Mapalad ang maging manunulat sa isang bansang tulad ng Pilipinas.

Babahain ka ng katakot-takot na paksa. Bata pa lamang, imumulat ka na sa karahasan at katiwalian. Ipagagamit na sa iyo ang mga salitang maaaring katumbas ng pamahalaan. Ang buwaya ay hindi na lamang hayop, ang kanser ay mas malubha pa kaysa sakit, at kung ano-ano pang pagtutulad at pagwawangis na kalauna’y matututuhan mong itakwil dahil walang tayutay na makapapantay sa lupit ng katotohanan.

Sa tula, sa nobela, maging sa balita, bibigyan mo ng simbolismo ang ulan. Maaari itong maging lungkot, paglilinis, o pagsubok. Ngunit hindi mo maikakaila ang reyalidad na dulot nito—ang mga tahanang nilamon ng tubig, ang mga pamilyang nawalan, ang mga librong hindi na mapapakinabangan, at mga bata’t matandang wala nang natutuhan.

Ang sakit isiping sa trahedya yumayabong ang panitikan.

Sa mga magsasakang ilang buwang naghintay sa ani, pero sila itong walang maisaing sa de-uling na kalan. Sa mga mangingisdang kailangang magpaalam sa sarili nilang karagatan. Sa mga gurong danas ang lupit sa loob mismo ng paaralan. Sa mga nars na naglilingkod sa bayang hindi sila kayang alagaan. Sa mga manggagawa, sa mga nasa laylayan, sa laging api. Hindi ka mauubusan ng tauhan. At ng kuwento.

Mapalad ang mga manunulat sa bansang ito.

Hindi niya kailangang lumayo upang makahanap ng tunggalian. Nasa hapag-kainan ito kapag kailangang paghatian ng limang tao ang ulam na para lamang sa isa. Nasa pila ito sa ospital, sa terminal, sa tanggapan ng gobyerno, sa presinto, sa ayuda. Nasa bawat pamilyang may isang bakanteng upuan at butas na bubungan.

Pero marahil, dito nagsisimula ang tunay na bigat ng pagiging manunulat.

Subscribe now

Dahil hindi sapat na makita lamang natin ang sugat. Hindi sapat na pangalanan ito, gawing talinghaga, gawing paksa ang kirot ng lipunan. Hindi dapat maging palamuti sa ating mga tula ang gutom, at magandang pangungusap ang korapsyon. Hindi dapat nagtatapos sa pagsusulat ang bawat kuwentong hinugot mula sa pagdurusa.

May pananagutan ang bawat salitang inilalabas natin.

Kapag tinawag nating “trahedya” ang isang bagay, maaaring natatakpan natin ang kapabayaang sanhi nito. Kapag sinabi nating “mahina” ang isang tao, maaaring nalilimutan nating itanong kung anong sistema ang matagal nang dumudurog sa kaniya. Kapag pinili nating manahimik, may mga pagkakamali tayong kinukunsinti.

Mapalad ang maging manunulat sa isang bansang tulad ng Pilipinas. Ngunit may malalim na lungkot sa biyayang ito.

Sapagkat habang lalo tayong pinagkakalooban ng mga paksang maisusulat, lalo ring lumilinaw na marami sa mga ito ay hindi dapat karaniwang nangyayari sa atin bilang Pilipino. Na kahit maraming puwedeng simbolismo ang ulan, sana dumating ang panahong ang ulan ay maaari nang maging ulan lamang. Ang buwaya ay mananatiling hayop lang sa ilog. At ang gobyerno, sa wakas, ay hindi na mismong kanser ng lipunan.

Ngunit hangga’t hindi pa dumarating ang araw na iyon, patuloy tayong magsusulat.

Dahil mapalad ang maging manunulat sa Pilipinas, pero hindi ang maging mamamayan nito.

#

Share

Mas gusto ko ang tunog ng “mahal kita” kaysa sa salin nito sa Ingles na “I love you.” Pero sa pagsusulat, mas madalas kong gamitin ang sinisinta o iniibig.

Ang mahal ang pinakapamilyar.

Puwede itong gamiting tawagan ng magkasintahan. Ito ang mensaheng bumubungad sa umaga at ang salitang sinasambit natin bago matulog sa gabi.

Pero ang mahal ay hindi lamang tungkol sa pag-ibig. Maaari din itong tumukoy sa isang bagay na mataas ang halaga. Mahal ang pamasahe, mahal ang bilihin.

Gusto ko ang dalawang kahulugang ito na nakasilong sa iisang salita.

Parang may sinasabi ito tungkol sa paraan nating mga Pilipino ng pagmamahal. Ang mahal natin ay mahalaga sa atin. What is loved is also valuable.

Kapag sinabi kong mahal kita, para ko na ring sinasabing hindi ka basta isang tao lamang sa buhay ko. May halaga ka. Itinatangi kita. May puwang kang hindi ko basta maibibigay sa iba.

Iba naman ang ibig.

Ang ibig ay may pagnanais sa loob. Ibig kong umalis. Ibig kong malaman. Ano ang ibig sabihin? Bago pa man ito naging romantiko, naroon na ang paghahangad—ang pag-abot ng loob sa isang bagay na wala pa sa kamay.

Kaya para sa akin, mas nang-aangkin ang iniibig kita. Hindi lamang kita pinahahalagahan kundi hinahangad kitang makapiling.

Bihira din natin itong sabihin sa karaniwang usapan. Kailangan mong buuin ang salita. Kailangan mong manatili nang kaunti sa bawat pantig: i-ni-i-big ki-ta. Marahil kaya mas mahirap itong bitawan nang hindi pinag-iisipan.

Share

At naroon ang sinta.

Ang sinta ay salitang hiram sa Malay na cinta, na nangangahulugang pag-ibig. Pero matagal na natin itong pinatira sa sariling wika.

Hindi ko yata kayang gamitin ang sinta sa isang ordinaryong usapan. Parang kailangan itong isulat sa liham. O ibulong. O itago muna nang matagal bago sabihin.

Kapag tinawag kang sinta, may kung anong sinauna at taimtim na pakiramdam. Para kang hindi lamang minamahal—parang hinihirang ka.

Malapit dito ang irog, isa pang salitang mas madalas kong makita sa mga tula at awit. Sa mga lumang talahulugan, ang pag-irog ay may kasamang paglalambing at pagbibigay-lugod sa minamahal.

Gusto kong isipin na naroon ang tunay na saysay nito. Hindi lamang damdamin ang pag-ibig. May ginagawa ito. May inaabot.

Ano’t ano pa man, mas gusto ko pa rin ang tunog at pakahulugan ng mga salita sa sarili nating wika kaysa sa katumbas nito sa Ingles. Mahal, ibig, sinta, irog.

At saka hindi lang naman ang salita ang nagbibigay ng bigat sa pag-ibig.

Kundi ang taong nagsabi—at ang mga ginawa niya pagkatapos.

#

Subscribe now

Sa lahat ng pinakaayaw ko—ayoko ng sakitin.

Lagi kong pinaaalalahanan ang mga magulang ko na palakasin ang katawan. Maglakad-lakad sa umaga. Kumain ng masusustansya. Huwag tipirin ang sarili sa pagkain o sa bitamina. Kapag may nararamdaman, huwag nang hintaying lumala bago magpakonsulta.

Hindi ko maiwasang mainis kapag tumatawag si Mama at sasabihing masakit ang ganito, masakit ang ganiyan. Papagalitan ko muna—bakit ngayon lang sinabi, bakit nagpabaya—pero pagkatapos, pipilitin ko pa ring magpaospital siya gaano man kaliit ang diperensya.

Pangit mang pakinggan, pero ayokong nag-aalala.

Siguro dahil lumaki akong sinikap na huwag pag-alalahanin ang mga tao sa paligid ko.

Hindi ko pinahinto ang buhay ninuman para lang damayan ako. Hangga’t kaya, hindi ako nang-aabala. Hinihilom agad ang sugat. Pinapawi agad ang pagod. Hangga’t maaari, ayokong may mag-alala dahil sa sarili kong kapabayaan.

Uri din naman siguro ng pag-ibig ang pag-iingat sa sarili para hindi siya mag-alala.

Kung mahal mo ang isang tao, aalagaan mo siya. Pero aalagaan mo rin ang sarili mo. Dahil pakiramdam ko, mas mabigat ang pasanin ng mga nag-aalala kaysa sa mga tunay na nakaratay. Masakit magkasakit, pero may ibang kirot ang walang magawa kundi maghintay. Ang tumingin sa orasan. Ang mag-abang ng resulta. Ang kabahan sa bawat tawag. Ang magpatuloy sa buhay sa kabila ng lahat.

Siguro doon ako pinakatakot.

Ang maiwan.

Kaya’t sa lahat ng pinakaayaw ko—ayoko ng sakitin. Ayoko ng mga indikasyon ng kapabayaan. Ayokong hindi sapat ang pagmamahal sa sarili. Ayokong mapagbigay sa iba pero madamot sa sarili. Ayoko ng maalaga sa iba, pero kinalilimutan ang sarili.

Alam ko namang maraming salik ang karamdaman. Pero sa mga bagay na kaya ko, pipilitin kong mag-ingat.

Sisiguraduhin kong hindi laging nauuna ang lahat bago ang sarili. Matututong magpahinga kapag pagod. Magpapatingin kapag may masakit. Hindi ipagpapaliban ang sarili para lamang may maibigay sa iba.

Dahil baka uri din ng pagmamahal ang manatiling malusog para sa mga taong mahalaga sa atin.

Kaya aalagaan kita.

At aalagaan ko rin ang sarili ko—

para mas matagal kitang makasama.

#

Subscribe now

Anong balak mo?

Tanong sa akin ng bawat taong pagkukuwentuhan kong umalis na ’ko sa trabaho sa opisina. Isang dekada rin akong nakakahon sa 9–5 na sistema. Akala ko noon, tulad din ako ng mga kakilala kong bubunuin ang buhay kakasuot ng magarang uniporme at katad na sapatos—pero ayoko pala.

Kung bukas magwawakas ang lahat, gusto ko sanang maging alabok, ’di tulad ng pulbos ng semento, kundi abo ng nasunog na libro. Gusto kong mabuhay at mamatay sa kamay ng sining.

Matatawa marahil ang batang ako. Sasabihin niyang ganoon pa rin tayo. Sinasaksak ng romansa ang reyalidad. Pinalalambot, pinasasayaw, ginagawang mas makulay ang mga bagay-bagay. Pero kung hindi rin lang baliw, kung hindi rin lang pambihira, kung hindi rin lang kakaiba, huwag na lang.

Gusto kong isipin na ang mga pinagbutasang tiket sa bus ay mga kuwento ng iba’t ibang tao. Na ang basang kaliwang manggas ay pagsinta ng taong nagpasilong sa kabilang espasyo. Na ang pagsandok ng kanin sa gilid pailalim ay pagmamahal. At ang pag-antabay sa papalubog na araw ay ’di kayang pakahulugan ng iisang damdamin lamang.

Binubuo tayo ng saya, hapis, poot, ligalig, paghilom, at pag-ibig. Kaya’t kung may magtatanong ulit kung anong balak ko ngayon?

Balak ko lamang magmasid.

Dahil nasa pagpansin ang sining. Nasa pag-usisa sa mga detalye. Nasa pagtuon at pagtunton. Saka ko ito ibabahagi sa pamamagitan ng marami nitong anyo—sa larawan, sa pinta, sa musika, sa tula.

At sa pagmamasid, maaaring may maisalba, may mahilom, may mabigyang pag-asa, may mapaibig, at mayroong muling tagamasid na maisilang upang lumikha ng larawan, ng pinta, ng musika, ng tula.

Kung magkagayon, sana pareho kaming buhayin ng sining.

#

Subscribe now