het nieuws.

Het protest begon als statement tegen de komst van een resort in een beschermd natuurgebied, maar is ondertussen uitgegroeid tot iets groters. Men wil dat de premier aftreedt, dat de regering plaats maakt voor vernieuwing. Het voelt alsof Albaniërs vechten voor hun pas gevonden vrijheid, maar misschien wel meer voor het recht op een beter leven. Iets dat nog altijd geen gegeven is. Het is niet ongebruikelijk dat mensen hier 2 of 3 baantjes hebben om rond te komen, terwijl de toeristen juichen over het goedkope Albanië. Niet eerder heb ik gezien dat een protest zo lang standhoudt en nog elke dag zoveel mensen op de been krijgt.

Maar Albanië is meer dan haar geschiedenis, meer dan de huidige protesten. Het is het land dat koffie geperfectioneerd heeft, er een kunstvorm van heeft gemaakt. Op elke straathoek vind je een terrasje vol met mensen, op de tafels kleine kopjes koffie met hier en daar een fles water. Men kletst, kijkt toe, blijft gerust een paar uur plakken.

Als ik voor de zoveelste keer ergens een macchiato bestel, krijg ik de vraag hoe lang ik al in Albanië ben, want dit is een typisch lokale keuze. Ik leg uit dat deze macchiato me doet denken aan de cortado in Portugal. Een kleine koffie met een beetje melk om de bitterheid te maskeren. En hoewel het niet nodig is, kan ik het vaak niet laten om iets lekkers erbij te kiezen uit de vitrines vol zoetigheid.

Er is een tijd voor en na de dictator, een tijdsaanduiding die hier de normaalste zaak van de wereld is. Eentje die ik nooit helemaal zal begrijpen, maar die me wel inzage geeft in dit land, in haar mensen. Wie weet wordt het huidige protest later ook zo’n historische mijlpaal, een tijdsindicatie die laat zien wat het land heeft doorgemaakt. Zonder oordeel, zonder verheerlijking, maar als een manier om te laten zien wat het land zo ver heeft gebracht.

Ik was in Albanië tijdens de flamingorevolutie, dronk mijn macchiato op het terras, haalde mijn groente en fruit bij de kraampjes langs de weg en liep tussen de vervallen flatgebouwen door alsof het de normaalste zaak van de wereld was.

Wist jij dit over Albanië, of heb je in een ander land een vergelijkbare ontdekking gedaan? Ik hoor het graag in de reacties.

Laat een reactie achter

Wil je dit soort verhalen blijven lezen (en me de ruimte geven om ze te blijven schrijven)? Abonneer je, dan ontvang je elke week een nieuw verhaal in je inbox of in de app.

Abonneer nu

Het grappige is dat de eerste kennismaking met Hong Kong nogal wat voeten in aarde had. Na twee maanden reizen door China was het tijd om verder te kijken. Hong Kong leek een logische keuze. We boekten een Airbnb om de kosten wat onder de duim te houden en dat was dat. Een paar dagen voor vertrek kwamen we erachter dat de desbetreffende Airbnb niet in Hong Kong lag, maar in het aangrenzende Shenzhen (China). Maar met een vlucht naar Hong Kong verlieten we China en daarmee kwam er een streep door ons visum. Een nieuwe aanvraag, dat ging niet zomaar. En dus stuurden we de host een uitgebreide verontschuldigingsmail met het verzoek om ons geld terug te krijgen en boekten we na een dubbelcheck een hostel midden in Hong Kong.

Eenmaal aangekomen bleek het hostel niet zoals omschreven. De kamer die we geboekt hadden kostte ineens flink meer geld en onze bagage was min of meer in beslag genomen, zodat we niet anders konden dan akkoord gaan. Ik weet niet meer hoe we de sleutel die we uiteindelijk als pokerchip inzette om weg te komen met bagage in ons bezit hadden gekregen, maar de vlucht staat me nog duidelijk voor ogen. We zochten de dichtstbijzijnde Mcdonald’s voor een broodnodige maaltijd en wifi om optie 3 uit te zoeken.

Optie 3 bleek een heerlijk hotel met een prachtig uitzicht over de stad. De mensen spraken Engels, waren vriendelijk en daarmee hadden we ons nieuwe thuis gevonden. Helaas was ook dit verblijf van korte duur, want verlengen was niet mogelijk. Een dag later vertrokken we naar de vierde accommodatie voor de laatste dagen van ons bezoek.

In de tijd die ons restte, kruisten we een aantal bezienswaardigheden af. We bezochten de lichtshow, gingen met de boot naar de andere kant van de stad en namen de Peak Tram voor het mooiste uitzicht over Hong Kong. We vonden Waldo en heel veel kerstversiering, ondanks dat het nog maar begin november was. En het was koud: we hadden onze jassen aan.

Fast forward naar nu.

Als we aankomen bij de incheckbalie, ligt er een gelamineerd papier met een aanbieding voor een upgrade naar business class. De vlucht vanuit Bali duurt ruim 5 uur, dus dat klinkt als een interessante optie. De kosten vallen ook mee, met de kanttekening dat we wel gewoon ‘economy-food’ krijgen. Met een loungebezoek vooraf, waarin we lekker kunnen ontbijten, en een lunch bij onze favoriete fastfoodketen in het vooruitzicht is dat geen probleem. We kiezen twee stoelen naast elkaar, zetten onze tassen op de band en lopen richting de lounge.

Bij het boarden loop ik voor het eerst richting dat magische bordje business class. We zitten als eerste in het vliegtuig en ook helemaal vooraan. Er komt direct een stewardess aan met een glaasje water in een echt glas. We settelen in de riante stoelen en zoeken een plekje voor alles wat we onderweg nodig hebben. Het duurt niet lang voordat we in de lucht zijn en diezelfde stewardess komt vragen of ze mijn tafeltje uit mag klappen, een tafelkleedje eroverheen legt en het lampje aandoet. Dan wil ze weten of ik een omelet of een vissoep wil. Ik lust geen ei en een vissoep is me nu ook wat te gek, dus ik vraag of ik alleen de bijgerechten mag. Even lijkt ze me niet te begrijpen en begint ze uit te leggen dat we geen businessclassmaaltijd krijgen. Maar dan snapt ze wat ik wil en geeft ze me een lege tray met een zielige (maar wel erg lekkere) bosbessenmuffin. De thee in een heuse mok met een schijfje citroen maakt veel goed. Na de landing lopen we als eerste het vliegtuig uit en ook op de bagageband liggen onze tassen al netjes te wachten.

Op het vliegveld zoek ik naar herkenningspunten, naar herinneringen die er wel zijn, maar weggestopt liggen onder alles waar we het vaak over hebben. Maar er gebeurt niets; het is net alsof we hier nog nooit zijn geweest. Pas als ik de toiletten inloop, gebeurt er waar ik op hoopte. Ineens weet ik weer heel goed hoe fijn het was om na twee maanden in China superschone moderne toiletten te hebben. Daarmee was een deel van de ellendige voorpret direct vergeten.

Met de metro gaan we op weg naar het hart van de stad en ons hotel. Mijn hart maakt haast een sprongetje van het gemak dat ik hiermee terugkrijg. Hoe lang is het ondertussen alweer geleden dat ik zelf in de metro stapte en op pad ging om naar een museum te gaan? Het metrosysteem is iets wat ik snap zonder de taal te spreken. Ik hoef alleen maar te letten op de kleuren en de pijlen en te kiezen tussen links en rechts.

Het regent als we de metro weer uitkomen. Het is maar een klein stukje lopen naar het hotel en dus toveren we de paraplu’s uit onze tassen. Bepakt en bezakt, en met een paraplu als verdedigingslinie, zoeken we onze weg richting ons tijdelijke thuis.

Subscribe now

De metro was niet altijd zo vanzelfsprekend. Ik kom niet uit een grote stad en wist niet beter dan dat ik overal heen liep of fietste. Pas toen ik als au pair naar New York ging, kwam de metro in beeld. Ik weet nog goed dat ik de eerste keer geen idee had hoe het systeem werkte. Ik was al heel blij dat ik het juiste nummer had gevonden. Pas twee haltes later kwam ik erachter dat ik de verkeerde kant op ging. Daar stapte ik uit en leerde ik herkennen welke richting een trein op ging. Het werd een uitkomst in een stad die te groot is om te voet te verkennen. Jaren later hielp deze basiskennis in alle grote steden die we aandeden. En zo wordt elke grote stad ineens een stuk minder eng en beter behapbaar.

De vier volle dagen die we doorbrengen in Hong Kong sta ik aan. Ik kan geen genoeg krijgen van de stad, van alles wat er te zien en te doen is. Samen en alleen loop ik rond, fotografeer en beleef ik alles op standje 10. De hoge gebouwen, de eindeloze straten, de kleine steegjes en de mensen: alles komt hier samen.

Ik zou mezelf geen stadsmeisje willen noemen. Hoewel wij in ‘steden’ woonden, waren die steden de naam haast niet waard. In de rustige buitenwijken groeide ik op zonder metro, zonder wolkenkrabbers, zonder oneindige voorzieningen. Maar nu ik hier loop, ben ik het ergens toch geworden.

Ja, ik hou van wandelen, van de natuur, van uren door de branding lopen op het strand. En toch. Echt aan, dat ga ik pas in de grote stad. Zelfs als die stad Chineser is dan dat ik me herinner, vol zit met obstakels die soms roet in het eten gooien, of net zo warm is als de rijstvelden waaraan ik wilde ontsnappen.

Hong Kong is een stad die je moet leren doorgronden, eentje waar je langer de tijd voor moet nemen. Het is geen makkelijke westerse stad. Hier bestel je je eten of drinken met behulp van Google Translate; sta je soms gek te kijken van de opties waar je uit kan kiezen, versta je de mensen niet en kun je weinig lezen. Het doet niet af aan de stad; sterker nog, het is juist onderdeel van de charme. Het nodigt uit om echt te kijken, om jezelf onder te dompelen en te ervaren hoe het leven hier is. Misschien is dat wel wat me te pakken had. De onderstroom vol belofte, vol herkenning, vol verhalen.

Vier dagen waren te kort, maar het was precies wat ik even nodig had. Weer even voelen dat er een omgeving is waarin ik floreer, een omgeving die me uitdaagt, die me laat zien dat er meer is dan dat wat ik ken. Het ruwe, drukke, ongepolijste waarin alles samenkomt.

Ik ga ze vaker opzoeken, die steden waarin ik me thuis voel. De grootse steden, vol hoge gebouwen, vol mensen en voorzieningen waarin alles altijd maar door lijkt te gaan. Want ze hebben me iets te vertellen, al weet ik nog niet precies wat.

Wat is jouw ervaring met Hong Kong? Welke andere stad roept hetzelfde gevoel op en moet ik echt aan mijn lijstje toevoegen?

Leave a comment

Of, haat, dat is misschien een te groot woord. Maar dat er naast de liefde ook vaak irritatie, frustratie of onbegrip was, dat moge duidelijk zijn. Het leek zo idyllisch na ons eerste bezoek vorig jaar: een half jaar op Bali wonen. Lekker tussen de rijstvelden, in the middle of nowhere, even terugtrekken en opladen. De praktijk pakte anders uit. Het werd vijf maanden worstelen met mezelf en met alles wat ik dacht te willen hebben.

Ik ben, denk ik, niet de eerste die gevallen is voor de droom van het eiland van de goden en bedrogen uitkomt. Het is makkelijk om de schuld in de schoenen van het eiland te schuiven. Ik heb het de afgelopen maanden vaak gedaan. Gescholden op alles wat anders ging, het trage tempo, de grote afstanden, het leven dat zo ver afstaat van mijn leven. Maar ik weet ondertussen dat het niet aan het eiland ligt.

Want het eiland van de goden bestaat wel degelijk. Ik kijk er elke dag op uit. Het Bali dat de mensen zoeken is hier te vinden. De rijstvelden die nog met de hand worden omgeploegd, ingezaaid, bespoten en geoogst. Met tempels tussen de velden, altaren bij elk veld om dankbaar te zijn voor wat er is. Vaak genoeg liep ik langs de weg om het allemaal gade te slaan, met scooters die me voorbij zoefden en een vriendelijk hello speciaal voor mij bedoeld. Hier vind je nog huizen zonder wifi, kinderen die zichzelf vermaken met vliegers. Het tempo ligt hier lager, alles duurt langer en alles wordt geaccepteerd zoals het komt, zowel de regen als de warmte. Er gaat geen dag voorbij zonder dat er een ceremonie zichtbaar of hoorbaar is.

En toch, als je weet waar je op moet letten, als je luistert naar de verhalen, dan zijn ook hier de eerste scheuren al zichtbaar.

Het echte Bali trekt zich steeds verder terug, is steeds moeilijker te vinden. De vraag-aanbodverhouding wordt steeds schever. Mensen die het eerst aan wilden kijken, nog maar moesten zien, willen nu toch ook een graantje meepikken. Er is bijna geen huis zonder een klein winkeltje, restaurant, wasserette of guest house te vinden. In de grote steden lopen de wegen dagelijks vol, terwijl er druk wordt vergaderd over mogelijke oplossingen.

Zo zag ik een plan waarin toeristen geen scooters meer mogen lenen en gedwongen worden om een driver in te huren. Minder scooters = beter voor het verkeer, maar meer grote auto’s die hier eigenlijk niet op de weg passen = het probleem alleen maar verschuiven. Watertaxi’s, zo’n andere geniale oplossing. Maar een groot deel van Bali ligt niet aan het water en ook de watervoorziening heeft aardig in moeten leveren.

Dan zijn er nog de expats die blijven hangen. Ze beginnen een restaurant of gym, een coworking space of iets anders om weer even te kunnen proeven aan die westerse dingen die hier niet te vinden zijn. Laten villa’s bouwen die voor de lokalen van veraf herkenbaar zijn, omdat ze een tempel en andere randzaken missen.

Subscribe now

En ik geef niemand ongelijk. Als ik hier zou wonen en ik zou constant mensen van mijn leeftijd zien die lekker met een laptopje aan het werk zijn, geld te besteden hebben en de vrijheid hebben om te gaan en te staan waar ze willen, dan zou ik dat ook willen. Of in ieder geval een graantje meepikken om mijn eigen toekomst wat zekerder te maken. Als westerse toerist snak ik ook af en toe naar iets bekends, een menukaart waar iets anders op staat dan nasi of mie goreng.

En natuurlijk is deze ontwikkeling niet uniek voor Bali. Op veel plekken is er een conflict tussen wat toeristen willen en wat goed is voor de eigen bevolking. Maar het voelt alsof het hier in een snelkookpan gaat. In een fractie van tijd is er veel verdwenen dat dit eiland zo uniek maakt.

Deze week vieren we Galungan mee, een feest dat in het teken staat van de overwinning van goed op kwaad. Tien dagen lang keren de geesten van de voorouders terug om samen te vieren. Er worden door de vrouwen allerlei lekkernijen gemaakt en de mannen slachten een varken. Daarna is het tijd om de penjors op te bouwen, lange bamboepalen die de vorm van de berg aan moeten nemen. Al weken zagen we de palen overal opduiken, want ze moeten eerst in een boog drogen voordat ze versierd kunnen worden. Aan de penjor hang je vervolgens allerlei dingen uit je eigen tuin waar je dankbaar voor bent, zoals kokosnoten, bananen en rijst. Verder wordt de paal versierd met allerlei palmbladdecoraties, de een uitbundiger dan de ander.

Putu nam me mee in zijn karretje en liet me zien hoe iedereen druk bezig was om de palen op te tuigen. Maar waar men vroeger de tijd had om de versieringen te maken, de palen op te zetten en samen voorbereidingen te treffen op Galungan, moet het nu allemaal tussen de bedrijven door gebeuren. Veel mensen kopen daarom hun versieringen of gebruiken zelfs metalen palen. Men kiest voor het gemak, waardoor een stukje cultuur langzaam verdwijnt.

Misschien zit daar mijn pijn wel. Omdat hier zo duidelijk is wat we zijn kwijtgeraakt in onze vooruitgang. We denken een beter leven gecreëerd te hebben, omarmen vooruitgang en staan niet langer stil bij wat het gekost heeft. Wat we achter hebben gelaten.

En tegelijkertijd vraag ik me af hoe je deze cultuur in stand kunt houden, zonder van deze mensen te verlangen dat ze achterblijven. Dat zij voor ons gewin maar even niet mee moeten doen. Ik heb gezien hoe locals hier wonen en leven, hoe zwaar het werk in de velden is, hoe lastig het is om werk en cultuur met elkaar te verweven en ik weet een ding zeker: ik zou het niet kunnen. Of willen. Mag ik dan verwachten dat anderen dat wel doen? Of is dit hoe het hoort te gaan, verhalen over hoe het ooit was, en kijken naar wat de toekomst brengt?

Tijdens een bezoek aan Afterimage, een fotoexpositie bij Nuanu Creative City, vond ik een kaartenrek dat precies het spanningsveld tussen beiden laat zien. In verschillende afbeeldingen zag ik hoe het westen en Bali botsen, hoe cultuur verdwijnt ten opzichte van plezier en gemak. Confronterende teksten over een confronterend probleem. Hoe hou je in stand wat iedereen hoopt te vinden als niemand concessies wil doen?

Het voelt persoonlijk, dit verlies op Bali. Onterecht, want hoe kan ik oordelen als ik zelf onderdeel van het probleem ben? Maar de verhalen van de mensen zijn onder mijn huid gekropen, hebben me met een andere blik laten kijken.

Misschien is dat wel wat ergens wonen je brengt. Niet langer meer een toevallige voorbijganger die toch weer vertrekt, maar iemand die onderdeel is van een geheel en dus ook onderdeel kan zijn van een oplossing. Hoe, dat weet ik nog niet precies. Daarom schrijf ik, zoek ik, fotografeer ik. Omdat ik voel dat het eiland een waardig afscheid verdient. En ik ook.

Hoe neem je afscheid van een eiland? Laat het me weten als je ideeën hebt!

Leave a comment

Schrijven is één manier om te laten zien wat ik zie. Fotograferen een andere. De beelden die bij deze verhalen horen vind je op rienekeschokker.com als fine art print om mee naar huis te nemen. Luisteren kan ook: De kunst van het kijken, mijn podcast.

Een weekendje weg staat al tijden bovenaan onze wensenlijst en toch is het er de afgelopen vijf maanden niet van gekomen. Omdat ik er geen tijd voor maakte, omdat ik niet wist waar we dan heen moesten, omdat het leven gewoon zo loopt als je geen actie onderneemt. Maar we waren een dagje naar Nuanu geweest en wisten dat ze daar ‘s avonds ook iets deden met verlichting. De rit terug in het donker zagen we niet zo zitten en dus was er een goede reden om een hotel te boeken. En toen kwam die wensenlijst weer even in beeld, het idee om vaker een lang weekend weg te gaan. Een nachtje voelde te praktisch, te weinig ontsnappend aan dit leven dat we door en door kennen. En dus plakte ik er twee aan vast om er een lang weekend van te maken.

We zijn nog geen echte Balinezen

Zaterdagochtend pakken we wat spulletjes die we mee willen nemen. Deze keer gaan alleen de kleine dagrugtassen mee; meer past er echt niet in de scooter. Gelukkig heb je voor een paar dagen ook niet veel nodig. Wat schone kleren, toiletspullen, een ereader, tablet en koptelefoon, en voor de rest zien we het dan wel. Mijn man pakt nog snel even een USB-stick die we in de tv kunnen stoppen, zodat we ‘s avonds lekker onze series kunnen kijken. Vol goede moed lopen we naar de scooter om op pad te gaan. Daar aangekomen blijkt de opbergruimte kleiner dan gedacht. Eén voor één halen we spullen uit de ene tas en stoppen ze in de andere tas en zo lukt het ons toch om de buddy weer dicht te krijgen. De andere tas verdwijnt achterop mijn rug. Hij voelt net zo zwaar als de wekelijkse boodschappen die we ook op deze manier vervoeren. Het blijft bizar dat zo’n scooter zo snel vol zit, terwijl ze er hier de wereld op vervoeren. Niet te veel over nadenken: wat we echt mee willen nemen zit veilig opgeborgen. Helm op en gaan.

Het eerste stuk dat we rijden ken ik ondertussen op mijn duimpje. Het is de weg naar het dichtstbijzijnde stadje waar we vaak even koffie drinken, kleine boodschappen doen of even wat eten. Daarna gaan we verder richting de grote supermarkt en het begin van de Westerse strook die richting Cangu loopt. Hier komen we graag als we zin hebben in pizza of andere westerse gerechten. We hebben laatst een leuk nieuw restaurant gevonden aan het strand en rijden daarheen om even te lunchen. Als we de scooter geparkeerd hebben, komt er iemand op ons aflopen. Dat is raar. De vorige keer gebeurde dat niet, maar misschien komt hij ons welkom heten? Maar er blijkt een bruiloft te zijn en het duurt nog even voordat ze weer open zijn voor het publiek. Dan zit er niets anders op dan ergens anders te gaan eten. Ik pak Google Maps erbij en zie al snel een goed alternatief op een paar minuten rijden. Dat is wel een voordeel van dit gebied: er is veel meer om uit te kiezen. We springen weer op de scooter en 5 minuten later rijden we de parkeerplaats op. Er staan meer scooters en de deuren zijn open, dus het moet lukken om hier wat te eten.

Dit is wat ik al maanden mis

Het eerst wat ik zie als ik naar binnenloop is een grote haan met een touwtje aan zijn poot die ongestoord rondloopt. Dat is origineel en weer eens wat anders dan de honden die je overal tegenkomt. Maar ik zie dat die hier ook niet ontbreken. Onder een van de grote tafels ligt een hond rustig te slapen. Het past op de een of andere manier bij deze ruimte. De grote stalen ramen, houten tafels en betonnen tegels creeren een mix van een industriele bierstoebe. We zoeken een plekje en krijgen de kaart om een keuze te kunnen maken. Snel scan ik door het menu. De afgelopen maanden was de keuze namelijk vaak niet heel spannend. Een aantal Balinese gerechten en dan de kip cordon bleu, pasta of een hamburger. Maar ik zie hier direct hele andere dingen op het menu staan. Mijn oog valt op een broodje vitello tonnato en een lekker frisse ijsthee.

Zodra de serveerster wegloopt met de menu’s kijk ik nog eens goed om me heen. Het is echt een gezellige plek. Op tafel ligt een flyer van livemuziek. Dat verklaart de mannen die aan komen lopen met boxen en andere apparatuur. Mijn ogen dwalen verder en vallen op de kleine kaart die op tafel staat. Ik verwacht cocktails of happy hour-aanbiedingen, maar het zijn de toetjes. En niet zomaar toetjes, maar donkere chocolademouse met olijfolie en zout, tiramisu en andere hoogstandjes. Het mag dan lunchtijd zijn, maar ik moet en zal dat toetje hebben. Gelukkig is de lunch niet al te zwaar en denk ik er na het eten nog steeds zo over. Al bij het eerste hapje ben ik in de zevende hemel. Dit is wat ik de afgelopen maanden heb gemist.

Een nieuw thuis

Het is nog ruim een half uur rijden naar ons hotel voor de komende paar dagen. Vanaf nu rijden we in een gebied waar we nog niet eerder zijn geweest. Het is drukker. Overal zie ik restaurantjes, sportscholen, yogaruimtes en boetiekjes. Als we er bijna zijn, kijk ik mee of ik het hotel zie, zodat mijn man zich kan richten op het verkeer. Al snel zie ik het bord en wijs ik aan waar we moeten zijn. Hij draait soepeltjes de parkeerplaats op en we parkeren de scooter. Er zit een bewaker die op ons afloopt. “Kenji?” vraagt hij en we knikken. Hij loopt voor ons uit naar de kamer die we geboekt hebben en vraagt ons om heel even te wachten. Al snel komt er een andere jongen aangelopen met koude handdoekjes en een welkomstdrankje. We zijn er. Laat de vakantie maar beginnen!

Ik hou van ergens aankomen, de eerste indruk van een kamer in je opnemen, onderzoeken wat er allemaal is. Ik kijk om me heen en voel me gelijk thuis. De ruimte is niet zo heel groot, maar groot genoeg. Naast de bedden staat er een groot bureau en is er een zitje met twee lounche stoelen die heerlijk in de zon staan. De badkamer zit verstopt achter een deur en blijkt deels open te zijn. Het doet me denken aan ons allereerste bezoek aan Bali, toen we nog niet wisten dat gekko’s een onderdeel zijn van het meubilair en mijn man me voor gek verklaarde omdat ik ‘s nachts iets hoorde lopen toen ik niet kon slapen. We hadden toen ook een buitendouche en de kamer zal niet veel groter zijn geweest dan wat we nu hebben. Ik pak snel onze spulletjes uit, leg ze in de kast en plof neer in een van de lounchestoelen. Hier kom ik voorlopig niet meer uit.

Ik kijk nog eens goed om me heen in deze kamer die nieuw is en toch zo vertrouwd voelt. Het duurt even voordat ik het zie, maar dan valt het kwartje: “We hebben helemaal geen tv”, zeg ik verbaasd tegen mijn man. Hij kijkt ook nog eens goed om zich heen en komt tot dezelfde conclusie. Snel pakt hij de website erbij en nu ziet hij het ook op de foto’s. Ik heb er bij het boeken niet op gelet. De kamer zelf, de locatie en de voorzieningen er omheen waren leidend voor de keuze. Ergens voelt het wel heel passend voor deze paar dagen uit ons ritme. Alles is even anders dan we gewend zijn. We laten het voor wat het is en gaan verder met waar we mee bezig waren. Ontspannen, wennen, ontdekken.

Reizen maakt mijn leven comfortabeler

De rest van dit lange weekend betrap ik mezelf er op dat ik het zo naar mijn zin heb. Waar ik altijd denk dat ik veel nodig heb om mijn ding te kunnen doen, kom ik erachter dat dit helemaal niet zo is. Het maakt ook direct duidelijk waarom we niet in de flow van onze wereldreis kunnen komen, waarom dit leven zo anders voelt. We hebben namelijk ergens afscheid genomen van het reizen en zijn gaan leven. En dat leven hebben we ingericht op de manier die we kenden vanuit Nederland. Huisje, boompje, beestje, maar steeds op een andere plek. We koken, doen boodschappen, werken en passen wat we willen doen in de tijd die er overblijft. Tijd die er vaak niet is. Het duurde vijf maanden voordat ik dit weekendje weg boekte. Vijf maanden waarin ik tegen dingen aanliep, waarin ik mijn draai niet kon vinden. Waren die vijf maanden makkelijker of anders geweest als we dit eerder hadden gedaan?

Reizen of leven. Elke keer vliegen we de bocht uit, verdwijnen we in de uitersten met hun heldere kaders. Dit weekend reizen we, zijn we overgeleverd aan dat wat er is. Hoeven we ons niet druk te maken over een tv die er niet is, het gebrek aan een keuken, omdat we buiten de deur meer dan genoeg opties hebben om ons te vermaken. Dinsdag rijden we terug naar ons leven dat we hier hebben opgebouwd. Begint het puzzelen weer met verplichtingen, een gebrek aan voorzieningen en langere ritten om alles op orde te krijgen.

Ik heb vaak gezegd dat wat ik met het reizen win vooral zit in het gemak van het dagelijks leven. Niet koken of schoonmaken, geen boodschappen of andere zaken die mijn kostbare tijd opslokken. Tijd die ik liever steek in fotograferen of schrijven. Een luxepositie, daar ben ik me terdege van bewust. En toch is juist dat gemak er op den duur uitgesijpeld. Ben ik hier veel tijd kwijt met de dingen die ik het liefst weg wilde strepen. In deze kleine vierkante slaap/woonkamer voel ik weer even waar ik me hard voor moet maken, wat ik nodig heb om dit leven de moeite waard te maken.

Schommelen in plaats van springen

Nu is het woensdag en zit ik weer aan mijn bureau, zoals ik zo vaak heb gedaan de afgelopen maanden. En hoewel het fijn is om deze luxe te hebben, verlang ik stiekem terug naar de dagen dat ik met mijn laptop op mijn schoot op bed lag omdat er geen andere mogelijkheid was. De dagen die we doorbrachten in koffietentjes, om even op een normale manier te kunnen werken. En ik weet dat als dat mijn werkelijkheid zou zijn, er vanzelf weer een verlangen ontstaat naar datgene wat ik nu heb. In het reizen ontstaat er een soort pendelbeweging van het ene uiterste naar het andere uiterste. Als je goed oplet en luistert, weet en voel je waar je behoefte aan hebt en kun je aan de hand daarvan actie ondernemen.

Dat is misschien wel wat ik merkte, daar in die kleine hotelkamer zonder voorzieningen. Een hang naar het andere uiterste, niet voor altijd, maar voor even. Om wat ballen te kunnen laten vallen, uit rollen te stappen die soms benauwen en vermoeien. Niet vluchten of springen van het één naar het ander, maar geleidelijk de overgang voelen en eraan toe kunnen geven.

Met als kernwoord: voelen. Niet weten of denken of beslissen. Voelen. Aanwezig zijn. Durven kijken naar wat er onder de oppervlakte ligt, ook als dat niet uitkomt. Juist als dat niet uitkomt. Want als ik mezelf toestemming had gegeven om dat eerder te doen, dan had ik nu meer herinneringen van dit soort weekendjes weg waarin ik even niet hoefde te zijn wie ik ben.

Subscribe now

Zo erg zelfs dat ik onze nieuwe regel om aan ons plan vast te houden wil doorbreken. Want die 6 maanden die voor me liggen voelen lang, te lang.

Uit: Balen in het paradijs

Misschien is de vraag die ik me stel niet de juiste. Want ook in Hang Dong worstelde ik met het leven dat we daar leidden. Een leven dat niet meer klopte met het plaatje dat ik had bij vertrek. Een leven dat er steeds meer uitzag als het leven dat ik probeerde te ontvluchten. Huisje, boompje, beestje, maar dan in een ander jasje, een andere taal, een ander land. Reizen zouden we, meer van de wereld zien. En het enige wat ik zag was mijn werkkamer, een sportschool en een ommuurde vesting.

En toch verlang ik nu naar een eigen plek, een eigen thuis. Denk ik. Want een deel van mij is nog lang niet uitgereisd, wordt elke keer enthousiast als ze weer iets moois ziet op Instagram of Tiktok.

Dit leven de rug toekeren voelt als falen, als opgeven. En tegelijkertijd voelt het als opluchting, als ruimte om een aantal ballen te laten vallen. Om eerst een aantal stappen te zetten die we eerder oversloegen, een betere bodem te creëren voordat we verder gaan. Want zoals met zoveel dingen is de werkelijkheid anders dan de droom. We dachten dat we alles wisten, alles konden. Moet je dan uit alle macht proberen om daaraan vast te houden? Elke dag blijven watertrappelen, je hoofd boven water proberen te houden, vertrouwen houden dat wat je wil ooit gaat lukken? Of verlaat je het diepe en keer je terug naar het pierebad?

De vanzelfsprekendheid van ergens wonen

Je visum verlengen is een gek iets. Het is zo’n moment waarin even onderstreept wordt dat je hier niet hoort. Je bent welkom, maar dat welkom heeft voorwaarden en een uiterste houdbaarheidsdatum. Een maand, twee maanden, misschien drie, en dan is het mooi geweest. Tijd om terug naar huis te gaan. Ook als je dat huis niet hebt. Het afgelopen jaar moesten we er steeds rekening mee houden. Vaak gingen we een dag voor de uiterste datum naar een nieuwe locatie, maar hier op Bali en in Chiang Mai voelde dat als niet genoeg tijd. Dat betekende een dag(deel) uittrekken om met alle papieren aan te tonen dat je jezelf kunt onderhouden en dat je ook echt wel weg gaat, alleen nu even niet.

De vorige twee keer dat we in Bali ons visum gingen verlengen, moesten we naar Denpasar. Een ritje van 1,5 tot 2 uur, afhankelijk van het verkeer. De eerste keer stonden we na 10 minuten weer buiten; de tweede keer zaten we twee lange uren in de overvolle wachtkamer te wachten totdat ons nummertje op de borden zou springen.

Toen het bordje eindelijk een van onze nummers liet zien, liep ik zo snel mogelijk naar het hokje waar een foto genomen moest worden. Er werd nog even gevraagd waar we eigenlijk verbleven en daarna mocht ik terug om te wachten tot het volgende loket me zou oproepen. Daar had ik niet zoveel zin in, dus liep ik direct naar het loket dat toch verlaten was. Weer leverde ik mijn paspoort in en werd er het een en ander opgezocht in de computer. Al snel stond mijn man ook achter me, die ondertussen op de foto was gezet en dezelfde vragen had beantwoord. Uiteindelijk werden we weggestuurd met de opmerking dat het allemaal even kon duren en dat we vanzelf een mail zouden ontvangen.

Deze keer hoeven we niet helemaal naar Denpasar. Er is een nieuw immigratiekantoor geopend in de stad waar we ook altijd boodschappen doen. Dat scheelt heel wat tijd en geld, want we kunnen gewoon op de scooter die kant op. Gisteren deed ik de online aanvraag en vandaag is het tijd om even op de foto gezet te worden.

Als we door de straat rijden waar het immigratiekantoor zit, zien we het in eerste instantie niet. Er zijn veel grote gebouwen die er officieel uitzien en overal staan auto’s en scooters, maar nergens zien we een bordje immigratie. Dan zie ik ineens een toerist door een poort lopen. Ah, als ik goed kijk, zie ik daar op de ramen iets van een paspoort. We parkeren de scooter en lopen het terrein op. Bij de deur staat een dame die ons twee nummertjes geeft en ons verzoekt om naar binnen te gaan en een plek te zoeken. Er zitten slechts 2 andere mensen te wachten. Dit kantoor is veel kleiner dan Denpasar. Er zijn drie balies en dat is het wel. Al snel worden onze paspoorten ingenomen en moeten we wachten totdat we geroepen worden.

Natuurlijk ben ik weer als eerste aan de beurt. Ik loop naar het kamertje waar ik mijn naam hoorde en zie even niet waar ik moet zijn. Als ik om de hoek kijk, zie ik de meneer zitten die zojuist nog achter de balie in de wachtkamer zat. Ik doe mijn tas en bril af en hij stelt de camera in. Daarna wil hij graag een rekeningoverzicht zien. Shit, die heb ik niet bij me of geupload. Het zweet breekt me uit en ik vraag zenuwachtig of er misschien wifi is, want mijn simkaart is verlopen en ik dacht het niet nodig te hebben.

Terwijl hij het netwerk opzoekt en mijn telefoon verbindt, denk ik na over wat ik kan laten zien. Ik besluit om maar gewoon in te loggen bij de bank. Ik laat hem zien dat ik echt genoeg geld heb om te blijven, maar hij moet een bewijs. Snel maak ik een screenshot, maar die kan ik niet naar hem sturen. Ik moet het thuis gaan uploaden en hij keurt de aanvraag voor nu niet goed. Als ik het vandaag in orde maak, dan moet het goedkomen. Ik krijg mijn paspoort terug en loop naar mijn man om hem te waarschuwen. Maar hij heeft geluk dat ik er eerst was en mag na de foto direct weer weg. We lopen richting de scooter en hopen dat het straks geregeld is en we niet nog een keer terug hoeven te komen.

Het blijft een kwestbaar moment, zo’n immigratiebezoek. Mijn lot overgeleverd aan iemand die de regels moet volgen. Regels die ik begrijp, maar die soms ook een beetje onduidelijk en onredelijk zijn. Zeker omdat we geen nieuw visum aanvragen, maar eentje dat we al hebben gekregen willen verlengen. We toonden al aan dat we voldoende geld hadden, houden ons netjes aan alle regels. Door hoeveel hoepels moeten we springen om met rust te worden gelaten? Ik wil niet hoeven bewijzen dat ik een integer mens ben; dat zou de norm moeten zijn. Maar ik weet ook dat ik hier sta met een paspoort dat deuren opent die voor de meeste mensen dicht blijven. Mijn drempel is laag, zelfs als hij onredelijk voelt.

Zonder thuis ben ik aangewezen op de beslissingen van de immigratiemeneer. En dus spring ik door de hoepel in de hoop dat ik mag blijven.

Blijven vs. vertrekken

Over zes weken verlaten we Bali en reizen we door naar een volgende plek. Ik kijk er naar uit en tegelijkertijd heb ik ineens de drang om er nog even alles uit te halen. Om de ideeën die rondzwerven in mijn hoofd en nog niet zijn uitgewerkt aan te pakken en af te maken. Om nog een keer met Putu op stap te gaan, die me niet alleen meeneemt naar de mooiste plekjes in deze omgeving maar me ook kennis laat maken met de andere kant van Bali. Hij is onderdeel van de foto’s die ik nam, de verhalen die ik deelde.

Ergens blijven, ook als het niet goed voelt, misschien juist als het niet goed voelt, vraagt iets van je. Het vraagt dat je stopt met wachten tot het beter wordt en begint te kijken naar wat er al is.

Putu liet me dat zien. Niet met woorden, maar door me mee te nemen. Door me te laten zien wat ik had gemist als we eerder waren gegaan.

Dat had ik bijna laten lopen.

Subscribe now

Schrijven is één manier om te laten zien wat ik zie. Fotograferen een andere. De beelden die bij deze verhalen horen vind je op rienekeschokker.com als fine art print om mee naar huis te nemen. Luisteren kan ook: De kunst van het kijken, mijn podcast.

Het blijft me verbazen: de kracht van de natuur, die hier zo heel anders is dan in Nederland. Intenser, natter en toch ook wel spectaculairder, als ik mijn angst even aan de kant zet. Soms zie je de storm aankomen, de lucht vol met witte stapelwolken die langzaam vergrijzen. Soms komt de bui uit het niets en is net weer zo snel vertrokken als ze kwam.

Vorige week was ik weer op stap met Putu. Hij nam me mee door de rijstvelden toen de rijst geplant werd en leerde me alles over de verschillende namen en het hele proces dat nodig is voor een goede oogst. Nu is het tijd om die rijst te oogsten. Veel velden zijn ondertussen al leeggehaald, hier en daar met een restant zwarte grond waar voorzichtig nog wat rijstscheuten doorheen proberen te breken. Tijdens onze rondritjes over het eiland zag ik van alles wat ik niet direct kon plaatsen en wat ik wilde vastleggen om de cirkel rond te maken. Ik stapte op Putu af, die bij mijn vragen over het oogsten doodleuk vertelde dat hij (en zijn dorp) al helemaal klaar waren. Even zag ik mijn plan in duigen vallen. Maar Putu is Putu en natuurlijk nam hij me mee naar de velden waar ik kon zien en vastleggen wat ik wilde zien en vastleggen.

Eerst stopten we bij een veld niet al te ver van het resort vandaan. Er werd al druk gewerkt door een man of 10 die met een zeis allemaal vakkundig het bovenste deel van de rijststengel afsneden en op een bult gooiden. Putu sprak de eigenaar aan en legde me vervolgens uit dat dit veld in een paar uurtjes leeg zou zijn. Er stond een machine klaar die de rijstkorrels moest scheiden van de stengels. Het laatste deel werd dan weer uitgespuugd en over het land verspreid om te drogen. Voorzichtig maakte ik een paar foto’s, maar Putu moedigde me aan om verder te lopen. Zo kon ik het proces van dichterbij bekijken en op de foto zetten.

Ik sta er elke keer weer van te kijken dat het nooit een probleem is dat ik foto’s maak. Sterker nog, vaak komen de mensen me lachend tegemoet. Putu stapt zonder blikken of blozen op iedereen af, maakt een praatje en daagt me dan uit om te doen wat ik wil doen. En hij luistert ook naar wat ik wil en waar ik op let. Dat merkte ik al tijdens de melasti-ceremonie, maar ook deze keer verraste hij me met iets wat ik niet had verwacht.

Nadat we weer in zijn karretje zitten, vertelt Putu mij dat hij me graag mee wil nemen naar het veld waar zijn moeder op dit moment aan het oogsten is. Ze doet het op de ouderwetse manier, een mooi contrast met wat we nu hebben gezien. Daar zeg ik natuurlijk geen nee tegen. Ik heb zijn moeder al eerder gezien, toen we een bezoekje brachten aan Putu’s compound. Een kranige vrouw, waarvan de leeftijd niet helemaal precies bekend is, maar die zo ergens tussen de 70 en 75 wordt geschat. In een paar uurtjes haalt ze vandaag de sticky rijst binnen op het veld dat ze voor de buren beheert. De buren wonen zelf het grootste deel van de tijd op Java, maar hebben, zoals de gewoonte is, hier nog een rijstveld.

Putu parkeert zijn karretje en wijst naar het veld waar ik inderdaad een oude vrouw druk aan het werk zie. Het is even puzzelen hoe we dichterbij kunnen kopen. Ik hoop alleen maar dat ik met mijn sandalen niet dwars door alle velden hoef te lopen. Dat lijkt me niet goed voor de rijst, maar ook niet voor mijn voeten. Maar er lopen paden tussen de verschillende velden, waarmee we binnen een paar minuten bij zijn moeder staan. Ze heeft een zelfgemaakt mes in haar handen waarmee ze vakkundig en snel het bovenste stuk van de plant afsnijdt. Geen aarzeling, geen verspilde beweging. Het is duidelijk dat ze dit al jaren op deze manier doet. Trots laat ze me de rijst zien, rijst die precies over haar handen heen naar beneden buigt. Ik maak snel een foto en ze lacht om vervolgens weer ongestoord verder te gaan met waar ze mee bezig is.

Putu laat me zien hoe je de rijst bundelt en er dan met een restant van de plant een knoop omheen legt. Deze bundels legden ze dan over een stok en zo namen ze de oogst mee. Nu verdwijnt deze in een praktische witte plastic zak, een zak zoals ik die overal op alle velden zie staan en liggen, wachtend op de oogst.

Ik kijk om me heen. Er staat hier nog best veel rijst die geoogst moet worden. Putu wijst aan welk deel zijn moeder doet en wat er dan weer van de buurman is. Het hangt allemaal af van wanneer het geplant is en hoeveel velden je hebt om te oogsten. Dat zorgt ervoor dat je goed met elkaar moet overleggen. Want als er nog rijst staat, is er water nodig. Maar bij het planten van maïs, de volgende cyclus op dit land, kun je dat niet gebruiken.

Is dit wat wij als westerlingen zijn kwijtgeraakt? Het besef dat we het met elkaar moeten doen?

We rijden verder totdat Putu in de verte ineens ziet dat twee oude mensjes de rijst uit het geoogste deel staan te slaan. Waar we eerder dus de machine zagen, ging het eeuwenlang op deze manier. Hard slaan, handmatig werk. Oogsten, de rijst eruit slaan en laten drogen. Maar zien wat je op een dag gedaan krijgt. Nooit haast, alleen in het hier en nu. Aan de andere kant zien we weer hoe een veld binnen een paar uur leeggehaald wordt. De haast heeft zijn intrede gedaan; er moet geld verdient worden. En dus worden er Javanen ingevlogen die klus na klus doen en daarna weer vertrekken. Het brengt andere problemen met zich mee.

Dingen veranderen. Overal. Dat brengt mooie dingen met zich mee en dat brengt minder mooie dingen met zich mee.

Ondertussen zijn we wel een beetje uitgerijst. Putu wil me nog meenemen naar een ander deel van het strand en daar zeg ik natuurlijk geen nee tegen. We stuiteren over een weg die die naam niet verdient totdat we ineens op een soort open vlakte komen. Heel even waan ik me in Appelscha. Hier geen rijstvelden, want dit land is verkocht aan een ontwikkelaar. Over een aantal jaar staat er hier een resort, is de weg prive en het strand ook. Maar tot die tijd doen de locals wat ze het beste doen, lekker alle bordjes negeren en doen wat al jaren kan. De koeien kijken nieuwsgierig toe terwijl wij rondrijden.

Het is tijd om terug te keren. We hebben het warm, veel gezien en nog veel meer besproken. Luchtig, serieus, leerzaam. Ik ga deze ritjes missen als we hier weggaan. Putu rijdt vol zelfvertrouwen de weg weer in waar we net uitgekomen zijn, maar al snel ziet hij dat er een hele groep quads in onze richting komt. Uitwijken kan niet en dus rijdt hij zo snel mogelijk weer achteruit. Net op tijd bereiken we de zandvlakte. Maar als Putu gas wil geven, komen we niet vooruit. De achterwielen krijgen geen grip op het zand. Ik mag uitstappen; dan gaat hij het wel even oplossen. En terwijl ik toekijk, zie ik hoe dat op z’n Putu’s gaat. Hij vraagt de begeleiders die de groep afsluiten om even te duwen en al snel staat zijn karretje weer op de echte weg.

De regen tikt alweer lekker tegen de ramen aan. Ik pak nog maar een kopje thee en een speculaasje. Als ik mijn ogen dichtdoe, ben ik voor heel even niet hier, maar verbonden met al die plekken en verhalen die samenkomen in een ding: samenzijn. Hier, Australië, Portugal, Nederland, ik zie momenten van naar elkaar omkijken. Van samen vieren, verbinden, het niet alleen hoeven te doen.

Subscribe now

Op stap met Putu wordt haast een serie op zichzelf 🙃:

• De eerste kennismaking en Putu’s compound: https://rienekeschokker.substack.com/p/wat-ik-dacht-te-vinden-en-wat-ik-echt-vond

• De geschiedenis van Bali:

  https://rienekeschokker.substack.com/p/hoe-verhalen-ontstaan-en-ik-daar

• Het planten van rijst op Bali: https://rienekeschokker.com/wat-ik-zie-in-de-rijstvelden-op-bali/

Ken jij zo iemand als Putu, iemand die je meeneemt in een wereld die je zelf nooit zou hebben gevonden?

Leave a comment

Schrijven is één manier om te laten zien wat ik zie. Fotograferen een andere. De beelden die bij deze verhalen horen vind je op rienekeschokker.com als fine art print om mee naar huis te nemen. Luisteren kan ook: De kunst van het kijken, mijn podcast.

Ik denk terug aan de afgelopen weken en maanden. Weken en maanden waarin ik er vaker doorheen zat dan ik zou willen, zonder zo op het oog een verklaring. De dagen waarin ik een stapje terug deed, probeerde op te laden en het nooit echt lukte. Elke tegenslag kwam harder binnen en het kostte me meer tijd om weer mijn draai te vinden. Ik was er en dan was ik het weer kwijt. Maar ik ploegde dapper door, want het leven gaat door. Boodschappen, eten koken, een bedrijf opbouwen. Strakker plannen, doelen stellen: ik probeerde alles om weer bij mezelf te komen.

Nu zie ik dat wat ik probeerde toch weer die oude tactiek was. Harder werken, mezelf nog meer bewijzen. Geen wonder dat ik daar niet van oplaadde.

Subscribe now

Een belangrijke reden om Nederland te verlaten en te kiezen voor een reizend leven in het buitenland was om uit de ratrace te stappen. Te vaak zag ik dat mensen hun hele leven hard werkten en er niet van konden genieten. Dat zou mij niet gebeuren. Ik ging nu al van mijn leven genieten. En toch is die ratrace meegeslopen in onze backpacks, doen we er net zo goed in mee. Zijn er de afgelopen weken en maanden meer dagen doorgebracht achter de laptop dan ontdekkend in het land waar we verbleven. Onze gesprekken gaan niet langer over wat we willen zien of doen, maar over welke deadline er op de agenda staat en het werk dat op de plank ligt. Afgewisseld met boodschappen doen, de wasmachine aanzetten en eten koken. De plek is anders; het leven niet.

En daarbij heb ik onderschat hoe vermoeiend het is om constant te zoeken naar een nieuwe plek, een nieuwe accommodatie en de manier om er te komen. De logistieke puzzels die nooit ophouden. Het is soms haast een fulltimebaan naast alle andere werkzaamheden.

Het moet toch anders kunnen?

Na onze eerste wereldreis hadden we een heel rijtje van dingen die we fijn vonden tijdens het reizen en die we vast wilden houden als we weer thuis waren. Dat lukte in het begin nog een beetje, maar al snel klopten de verplichtingen aan en verdwenen de voornemens een voor een.

Ook voordat we deze keer vertrokken, hebben we het gehad over wat we hoopten te vinden met deze zet. Naast een fijner klimaat was voor mij een van de belangrijkste dingen om het rustiger aan te doen. Meer tijd voor dat kopje koffie op het terras, de wandeling langs het strand of gewoon even aan de rand van het zwembad zitten. En dan gaat het niet specifiek om de activiteiten zelf, maar om de rust en ruimte die ze brengen. Een stapje terug in productiviteit, maar een stap vooruit in aanwezig zijn, het leven echt meemaken.

En net zoals die eerdere voornemens verdwenen ook deze als sneeuw voor de zon. Langzaam nestelde de hang naar veiligheid, naar zekerheid, zich in alle aspecten van ons leven en werd het steeds makkelijker om dan maar vooral te doen waar we goed in zijn: kop in het zand en doorgaan.

Het moet anders. Maar er is ook die andere kant. Het moet toch anders kunnen? Het moet toch mogelijk zijn om te werken én van je leven te genieten?

Emigreren en je ergens thuisvoelen

Op Instagram zag ik de vraag: emigreer je ergens naartoe of ergens vandaan? Wij emigreerden ergens vandaan en hadden geen visie op waar we naartoe wilden. Meer van de wereld zien, maar dat is vrij breed. Soms zou ik willen dat ik ergens naartoe wilde emigreren. Een plek waar je een thuis kan maken, iets kan gaan opbouwen. De cultuur en taal leren kennen, meegenomen worden in iets wat je niet kent. Niet als toevallige voorbijganger, maar als onderdeel van een geheel.Maar ik laat me weerhouden door het gebrek aan drive voor een plek, door de angst om (weer) de verkeerde keuze te maken.

De afgelopen twee jaar heb ik me niet overal thuisgevoeld en toch heb ik overal een stukje van mezelf achtergelaten. Want hoe langer je ergens blijft, hoe meer het gaat voelen als thuis. Je leert de weg kennen, weet dat je niet bij die supermarkt maar bij die andere moet zijn. Flarden van ons leven, mijn leven op zovele plekken, waar ik soms even weer naar terug wil. De wandelingen door Santa Cruz en Punta del Hildalgo, het zwembad, dat ene restaurantje, het strand van Portimao, die ene leuke meneer bij de pastelaria. Stukjes thuis die je achterlaat op zoek naar een nieuw thuis.

Ik mis dat buiten zijn. Sinds we in Azië zijn geland, hou ik mijn wandelingen het liefst zo kort mogelijk. De warmte is te warm. Het enige verkoelende is een ritje op de scooter, iets waar ik mijn man voor nodig heb. Maar ik wil zelf op pad, dwalen door de straten en de velden, me laten verwonderen door dat wat ik tegenkom. Achteloos zeggen: ik ga even wandelen en dan vier uur later weer binnen komen wandelen, heerlijk uitgewaaid en opgeladen en vol energie.

Het moet anders

Het moet anders. Iets willen en iets doen zijn twee verschillende dingen. Als ik het anders wil, dan zal ik het anders moeten doen. Terug naar de basis, op zoek naar manieren om in de buurt te komen van dat leven dat ik zo graag wil leiden. Meer tijd en ruimte om even niets te doen, even te wandelen, een boek te lezen of te verdwijnen in een tijdschrift. Minder schermtijd, minder social media. Bewust omgaan met de energie die ik (niet) heb. Op zoek naar datgene wat ik hoopte te vinden.

Misschien wil ik te veel: is het niet haalbaar om het rustiger aan te doen, wel voldoende inkomen te genereren, de wereld te zien en je toch ergens thuis te voelen. Is de droom mooier dan de werkelijkheid. Moeten we kiezen uit het rijtje wat het meest belangrijk is. En als ik moet kiezen, dan kies ik voor een bewust leven met aandacht en ruimte voor de dingen die ik belangrijk vind. Iets wat op elke plek te creëren is, als ik er de tijd voor neem en het een prioriteit maak.

Want tussen alle ceremonies en bijeenkomsten leerde ik iets over mezelf. Iets wat ik al lang weet, maar elke keer weer op een nieuwe manier gespiegeld krijg. Het eeuwige conflict tussen gezien worden en niet gezien (willen) worden.

Misschien is daar het terugtrekken ontstaan. Gaat het niet over eigenheid, over houvast, maar over wie ik ben als persoon, als fotograaf in verhouding tot de mensen om mij heen.

Waar ik bij de mebarung niet durfde op te staan om foto’s te nemen, stond ik bij de melasti-ceremonie pontificaal langs de weg. Bewust, omdat ik van tevoren bedacht had dat ik de optocht wilde vastleggen, de lange stoet witte mensen die tussen de groene rijstvelden richting de oceaan trokken. Mijn blik was op hen, op datgene wat ik wilde delen met de wereld. Maar toen ik daar stond, werd ik gezien. Zorgde mijn camera ervoor dat iedereen naar mij keek. Veranderde ik in de bezienswaardigheid en mijn foto’s in geposeerde portretten.

Ongemakkelijk.

Hier op Bali kan ik met mijn camera niet opgaan in de omgeving, in de menigte. Die menigte is er namelijk niet en erg Balinees zie ik er ook niet uit. Ik voelde me eerder betrapt, teleurgesteld omdat het me niet lukte om ongezien de foto’s te maken die ik wilde maken.

Subscribe now

Tegelijkertijd vind ik het fijn om gezien te worden door de mensen die ik ken. Tijdens de melasti-ceremonie kwam Putu naar me toe om me te vertellen wat er verder ging gebeuren en mee te denken over hoe ik dat kon vastleggen. Ook tijdens Ogoh-ogoh werden we door verschillende werknemers van het resort herkent en meegenomen in datgene wat we zagen. Bij de mebarung precies hetzelfde.

Misschien is het niet het gezien worden zelf waar ik moeite mee heb, maar dat ik niet goed weet welke plek ik inneem ten opzichte van de mensen die ik fotografeer.

Als fotograaf kun je het contact heel makkelijk uit de weg gaan. Een betere zoomlens, een grotere afstand: het zijn allemaal manieren om me veilig te voelen, het ongemak uit de weg te gaan. Maar ik wil me niet mijn hele leven blijven verstoppen. Ik wil onderzoeken wat het met mijn werk doet als ik dichterbij kom en bewust het contact opzoek. Dat vraagt om mijn eigen schroom opzij te zetten en bereid te zijn om de controle (deels) los te laten.

Misschien helpt het om de momenten die dit losmaakten even op een rij te zetten.

De ceremonies en bijeenkomsten op een rij

Mebarung is een muziekfestival dat je in verschillende vormen tegenkomt op Bali. In ons geval was de bijeenkomst op een sportveld in het nabijgelegen dorp. Vijf muziekgroepen uit vijf verschillende dorpen speelden allemaal zo’n 15-20 minuten op typisch Balinese instrumenten en probeerden er een mooie show van te maken. Dat we af en toe natregende, deed weinig af aan de beleving.

Melasti is het reinigingsritueel voorafgaand aan de stiltedag. Het vindt 2-3 dagen voor Ogoh-ogoh plaats. Dat verschilt een beetje van dorp tot dorp. Het hele dorp loopt gekleed in witte kleding van de tempel in het dorp naar de oceaan (of ander water als er geen oceaan in de buurt is) om de elementen van de tempel te reinigen en het nieuwe jaar met schone energie te beginnen. Wij liepen deels mee en keken toe terwijl de ceremonie op het strand werd uitgevoerd. Heel bijzonder om zo de zon te zien zakken en daarna terug te lopen naar het dorp.

De dag voor de stilte dag is het tijd voor Ogoh-ogoh. Maar voordat we naar het dorp mochten vertrekken om daar de poppen te bewonderen, deden we eerst mee aan de Mebuu-bu-ceremonie op het resort. Met veel herrie en wierook veegden we de straten schoon en daarmee de kwade energieën.

Daarna was het tijd om naar het dorp te gaan en te wachten tot de optocht begon. Voor ogoh-ogoh worden er grote poppen gemaakt en die worden door de mannen aan het dansen gezet. Het doel is niet om de kwade energie te verjagen, maar meer om vriendelijk te vragen of ze iedereen tijdens de stilte dag met rust willen laten. Aan het einde van de avond werden de poppen verbrand.

@rienekeschokkerWe liepen mee in de Ogoh ogoh optocht van Kelecung ter voorbereiding op de dag van de stilte. Wat een spektakel om mee te maken! De poppen moesten dansen en dansen deden ze 🤩 #ogohogoh2026 #baliindonesie #dekunstvanhetkijken #reisfotografie #ogoh_ogoh_bali

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

En toen was er natuurlijk nog de stilte dag, oftewel Nyepi, de dag waar ik al naar uitkeek. Hoe bijzonder is het dat een heel eiland een hele dag dichtgaat en stil is? In eerste instantie wilde ik zoveel mogelijk volgens de Balinese regels meedoen, maar die zijn heel streng:

• geen vuur of licht

• niet werken of andere activiteiten uitvoeren

• niet reizen

• vasten en geen entertainment

It’s a day for doing meditation, fasting and purify yourself stond er in de berichtgeving van ons resort.

We besloten de dag aan te vliegen als een feestdag in Nederland en deden lekker rustig aan. Niet werken dat is ons gelukt en niet reizen was ook makkelijk, aangezien er een bewaker was die ervoor zorgde dat niemand het resort verliet. Diezelfde bewaker stond ‘s avonds bij ons op de stoep, omdat we de lichten aanhadden, met het vriendelijke verzoek om alle gordijnen dicht te doen. Al met al was het een relaxte dag en merkten we er niet heel veel van. Wel kwam ik op tiktok filmpjes tegen van lege straten in Denpasar en een leeg vliegveld (allemaal met toestemming gemaakt, want je mag de weg dus niet op). En een vlugge check op de dag zelf maakte duidelijk dat het internet in onze regio daadwerkelijk wordt uitgezet. Gelukkig deden ze dat alleen voor mobiele data en bleef de wifi online.

Hoe kleine rituelen helpen om bewusten te leven

Deze maand was een bevestiging van het feit dat ze in Azië veel meer rituelen en ceremonies hebben dan wij gewend zijn. Het geeft hier het leven vorm en niemand staat gek te kijken naar lange optochten waardoor de wegen vastlopen. Ik heb respect voor de aandacht en eerbied die zelfs in de kleinste rituelen zichtbaar zijn. Het deed me weer beseffen dat ik er weer wat meer tijd en ruimte voor mag maken, omdat het een manier is om stil te staan bij hoe ik me voel en wat ik echt wil.

Twee jaar onderweg

Ik schreef een drieluik over het leven dat wij leiden omdat we ondertussen ruim 2 jaar op pad zijn. Het zijn namelijk niet altijd de makkelijkste jaren geweest en dat is het nog steeds niet. En toch blijven we doen wat we doen. Ik neem je mee in de hoogte- en dieptepunten en sluit af met een rijtje van regels waarmee je te maken krijgt als je kiest om uit Nederland te vertrekken zonder vaste woon- of verblijfplaats.

Misschien is het niet heel gek dat ik behoefte heb om me terug te trekken, te herkalibreren. Maart was een maand met veel input en daardoor ook veel output. Mijn lijstje met to-do’s slinkt, hoewel er met dat slinken ruimte komt voor ideeën die nog rondspoken in mijn hoofd. Voor ik het weet is die to-do-lijst weer net zo lang als voordat ik begon.

Gelukkig lijkt de rust weer even teruggekeerd op Bali, hoewel ik ondertussen weet dat we elke dag een appje kunnen krijgen van iets wat ik graag wil meemaken. En dus blijft de planning fluïde zodat er ruimte is om te schuiven.

Maar waar het kan, pak ik de rust en ruimte om alles te laten bezinken, om te ontdekken hoe ik het contact met wie er voor mijn camera staat het liefst aan wil vliegen. Zodat ik de volgende keer niet overvallen word door ongemak,
maar het contact aan durf te gaan. Want misschien ontstaan de beelden die ik zoek
niet op afstand, maar juist daar waar ik zelf onderdeel word van het moment.

Subscribe now

Het is vrijdagavond en we koppelen mijn laptop aan de televisie om Dit was het nieuws terug te kijken. Hoewel ik niet veel nieuws kijk en ook steeds minder Nederlandse programma’s volg, blijft dit een van mijn favorieten. Het is een luchtige manier om toch nog iets mee te krijgen van wat er speelt in Nederland, gecombineerd met een goede dosis humor.

Het duurt niet lang voordat het over de oorlog in het Midden-Oosten gaat. Waar wij ons voornamelijk druk maken over de mogelijkheid of we wel of niet naar Europa kunnen, is het in Nederland de benzineprijs die de aandacht opeist. Dat en de influencers in Dubai blijkt tijdens deze aflevering. Als Hannah Prins helemaal losgaat over influencers die ineens gerepatrieerd willen worden door Nederland, kan ik alleen maar roepen: ik zou hetzelfde doen!

Blijkbaar is weggaan uit Nederland gelijk aan belastingontduiken waarmee je automatisch al je rechten verspilt. En ik kan niet anders dan me aangesproken voelen, want ook wij betalen geen belasting en zijn vertrokken uit Nederland. Het enige verschil is dat wij niet kozen voor Dubai (en niet aan chatGPT vragen of er nu wel of geen oorlog is, maar daar is denk ik ook al genoeg over gezegd en gedaan, toch 🙃?).

Ergens wel of geen belasting betalen en je nationaliteit zijn twee verschillende zaken die hier op een hoop worden gegooid. Doe je het ene niet, dan ben je automatisch het tweede kwijt. Maar zo werkt het gelukkig niet. Ergens voelt dit hele stukje als een sneer naar mensen die voor een ander leven kiezen. Zie je nou wel, was maar gewoon hier gebleven. Een boodschap die zo verweven zit in Nederland dat je ervoor weg moet gaan om ervan los te komen.

Subscribe now

Twee keer verlieten we Nederland, waarmee onze belastingplicht op losse schroeven kwam te staan. Maar nooit hebben we daarmee onze nationaliteit, ons paspoort, verloren. Mocht de pleuris hier uitbreken en ik kan repatrieren via Nederland, dan zal ik het niet nalaten om die kans te pakken. En ik zal er netjes voor betalen, zoals elke Nederlander die gebruikmaakt van deze mogelijkheid, of ze nu in Dubai wonen, in Nederland of elders ter wereld.

Is de belastingplicht dan helemaal geen onderdeel geweest van onze beslissing om uit Nederland te vertrekken? Zeker niet, het heeft wel degelijk een rol gespeeld. Niet omdat ik geen belasting wil betalen, maar omdat de regels ondertussen behoorlijk scheef lopen. Met het plan op tafel waarbij je belasting moet gaan betalen over rendement dat je nog niet hebt laten uitbetalen, zijn veel mensen op zoek naar andere mogelijkheden. Soms uit een soort hebzucht, soms uit noodzaak. Geld dat je niet in je zak hebt, kun je namelijk niet betalen. Daardoor word je gedwongen om keuzes te maken die niet altijd helpend zijn voor de toekomst. Met een pensioenstelsel op springen en een AOW-leeftijd die alleen lijkt op te lopen, moet je zelf een plan hebben voor later. Kun je niet elk rendement uit laten betalen om nu aan je belastingplicht te voldoen.

Voorafgaand aan onze emigratie hebben we daarom gesprekken gevoerd met verschillende financiële adviseurs. Daarbij hebben we naar het hele plaatje gekeken. Wat willen we bereiken in het leven? Waarom willen we weg? Hoe zien we ons leven voor ons?

Waar we eerder een wereldreis maakten die helemaal in het teken stond van het ontdekken van de wereld, was het plan deze keer anders. We wilden blijven werken, het liefst voor onszelf, om zo niet afhankelijk te zijn van welk systeem waar ook ter wereld. Daarmee kwamen er opties op tafel en elke optie hebben we uitgezocht. Het is namelijk geen eenvoudig besluit om te kiezen voor een leven waarin je (uiteindelijk) geen belasting betaalt. Als het zo simpel was, dan hadden meer mensen het wel gedaan. Het is een manouvreren tussen regels en systemen die weinig ruimte overlaten voor flexibele digital nomads die graag de hele wereld willen zien.

Ik schreef al eerder dat je nooit moet gaan emigreren. En ik nam je mee in waarom ik blijf kiezen voor dit leven. Dit is deel 3 over de (financiele) gevolgen van onze keuze.

Uiteindelijk kiezen we voor de optie om bedrijven op te richten in Estland en alle banden met Nederland zo goed mogelijk te verbreken. Dat betekent dat we administratief veel moeten uitzoeken en regelen. We gaan op zoek naar nieuwe banken, verzekeringen en andere financiële instituten ter vervanging van de ING en Rabobank. We komen uit bij de online banken Revolut, Wise en N26. We geven deze nieuwe rekeningnummers door aan alles wat we wel behouden, zoals Spotify, Netflix en andere abonnementen.

De aanvraag voor onze bedrijven in Estland kunnen we digitaal starten. Daarna wachten we op een bericht dat we bij de ambassade alle officiële papieren kunnen ophalen. We krijgen een digitale ID-kaart en onze vingerafdrukken worden vastgelegd. Het voelt ergens heel officieel en tegelijkertijd staan we in een klein donker kamertje waar we bijna de slappe lach van krijgen.

Voordat we ons uitschrijven, verlengen we ons paspoort en rijbewijs. Bij de balie wijst de medewerker ons erop dat het nog niet nodig is om te verlengen; beide zijn nog een tijdje geldig. We zeggen dat we toch graag een verlenging willen, omdat we uit Nederland vertrekken. De medewerker trekt een wenkbrauw op en vervolgt dan het proces. Zo jammer dat andere mensen nooit zo enthousiast zijn over wat we gaan doen als we zelf zijn.

En als we ons dan uitschrijven, wil de gemeente toch graag een adres hebben. In 10 jaar tijd is er niets veranderd en dus geven we weer het adres op van ons eerste hotel. Bij de belangrijke instanties geven we een postadres op, zodat er niks naar dit adres gestuurd wordt.

Over incasseren en improviseren

Als je kiest voor dit leven, dan moet je kunnen incasseren en word je gedwongen om te improviseren. Hoe goed je je ook voorbereid, er zijn altijd zaken die je van tevoren niet had kunnen weten of bedenken. Soms is het pech, soms is het beleid dat verandert en soms hebben we gewoon iets over het hoofd gezien. Ik deel graag de ellende van het M-biljet, een formulier dat er alleen al voor kan zorgen dat je nooit wilt emigreren. En een van de consequenties van geen thuisadres hebben als het aankomt op het financiële vlak.

Belastingaangifte op papier vanuit Maleisie

Het is 2017 en we hebben bericht gekregen dat we aangifte moeten doen over 2016, het jaar waarin we vertrokken zijn. Kenji’s ouders hebben twee dikke enveloppen ontvangen die ze meenemen als ze een maand met ons meereizen door Maleisië. Als we de enveloppen openmaken, zien we dat we allebei twee boekjes hebben gekregen. Het ene is het M-biljet, het andere de uitleg bij het M-biljet. We bladeren er snel even doorheen en zijn licht geïntimideerd door de vragen die worden gesteld. Een deel is vergelijkbaar met de normale aangifte, maar we komen allerlei zaken tegen waar we niet bij stil hebben gestaan.

Zo moeten we ineens de waarde van onze opgebouwde pensioenen opgeven en zijn er meer zaken waar we niet uitkomen. We bellen de Belastingdienst via Skype en krijgen al snel iemand aan de lijn. Als we drie vragen hebben gesteld, wordt de verbinding verbroken en wordt ons vriendelijk verzocht om dan maar opnieuw te bellen. In een maand tijd proberen we zo goed mogelijk alles in te vullen, zodat we alles weer mee terug kunnen geven en Kenji’s ouders alles op de post kunnen doen.

Natuurlijk hebben we niet alles goed ingevuld en krijgen we brieven met naheffingen en boetes. Tja, het is en blijft de Belastingdienst. Leuker kunnen ze het niet maken, ook zeker niet makkelijker.

Tegenwoordig kun je het M-biljet gelukkig wel digitaal invullen. Maar het blijft opletten geblazen. Zorg er in ieder geval voor dat je bij vertrek een mailtje stuurt naar alle pensioenfondsen om de waarde van het economisch verkeer op te vragen. Dat scheelt je weer wat stress als dat M-biljet dan toch in je inbox staat.

Let op: het jaar dat je uit Nederland vertrekt, krijg je altijd een M-biljet! Pas in het tweede jaar kan die plicht komen te vervallen. Het is uiteindelijk aan de Belastingdienst of ze vinden dat je geen aangifte meer hoeft te doen. Vergeet hierbij niet dat Nederland een verdrag heeft met verschillende landen.

Fraude op de creditcard

We krijgen een mailtje van onze creditcard. Er is fraude geconstateerd en de pas is nu tijdelijk geblokkeerd. Of we even contact op willen nemen. Snel loggen we in bij de online omgeving waar we al snel bedragen zien die wij niet hebben uitgegeven.

We bellen weer via Skype met de creditcardmaatschappij om onze kaart weer te deblokkeren. De medewerker heeft slecht nieuws: de kaart is online gebruikt en daardoor kan hij dat deel niet deblokkeren. Aangezien wij de kaart vooral online gebruiken voor hotels en vluchten, hebben we nu een probleem. De kaart moet vervangen worden en wordt naar ons postadres gestuurd. Hoe wij die kaart dan krijgen in Azië, waar we momenteel verblijven, dat weet hij ook niet. Gelukkig hebben we nog een andere creditcard.

Een aantal weken later krijgen we weer zo’n mailtje, nu van de andere creditcard. Het kan vriezen en het kan dooien en zo zitten we ineens zonder creditcards. We nemen maar wat meer cash op, zodat we in het geval van nood in ieder geval geld achter de hand hebben.

Zo betalen wij geen belasting

En dan komen we bij het punt waar iedereen naar benieuwd is. Hoe het kan dat wij geen belasting betalen. Niet omdat we een slimme truc hebben gevonden. Maar omdat we nergens echt binnen vallen.

We hebben een bedrijf in Estland. Daar betaal je belasting op het moment dat je winst uitkeert, niet op het moment dat je het verdient. Salaris wordt belast in het land waar je woont. En wij wonen nergens.

Dat klinkt als een voordeel. Maar het betekent ook dat je nergens echt onderdeel van bent. Geen systeem dat voor je werkt. Geen vangnet. Geen plek waar alles logisch samenkomt. Het is geen hack. Het is een grijs gebied.

Het is vaak makkelijker om kritiek te uiten en te dromen dan om daadwerkelijk iets te doen. Zij die jaloers zijn op het feit dat mensen geen belasting betalen, daag ik uit om dezelfde keuzes te maken. Om te kijken of het nog net zo leuk is als je het hele pakket voorgeschoteld krijgt, niet alleen de voordelen maar ook de nadelen. Het nergens bijhoren, het nooit goed kunnen doen, geen andere kant meer op kunnen door de keuzes die je hebt gemaakt.

Zou jij ervoor kiezen?

Leave a comment

Zo ja, hier nog even een aantal regels waar je ongetwijfeld mee te maken gaat krijgen.

Regels, regels, regels

Als je in Nederland woont en van plan bent om langer dan 8 maanden het land te verlaten, moet je je officieel uitschrijven uit het basisregister. Doe je dit niet en wordt ontdekt dat je niet woont waar je zegt te wonen, dan kun je een boete ontvangen die kan oplopen tot 325 euro.

Als je je uitschrijft, dan kun je vaak je zorgverzekering opzeggen. Je bent dan aangewezen op een reisverzekering voor expats of digital nomads.

Schrijf je je in bij familieleden die een uitkering of AOW ontvangen, dan kan dit gevolgen hebben voor de hoogte van hun uitkering/AOW.

Ben je zelfstandig ondernemer en schrijf je jezelf uit, dan is de kans aanwezig dat je onderneming ook uitgeschreven wordt, omdat jij je bedrijf bent. Je kunt er dan voor kiezen om een BV op te richten en deze in te schrijven op een postadres of iemand anders die in Nederland blijft (deels) eigenaar te maken van die BV.

Bij het uitschrijven uit Nederland moet je een adres opgeven; je kunt niet vertrekken met bestemming onbekend. Dit adres wordt in alle officiële systemen overgenomen. Wil je dat je post ergens anders naartoe wordt gestuurd? Stel dan per instantie een postadres in.

Door je uit te schrijven verlies je per jaar 2% opbouw van je AOW. Je kunt je hiervoor verzekeren. Reken uit of dit in jou geval uitkan. De premie is vrij fors.

Zodra je uitgeschreven bent en geen inschrijving doet in een ander land, kun je geen officiële zaken meer aanvragen of regelen. Denk aan een nieuwe bankrekening, verzekering of andere dienst waarbij je moet kunnen aantonen waar je woont.

Door je uit te schrijven verlies je je nationaliteit niet. Je blijft Nederlander met een Nederlands paspoort. Ook als je in een ander land gaat wonen, ben je je paspoort niet zomaar kwijt. Vaak moet je eerst zoveel jaar ergens wonen om in aanmerking te komen voor de nationaliteit van dat land. Nederland staat een dubbele nationaliteit in sommige gevallen toe, dus zelfs dan kan het zo zijn dat je je paspoort gewoon houdt.

To Do

Verleng al je officiële documenten voordat je je uitschrijft. In ieder geval je paspoort en je rijbewijs, maar misschien ook je ID-bewijs als je die hebt. Vraag een zakelijk paspoort aan als je naar veel verschillende landen gaat. Zo heb je extra veel pagina’s voor alle stempels. (Hoewel steeds meer landen overgaan op digitaal registeren en er steeds minder gestempeld wordt :()

Doe hetzelfde voor alle bankpassen en creditcards die je in je bezit hebt. Banken sturen dit soort documenten op naar je postadres en bij het doorsturen worden deze vaak onderschept of komen ze niet aan. Als je alles net vernieuwd hebt, is de kans iets kleiner dat ze toch vervangen worden. Kies ook voor verschillende banken, zodat je je risico spreidt. Als bij de ene bank iets niet werkt, heb je dan nog een andere bank waar je wel bij kunt. Of als een creditcard het niet doet, kun je de andere gebruiken.

Vraag bank/spaar/beleggingsrekeningen aan voordat je vertrekt. Wil je alle banden met Nederland verbreken, kies dan voor buitenlandse banken zoals Wise/Revolut/N26.