Waxaanad is moodsiinaysaa in dhab ahaan aannu u imanayn sida maalmaha caadiga ah, bal e, uu ku imanayo wafdi qurux badan, isagoo ay maalmuhu galbinayaan, ka dib markuu imaaddo in ay maalmaha kale oo dhan tegayaan, lana tegayaan dhibkooda iyo leelleelkooda, maalinkaasina uu joogayo weligiina aannu tegayn.

Ka dib way socon maalmuhu iyo sannaduhu, waxaad la kulmaysaa maalin u eeg maalinkaas haddana aan u eekayn!

Maalin aad heshay ... Gaadhayna yoolkaagii, laakiin ... Maalinku ma aha maalinkii aad maankaaga ku sawiratay, bal e, waa maalin iska caadi ah sida maalmaha kale! Mee ....?! Mee quruxdii iyo dhaldhalaalkii?! Weliba markuu yimi wuxuu la yimi waxay maalmuhu la yimaaddaan ee leh dhib iyo dheefba, murugo iyo farxadba, ka dib waa tegay sida maalmuhu u tagaan! Alla ....!

Tani waa adduunyo walaalkayow! ...Haddii ay wax bixisana way dhooqaysaa!

Gabogabada : Yaanay kaa mashquulin yiddidiilooyinkaaga adduunyo rajada aad rajaynayso Rabbigaa iyo daarta aakhiro iyo u shaqaysashada Jannada; maxaa yeelay Jannada waxa yaalla waa wax aan maanka ku soo dhicin, adduunkana waxa yaallaana waa wax ka liita waxa maankaaga ku jira!

Qalinkii: C/risaaq Cismaan

Dulucda gabaygan uu lahaa abwaan Jimcaale Jaamac lugeey ayaa soo koobaya inoona sheegaya waxa ay tahay bir-magaydo.

Abwaanku gabaygan waxa uu kula dardaarmaayay niman ay tol ahaayeen oo dagaal dhexmaray qolo kale isagoo u ishaaraya meelaha ceebta iyo godobta aan hadhayn ay ka raacayso ugana digaya inay dadka uu gabaygan uu ku sifeeyey wax dhiba la gaadhsiiyo.

Abwanku waxa uu ka bilaabayaa mar haddii dagaal dhaco oo laysu soo qoryo gurto qoloba wixii ay heli karaysona hore kasoo qaadato hadday tahay fardo, warmo, qoryo iyo wixii nin lagu gabawaraba inay mudan tahay in loo eego yaa la dilayaa yaase aan la dilayn? Waxaana uu taa uu tilmaamayaa inay tahay wax soomaalidu dhaqan u lahayd uuna soo gaadhay arrinkaas. Waxa uu qeexaya in tolkii laga gardaran yahay balse taasi aanay ahayn in la laayo bir-magaydada xitaa haddii lagugu gafay.

Abwaanku waxa uu guda galayaa bir-magaydada oo ah dadka aanay macquul ahayn in la dilo xilliga dagaalka kuwaasi oo gaadhaya ilaa 6 xubnood balse uu isagu 5 ka sheegayo walaw aynaan xaqiijin karin in qodobka lixaad uu abwaanku ku daray gabaygiisa balse uu kala lumay waxaynu se kaga daraynaa xagga danbe qodobkaa kalena. qodobaduna waa kuwan:

"Xidid yaan la dilin iyo ergada xumaha diidaysa"

Halkan waxa uu ku sheegay laba qodob

1. Xididka: oo ah dadka aad gabadha ka qabto sida soddoga, soddohda, seeddiga IWm.

2. Ergada nabadda: oo ah kuwa bulshada ka shaqeeya nabaddooda ama dadka loo soo xulay inay labada dhinac ee diriray kala dhex galaan. Haddii ay dhacdo in la laayona waxa ay keensanaysaa inuu dagaalku meelo qadhaadh gaadho nabad sida lagu helaan adkaato.

"Xaaskiyo cirroolaha ayaan xumo la gaadhsiinin"

Halkana waxa ku jira:

3. Xaaskii: oo ah gabadha aad qabto tan oo ka dhigan haddii aad is laysaan dadka ay gabadhaadu kasoo jeeddo inaanad yada gacanta u qaaddin.

4. Cirroolaha: kuwanina waa dadka waayeelka ah ee duqoobay dagaal iyo colaad toonana aan u daafad hayn.

"Xarbi haddaad gashaan maatida dib u xanaaneeya"

Halkan abwaanku waxa uu ku xusayaa

Maatida: maatida oo haddaba laysku dhaho dumarka, carruurta, waayeelka iyo ragga xanuusanaya. Balse maadaama uu abwaanku gaar usoo xusay waayeelka iyo xaaska halkan waxa aynu ka qaadanaynaa 5. Carruuta, ragga xanuusanaya iyo dumarkii kale .

Ugu danbayn waxa hadhay hal qodob oo aan hore usheegay inay macquul tahay in abwaanku gabayga ku xusay balse uu kala lumay, sidoo kalena inaanu ku darina waa macquul. Qodobkaasina waa

6. Culimo aw-diinka oo yaguna ku jira bir-magaydada madnuucna ay ahayd in la taabto.

Isku soo wada duuboo qodobadaa aynu soo tibaaxnay waxa ay ahaayeen kuwo bulshadu tixgalin jirtay layskana ilaalin jiray in dadkaa la dhaawaco ama la dilo. Maxaa yeelay kuwani waxa ay soo dedejiyaan cadho Alle iyo ciqaabkiisa sidoo kale xaaladdu way adkaataa in nabad lagu soo dabbaalo waayadeeda oo ah meesha uu gaadhay dagaalku.

Waa kan gabaygii oo dhammaystirana

Guluf xoogle Xaashoow haddii la isku soo xoomo

Xamaray fardood haddii xawli lagu fuulo

Xogtaan qabo xusuus hore haddaan xarafka kuu sheego

Xarrago lagama tago duul haddaad xinif wadaagtaane

Inkastoo xumaantay faleen xiisadda abuurtay

Qofkii xeerku kuu diido waa laga xishoodaaye

Xidid yaan la dilin iyo ergada xumaha duugaysa

Xaaskiyo cirroolaha ayaan xumo la gaarsiinnin

Xarbi haddaad gaashaan maatida dib u xannaaneeya.

Qalinkii: Cali –Daakir

FG: Qoromadan qiimaha badan leh waxaanu ka soo goosanay buugga magaciisu yahay: “ADKEYSI”, kaas oo ka waramaya qisada haweenay Ka mid aheyd dadka Jannada—oo suuxi jirtay. (Buugga waxaad ka heli kartaa PDF-kiisa Rugta Wegen gaar ahaan Telegram-ka)

Marmarka qaar jinka ayaa hadlaya, waxaanu u cadeenayaa sababta uu u galay, marmarka qaarna ma hadlayo. Waxaana daliil u ah in uu jinku dadka galo Quraanka iyo Sunnada Suubanaha ﷺ iyo waaqica.

•DALIILKA QUR’AANKA:

ALLE weyne wuxuu yidhi:

الآية. {الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ }

(Al-Baqarah 275)

(Kuwa cuna Ribada uma kici karaan waxaan aheyn sida mid uu sheydaan ku daandaanshay taabasha (diisa) u kaco.)

…

• DALIILKA SUNNAHA SUUBANAHA ﷺ :

Imam Ahmed wuxuu musnadkiisa ku soo wariyey in Nebiga ﷺ isaga oo ku guda jir safar safaradiisa ka mid ah, wuxuu soo maray gabadh heysata ilmo suuxaa/dhaca, Nebiga ﷺ ayay ula timi [Nebiga ﷺ iyo jinkii] ayaa istoonyaday , jinikiina uu ka baxay …

• DALIILKA WAAQICA:

Sidoo kale waaqica haddii aynu eegno, ahlu cilmiga qaar ayaa la hadlay waxaana ka mid ah [cilmi badanihii weynaa iyo buuniggii ummadan] Ibnu Taymiya.

Wuxuu sheegay Ibnu Qayim -oo ahaa ardaygiisa- in Sheekha loo keenay nin suuxa oo lagu jirro, wuxuu guda galay Sheekhu in uu Qur’aan ku akhriyo lana hadlo isaga oo ku dhahaya:, ALLE ka baq oo ka bax, waxay ku jawaabtay (gabadh bey aheyde): “ninkan waan doonayaa waanan jecelahay”, Sheekhu wuxuu ku yidhi: “laakiin se isagu kuma jecla, ee ka bax”. Waxay tidhi: “waan la tagayaa”, wuxuu yidhi Sheekhu: isagu ma doonayo in aad la tagto ee ka bax”, waanay diiday.

Sheekhu wuxuu guda galay [kolkii loo maare waayay] in uu Qur’aanka ku akhriyo oo garaaco, garaac aad u daran, ilammaayo gacantii Sheeku daashay. Jiniyaddii, ayaa tidhi: “waaxaan uga baxayaa adiga dartaa (karaamadaada)”. Sheekhu wuxuu ku yidhi: “dartay ha uga bixine, amarqaadashada ALLE iyo raacitaanka Suubanaha ﷺ dartood uga bax .” Kamuu quusan sheekhu ilaa ay ka baxday, kolkii ay kabaxday, ninkii ayaa toosay wuxuuna yidhi: “sheekha yaa ii geeyay”?. Waxay dhaheen iyaga oo shaamarreersan : “Subxanallah! oo maad dareemin garaacii darnaa?”. Wuxuu yidhi: ma dareemeyn garaaca”.

Tusaalayaasha waaqicu wey badan yihiin.

Suuxida noocan ahi (ka labaad) wuxuu leeyahay cilaaj deyran/xirsi xidh ah iyo cilaaj qaada:

Ka xirsi xidhka ahi, waa in uu qofku ilaaliyo adkaaraha sharciga ah ee subaxii iyo galabtii, waana la yaqaanaa. Waxaa ka mid ah “aayatu Kursi” oo ka akhriya habeenkii, ALLE ayaa ilaaliya, sheydaankuna uma soo dhawaado ilaa uu ka waaberiisanayo. Waxaa kaloo ka mid ah saddexda “Qulu-walle”. Waxaa kaloo ka mid ah adkaaraha Nebiga ka sugnaatay.

Marka, waxaa habboon in uu qofku ilaaliyo (adkaarahaa) waqtiyadooda, taas, wuxuu ka dheefayaa in uu ka gaashaanto dhibaatooyinka jinka.

Daawadiisuna, waxay tahay, kolka uu qofku dhaco, waa in lagu akhriyo aayadka qur’aanka ee ay ku jiraan cabsida, hanjabaada iyo xasuusinta ALLE (cadaabkiisa) ilaa uu ka baxayo .

Qalinkii: C/risaaq Abu Cubeyda

Xikmadani waxay leedahay "Wax qor si aad u fahanto naftaada inbadan."

Qofka wax-uun qoraa waxa uu naftiisa u yeeshaa ogaal hadba leeg inta uu wax qoro, qoraalku waxa kale oo uu ka qaybqaata koridda garaadka, hal abuurka, dood abuurka, meel-marinta argtihaya, qaabka iinsaanka waxa loogu sheego iyo waxyaabo kale oo badan sida caafimaadka maskaxda iyo dajinta ama daganaanta nafta.

Qalinku waa "Carrabka Caqliga" waana habka ugu wanaagsan ee fikrad, diin, iyo dhaqan lagu korin karo ama lagu faafin karo, sidoo kale lagaga hortagi karo ama lagu difaaci karo Diinta, dadka, iyo Dalka, sidaas darteed marka ay soo bataan fikrado Diinta iyo dhaqanka liddi ku ahi waxaad ogaata in ay fikradahaasi heleen dad qora oo soogudbiya, waxaana muhiim ah kolkaas oo kale in la helo dad qalinka qaata oo ka hortaga aragtiyaha gurracan, sida wakhtigan aynu joogno oo kale oo ay soobateen dad qoraya fikrado halis ku ah bulshada, halka ay jiraan dad fikradahaas ka soo hor jeeda, laakiin saaxadda ama qoraalka ku yar.

Qalinkii: Maxamed Farey

Haddii aad hantido xoolaha dhulka oo dhan ka dib aad gurigaaga timaado kolkaas aad aragto arimaha oo aan wacnayn; caruurta oo habbaasan, gogosha oo fiicnayayn, markaas waxaad ladaysaa adiga oo aan xasil aheyn oo quusan, waxbana aan kuu tarayn hodontimaddaadu.

Mase haddii maalintaada oo dhan shaqeynaysay oo aad soo daashay kolkaa aad soo gasho gurigaaga oo nidaamsan, dhiibsan oo habeysan, waxaad dareemaysaa farxad iyo degenaasho oo waxaabad isku arkeysaa in aduunku adiga kuu adeegayo.

Isha raaxada iyo habacsanaanta gurigu, waa haweenayda . Haddii ay tahay mid caqli badan oo maamul cuddoon, guriga waxay ku camiraysaa farxad iyo degenaasho, haddii se ay tahay mid dhaqan xun oo habacsan, gurigu wuxuu noqonayaa mid fawdo ah oo xasil la heyn isna dhex daadsan yahay. ALLE ka magan galnee.

Haweenaydu waa isha degenaashaha iyo fawdada. Iyada waxbara.. Guriyihiina ha ka dhigto kuwo badhaadho ahe, hana idin qurxiso kor iyo kalba e. Muuhimada saara iyaga oo waxbara... Ogaadana in farxaddu ku jirto dumarka ee aanay ku jirin xoolaha; maxaa yeelay waa in ay guriga ku dhisto oo ay ku taagto degenaansho iyo ilays, amase ay baab'iiso haba ku taagnaando gurigu, dahab iyo dheemane.

Gabogabada hadalakaygu wuxuu yahay, farxadu in aanay ahayn hantida... Mana keento caydhnimadu; maxaa yeelay hantiilaha iyo faqiirkuba waxay noqon karaan kuwo faraxsan sidoo kale waxay kala noqon karaan mid ladan iyo mid silicsan .

Haddii aad baadho waxa keenaya farxada iyo murugada, wax xidhiidh ah lama laha hodan timada iyo wax hayn la’aantu. Laakin se wuxuu ku eeg yahay hadba nolosha gudaha ee gaar ahaaneed, sii gaar ahaaneed haweenayda oo iyadu waa hooyada iyo madaxa qoyska iyo isha faraxada qoyska iyo silicooda.

W/Q: Jurji Zaydaan

W/T: Cabdirisaaq Abu Cubeyda

Waa awoodda qofku u leeyahay in uu fahmo dareenkiisa iyo dareenka dadka kale, kuna xakameeyo dareenkiisa si xikmad iyo xirfad leh, isla markaasna uu u dhaqmo si xasiloon.

Waa is-ogaanshaha, garashada iyo fahanka dareenkaaga iyo dabeecaddaada, ilaalinta dhiirrigelintaada nafeed iyo xakameynta falcelinnadaada, dareen-wadaagga aad la samaynayso dadka kale iyo fahankooda, wanaajinta la-dhaqanka bulshadaada iyo xalinta ama maareynta khilaafyada.

الذكاء العاطفي waa xirfad ku leh; waad cadhoon kartaa, murugoon kartaa, xataa farxi kartaa, laakiin xakamee oo dabar dareenkaaga, ha ku degdegin falcelinta cadhadaada, ha iswaayin hana miirdoorsoomin, laakiin si deggan iyo wakhti hubsasho leh ugu falceli.

Xirfaddan oo ah mid dadka maamulka jecel lagu tababaro, ayaa Nabigeenna Muxammed صلى الله عليه وسلم hore inoola wadaagay, culumada Islaamkuna aad uga hadlaan.

Maalin ayaa Nabiga صلى الله عليه وسلم waxaa u yimid nin, ninkaasi wuxuu ku yidhi Xabiibkeenna:

“ii dardaaran, Rasuulkii Allow?”

Nabigu صلى الله عليه وسلم wuxuu ugu jawaabay:

«لا تغضب»

Ninkii ayaa haddana dhowr jeer oo dambe ku celceliyay:

“ii dardaaran, Rasuulkii Allow.”

Nabigu صلى الله عليه وسلم isla jawaabtii hore ayuu ugu celiyay:

«لا تغضب».

Su’aasha xadiiskan ka imanaysa waxa weeye; Nabigu صلى الله عليه وسلم ninkan ma waxa uu kula taliyay in aanu waligiiba cadhoon, «لا تغضب»?

Maya, ee Nabigu صلى الله عليه وسلم wuxuu ula jeeday taladiisa: markaad cadhooto, xakamee dareenkaaga iyo falcelintaada.

Mar kale SUUBANUHU صلى الله عليه وسلم wuxuu yidhi:

«إذا غضب أحدكم فليسكت»

“Marka midkiin cadhoodo, ha aamuso.”

Aamusnaantu waxay kaa ilaalin kartaa inaad tiraahdo hadal ama samayso fal aad marka dambe ka shallayso. Xadiiskan waxaa lagu weriyey Musnadka Imaam Axmed, waxaana culimo ay ku xukumeen inuu yahay xadiis saxiix ah.

Labadan xadiis waa tusaalayaal uun; Qur’aanka iyo Axaadiista kale ee Nabigaba صلى الله عليه وسلم waa lagaga hadlay xirfadda xakameynta dareenka.

Culumada Islaamkuna aad ayay u faahfaahiyeen xirfaddan.

Sidee loo xakameeyaa cadhada iyo dareenka?

1. Aamus

Marka aad cadhooto, ha hadlin ilaa aad degto.

2. Shaydaanka ka magan gal Alle

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

3. Xaaladdaada beddel

Nabigu صلى الله عليه وسلم wuxuu yiri:

«إذا غضب أحدكم وهو قائم فليجلس، فإن ذهب عنه الغضب وإلا فليضطجع»

“Marka midkiin isagoo taagan uu cadhoodo, ha fariisto; haddii cadhadu ka tagi weydo, ha jiifsado.”

Xadiiskan waxaa soo weriyey Abuu Daawuud (4782), waxaana culimo ay ku xukumeen inuu yahay saxiix.

4. Weyso qaado

Weysadu waxay damisaa oo qaboojisaa kulaylka cadhada.

5. Ha degdegin

Ha dirin fariin, ha qaadan go’aan, hana odhan hadal culus adigoo aad u xanaaqsan. Sug ilaa dareenkaagu dego.

6. Xusuuso fadliga cafiska

Alle wuxuu ku ammaanay dadka:

{وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِين}

“Waa kuwa cadhada liqa, dadka cafiyana, Alle-na wuxuu jecel yahay kuwa wanaagga fala.”

[Aal-Cimraan: 134]

7. Xusuuso in xakamayntu tahay xoog

Markaad cadhada xakamayso, taasi ma aha daciifnimo. Sida Nabigu صلى الله عليه وسلم sheegay, xoogga dhabta ahi waa inaad naftaada xakamayso marka aad cadhooto.

Gunaanad

Qofka caqliga dareen xakameynta leh ma aha qof aan cadhoon; waa qof marka uu cadhoodo awooda inuu fahmo cadhadiisa, xakameeyo falcelintiisa, kana fogaado hadal iyo ficil uu marka dambe ka shallaayo.

Qalinkii: Maxamed Farey

FG: Qoromadan qiimaha badan waxaanu ka soo qaadanay majalladii caanka ahayd ee la odhan jiray “XIDDIGTA OKTOOBAR”, waxaanay soo baxday sanadku kolkii uu ahaa 1978ᵏᶦᶦ. Sidaa darteed meelo badan ayaan muuqan, kolkaa waxaanu sameynay in aynu inta aan awoodno is ku beegno anagoo calaamad uga dhignay xagal fudud (single angle quotes): ‹ ›. Sidoo kale qoraaga qoromadan ma aanu aqoonsan.

Naga caawi haddii aad aqoonsato: WhatsApp +252 63 7840707.

Waxa aan muran lahayn ‹ in › dood dheerba u baahnayn in guurku yahay tiir ama udub dhexaadka aadmiga.

Ujeeddada ugu weyn ee guurku waxa weeye, taranta iyo in aad dadku dhammaan … faa’iidooyinka ka dambeeya waxa kamid ah ee guurku keeno, xumaanta bulshada (Social Evils) oo yaraata , taas oo inteeda badan dhalinyarnimadu wadato. Taas waxa aan uga jeedaa qofka marka uu guursado waxa uu iska ‹ hawraa › ama gebi ahaanba ka baxaa waxyaabhii uu sameyn jiray ee xaas la’aantu ku kelifi jirtay; sida ‹umashada› badan oo nooco badan isugu jirta iyo lacagtii sida xun uga bixi jirtay.

Waxa uu noqdaa qofkaasu mid xil dusha ka fuulay, mid xambaarsan mas’uuliyaddiisii ka sokow mida dadka kale.

Haddaba iyada oo ay arintaasi sidaas tahay, baad arkeysaa bulshadeenna gaar ahaan raggii dhalinyarada ahaa oo ka warwareegaya wixii la odhan jiray guurka ama aan sidaasba ugu kululayn. Marka aad weydiisid sababtu waxa ay tahay waxa ay kaaga soo qabanayaan meel dhow boqolkiiba sagaashan iyo sagaal waxa ay kuugu war celinayaan hablihii Soomaaliyeed guur ma doonayaan.

Haddii aad sii su’aasho ujeedadadana waxa si toosa mid walba kuu odhanayaa: “Maxaan guursadaa inantii aan la soo hadal qaadaa guuraba waxay kuugu soo horreysiinaysaa aqal weyn ma leedahay iyo xaggee laga keenayaa qalabkaynnu ku aqal gelaynno” .

waxa ay arrintii isugu soo biyo shubatay guur ma hawaysan karo nin aan lacag aad u fara badan haysan ama aan dawladda meel sare u haynin.

Hablihii Soomaaliyeed waa ka hanaqal taagayaan buloshoweyntii ay ku dhex noolaayeen. Waa la yaabe xaggey ku socdaan[!].

Waxa jiri jirtay in dhaqankeennii baadiyaha salka ku hayay yaradka oo aad u afara badanaa guurkana ku ahaa turunturro hor taagan. Waxa dhici jirtay in wiil guur inan u soo hanweystay lagu xidhi jiray boqol halaad iyo qori oo haddii aanu haysan goobtaas ka dareeri jiray.

Hadda oo taas laga soo gudbay waxa beddelay qalab guri (Furniture) oo run ahaantii u dhigma haddii aanu ka qaalisanayan.

Fiicnaan la ahydaa in hablaha Soomaaliyeed fahmaan in guurku aanu ahayn lacagata qofku haysto ee uu ku dhisan yahay jaceyl, is afgarada, daacadnimo iyo jajabnaan.

Waxa ugu horreeya ee loo baahan yahay in labaddii guur ku heshiisaa isla eegaan = sidii ay u korin lahaayeen hadday ubada yeeshaan iyo sidii loo wada dhisi lahaa guri ay taal farxad, jaceyl, iyo is afgarad.

Maalku qiima malaha waa wax maalin ku soo gala maalinta xigtana baxa, waxa qiimaha lihi waa sidii loo odorosi lahaa barrito iyo waxa soo socda.

Waxa aan filayaa in akhristayaasha qaarkood is odhanayaan habluhuu ceebaynayaa ama ku kacsan yahay. Arrintu sidaa ma aha mana lihi raggu waa ceeb ka saliim, maya, dembiga raggu waxbuu ku leeyahay. In badan baad arkaysaa rag been u sheegaya dumarka marka hore, marka dambena xaqiiqadu soo shaac baxdo oo kala bood furintaan iyo qoys baaba’ay timaaddo.

Rag baa weli aaminsan maahmaah aan is leeyahay waa qalad oo ah: Naag been waa lagu xerageliyaa, runna waa lagu dhaqaa. Side bay runtu u socon haddii been iyo khiyaamo laysku bartay? Xaggee is aamin dambe iyo daacadnimo ka iman?

Iyada oo taasu jirto hadana habluhu kama baxsan karaan canaanta qaybtooda. Waxa aan filayaa in ay tahay waqtigii ay hablaha Soomaaliyeed hoos ugu soo degi lahaayeen runta iyo xaqiiqada nolosha dhabta ah ee bulshadeenna.

Ha ka hadhaan ama ha ka waan toobaan guurka ay ku xidhayaan guriga iyo gaadhiga. Ha is weydiiyaan oo ha dersaan inta bulshadeena dabaqaddaa ay raadinayaan noqon karta.

Ha u arkaan noloshu in ay tahay mid hoosta laga unko ee aan xagga sare laga soo bilaabin; waxa aan leeyahay habluhu yay noqon kuwo ka kibirsan facooda iyo bulshaday ku dhex nool yihiin ee hoos haw soo degaan; xaqiiqadana indhaha ha ku kala qaadaan.

Haddaba haddii kharashkii aroorsku noqday mid hortaagan guurka miyaanay ahayn in tallaabo laga qaado sidii laysu hortaagi lahaa waxyaabaha waxyeelaynaya bulshadeenna. Umadda Soomaaliyeed ma ka go’adaa lacagta lagu bixinayo qoryo laysku xidhay oo inta dibedda laga keenay la qurxiyay. Maynu gelinno lacagtaas sidii aynu kor ugu qaadi lahayn bulshadeenna oo aanay ka dhammaan gaajo, cudur iyo jahli.

W.Q. Yaasiin Axmed X. Nuur

🔗Halkan taabo si aad ula degto nuqulka asalka ah:

https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/2627/5/Luulyo%201978.pdf

Maqaal waa qoraal aan ahayn sheeko aad werinayso ama abuurayso. Waa qoraal loo qoro si qofku aragtidiisa shakhsi ahaaneed si toos ah ugu cabbiro arrin ama xaalad uu waayo'arag u yahay. Inta badan aad baa la isugu qaldaa habqoridda sheekada iyo maqaalka. Farqiga ugu wayn ee u dhexeeyaa se wuxuu yahay: Sheekadu waa dhacdo tebin afkaarta ay xambaarsan tahay laga dhex helo jilayaasheeda, halka maqaalku uu yahay feker tebin toos ah oo qofku aragtidiisa si mutaxan oo aanu jile u soo dhiibin u fulanayo.

Sidee ayaa loo qoraa maqaalka?

• Fikradda qoraalka: Ka hor inta aanad bilaabin qoridda maqaal, waa in aad garanayso wax aad wax ka qoraysaa. Haddii mawduuca aad wax ka qoraysaa yahay mid mug wayn, ka feker sidii aad u soo ururin lahayd adiga oo aan gees marayn dulucda aad u socoto.

• Yaa akhriyaya qoraalka: Waa arrin mudnaantiisa leh in aad ogaato cidda akhrinaysa qoraalka. Arrintani waxa ay kugu hoggaamin doontaa nooca xogta aad qorayso, halka iyo sida aad kaashiyo (wax aad kaashato) u raadinayso, iyo habka aad u qorayso labadaba.

Si aad si dhab ah ugu ogaan karto sida uu u arki karo akhristuhu maqaalkaaga, soo istaag geesta kale. Iska dhig akhriste oo u feker sida akhristaha aad qoraalka u waddaa u arki karo qoraalkaaga. Waa hawl culeys leh in aad garato akhristahaaga, sidoo kale waa arrin miisaan u yeelaysa qoraalkaaga haddii aad garato akhristahaaga.

• Xogta qoraalka: Qodobka Saddexaad ee doorkiisa leh baa ah in mawduuca aad wax ka qortay aad ka hayso xog kugu filan oo lagu go'aan qaadan karo. Haddii aanad hore uga hayn wax xog ah mawduuca aad ka hadlayso, isku day in aad xog dheeraad ah raadiso — muddo kasta oo ay kugu qaadato e.

Xogta aad baahin doontaa waa in ay xidhiidh la lahaato akhristahaaga. Waa in la ayni iyo garaad ahaato akhristahaaga. Xigashooyinka iyo xogta aad qoraalkaaga ku ladhaa waxa ay qurux u kordhin karaan qoraalkaaga.

• Dhismaha maqaalka: Dhismaha maqaalka waxaa loo qaybiyaa saddex olog . Ka koowaad oo ah bilow ama furfurasho iyo arar aan aad u badnayd.

Qaybta labaad baa ah dulucda qoraalka. Qaybtani waa qaybta ugu xogta badan uguna dheer qoraal ahaan. Waa halka fekerka uu qoraagu ku soo bandhigo isaga oo qancinaya akhristihiisa.

Qaybta u dambaysa waa gebogabada. Doodda iyo aragtida uu qoraagu ku soo gudbiyey qaybta dhexe ee dulucda, waa in uu qaybtan ku soo afmeero kuna soo xidho.

Xidhiitaanka quruxda badani saameyn buu ku yeelan doonaa akhristahaaga iyo aragtida aad u gudbinaysay.

• Qiimeyn: Maqaal aad qortaa wuxuu sawir ka bixin doonaa aragtidaada qofeed mawduuc aad wax ka qortay.

Xaaladaha kala geddisan ee aad wax ku qoraysaa saameyn bay ku yeelan karaan qoraalkaaga iyo tayadiisa.

Isku day in aad dhowr goor akhrido qoraalka inta aanu baahin ama daabacaad gelin. Isku day in aad hubiso oo saddex ilaa afar jeer oo waqti u dhexeeyo gaar u akhrido. Ku akhri indhaha akhriste aan fekerka aad gudbinayso hore u la dhacsanayn ama aan ku qanacsanayn. Ka soo saar dhaliilaha laga soo saari karo oo warcelintooda ku dar qoraalkaagaa si ay farshaxannimo ku dheehan tahay.

Haddii ay suuragelayso u dir dad qoraalka kaaga fiican in ay maqaalkaaga soo akhriyaan oo ay talo ka soo bixiyaan haddii uu u baahan yahay.

—Qoromadan qiimaha badan leh waxaanu ka soo goosanay buugga magaciisu yahay: “HAGAHA QORAAGA”.

Afku waa isir la xidhiidha ummadda ku hadasha iyo nolosheeda. Horumarka afkuna waa arrin baal socota horumarka ama dib u dhaca ummadda nolosheeda xag dhaqaale, dhaqan, aqooneed, ilbaxnimo iyo maamul, iwm. Afku waxa uu ku boqran yahay oo wax ka dhiga kartida iyo aqoonta dadkiisa. Dhinaca kalena waxa afka iyo noloshiisa kala dhantaala awood la'aanta iyo kartidarrada dadkiisa.

Xilliyadii qoraalka afku hirgeliyey ee 1970-aadkii, waxa ummadda ka dhex socday horumar iyo isbeddello la jaanqaadayey. Afku horumarkaas wuu raacayey oo kama uu hadhi karayn. Waxa afku iska dhex cabbiray nolosha oo dhan, gaar ahaan rugihii cilmiga iyo aqoonta. Ereybixin buuxda ayaa wax kasta loo helayey, taas oo beeninaysa aragtida gaaban ee dadka qaar qabaan ee odhanaysa afka Soomaaligu awood iyo karti uma laha in loo adeegsado culuunta casriga ah iyo ilbaxnimada adduunka.

Laga soo bilaabo xilliyadii gumeysigu Soomaalida qabsaday ilaa laga soo gaadhey hirgelintii qoraalka af Soomaaliga ee 1973, afku waxa uu ahaa mid uu habaas fuulay oo luggooyo badan afaf kale ku hayeen, gaar ahaan afka Carabida iyo afafkii gumeystayaashu la yimaaddeen ee Ingiriisda iyo Talyaaniga. Waxa uu afku neefsaday intii la qoray ka dib, haseyeeshee, laab-la-soo-kacaas waxa curdan dhadhiyey oo hagaas ku keenay dagaallada sokeeye iyo burburkii qarannimada oo wixii ka dambeeyey afku waxa uu galay xaaladdaas welwelka iyo walbahaarka badan.

Shariif Saalax Maxamed Cali oo ahaa guddoomiyihii guddidii qoraalka Soomaaliga ee 1971 oo dhowaan intii aanu geeriyoon qoray buugga "Halgankii Loo Galay Qoridda Afsoomaaliga (1949–1972) waxa uu welwelka maanta jira ee xaaladda af Soomaaliga uu qabey in saddex arrimoodba lagama maarmaan yihiin, loona baahan yahay in aynu ku qanacno, haddii aan u guntanayno in aan wax ka qabanno horumarinta af Soomaaliga:

1. In uu af Soomaaligu yahay afkeenna rasmiga ah, loona baahan yahay in aynu sii casriyeyno oo aan cilmiyeyno, una adeegsanno teknoolojiyada iyo culuunta. Waa in aynu ku qanacno in aanu jirin af kale oo aynu ku doorsan karno. Ujeeddadu ma aha in aynu kelidii isku koobno ee waa in aynu afafka kalena u baranno si buuxda.

2. Lahjaddii hore ee la rasmiyeeyey oo ahayd ta gobollada Dhexe ee Soomaaliya, taas oo lagu qotomiyey xuruufta haatan af Soomaaliga lagu qoro in aynu xoogga saarno. Lahjadaha kale waxa ay leeyihiin xuruuf iyo dhawaaqyo u gaar ah, qoraalkoodana laguma heshiin. Waa in aynu ku adkaysannaa in lahjadda hore, oo saldhig looga dhigay waxbarashada iyo hawlaha kale, in ay ahaato midda aynu adeegsanayno habraac ahaan. Waxba ku dheeraan maayo cawaaqib xumada ka dhalan karta haddii la waayo lahjad lagu hirto oo dadka midaysa, rasmina loo qoro.

3. Af Soomaaligu waa uu ka sal-ballaadhan yahay lahajadda loo doortay in wax lagu qoro. Ujeeddada loo xushay micnaheedu ma aha in af Soomaaliga lagu koobo ereyada ku jira lahjaddan oo keli ah ee waa furihii lagu gaadhi lahaa hodantooyada lahjadaha kale ee af Soomaaliga. Dhibaato iyo waxyeello kuma jiraan haddii barayaal Soomaali iyo shisheeyaba lihi ay ku dedaalaan in ay horumariyaan faraha, afka iyo dhaqamada ay ku dhisan yihiin lahjadaha kale ee af Soomaaligu. Mar walba waxa khasaare dhinac walba asiiba noqonaya haddii la siyaasadeeyo baadhista lahjadaha.

Haddii aynu ka liishaan iyo cabbir qaadanno xaqiiqadan kor ku xusan oo aynu ilayska ku daarro xaaladda dadka afka Soomaaliga ku hadlaa dhawrkii tobanle ee u dambeeyey ilaa maanta ku sugan yihiin, waxa inoo soo baxaya sawir kale oo aad u foolxun, murugona leh oo waayaha af Soomaaliga iyo nolosha ummaddiisa dul hoganaya (Dib u eeg Rifidda iyo Maydhaanka Afka ee buuggan).

Afka Cibrigu waxa uu ahaa af iilka qarkiisa jiifsaday bilowgii qarnigii 19-aad. Waxa uu ahaa af ku hadhay Kiniisadda Yuhuudda iyo Kitaabkooda. Afkaasi waxa uu ka baxay xilligaas adeegsigii maalinlaha ahaa. Suurtagal ma ahayn ayaa laga tibaax bixyey in afkaasi ereyo u helo "waan ku jeclahay" ama "milixdaas ii soo gudbi," iwm.!

Kolkii Yuhuud kala duwan oo kala af iyo dhaqamo geddisani ku bahoobeen qabsigii Falasdiin badhtamihii qarnigii hore, ayaa afkaasi mar kale hawada neefsaday oo soo noolaaday, maantana "rabitaan xooggan" ka dib waa af awood leh oo si walba u ciidaminaya, iskana dhex cabbira nolosha oo idil.

Afka Koornishka (Cornish) oo u muuqday af sii dhimanaya, ayaa indheergaradka iyo aqoonyahankiisu dib boodhka uga tumeen, waxaana Ingiriisku u aqoonsaday sannadkii 2002 inuu Cornish-ku ka mid yahay afafka ay ku hadlaan dadka laga tirada badan yahay ee Ingiriiska ku dhaqan. UNESCO-na waxa ay afkaas ku dartay afafka soo noolaaday sannadkii 2010.

Afka Welsh oo UK lagaga hadlo iyo afka Maawri (Moari) oo ka mid ah afafka New Zealand ka jira, ayaa luxudka iyo iilka ka soo hinqaday oo ifka neefsaday mar kale oo ciidamiyey dedaal dheer ka dib oo ay bulshooyinka u dhashay sameeyeen.

Tusmooyinkani waxa ay ifafaaleyaal togan u noqon karaan af Soomaaligu in uu gayllanka uu jiritaankiisa ugu jiro ku guulaysan karo. Waxse lama huraan ah in la qaado tallaabooyin muhiim ah oo aan la'aantood libtooyo la hawaysan karin, waxa ka mid ah in la abuuro:

• Machad afka lagu cilmibaadho oo ka dhexeeya Shanta Soomaalidu degto, kaas oo ka shaqayn doona daraasaynta iyo kobcinta afka, dhismihiisa iyo xeerarkiisa, isla markaana diiwaan gelin doona ereyada dhintay ama sii dhimanaya, soona noolayn doona kuwaas dabargo'u haleelay iyo dabiibka kuwa iilka qarkiisa taagan, abuurina doono fursado lagu helo ereybixin cusub oo aaladaha casriga ah iyo nolosha la jaanqaada. Machad debeecaddan lihi waxa uu ka tallaabayaa soohdimaha siyaasadeed iyo isdiiddooyinkeeda, waxanu xoogga saarayaa wixii ay dhinacyadu ku midaysnaan karaan oo afku ugu horreeyo, waxanu dhinac iska dhigayaa isirrada murannadu ka oogan yihiin.

• Waxbarashada hoose ilaa jaamacadaha iyo maamulka xafiisyada Shanta Soomaaliyeed oo af Soomaaliga laga siiyo doorkiisa mudnaanta koowaad leh, ardaydana si hufan loo baro akhriska toolmoon iyo qoraalka tayada leh ee af Soomaaliga.

• Tayaynta qoraalka afka iyo fidinta awoodda ereygiisa dhigan, gaar ahaan wargeysyada, buugaagta iyo waraaqaha hawlaha iyo adeegyada xafiisyada.

•Dadka afka ku hadla oo lagu boorriyo qiimaha afkooda iyo hiddesidennimadiisa madhaafaannimo, lana bilaabo in lagu qoro dhaqanka iyo suugaanta Soomaalida ee hodanka ah sida gabayada, qaybaha kale ee maansada, halqabsiyada, halhaysyada, halku-dhegyada, maahmaahda, hees-hawleedyada kala duwan, sheeko xariirta dhaqan iyo hiddaha, googaaleysiga ama cadalaysiga, iwm.

• Sida la ogsoon yahay horumarka iyo tayaynta afka waxa dhaliya qoreyaasha, halabuurrada gabyaaga, suugaanleyda kale, warfidiyeennada, abwaannada dhaqanka iyo taariikhda, fannaaniinta, aqoonyannada indheergaradka ah iyo cilmibaadhayaasha. Sidaas awgeed haddii ay iskaashi ka yeeshaan daryeelka afka, iyada oo si togan looga faa'iidaysanayo ilaha warfaafineed iyo teknoolojiyada casriga ah, iwm., xoogna la saaro kobcinta ereybixinta, kaydinta ereyada adeegsigoodu dhimanayo—la arkee caynaano lagaga baaqan karo welwelka maanta jira ee xaaladda af Soomaaliga.

In buugaagta aqoonta iyo cilmiga ee afafka kale ku qoran ee ilbaxnimooyinka kale loo soo turjumo af Soomaali oo lagu qoro, si loo helo ereybixinta aqooneed iyo fikradaha dahsoon ama wixii cusub ee dunida ku soo kordha, afkuna aanu uga hadhin horumarka xawliga dheeraynaya ku socda ee teknoolojiyada casriga ah iyo cahdigan Digital-ka.

AYGARAD

Gabogabadii aan isku jalbeebinno, maansadan oo tilmaan ka bixinaysa hoos u dhaca ku yimi af Soomaaliga. Waxaa ku jira ereyo badan oo la ilaawey ama tasoobey oo ka baxay noloshii adeegsiga. Ereyga afeed waxa uu dhintaa marka loo baahan waayo in la adeegsado. Tixdan oo aynu isla eegi doonno inta erey ee ku jira ee aynaan inteenna badani suurayn karayn macnahoodu waa tusaale cad oo ka tibaaxo bixinaya welwelka iyo walbaahaarka aynu soo tilmaannay ee ku aaddan afka Soomaaliga iyo waayihiisa.

Dhinaca kale maansadu waa dhoollatus af Soomaaligu u muujinayo afafka kale. Waxa tiriyey Yuusuf Cismaan Cabdalle (Shaacir), 21/11/2018, oo ku beegnayd maalinta afafka, waxa aanay tidhi:

Ururtiyo laxaha sare

Afagaalle Caliyow

Ninka adhaxda jiilaal

Eegaa ma ledi jirin

Anna oonka lahashada

Umalkiyo wisiisiga

Waxaan oodda dhacameed

Ashqaraar u kala guray

Oogadayda laacdiyo

Ubixii billaan jirey

Sidaan ugu abtirinlaa

Awinkiyo Aswaantiyo

Arahdiyo Argeegtiyo

Agedkiyo adeentida

Orrobkiyo arbeebiga

Abaajiga asool ka leh

Awsaaxa jiifiyo

Ilmadhuug kolay tahay

Ardaalkiyo amuumkiyo

Adamii tilmaannaa

Uusmiirka liitee

Nafta lagula eertiyo

Abqadiyo adaahida

Abxaddiyo Adarigii

Iyo aabigeedii

Alamaanku saarnaa

Agabaraha geedkiyo

Igmashada fartaagga leh

Olloggiyo ardaayada

Axdartiyo asaayaha

Awgiyo Ijaabada

Adurtii la odhan jirey

Agloolkiyo anfaaciga

Arooskiyo agliilkii

Ajuurada wadaadkii

Eeraanka dheeraa

Agtilaalki soocnaa

Ammihiyo Aboodiga

Axadhiyo akeekiga

Anfariirka jaantiyo

Aynfaadka yaabka leh

Arartiyo hal-hayskiyo

Ilma rogashadeedii

Ereyada tasoobiyo

Afku inuu agoon yahay

Aqoonyahan tilmaamiyo

Abwaan kaama qarinine

Kumaad eersanaysaa

Ayax guurey eel-reeb

Aragtida xidaarkiyo

Wax la yidhi aftahankii

Aamus buu ku dhowyahay

Bayaxaw oddoroskii

Naaf-dhaladka eedee

Amin iyo god lays waa

Asa-oodan baa jira

Runta abasaxeediyo

Abaraaqa waayaha

Ab-ogaa warkiisiyo

Arnaa'uudka waydii

Ay-garadka sii raac

Eela-weynta naaxdiyo

Baydari ugaadhsaday

Ishinkeeda raacdee

Ohligaad jeclaydiyo

Okholaha halkiisii

Umal baa ka sara kacay

Aroortiyo aroorida

Ashkir inuu bariistiyo

Wax la yidhi adeeridu

Dhulka meel af-toolina

Kuma uunsi shidatoo

Aarmigu ma saacido

Waa agaali waranley

Iyo nugul abeereed

Carshintii Aloog iyo

Calow daranti Eexood

Alle waxay ka sugayaan

Cirku inuu mar ooftiyo

Arligoo ku doogsada

Ukulidii dareenkiyo

Uubatays ha joogee

Yaa irdheeyey waayaha

Yaa agoolka saanyadey

Aydin kiisa laaciyo

Ijadiisi yaa luray

Arbe waa yaqaannaa

Halkuu oosha mariyoo

Oollimaad diraaceed

Udaweyne kuma furo

Aradkana hankaw daran

Garashada ab-guurtiyo

Agoon waa qofkii madhan

Indhaa aragti dooday

Ilkuhuna wax gooyaan

Aadmigu is qaadqaad

Isagaan abuurtiyo

Aayihiisa faallayn

Damaciisa iib gee

Hadba aag u sii gudub

Nin adduun majeertaa

Indheer-garato maahee

Iimaanki duug noqey

Asalkiina laga faan

Adduunyada af baa fura

Aqoontana af baa qora

Dhaqankana af baa sida

Aasaarta duuggiyo

Taariikhda aadmiga

Afku udub dhexaadiyo

Aqalkooda weeyaan

Ummaddana hankeediyo

Ilbaxeeda weeyaan

Ubadkana asluubtiyo

Aayahooda weeyaan

Alif macallin baa dhigay

Iyo Awgi weynaa

Keenadiidna aashii

Aragtiyo far buu qoray

Galaal aynigiisii

Ummadduu wax uga tagey

Shire-gaab ammaan iyo

Ubax baa dulsaarnaa

Kaddaraa ogaalkay

Qoraal loogu iman jirey

Afrax inuu dedaaliyo

Weli orodki muu deyn

Gaarriyana astaamaha

Afka waa macnayn jirey

Arbayaasha qaar iyo

Akhyaartii badh baa maqan

Abaal lagu xasuustiyo

Tixdu waa abbaartood

Inta iilka jiiftana

Alle hawgu samafalo.

Qalinkii: Maxamed Baashe X. Xasan. AHN.

Tixraac: Mawduucan iyo eray furka maansadan, waxaad kaga bogan doonta buugga: “AFKA HOOYO WAA HODAN”.

Ugu horrayn hogatusaalaynta araarta Abwaanku waxa uu ina tusinayaa qofka aan gabayga aqoon inuu yahay sida qofka aan faraska aqoon oo kale isagoo aanay gacantu u fadhiyin inuu is dhibayo isla markaana uu faraska la baqo cagagariir iyo karkayridna uu sameeyo, isla markaana si aan habboonayn u wado faraska sidaa si le'eg ayuu sheegayaa inuu yahay qofka aan maansa curintiisu tisqaadin isaguna.

Abwaanku waxa uu u galayaa hagardaamada iyo haydaarta ay ku halligtay qabyaaladdu iyo isduudsigu dadkeena isagoo inoo bidhaaminaya sida aynu gacanteena isugu xaraynayno inagoo aan waxba isu reebayn waxaana . Sidoo kalena in cadawgu kansho inaga helayo maadaama aynu isku foogganahay haldoorkeenana liciifinayno

Waxa uu ina xasuusinayaa in darajada Alle bixiyo isla jeerkaana haddaad rabtid magac sare iyo Mawle oo ku sarraysiiya ama ku mariya meel wacan inay ku xidhan tahay Alle ka cabsi sida uu Eebbe quraankiisa inoogu tilmaamay. Waxa intaa raaca in laynta dadkan islaamka ah ee aan waxba galabsan ay inugu aroorinayso naarta xaabo ahaana laynoogu shididoono.

Ugu danbayn waxa uu kusoo gabagabeeyey in haddii aynaan joojin dilka iyo dooxidda aynu isku wadno aynaan waligeen kob-caleen leh kasoo durdurinayn murug iyo mashaqona ina hurran tahay. Taana waxa marag ka ah maanta oo aynu joogno ilaa xilligaa abwaanku gabayga tiriyay waynagaa ka dhaqaaqi la' ee sidii ah.

Cabdullahi Suldaan Tima-cadde

gabay dugsi ma leh qabyaaladi Waxay Dumiso Mooye

Dabuubtiisa gabay waan ka tagay dihashadiisiiye

Dubaaqayga waataan ka jaray waa fog dabadeede

Inkastood daleed uga baxdoo nabar is-diidsiiso

Dibnahaagu shaygay bartaan waad ku dayataaye

Haddii gole dabbaaldeg iyo farax loo dalbado maalin

Oo loo duddeeyoo khalqigu daawasho u joogo

Uu mid aan daryeelini xakame daamanka u geliyo

Uu duulin orodkuu lahaa dalacsi siin waayo

Uu cidhibta darrandoorriyuu duubo madaxiisa

Debcin maayo oo wuxuu ka baqan inuu ka duulaaye

Haddaad adigu daacuun ku tahay dooddan iyo baacin

Gacmaha waa ka daayaa ninkii fuulmo daashade

Jeeroon direyska u gashoon dibeda soo taago

Daleen aniga iigama tagee waa dig siin jiray

Waxaan gabayga deelkiyo laftiyo diirka uga qaaday

Dadka waxaan ogaysiinayaa dowgu suu yahaye

Soomaaliyey dayaya wanaag idinka doorsoonye

Docda bari, dorooriga baddiyo Seylac deriskeeda

Dusha koonfureed iyo ilaa wabiga daaciisa

Degmadeena oo idil haddaan dayey abwaankeeda

Nimaan duubiyadu naafo noqon deelka laga waayo

Dul iyo hoosba waan ugu dhigay waa dix dhagaxeede

Anuunbaa danqanayee dhaguhu uma daloolaane

Dadkaan la hadlayaa baan lahayn dux iyo iimaane

Bal inay dafoof tahay caqliga dooni laga saaray

Wixii hore usoo daashaday bay degashanaysaay

Doc hadday u wada jeedsatooy dhowrto danaheed

Ooy duul walaala ah tahay ooy duunka ka heshiis

Dadka kama yaraateene ways dabar jaraysaaye

Dubba madaxa wayskala dhacdaa daa’in abidkiise

Goortay is wada dooxatay baa daad u soo geliye

Ubadkiinii waad daadiseen waana dubateene

Dubaaxdiisii waad wada cunteen duhur dharaareede

Dariiq toosan Soomaaliyey waa lagaa dadaye

Darajada Ilaahay ninkii doonayaa hela e

Ninka duday distoorkiyo waxyiga diinta ka carrowy

Dugsi malaha qabyaaladi waxay dumiso mooyaane

Hadaynaan xumaantiyo dilkiyo daynin kala qaadka

Dibaddaan ka joognaa sharciga daacadda Ilaahe

Danbarkeedu waa Jahannama iyo dogobkii naareede

Dugsi ma leh qabyaaladi waxay dumiso mooyaane

Dir dir la isu laayiyo intaan weerar daba joogno

Ooy dumarku weerkii sitaan danabadii waayey

Dabac-yaa lahaayay intaynu isu dooxayno

Uu sida dureemada u yaal meydku dibaddiinna

Kollaba doogsan maysaan intaad dunida joogtaane

Dugsi male qabyaaladi waxay dumiso mooyaane.

Qalinkii: Cali–Daakir

Laakiin Islaamku wuxuu leeyahay aragti caddaalad ku dhisan. Wuxuu qirayaa in qofku hadli karo, talo bixin karo, wax weydiin karo, runta sheegi karo, wanaagga faro, xumaantana reebo. Hase yeeshee, xorriyaddaasi ma aha mid aan xad lahayn, ee waxay ku xiran tahay awaamiirta Alle iyo Shareecadiisa.

Alle wuxuu yiri:

{وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}

“Ha raacin wax aanad cilmi u lahayn.” (Al-Israa’: 36)

Aayaddani waxay saldhig u tahay in Muslimku uusan ka hadlin arrimaha diinta isagoo aan cilmi sugan u lahayn. Hadalka aan cilmiga ku dhisnayn wuxuu horseedi karaa baadi, marin-habaabin iyo fitno.

Sidoo kale Alle wuxuu yiri:

{قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّيَ… وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}

“Waxa Eebahay xaaraameeyey waxaa ka mid ah inaad Alle ka sheegtaan wax aydaan ogeyn.” (Al-Acraaf: 33)

Arrinta ugu khatarta badan ma aha oo keliya dembi la galo, balse waa in qofku Alle iyo diintiisa ka sheego wax aanu cilmi u lahayn.

Nebigu ﷺ wuxuu yiri:

“Qofkii Alle iyo Maalinta Dambe rumaysan ha ku hadlo khayr ama ha aamuso.”

(Waxaa weriyey Al-Bukhaari iyo Muslim)

Xadiiskani wuxuu ina barayaa in xorriyadda hadalku aysan la macno ahayn hadal kasta oo maskaxda ku soo dhaca, balse hadalka Muslimka waa inuu noqdaa mid khayr leh, run ah, oo faa’iido leh.

Sidoo kale Nebigu ﷺ wuxuu yiri:

“Qofkii Qur’aanka ku fasira ra’yigiisa isagoo aan cilmi lahayn, ha isu diyaariyo kursigiisa Naarta.”

(Waxaa weriyey At-Tirmidhi)

Taas macnaheedu waa in fasiraadda iyo fatwada diintu aysan ku salaysnayn dareen, caadifad ama ra’yi shakhsi ah, balse ay ku dhisan tahay cilmi, fahamka Qur’aanka iyo Sunnada, iyo fahamka culimada lagu kalsoon yahay.

Xorriyadda uu Islaamku oggol yahay waa xorriyad masuuliyad leh. Muslimku wuu hadli karaa, laakiin wuxuu og yahay in hadal kasta la diiwaangelinayo.

Alle wuxuu yiri:

{مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ}

“Eray kasta oo uu qofku ku hadlo waxaa agtiisa jooga malaa’ig diyaarsan oo qorta.” (Qaaf: 18)

Sidaas darteed, ma bannaana in magaca xorriyadda lagu xaqiijiyo aflagaaddada diinta, cayda culimada, fasiraad khaldan oo Qur’aan iyo Sunnah ah, ama fatwooyin aan cilmi ku dhisnayn. Xorriyaddu ma baabi’iso xisaabta Alle hortiisa.

Bulsho kasta waxay leedahay sharci xaddida xorriyadda marka ay waxyeello gaarsiiso dadka kale. Sidee bay markaa suuragal u noqon kartaa in Shareecada Alle, oo ah tan ugu caddaaladda badan, aanay yeelan xeerar ilaalinaya diinta, sharafta iyo runta?

Gabagabadii, Muslimku waa xor inuu runta sheego, su’aalo weydiiyo, cilmi barto, dood cilmiyeedna galo. Laakiin xor uma aha inuu diinta ka sheego wax aanu aqoon, ama inuu magaca xorriyadda ku faafiyo baadil. Xorriyadda dhabta ahi waa mid ku socota jidka Alle raalli ka yahay, maxaa yeelay xorriyadda aan xadka lahayn waxay isu beddeshaa fowdo, halka xorriyadda uu Islaamku hagayna ay noqoto caddaalad, xikmad iyo badbaado adduun iyo aakhiro.

Qalinkii: Mahad al-Isxaaqi

Aayad judha ugu horreysa u muuqata soo bandhigid weyn oo lagu muujinayo koobnaanta buuxda ee Kownkan.. Balse, marka aad hoos u sii dhexgasho, waxaa ku sugan cadayn iyo faahfaahin ku saabsan xanuunka walwalka, kaas oo aynu la liidanno.

Aduunkan waxaa ka jira laba nooc oo walwal ah:

Walwalka ruuxa aan ogayn waxa dhici doona—kaas oo ah mid dabiici ah—iyo walwalka keena in uu ogaado waxa dhacaya.

Kolka maankiisu isku hawlo oo isku dayo in uu gooyo oo jebiyo qofullada mustaqbalka, waa isku hawlid joogto ah oo lagu dhibayo naf loo abuuray isku dhiibid iyo tallo saarasho ALLE.

Haddaba, maadaama aanu nahnay uun aan xamili karin , madhnaanta , waxaanu doonaynaa in aanu garano waxa dhacaya maanta ka hor intayna iman:

In aanu fahanno dhammaadka ka hor intaynaan billaabin,

In aanu ku kalsoonaano quudka iyo sahayda ka hor in ta aynaan shaqeyn iyo in aynu aragno natiijada wanaaga ka hor adeecida.

Waxaanu rabnaa damaanad-qaad adag iyo khariirado farshaxameysan ka hor intaynaan qaadin tallaabada ugu horreysa.

Halkan waxaa ka soo muuqanaysa Aayadda aan u jeedo, iyadoo daminaysa hollaca ka baxaya gudaheena, iyada oo adeegsanaysa qaacido go'an oo aan aqbaleyn marin habaabbin.

{وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ}

(Alle sarreeyee waxa uu ogyahay cilmuqaybka, cid aan isaga ahaynna ma oga)

Dhuux kelimadda “(عنده)"..

Kuma kala baahsana hawada, mana aha mid la dayacay mana aha mid kala firdhisan, mana aha weedh la akhriyo ama tiro la xisaabiyo, ama sida uu saadaaliyo falanqeeye.

Waxay u sugnaatay "Isaga".. “(عنده)"..

Isaga oo kaliya.

Qeybku ma aha fowdo, waa kaydad si adag loo xidhay. Waxay leeyihiin furayaal. Waxay leeyihiin waqti cayiman oo la furo iyo fasax go'an oo ay uga soo baxaan Koonka muuqda.

Xaqiiqada ay tahay in aad aqbasho si aad u hesho daganaasho, waa in aanad ahayn ilaaliye, mana ku qasbanid in aad maamusho furayaashaas!

Isaga oo kaliya ayaa og, oo wuxuu og yahay wax kasta oo ka sii baaxad badan, ka layaab badan oo ka dhammaystiran..

{وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ}

(Wuxuu og yahay waxa ku jira berriga iyo baddaba).

Wuxuu ogyahay wax welba si buuxda, wax welba oo ku dhex soconaya Carrada iyo wax kasta oo ku dhex badaalanaya mugdiyada Badda ee aan il aadane gaarin.

Intaa ka dib humaagu uu sii dhawaanayaa.. Awooda ku suntani waxay qabaneysaa xaqiiqooyinka ugu yaryar ee la hilmaamay:

{وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا}

(caleen kasta oo geed ka dhacdana wuu ogyahay).

Caleen qallalan oo dhacaysa hadda.. Daqiiqadan gudaheeda, weliba keynta ugu fog!

ma jiro ruux arkay..

noole umuu fiirsan ...

Mana beddelayso caleentaa dhacday hannaanka adduunkan! kuma aanay dhicin oogaal la'aantiisa!

In kasta oo ay tahay caleen ka mid ah balaayiin ama tiriliyan caleemo ah, dhaceedu ma ahayn mid doqonnimo ah, nolosheeda yarina ma aheyn mid maamul la'aan ah oo dabiici ah!

Intaa ka dib muuqaalku uu sii adkaanayaa oo wuu sii gun-dheeraynayaa:

{وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ}

(iniin walba oo mugdiyada dhulka ku qarsan wuu ogyahay).

Midho yar oo daciif ah, oo ku hoos aasan Ciida, oo ay hoos ugu sii jirto noocyo mugdiyo ah..

Mugdiga habeenkii, mugdiga dhulka iyo mugdiga qarsoon.

Isaga ayaa og.

Wuxuu og yahay goobteeda, wuxuuna og yahay waqtiga uu dhulku kala jeexmi doono iyo xilliga ay u soo bixi doonto iftiinka.

Aayaddan oo leh faahfaahinteeda layaabka leh uma aanay soo degin in ay buuxiso aqoontaada...

Waxaan aaminsanahay marka laga tago yaabka ku duugan, waa in ay dajinayso walwalka gudahaaga.

Dhibaatada in teena badan na heysta ma'aha in aynaan ogeyn qeybka bal e, waa in aynu rabno in aynu ogaano!

Halka uu Iimaanku yahay wax gabi ahaanba ka duwan.

Inaad ku socoto wado aadan arkayn dhammaadkeeda, balse aad ogtahay in kan gacantiisa ay ku jiraan dhammaan furayaashu uu yahay ka murtida badan.

In aad wax weydo oo aadan ogayn sababta, balse aad rumaysan tahay:

{وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ}

(iyo wax kasta oo qoyan ama qallalanba waxaa lagu sugay kitaab cad oon daah saarnayn).

Suuradda al-ANCAAM waxay ku baraysaa "Weynaynta"...

...

Kolka uu macnahani ku dego qalbigaaga waxaa is badeli doonna gebi ahaanba aragtida aad ka qabto degenaashaha...

Degenaanshuhu, ma'aha in aad aragto mustaqbalka.. Degenaanshu, waa in aad ku kalsoonaato Kan arkaya.

Ma aha in aad hantido furayaasha.. Waa in aad ogaato in furayaasha geyiga maqan ee noloshaada in aysan ahayn kuwo lumay, waxay ku dhowran yihiin oo agyaalaan (Isaga).

Haddaba, haddii ALLE Weyni uu yahay ka xisaabinaya ee og dhicitaanka caleenta qallalan, ee ah ka ilaalinaya ee korinaya abuurka ku jirta mugdiyada dhulka hoostiisa, sidee buu sheydaankaagu kuu duufsanayaa oo kuugu qancinayaa in uu Alle is moogsiinayo ilin kulul oo ka qubatay Ishaada, ama uu hilmaamayo hididdiilo ku aasan mugdiyada qalbigaaga oo si hoose uga soo baxaysa dibnahaaga kolka aad sujuudsan tahay?!

Markasta oo ay ku murugo geliso oo aad ka fikirto maalin aanad gaadhin, amase uu ku murugo gelinayso sahay dib u dhacday, ama aad ku wareertay wado aanad dhamaadkeeda garanayn, haddaba ha dalban in aad daboolka ka qaado qeybka bal e, dalbo in laguu kordhiyo Yaqiinta. dhiib furayaasha welwelka oo dhan oo naso; maxaa yeelay kuma dul socotid dhul fowdo ah , waxaad ku dhex jirtaa kown wax kasta oo dhexdiisa ah— yar iyo weynba—ay ku dhex sugan yihiin kitaab..

Kitaab Cad. (Waana lawxumaxfuudka).

W/Q: Dr. Maxamed Cali Yuusuf

W/T: Cabdirisaaq Abu Cubeyda

(وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً ۖ وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ)

[Suuratu Huud 118]

“Kama suulayaan/ oo laga waayi maayo bini'aadamku in ay is khilaafaan.”

Waxa la isku khilaafayaa caqiidada, afkaaraha iyo arrimaha kale ee adduunyo. Arrintaana Soomaalidu meel dhow bay inaga tuseen oo waxay hore ugu maahmaaheen: “ Carab iyo labadiisa daan baa isugu dhow, iyaguna way isqaniinaan". Way fududdahay in la iskhilaafo oo afkaarteena, ogaalkeenna iyo waayo-aragnimadeenna oo kala duwan ayaa keenta kala duwanaanshahaas. “Maan ragna waa mudacyo afkii", markale qaabka uu qofku u cabiro aragtidiisa ayaa keenta in la isku khilaafo aragtiyaha, oo waa halkii ahayd “ hadal waa margi” oo “Ninna si u yidhi ninna si u qaaday".

Kolka aynu garanay in afkaarta bini'aadamku ay kala duwanyihiin, waxa hubanti ah in uu imanayo afkaar badan oo isdiidan ama iska soo horjeeda, dadkuna ay isku khilaafayaan afkaarahaas. Kolkaas waxa loo baahanyahay in sida ugu haboon loo wada faaqido, si qumanna looga niqaasho afkaarahaas; waayo xallin la'aanta waxa ka dhalata colaado iyo isku dhac badan, waxaana ku abuurma naxli iyo nabaro aan laga bogsoon. Halka taa bedelkeeda afkaarta oo si haboon loo wada faaqido ay ka dhalato afkaar iyo hal-abuur cusub, iyo xalal quman oo lagu intifaaco.

Inagga oo taa ka duulayna waxaan halkan idin kula wadaagayaa qodobada ugu muhiimsan –intii ogaaalkayga ah– ee looga baahan yahay labada dhinac ee kala afkaarta duwan in ay la yimaadaan :

1) Ku tixgeli fikirkiisa, una muuji ixtiraam iyo dhaqan hagaagsan.

Qodobkan waxaynu ka baranaynaa nusuusta Qur'aanka kariimka ah iyo hadyigii nebiga SCW "وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ"

2) Kala saar QOFKA iyo QODOBKA laga doodayo.

Waa inaad abaartaa QODOBKA aad ka doodaysid, balse qofka shakhsiyadiisa aanad weerarin (personal attack). Qodobkani waa mid kamid ah 4-ta xeer ee Wada-xaajoodka Mabaadi'da (Principled Negotiation), Sida ay ku sheegeen labadii aqoonyahan ee caanka ahaa Roger Fisher iyo William Ury, kuna xuseen buugooda 'Getting to yes'.

Xeerka koobaad ee ay sheegeen wuxuu ahaa "Separate the people from the problem.”

3) U aamus qofku marka uu fikradiisa ka hadlayo; si aad u fahanto nuxurka doodiisa.

Qodobkani wuxuu sheegayaa marka afkaaraha la isweydaarsanayo waa in la isku aamusaa oo la is dhegeystaa, si loo wada fahmo nuxurka aragtidaas. Se aan aarinku noqonin yaan lagaa hadal dheeraan, oo “Ninba ceesaantii ceelka keen”, ninba hadalkii uu odhan kari lahaa golaha keen ee adna ka dheh. Isla jeerkaasna uu muran yimaado iyo isfaham la'aan. Waa halkii uu lahaa qoraagii Stephen Covey: " The biggest communication problem is we don't listen to understand. We listen to reply.”

“ Dhibaatooyinka isfaham la'aanta keenay waxa ka mid ah, waxaynu u dhegeysanaa hadalada dadka si aynu uga jawaabno, balse uma dhegeysanno si aynu u fahanno”

3) Abaar nuxurka fikirkaaga, iska ilaali mawduuc ka bixista badan ee aan dantu keensanin. Kuna xooji fikirkaaga xigashooyin iyo daliilo cadcad.

Haddii kale xaalku waxuu kaa noqonayaa sidii la yidhi " من أفلس في الحجة اتكى على اللسان." Qofka waaya xujo uu adeegsado, cariibkiisa ayuu cuksadaa. Yacnii hadallo aan buurnayn ayuu ku dhurmaa.

4) Waa inaad maanka u furtaa, si kal-furanna aad u qaabishaa haddii lagaa sax sanaado.

Qodobkan waxa asal weyn ama qaacido u ah weedhii caanka ahayd ee Imaamu Shaafici RC :

رأيي صواب يحتمل الخطأ، ورأي غيري خطأ يحتمل الصواب."

Wuxuu yidhi: "Aragtidayda waxaan u arkaa sax waxayna noqon kartaa khalad, aragtida dadka kale na waxaan u arkaa khalad waxayna noqon kartaa sax”. Waa hadal macno weyn xambaarsan, waxa uu ina tusinayaa in aynaan noqon saxanayaal isla quman, oo aan dheg u dhigin afkaarta ka soo horjeeda. Waa maan-god oo gar maaha inaad aqbali weydo xaqiiqada. Waa inaad ku qaabishaa niyadsan iyo hawraarsan. Isla jeerkaasna aad ku qanacdaa.

W/Q: Cabdirisaaq Kaahin

Haddaba maansadan abwaanku waxa uu araarta ku ibo-furayaa in Alle wax uu kuu qoray mooyee aanay wax kale cunaha kuu dhaafayn, dhaqaalaysiguna yahay ka kuu waarinaya waxa aad haysato, isagoo ku daray in dadku hadba waxa ay haystaan uu dhextaal u yahay sida hidduhu ahaa.

Intaa ka dib waxa uu u dhaadhacayaa xaqa waalidka, waxa uu mudan yahay inaan cidna laga dhaafayn, tahayna waajib. Waxa uu tusaalaynayaa dhibaatada ay leedahay qof ubadkiisii uu ku soo dhabar-jabay dayaceen isla markaana aan cid iyo ciirsi toona haysan.

Waxa uu afeefanayaa sida ay hooyadu ugu afeefatay isagoo tibaaxaya in xaaladdii uddanbaysay ay ku sugan tahay in badana ay dhowrasay inay mar uun inamadeedii garwaaqsadaan waxa ay u baahan tahay ama ka soo war doonaan. Balse ay hadda xal kama danbaysa ay u aragto inay hadasho ayna tahay in muslinku la arko sida ay ku noqdeen dhallaanksaasi, cidda ay hadda ag joogaana ay iskasoo erido waayadeed qofka waalidkii dhalay baylihiyay cidkalena hadh uma jiidayo sidaas oo ay tahay waa qof baadi ku ah cidda dugsanaysa.

Waxa uu u gudo galayaa dhibaatada uu waalidku la maro ubadkooda gaar ahaan hooyadu isagoo ina xasuusinaya sida ay gaajo ugu seexdaan iyagu halka ay carruurtu dharagsan yihiin, intay uurka ku siddo hooyadu xanuunka ay la marto, inta ay dhabarka ku siddo sidoo kale sida ay ugu hawshooto, inta ay u hagar-baxdo iyadoo dugsi u gogosha halka ay hooyadu dhaxmoonayso, himilada iyo hiigsiga ay ka leedahay, hirka sare ee ay jeceshahay inay gaadhaan. Waxa aanu tilmaamayaa kaarka ay leedahay inuu qofkii aad dhashay halmar ku dhihi waayo sidee tahay, kaana raaco dadkale isagoo kaa qashaafaya, isla jeerkaasa ay bannaan tahay halkii iyo booskii ka ubad ahaan ay buuxin lahaayeen garab iyo gaashaana aanay hooyadood haysan.

Ugu danbayn waxa uu ku soo gabagabaynayaa dareenka hooyonimo oo qofku isagoo hagraday haddana aanay wax xumaana la jeclayn oo anay habaarayn balse ay naxdinta beerka iyo murugada ay ka qaadday aanay ka hadhayn waxaana uu kusoo dhammeeyey in qofka aakhiro iyo adduunba hooyadiisu ay tahay tii dihatay uun, xaqeeda iyo xuquuqdeedana looga fadhiyo labada daaroodba oo ujeedkeedu yahay in la waydiin doono.

Maansaduna waa tan:

Hunguri calafbaa xukuma

Hantina dhaqanbaa shushuba

Dadkana hiddihiisa guud

Wixii la hayaa dhexyaal

Xaq iyo u-hal-buuxintiisa

Habboonkiyo waalid tiisa

Hilbiyo ku-arooridooda

Siduu uga hawl yaraysto

Halmaan laga yeeli maayo

Hawiyo tumashoy dhashayda

Ka daa gacan-haadiskaaga

Barbaar hanaqaad ku leexday

Duciyo habar qaadan waayey

Cir iyo heeguu noqdaa

Hadhaysa dhul aan aqoone

Hoygii madhan wiilashiisa

Haween dumar baa ka sheegta

Hablaha kacaybaa u yeedha

Haldhaa jecel baa u qaybsan

Inaan hadlo maan sugaynin

Baxnaanana maan horjoogsan

Hubsiinana maan illaawin

Hoggeediyo xaajadayda

Dareenka haloosigiisa

Hugiisa inaan ka qaado

Hayaanka fogaaday baa leh

Markaan cidla hiil ka waayey

Naftayda halaanhalkeeda

Waxaan huri waayey sheego

Haantii lulatay dhegayso

Hoobaanta agtaada taalla

Hadhiinadu baadi weeye

Hashii korisaa u ciillan

Qofaad halab-saariddiisa

Daryeelka horseedadiisa

Dedaallada heensihiisa

Habeenna ka seexan weydey

Ku meel maray heegantaada

Markuu hagar kuu banneeyo

Dharaar ku haleeli waayo

Hortaada waxaa yimaadda

Sidaad ugu heellanayde

Harraad iyo waa kalkiise

Hillaac baxayow dhegayso

Siday talo kaaga hoostay

Calooshu intay ku hoysey

Hiyigu ku baxnaaninaayey

Horraadka intaad jaqaysay

Dhabtaydu intay ku haysey

Intaad huwanayd taftayda

Hobeeya hobey hobeyda

Intaan dusha kuugu heesay

Intaan hanad kuugu yeedhay

Hawraaraha kugu ammaanay

Intaan hubin kuu xambaaray

Dartaa u hoggaansanaaday

Hadhuubada aan ku siiyey

Habniin adigoo ku diidey

Intaan hambo kuu daboolay

Hammuun iyo gaajo qaatay

Adoo haqab-beel ku seexday

Intaan hurdo kuu illaaway

Ilaashay hareerahaaga

Hungaa i xasuusinaysa

Hayaydana meel shishaa leh

Hilowga naftaa aloosan

Kashaa hinqanaysa goorba

Hankaa i waraysanaaya

Tolow hebel mee ku foogan

Aniyo hirashaa is weyney

Higsiga noloshaa adkaaday

Adduun iyo haybsigiisa

Hangool li’idaan ku daayey

Waxaan ku hagaagi waayey

Dhankaad ku hagaagsanayde

Adoo ka hanweyn xaggayga

Qof kuugu hanweyn dantiisa

Cid aad ku hallaysay mooyi!

Halyeynnimadaada sheelan

Habawgiyo dhiirintiisa

Ayaan halis kuu tusayne

Intaan kugu hawlo-daaley

Intaan kugu hoodo-sheegtay

Intaan hebla’ kuugu faanay

Hilaado fog bay lahayde

Inaan hafarkaaga qaato

Sidaad ku heshaa da’ weyne

Adiyo hammigaaga mooyi!

Habaaska inaad cantuugto

Adoo hanadaan ka dooratay

Xaggayga hibaan ku saaray

Anigu ku habaari maayo

Huqbaase ku raadinaysa

Hibaaq xalan maad ahayne

Hufnaanta dhibtii abuurtay

Inaanay hadhayn yiqiinso!

Hawaala adduun rabbaa og

Dadkuna kala hoodo weeye

Haddeer iyo tii haddeer

Hadhow iyo tii hadhow

Hoosiyo sare tii ku raacda

Anuunbaa hooyadaaya.

Qalinkii: Cali–Daakir

“Waa kee noolaha ugu badan ee lagu ammaanay suugaanta Soomaalida?”

Iyadoo suugaanta ammaanta marka la joogo xilliyadii hore uu hoggaamiyo geelu suugaan yahan walibana ay suugaantiisa ku jirtay gabay ama maanso uu kaga hadlayo geela ayaa sidoo kale waxa aan meesha ka maqnayn oo jirtay suugaan ka hadlaysa ammaanta dumarka mid gaara iyo mid guud intaba haba ka yaraatoba e haddaba laga soo bilaabo xilligii 1960 iyo wixii ka danbeeyay waxa bilawday is dhaxgalka bulshada waxaana kor ukacay wacyiga waxaana badatay suugaanta lagu amaanayo dumarka iyadoo laga istaagayo kaalinta ay bulshada ku leeyihiin mid waxbarasho,shaqo iyo arrimo bulsho intaba iyo waxyaabo kale oo farabadan, haddaba waxa iyaduna yaraanaysay suugaantii geela lagu ammaanaayay maadaama dadkii ay magaalooyinka aad ugu soo tarmayeen xoolo dhaqadkuna waliba geeluna aanu sidii hore ahayn.

Haddaba suugaanta ammaanta ee dumarka oo isugu jirta mid gaara oo nin walba tuu calmado uu ugu cumaamado iyo mid ka kaalinta haweenka ka hadlaysa ee aadamaha oo wacyigalina laguna muujinayo waxtarkooda ayaa aad iyo aad usoo badanaysay ilaa heer qofkii suugaan curiyaa uu dhankiisa kaga daro haweeenka la gaadhay ilaa iyo inta suugaantu jirtona way sii socon doontaa. Tani ma aha kaliya ammaan ee wacyigalin bulsho iyo baraarujin bayaaminaysa sida haweenku u yihiin lafdhabar iyo muhiim bulsho kasta.

Iskusoo wada duuboo waxa dhinaca ammaanta ku sarreeya dumarka marka la joogo suugaan maxaa yeelay ilaa inta suugaantu socotay way soo socotay maantana waad og thiin halka ay marayso suugaanta ammaanta geeluna waa gabaabsi waana dhifrikin .

Qalinkii: Cali –Daakir

Wax ka ogow sooyaalkii taariikheed iyo suugaaneed ee abwaan Aadan Tarabi jaamac. AHN. (1948_2026).

Abwaanku waxa uu ku dhashay magaalada Caynaba hilaadii 1948 korriin kooban oo uu miiga kusoo qaatay ciyaalnimadiisii ka dib waxa uu hayaankiisii waxbarasho ka ibo-furay magaalada Burco halkaas oo uu ku baran jiray culuumta diiniga. Gadaal rogasho uu dib ugu noqday miigii ka dib waxa uu u kicitimay dhankaa iyo marso xeebeedda Berbera oo uu u shaqo tagay baryo ka dib waxa uu abwaanku jaanta la helay qaar kamida kooxiihii fanka soomaalida ugu caansanaa waxaana uu sameeyey heestii "Goor iyo ayaan" 1969 intaa kadib waxa uu dhex muquurtay fankii iyo suugaantii waxaana uu noqday mid kamida foolaadka fanka waxaana uu hal-abuuray riwaayado, heeso gabayo, maansooyin iyo suugaan kale oo aad u tiro badan.

Abwaanku waxa uu qayb laxaadle ka qaatay suugaantii iyo fankii kacaan diidka ahaa ee xilliyadii kala miiranka waxaanu ahaa mid ka mida gaylamayaashii SNM.

Abwaanku waxa uu ka mid ahaa abwaanadii ka qaybgalay silsiladdii caanka ahayd ee "Deelley" isagoo ahaa abwaankii soo xidhay silsiladdaasi.

Abwaanka riwaayadihii uu curiyay waxa ka mida:

Xaajoba layaablehe bal aan qodo xabaalaha.

Allow way dagee yay diray jacayl.

Moogaatay adiguye nabsina maqan.

Gabayadiisiina waxa aynu ka xusi karnaa:

Gabaygii Sandulle.

Gabaygii Naadh-qaad.

Maansooyinkiisana bal aan qaar soo qaadano:

Laba-dacaaley.

Isma-hura.

Goobeley.

Cawrala iyo Cigaal.

Dhilan.

Heesihiisa waxa ka mida:

Goor iyo ayaan.

Yufloow qabow.

Gacan-saydh

Bal dawooy.

Dar Allaad uhurudaa.

Liibaan maleh adduunyoo.

Murtidiisa kale ee suugaaneed waxa ka mida ah:

Saddex ma hawl gabto:

Caalim

Macallin iyo

Abwaan.

Alle hawgu badhaadheeyo barwaaqooyinkiisa aakhireed.

Qalinkii: Cali –Daakir

Haa! Cidina kuma khasbin in ay naftooda u huraan sidii ay bulshadooda u badbaadin la haayeen una horumarin la haayeen. Waxa laga yaabaa in ay taasi tahay sababta loogu ciqaabay dayaca wax soosaar kooda; go’doon iyo illowshiyo. Waxay se u tahay ciqaab caddaalad ah kolka la sharfayo dhimashadooda ka dib, iyadoo magacyadooda lagu soo nooleenayo “kullamada kala duwan,” ama laga faa’iidaysanayo dhaxalkooda, kuwaas oo lagu soo bandhigayo —bandhigyada fanka, suugaanta iyo cilmiga.

Waxaan dhihi lahaa: waa ciqaab caddaalad ah! Waayo, kii dhimashadiisa ka dib la sharfo waxaa loo arkaa mid aad u nasiib badan; maxaa yeelay, inta badan kuwa kale ayaa ah kuwo la ilaaway, taariikhduna aanay xataa hal sadar ugu qorin boggeeda. Waxa ka sii darran, kuwo wax soosaar koodii la xaday oo dad kale loo tiiriyay, kuwaas oo ka helay sharaf, caanimo iyo hanti fara badan!

Farshaxamaystihii Hollandiga ahaa ee “Vincent van Gogh” (1853-1890), wuxuu noolaa isagoo darxumaysan oo dhibban. Ka dib dhimashadiisii, wuxuu noqday mid ka mid ah farshaxamaystayaasha ugu caansan caalamka, sawirradiisuna waxay noqdeen kuwa ugu qaalisan dunida; xataa waxaa la sheegay in qiimaha sawirkiisa “Sawirka Dr. Gachet” uu gaadhay 152 milyan oo Dollar. Ugu dambeyntiina, Van Gogh waxay noloshiisu ku soo af jarmatay isdil.

Kuma fogaanayo qolada ay ku rumowday maahmaahdii ahayd: “أسمع جعجعةً ولا أرى طِحنًا”

“Waxaan maqlayaa guux iyo sanqadh , laakiin ma arko daqiiq [yacnii waxqabad muuqda oo kaalin gala oo mahadho noqoneysa lama arko waa uun hadal badnaan iyo caan raadis]

Kuwani, waa kuwa qariyay haldooradii saxda ahaa. Waa kuwo tiro badan oo haysta aaladaha warbaahinta iyo fagaarayaasha, iyadoo haddana aanay jirin raad muuqda iyo qiimo ay bulshada ugu soo kordhiyeen dhinacyada suugaanta, aqoonta, fanka, iyo cilmiga.

"Dooro qoraa ama buuni u dhow fikirkaaga iyo dareenkaaga oo aad aaminsan tahay in la dulmiyey ( caan ahayn)... haddii ay suurtogal tahayna, in yar iftiinka ku qabo kaalintiisa iyo sooyaalkiisa."

Adiguna, akhristaha sharafta lahow! Ma u malaynaysaa in ay waajib tahay in hal abuurku inta uu nool yahay la maamuuso, mise waa in loo kaadiyaa ilaa uu iilka ka galo?

[Waxaad xasuusanaysaa hadalkii Abwaan Gaariye ee ahaa ”Soomaalidu waa aasi og”! Haddaba Soomaali qudha maahe, ee waa basharka oo dhan]

Waxaaba laga yaabaa marka aad eegto qoladaa (hal abuurayaasha ) ama aqoon yahanada in aad is tidhaahdo maxay iska daalinayaan oo waxan oo hawla is kugu mashquulinayaan? May ku mashquulaan wax dheef aduun leh? May ubadkooda maal geliyaan si ay u noqdaan xidigo? Maxay nolosha is kugu adkeynayaan oo naftooda ugu mashquulinayaan wax aanay ka dheefayn madax xanuun mooyaane?!

Akhristow haddaba, waxaad ka qoomameynaysaa akhriska maqaalkan, iyada oo ay haboonayd badalkiisa inaad ku qaadato dhegaysiga heesta “بوس الواوا”... Waxaana laga yaabaa in aad dhinac ka saxan tahay; waayo, kii doortay in uu ku gubto dabka hal abuurkiisa, ha gubto, loomana barooranayo!

W/Q: Maxamed Yaasiin Raxma

W/T: Cabdirisaaq Abu Cubeyda

“Kulanka Koowaad!”

Dadka waxaa ka mid ah ruux aad ka hesho hadalkiisa judha koowaad. Wuxuu dhagahaaga ku shubayaa hadallo qiimo badan, aqoon miida, murti mahadho ah. Balse marka uu weelkiisu idlaado oo wixii u keydsanaa madhaan, waxaa soo baxa wajigiisa dhabta ah.

Aqoon yahanka dhabta ah, waxaa lagu gartaa weydiinta sida uu uga war celiyo. Waxaana jira aqoon yahanno badan oo markaad la kulanto aan isla markiiba muuqan raadadka iyo caddaymaha aqoontooda; balse kolka la weydiiyo su'aalo, waxaa ka soo burqada murtiyo aan la tirin karin. Kuwa kalena, aqoontooda iyo hibadoodu waxay si buuxda u soo baxdaa, marka ay wax curinayaan ama baadhitaan samaynayaan.

Laakiin kan aqoonta ku xeeldheeri, mar kasta oo aad la fadhiisato oo aad dhex gasho, kuna dadaasho soo saarista luulka aqooneed ee ku duugan, waxaad ka helaysaa maragyo iyo cadaymo maalinba maalinta ka sii dambaysa kuu kordhaya—in uu yahay aqoon yahan aan la loodin karin.

Wuxuu la mid yahay khasnad u dhisan qaab dherer badan: mar kasta oo aad eegmadaada ku fogeyso dhamaadkiisa, waxaad ka helaysaa meel kale oo ballaadhan. Ama wuxuu la mid yahay ceel madow oo aad u dheer: mar kasta oo aad gunta u sii degto, waxaad helaysaa ilo cusub. Ama se wuxuu la mid yahay roob weyn oo cirka ka soo shubmay: bilowgiisu waa dhibic yar, dhammaad kiisuna waa mahiigaan.

Aqoon yahanka waxaa aqoon u leh keliya aqoonyahan kale sababtoo ah waa isku mid; wuxuuna aqoon u leeyahay jaahilka, sababtoo ah isaguba jaahil buu ahaa in ta aanu wax baran. Jaahilka se — sida uu yiri Aflaadoon (Plato) — ma yaqaano aqoonyahanka, sababtoo ah isagu weligiis aqoonyahan ma noqon.

Nin ayaa iiga warramay nin kale, wuxuuna yidhi: "Marnaba ma arag aqoonyahan sida hebel oo kale ah!"

Waxaan ku idhi: "Sidee ku ogaatay?"

Wuxuu yidhi: "Miyaanad arag kolka uu hadlayo iyo marka uu muxaadarada bixinayo qaabka uu u codkiisu yahay? Sida uu naxwaha iyo hal-oraahda u kafeeyo una maareeyo, una dheereeyo una gaabiyo?"

Wuxuu calaamaddii aqoonta iyo astaantii aqoonyahanka ka dhigay badnaanta hadalka—xitaa haddii uusan lahayn murti iyo nuxur la goosto—... Xitaa haddii ay ka madhan yihiin tabin sugan iyo caqli saliim ah.

W/Q: Dr. Cabdicasiis Cali al-Xarabi

W/T: Cabdirisaaq Abu Cubeyda

”Isbarbardhigga Ibnu Taymiya iyo Ibnu Xazmi” ¹

Ibnu Xazmi, wuxuu wax ka qoray diimaha, caafimaadka, iyo abtirsiimooyinka. Wuxuu ku fiican yahay suugaanta iyo gabayga. Wuxuu kaloo wax ka qoray naxwaha, qoraalladiisuna waa kuwo badan. Wax kasta oo Ibnu Taymiya ka qoray, Ibnu Xazmina uu ka qoray — guud ahaan.

Ibnu Xazmi, marka uu wax qoro, uu abaaraa, salkeeda ayuu dhigaa, faahfaahiyaa, xujo u soo bandhigaa, ra'yiga kuwa ku khilaafsan ayuu sheegaa, wuxuuna u soo bandhigaa xujadooda oo uu ka jawaabaa. Ibnu Taymiyana sidaas oo kale kuma fogaado, kumana sii dheeraado, wuxuu ku fogaadaa oo qudha buuggaag kooban sida kitaabka (Minhaaj as-Sunnah) ama risaalado gaar ah.

....

Mas'alooyinka uu Ibnu Taymiya ku garab-marayo ee uu kaga leexanayo jamhuurka culimada, Ibnu Xazmi uu waafaqayaa sida badan.

Qalinka Ibnu Xazmi, waxay si weyn ugu dhowyihiin kuwa Jaaxid , waana nin qaab qoraal gaar ah leh; waxaa ku jira erayo hodan ah iyo jumlado gaar ah... Ibnu Taymiyana, wuxuu leeyahay qaab hadal fudud oo macaan—habka iyo qaabka Qasaali oo kale.

Ibnu Xazmi, arrimaha fiqhiga wuxuu si dhab ah u baaraa mas'ala kasta, ha ahaato mid yar ama mid weyn, waxaana ka muuqata doorashadiisa iyo tan uu door bidayo .. Ibnu Taymiyana taasi kama muuqato— marka laga reebo mas'alooyinka waaweyn. Kuwa kale se, badanaa wuxuu kaliya sheegaa aragtiyaha, isaga oo abaara kana tegina xujada iyo caddaynta.

Ibnu Taymiya, waa mid caqiido qumman leh .. Ibnu Xazmina , caqiidadiisu ma toosna oo waxa ku jira isku qas ku saabsan sifooyinka Alle, iyo qaar ka mid ah arrimaha caqiidada.

Ibnu Taymiya, waa nin caqli-badan, garaad sare leh; oo akhristuhu wuxuu is weydiinayaa sidee buu ku keenay murtida ku dhex jirta qalinkiisa.

Sirta ka dambaysa in uu akhristuhu la yaaabo qalinkiisa cudoon waa labeenta qoraalkiisa hodanka ah... iyo faa'iidooyinka qaaliga ah ee uu ku dhex tolo hadalkiisa.

Waxaa Ibnu Taymiya ku kulmay wax aanu ibnu Xazmi heysan; maadaama Ibnu Taymiya uu joogay casri qoraalku batay, aqoontuna ay noqotay mid bislaatay, wuxuuna ka xushay oo doortay cilmiga kuwa ugu wanaagsan , isaga oo ka dhex qaatay intii ugu hufneyd ee ay lahaayeen Ibnu Xazmi, al-qasaali, Shaafici, Ibnu al-Jawzi iyo kuwo kale.

Sidoo kale, Ibnu Taymiya wuxuu ahaa mid dhowrsoon oo jihaada, danta guud hormariya, u shaqeeyaa Islaamka sariig iyo halbeeg leh —dhaqamadaas oo aanan ku ogeyn Ibnu Xazmi.

Ibnu Taymiya, cidna ma durto, marka laga reebo bidcoolayaasha. Ibnu Xazmina, waxaa dhaleeceeya bidcoolayaasha iyo kuwo kale.

Ibnu Taymiya, in badan ayaa lagu been abuurtay, ilaa kuwo ka mid ahi ay gaaleysiiyeen ruux kasta oo ugu yeedha "Shaykhu al-Islaam"... Taasi oo iyadana ah calaamad muujinaysa in jihaadkiisu ahaa mid aad u baaxad weyn.

Risaaladaha iyo cilmi-baadhista laga qoray labadoodu, way isku dhow yihiin.

Ibnu Xazmi, waxaa wax ka barta reer Galbeedka in ka badan Ibnu Taymiya; sababtoo ah jawaabaha iyo naqdinta uu naqdiyay Yuhuudda iyo Masiixiyiinta iyo dhiganihiisa “Tawq al-Xamaam”.

Labadooda waa la xidhay oo la mustaafuriyey; qoraallada Ibnu Xazmi ee ugu badanna wuxuu ku qoray xabsiga dhexdiisa.

Raadka iyo saamayn-ku-yeelashada hadalka Ibnu Taymiya ee dhanka Siyaasada Sharciga ah ayaa ka baaxad iyo miisaan weyn.

Ibnu Xazmi, wuxuu noolaa kow iyo todobaatan sannadood (71 sano), halka Ibnu Taymiya uu noolaa toddobo iyo lixdan sano (67 sano). Iyadoo ay sidaas tahay, Ibnu Xazmi waxaa waqti badan ka lumiyay oo uu ku qaatay, hogaanka siyaasadda, iyo raaxada xalaasha ah . Halka uu Ibnu Taymiya ahaa mid ka dheeraaday raaxada aduunka. Ma uusan guursan mana lahayn adoon.

Ibnu Taymiya waa uu xajjiyay, halka Ibnu Xazmi uusan xajjin.

Ibnu Taymiya wuxuu adeegsan jiray xeelad iyo dabacsanaan, halka Ibnu Xazmi marnaba sidaas samayn.

W/Q: Dr. Cabdicasiis Cali al-Xarabi

W/T: Cabdirisaaq Abu Cubeyda

***

¹Sababta uu isku barbardhigay Dr-ku, waxaad ka eegi kartaa buuggiisa “خاطرات” . Gaar ahaan bogga 153. Gaar ahaan lifaaqa cinwaanka.

Qur'aanku sida uu habgudbinta wararka la yaabka ugu yahay, waa wax aan innaba caadi ahayn. qofka ku cusub ee aan hore u arag, isla markaana fahmayaa, inbihaar iyo qaraxyaab ayaa ku dhacaya!

Suuratul camma, ilaahay—isaga ayaa xumaan iyo nusqaan oo dhan ka madhan'e—waxa uu ku bilaabay su'aal u dhigan: “Maxay ayay gaalada quraysheed iska weydiinayeen ilaahay iyo rasuulkiisa muxammedow?” markaasaa markiiba aayadda ku xigta lagu odhanayaa “warkii weynaa ayaa ay xaggiisa wax iska weydiinayaan!”

OO WARKA WEYNI WAA MAXAY? dhugo.

Su'aasha ma waxa loo keeney in la rabay in uu nabigu ka jawaabo, oo nebiga ayaa xogta laga doonayay? MAYA! Ee waa si dadka dareenkooda loosoo jeediyo, dhumucda warkana la dareensiiyo.

Waxa lagu xejiyay hadal tahdiid iyo gooddi u eeg, oo ah “dhab ahaan jeer danbay garandoonaan warkan weyn” hadalladan oo dhami jawaabtii oo soosocota horteed ayaa ay dhacayaan! Haddii jawaabta la sheegayoba, maxaa hadalkan keeney? Jawaabtu waa in adiga xamaasad lagugu beero iyo showq aad hadalka soo socda u qaadayso, kaddibna adiga oo u xamaasaddaysan afka lagaa geliyo, si fiicanna aad u dhuuxdo. Marka awelka sheekada su'aal lagu weydiiyo, kaddibna hadal gooddi ah oo u dhigan warkan in aad ogaataa in ay hurti-la'aan tahay laguugu xejiyo, maxay baanad ugu xamaasadoonayn warkaas heliddiisa?!

Intaa kaddib, ayuu ilaahay gardhiganayaa, oo odhanayaa: “Miyaannaan arlada idiin goglin, buurahana ku qotomin si ay u miisaamnaato, lammaane miyaannaan idinka abuurin, habeenka miyaannaan....” ilaa aayaatka kusii xiga sii wad. Waxan oo dhan jawaabtoodu “mayee waa sidaa” ayay u wada dhacaysaa!

Marka HAA miidhan lagaaga wada yeedhsiiyo, ee dareenkaagii lala wareego, ayaa nuxurkii weynaa laguu dhiibayaa. Aloosanka qiyaamaha iyo hawaalihiisa iyo howsha culus ee halkaa ka dhici doonta, ayaa halkaa lagaaga bilaabayaa! Dareenka in aan lasii dayn, ee hoggaanka laguu hayo, oo marba dhinac kale oo kii hore ka yaab iyo amakaak badan laguu jiheeyo, ayaa loo golleeyahay. Xoogaa marka warkaa la wado, ee argagax lagugu abuuro, ayaa si aanad u malaysan meeshan in aanay wax naxariis ahiba jirin, waxa lagu xasuusinayaa, arrintu in aanay sidaas qudha wada ahayne, ay jirto waddo kale oo badbaado ah, oo naxariis iyo nimcooyin waaweyni in ay jiraan.

Intaasba marka lagu siiyo, ayaa warka madaxdiisa laguusoo koobayaa, waxa lagu leeyahay, howlahaas oo dhan ayaa jira waana hurti-la'aan iyo lama seegto'e, rumeeya waxa aanu idiin soo dejinnay oo raaca, haddii aad raacdaan oo aad ku toosnaataan, barwaaqadaas iyo badhaadhahaas ayaa aydun leedihiin, haddiise aad diiddaan miyaa, lama huraanku waa cadaab iyo ciqaabkaas waxa laguso gunaanaday: “Annagu waxa aanu idiinka digaynnaa, cadaab dhow, oo aan idinka fogayn, maalinta uu qofku eegayo wixii uu soo hor marsaday, oo uu odhan doono, hooggayga'e, maan ciid noqdo”!

W/Q: Maxamed S. Buurdhaabi

“Sirta noloshu taas weeye”

Suugaantu waa sirta dhaqan, dadnimo ummadnimo, waa astaanta sowraca. Ogobey kaalinta suugaanta cid walba cid baa si gaar u saamaysa midhaha iyo ereyadooduna ay degaan kashooda, macno weynna ay ku sameeyaan maankooda. Gaar ahaantayda, maansada hadraawi wa baarka sare ee maansada soomaalida, kasii gaar ah maansada SIRTA NOLOSHA—dabahuwan dabadeed. Baaxadda nuxurkeeda, farshaxan dhigaalkeeda iyo qotodherida u jeedkeedu, waa mid qofkasta oo in uun suugaanta fahma, xiiseeya ama daneeyaa uu madaxa u rogi karo, si uu u dhugto, u dhuuxo, una dhadhansado si deggan macnaha weyn ee dhex ceegaaga.

Waxa aan isku deyeyaa, in aan tuducyo gaar ah kasoo qaato, oo aynu faallo-daymoonno nuxurka ay ka awaalewarramayso: Waxa uu yidhi:

“Garashadu Sahraay ruuxa

Sed u gaara weeyaane

Hadduu saamigaas yeeshay

Qurux ma leh saluuggeedu”

Ilaahay—isaga ayaa xumaan iyo nusqaan oo dhan ka madhan'e—aadamiga waxa uu ku gaaryeelay, garaad iyo garasho. Garashada oo loogu galladay in uu samaanta iyo xumaanta ku kala sooco, ku garto ilaahay, kuna falo wixii uu faray, iyo in uu ku cammiro arlada. Marka uu sameeyo fal ka madhan xikmaddii iyo garashadii gaarka loo siiyay, kuna salaysan maanxumo, iyo fiiro yaraan—taas macneheedu waxa ay ka dhigan tahay wuu xooray garaadkii iyo garashadii lagu gaaryeeley “Qurux ma leh saluuggeedu” markaa!

“Dadku siigga dida maaha

Sogob iyo ri’weyn maaha

Sumal iyo laxdiis maaha

Rati iyo sabeen maaha

Falka iyo sugnaantiisa

Socodkiyo abbaaartiisa

Dhaqan sida xishoodkiisa

Dabar iyo silsilad haysa

Iyo suun ma dhaafaan ah

Wuxuu soofka xoolaaba

Kaga soocan yahay weeye”

Dadku in uu xad iyo xayndaab celiya, oo ka celiya in aanu xuduudaha qaar gaadhin, yeesho weeye. Neefka xoolaha ah ee labka ahi haddii ay hammo qabato, halka uu joogo ayuu ku fuulayaa tiisa dhiddigga ah ee uu ku hammo gudanayo! Meesha uu ku hammo gudanayo, iyo xilliga uu hammo gudanayaa, isaga mid u taalla maaha, keliya in uu hammadiisa guto ayuunbay muhiimaddiisu tahay. Sidaas si la mid ah haddii ay dadku falaan, dadnimadii masii ahaanayaan weeye su'aashu? Sideedaba, DADNIMOY MAXAA TAHAY?!

Sidaas daraaddeed ayuu abwaanku odhanayaa:

“Waxan uga socdaa heedhe

Naftu seeto yey waayin

Hana falin sidaad doonto”

Waxa uu yidhi:

“Hadalkana sar weedhiisa

Una saaf qofkii waaya

Ha ka tegin sarbeebtiisa

Hana gelin sursuur oodan

Hana lumin sargoyntiisa

Hana liqin sangaabtiisa

Ha ku saxan badheedhkiisa

Runta sogordoh haw yeelin

Ha suldaarin dooddiisa

Sisibaa wadaaggiisa

Sababee abbaartaada

Hana badin su’aashiisa

Sarrifkiyo tilmaantiisa

Saddex erey halkii dooni

Soddon yaanay kaa qaadan

Siddi-qabaxi yay raacin

Sare haw dhig-dhigin Luuqda

Gacantana ha saydh-saydhin

Hana odhan wax sawliila”

Baydadkani waxa ay tilmaamayaan, in dhehidda hadalka iyo wadaagga dooduhu, ay u baahan yihiin tub sharci ah oo ay maraan. Ma aha in hadalka la qaawiyo, mana aha in sursuur oodan oo aan la fahmi karin la geliyo la geliyo, laguma sii dheeraado, badheedhihiisana lagama tago, lama suuldaaro, wax sawliila, qadaf iyo qallooc ku jirona laguma hadlo.

“Waxan uga socdaa heedhe

Marka aad sunuud hayso

Waxa suuq mugweyn yaalla

Halla simin kitaab weeye”

Abwaanku inanta uu ku halqabsaday, markii uu u tilmaamay in aanay iyadu baahi u qabin in ay dahab iyo xariir xidhato, si ay isugu dhamaystirto waayo iyadu sideeda ayay ku dhamaystiran tahay, ku Quruxsan tahay, isla jeerkaas haddana aanu u jeedin in aanay xidhan dahabka iyo xariirta—ayuu u tibaaxayaa marka ay suuqa tagto, ee ay u baahato in ay wax iibsato, waxa ugu horreeya ee ay mudnaanta siisaa in uu noqdo kitaabka iyo aqoonta. Iibso, laakiin mudnaanta koowaad waxa aad siisaa ha noqdo aqoonta. Sideedabana, korka iyo kasha, guudka iyo gudaha, waxa mudnaanta leh ee ay tahay in la dhisaa, waa kasha, waa gudaha, waa quudinta maanka iyo garaadka.

“Hurdo iyo Sahraay jiifka

Marka hore sariir raadi

Salli iyo furaash dayday

Saddexdaba hadaad weydo

Lama seexan kari waayo

Hadda saantu qodox maaha

Suugaantu gogol weeye”

Hadba waxa aad nolosha haysaaa lagu maareeyaa, intaasaa lagu guuraa oo inta kale lagu gaadhaa. “midho tafta kuugu jira midho geedsaaran looma daadiyo”.

“Sirta noloshu taas weeye”!

Qalinkii: Maxamed Buurdhaabi

Sannadkii 99 Hijriga iyada oo dawladdii Islaamka ay reer Banii Umaya ku falaadeen oo ka dhigeen qabyaalad, caddaalad darro, xilalkii iyo hantidii umadda oo reerkaasi wada boobay, muslinkana ciddii waxaa ka hor timidba la gawracay, ayuu si lamafilaan ah madaxnimada u gu soo baxay nin yaab lahaa oo wax walba xagga kale ka rogay. Cumar Cabdicasiis.

Cumar Cabdicasiis waxaa hooyadii awow run u ahaa Cumar bin Khaddaab, wax uuna la koray carruur badan qoyskaa ka soo jeedda. Sida darteed shaki la'aan awowgii baa u ahaa tusaale uu ku daydo. Dhanka kale wax uu ka dhashay qoyskii reer Marwaan ee markaa boqortooyada lahaa, laakiin dhaxaltooyada qof ahaan isagu wuu ka fogaa, qaddarka ayaa se ka adeegay. Sannadkii 86 Hijriga isaga oo 25 jir ah ayuu gobolweynaha Xijaas ee Madiina caasimadda u tahay guddoomiye u ga noqday khaliifkii berigaa ee Waliid Cabdimalik. Muddadii uu xilkaa hayay oo ku sinnaa ilaa sannadkii 93 Hijriga, masuuliyaddiisa iyo maamulkiisu cid walba wax ay u noqdeen tusaale wanaagsan, sumcad aad weyn buuna yeeshay.

Sannadkii 99 Suleemaan Cabdimalik oo khaliifka ahaa intii aanu geeriyoon madaxnimada wax uu u dardaarmay Cumar Cabdicasiis oo wasiir iyo lataliye u ahaa, isla markaana walaashii qabay. Dhacdadaasi wax cusub bay ahayd waayo caado ma ahayn in xukunka la dhaxalsiiyo cid aan dhaxal u lahayn. Suleemaan halkaa wax uu muujiyay xilkasnimo iyo lexjeclo ka haysa danta dawladda iyo khayrka umadda, waayo nimanka Cumar xukunka ka xigay oo dhami wax ay ahaayeen dadka aynnu sheegnay ee ku jiray qabyaaladda, dulmiga, boobka iyo faasiqnimada, halka Cumar ku caan ahaa intaas oo dhaqan xumo beddelkooda.

Cumar isla daqiiqaddii uu talada qabtay wax uu birta ku la dhex dhacay budhcaddii dawladeed ee tolkii reer Umaya, iyo weliba gaar ahaan qoyskiisa reer Marwaaan. Wax alla waxii ay xoolo ummadeed qaataan ayuu ka wada caydheeyay, cid wal oo ay dulmiyeen wuu u ga hiiliyay oo u ga celiyay, xilalkii goballada iyo dawladda ayuu ka wada xayuubiyay, wax uuna ku sandulleeyay in ay bulshada ka mid noqdaan. Qof wal oo iyaga ka mid ah wax uu u oggolaaday oo keliya waxii uu maal xalaal ku tacbaday iyo xilka uu u qalmo.

Wax uu dajiyay hannaan dabagal, isla xisaabtan iyo ilaalinta hantida dawladda, wax uuna xarrimay hal Dirham in la xadi karo ama la gu bixin karo wax aan danta guud ahayn. Kharashka dawladda waxaa la geliyay oo keliya meesha baahidu ka jirto, daryeelka danyarta, shaqaalaynta culimada iyo faafinta aqoonta, dhismaha ciidammada iyo xoojinta caddaaladda. Haa, u gu horreyn xoojinta caddaaladda. Wax uu jisyadii cuslaysay ka dul qaaday dadka aan muslinka ahayn ee dhulka Islaamka ku nool. Qofka uu xil dawladeed u dhiibayo wax uu mariyay baadhis iyo imtixaan adag oo ku saabsan qofkaa ammaanidiisa, xilkasnimadiisa iyo kartidiisa. Wax uu amray in dadka cilmiga leh meel walba la ga raadiyo oo la ururiyo dabadeed lacagta dawladda la gu shaqaaleeyo si ay dadka wax u baraan. Afrika oo qudha wax uu u soo diray toban caalim oo waaweyn.

Cumar inta uu xilka hayay ee waxaas oo karti iyo guul ah qabtay wax ay ahayd laba sannadood iyo shan bilood oo keliya. Dabadeed sannadkii 101 ayuu ka dhintay duni qurux badan, bulsho ay barwaaqada iyo caddaaladdu maashaysay, khasnad dawladeed oo lacagta ceegaagto cid waliba xaqeedii ka haqab beeshay, dal horumarsan oo ololaha bar ama baro oo loo wada jeestay, iyo daalimiintii uu umadda ka qabtay oo edeb yeeshay laakiin ciil la wada qamuunyaysan.

Maanta kolka taariikhda dawladihii Islaamka, gaar ahaan qarnigii reer Umaya la milicsado, judhaba indhuhu wax ay qabanayaan iftiinka weyn ee ka soo baxaya ninkaa iyo xilligiisii. Markaas buu qof waliba ku qasbanaadaa in uu weyneeyo oo maamuuso. Sababtaas bay madaxnimadu u tahay fursad la helo oo la gu gumoobo ama la gu goboobo. Ka la doorashadana dabcan qofka ay khusayso ayaa leh mar walba.

W/Q: Ibraahin-Hawd Yuusuf

“Kani waa sunnadii Eebbe ee kuwii hore ku dhaqan jirtay, mana heli doontid sunnada Eebbe wax isbeddel ah.”

Qofkii ku dhaqma sunnadahaas Rabbaaniga ah, naftiisa iyo bulshadiisana ku saleeya, wuxuu gaaraa horumar iyo sharaf. Qofkii se ka gaabiya ama iska indhatira, wuxuu mutaystaa dib-u-dhac, liidasho, caajis iyo hoog; arrintaasina waxay khusaysaa qofka, bulshada iyo ummaddaba.

Sunnadahaas koonka ka jira waxaa ka mid ah:

• Sunnada kala duwanaanshaha.

• Sunnada is-riixidda iyo isu-wareegga awoodda.

• Sunnada isbeddelka iyo is-beddelka ummadaha.

• Iyo sunnada iska hor imaadka u dhexeeya xaqa iyo baadilka, taas oo aan qormadan wax yar ku iftiimin doonno.

Isku dhaca xaqa iyo baadilku wuxuu billowday tan iyo markii Nebi Aadam (CS) la abuuray. Markii Ibliis diiday inuu u sujuudo Aadam ayuu dagaalkaasi bilaabmay, wuxuuna sii jiri doonaa ilaa Qiyaamuhu ka dhaco.

Markii Ibliis diiday amarkii Alle, wuxuu yiri:

“Rabbiyow! Ii dib dhig ilaa maalinta dadka la soo bixinayo.” Alle wuxuu yiri: “Waxaad ka mid tahay kuwa dib loo dhigay ilaa maalinta waqtiga la cayimay.” Markaas ayuu yiri: “Rabbiyow! Maaddaama aad i lumisay, waxaan dadka ugu qurxin doonaa xumaanta dhulka, dhammaantoodna waan dhumin doonaa, marka laga reebo addoomahaaga daacadda kuu ah.”

Marka la fiiriyo sunnadan Rabbaaniga ah ee loollanka xaqa iyo baadilka, waxaa muuqata in calanka xaqa ay u qaadaan anbiyada iyo rususha, iyo cid kasta oo jidkooda raacda. Halka calanka baadilkana uu qaado Ibliis iyo ciidamadiisa, meel kasta iyo waqti kasta.

Dagaalkani wuxuu mararka qaar ka dhex dhacaa shakhsiyaad, mararka qaar kooxo iyo bulshooyin, mararka kalena wuxuu noqdaa iska hor imaad ballaaran oo saameeya dunida oo dhan.

Waxaa ka mid ah xikmadaha Alle in mararka qaarkood baadilku u muuqdo mid xoog iyo awood weyn leh, halka dadka xaqa ahi ay yihiin kuwo la dulmiyey oo tabar yar. Taasi waxay leedahay xigmad uu Alle og yahay, inkasta oo mararka qaarkood dadka xaqa ahi aysan garan karin.

Alle wuxuu yiri:

“Alle kama tagayo mu’miniinta xaaladda ay ku sugan yihiin ilaa uu kala saaro kuwa xun iyo kuwa wanaagsan. Mana aha Alle mid idin ogeysiinaya waxyaalaha qarsoon, balse Alle wuxuu ka doortaa rusushiisa cidda uu doono. Haddaba rumeeya Alle iyo rusushiisa. Haddii aad rumaysataan oo dhowrsataan, waxaad heli doontaan ajar weyn.”

Si kastaba ha ahaatee, awoodda iyo faafitaanka baadilku ma aha wax sii waaraya. Alle wuxuu ballan qaaday in xaqa iyo ehelkiisaba uu guul siin doono adduunka iyo Aakhiradaba.

Alle wuxuu yiri:

“Annagu xaqiiqdii waxaan u gargaarnaa rusushayada iyo kuwa rumaystay nolosha adduunka iyo maalinta markhaatiyaashu istaagayaan.”

Marka Alle doono, wuxuu soo saaraa amar iyo sabab meesha ka saarta awoodda baadilka, wuxuuna kor u qaadaa xaqa iyo dadkiisa. Dadka diintan difaacaya iyo kuwa ku taagan jidka xaqa way jiri doonaan waqti kasta iyo meel kasta.

Nebigu ﷺ wuxuu yiri:

“Diintani way sii jiri doontaa, waxaana mar walba u dagaallami doona koox Muslimiin ah ilaa ay Qiyaamuhu dhacdo.”

Sidaas darteed, iska hor imaadka guud ee xaqa iyo baadilku wuxuu ahaan jiray tan iyo bilowgii bani’aadamka, wuuna sii jiri doonaa ilaa dhammaadka adduunka, inkasta oo uu mar xoogaysto marna daciifo.

Waxaa qoray: Ustaad Maxamed Misbaax al-Aqbar.

Koobid iyo tarjumid-Abii-Yaxye al-Isxaaqi

Waxaa la sheegaa in nin dhalinyaro ah uu muddo bilo ah ku qaatay raadinta takhasuska uu baran lahaa.

Wuxuu weydiin jiray qof kasta: Waa kee takhasuska ugu fiican? Waa kuwee takhasuska loogu doonista badan yahay? Maxayse tahay cilmiga laga helo dakhliga ugu sarreeya?

Ugu dambayntii, wuxuu takhasuskiisii ku doortay jawaabihii ay dadka kale siiyeen.

Sanado badan oo waxbarasho ah ka dib, wuxuu helay shahaadadii uu rabay, laakiin wuxuu ogaaday in uu muddo dheer ku lumiyay dhabbo aan ahayn tiisii saxda ahayd. Sheekadan waxa ay soo noqnoqotaa wax ka badan inta aan qiyaasno.

Dhalinyaro badan ayaa doorashada takhasuska u arka uun sidii iyadoo shaqo la dooranayo, halka ay dhab ahaantii tahay doorashada qayb weyn oo ka mid ah nolosha ayna ku qaadan doonaan barashada, shaqada, iyo wax-soo-saarka.

Khaladaadka caanka ah ee dhaca waxaa ka mid ah: in takhasuska lagu doorto arrin keliya, sida: Lacagta, maqaamka bulshada, ama rabitaanka dadka kale.

Waa run in suuqa shaqadu uu muhiim yahay, dakhliguna yahay qodob aan la iska indho-tiri karin, laakiin qofku ma awoodo inuu muddo dheer hal-abuur iyo guul ka gaadho kulliyad (qayb) aanu u lahayn wax jacayl ah ama diyaargarow maskaxeed iyo mid xirfadeedba.

Sidaa darteed, su'aasha saxda ahi ma aha: Waa kuwee takhasuska ugu fiican?

Maxaa yeelay, su'aashaas ma laha hal jawaab oo qudha.

Su'aasha ka sii saxsan ayaa ah:

Waa kuwee takhasuska isku keeni kara saddexdan arrimood?

• Maxaan u janjeedhaa (maxaan xiiseeyaa)?

• Maxaan ku sarrayn karaa (ku xeeldheeraan karaa)?

• Maxay tahay waxa ay duruufta dhabta ah iyo suuqa shaqadu u baahan yihiin?

Marka ay saddexdan goobood isku-xidhmaan, doorashadu waxay noqotaa mid qaan-gaadh ah, una dhow guusha.

Waxaa kale oo muhiim ah inay dhalinyaradu ogaadaan in takhasusku aanu ahayn xukun kama dambays ah oo noloshooda oo dhan saameynaya. Adduunyada maanta si xawaare leh ayay u isubeddelaysaa, dad badan ayaana ka shaqeeya meelo ka duwan takhasuskoodii jaamacadeed, laakiin waxay ku guuleysteen dhabar-adayg iyo inay sii wadeen barashada iyo horumarinta naftooda.

Dhibaatadu ma aha doorashada takhasus aan wax loo dhigaa jirin.

Dhibaatada rasmiga ahi waxay tahay in qofku uu noolaado sanado badan isaga oo aan aqoonsanayn naftiisa, ama uu go'aamada ugu muhiimsan noloshiisa u dhiibo waxa ay dadka kale ka filayaan.

Sidaa darteed, qofka ugu wanaagsan ee takhasus dooran kara ma aha midka yaqaanna magacyada takhasusyada oo dhan...

Laakiin waa midka marka hore isagu naftiisa yaqaanna.

Inaad naftaada garato ayaa ka horreysa doorashada jidka aad qaadi lahayd.

Qofkii naftiisa si dhab ah u yaqaannana, waxa uu awood u leeyahay inuu doorto goobta uu ku horumari karo, kuna soo bandhigi karo waxa ugu wanaagsan ee uu awoodo.

Dr. Cabdikariim Bakkaar

W/T: Cabdishakuur Sh. Xasan

"Kuma ayaad tahay"?

Maxay tahay waxa sababa in dhalinyaro ay nolosha ku guulaystaan, halka kuwo kale ay ku jaahwareeraan, iyadoo duruufahoodu isku dhowdahay?

Farqigu inta badan kuma xidhna kartida ama fursadaha…

Balse waxa uu ku jiraa "Aqoonsiga shakhsiyadeed" (Identity).

Aqoonsigu maaha waxa uu qofku naftiisa ka sheego,

Balse waa waxa uu ku sugnaado marka ay duruufaha iyo cadaadisyadu is beddelaan.

Dhalinyaro badan ayaa nool iyagoon haysan sawir-gudeed cad:

• Ma arday cilmi-raadis ah baan ahay?

• Mise qof yool leh?

• Mise qof daba-dhoon u-ah waxa hareerihiisa ka dhacaya?

Maqnaanshaha caddayntaas waxa ay horseedaa in uu si hoose u billowdo jaahwareerkiisu:

Waa tijaabooyin badan oo aan jiho lahayn,

Waa danayn si degdeg ah isu beddesha,

Iyo go'aanno ku dhisan dareen daqiiqado isku dhalan rogaya, qanaaco suganna aan kaso maaxanayn.

Hase yeeshee, dhalinyarada leh aqoonsiga cad,

Maaha in ay nool yihiin su'aalo la'aan...

Balse waxay leeyihiin "Jiheeye" gudaha ah oo mar kasta ku soo celiya dhabbihii saxda ahaa.

Xitaa haddii uu gefo, ma lumo,

Sababtoo ah wuxuu garanayaa halka uu rabo inuu u laabto.

Dhisidda aqoonsigu kama billaabato guulo waaweyn,

Balse waxay ka dhalataa caddaynta mabaadi'da yaryar:

• Maxa aan aqbalaa?

• Maxa aan diidaa?

• Maxa aan u hoggaansamaa xitaa haddii uusan qofna i arkayn?

Muddo ka dib, doorashooyinkani waxa ay isu beddelaan shaqsiyad deggen,

Oo uusan ruxi karin hir kasta oo cusub oo soo kordha.

Qofka aan aqoonsiga lahayn... waxaa qaabeeya wax kasta oo ku hareeraysan.

Laakiin qofka aqoonsiga leh... isaga ayaa doorta waxa saameynayo, iyo sida uu u saameynayo.

Dr Abdikarik Bakaar

W/T: Cabdishakuur Sh. Xasan

"Hirdanka Labada Mudnaanta leh ee haweenka!".

Waxa ugu badan ee haweenayda daaliya ma aha shaqada... mana aha guriga.

Dad badan ayaa u haysta in waxa ugu badan ee haweenayda daaliya ay tahay shaqooyinka badan ee ay qabato, ama mas'uuliyadaha kala duwan ee ay dhabarka u ridato gudaha iyo dibaddaba. Laakiin, waayo-aragnimadu wax kale ayay sheegaysaa.

Hubaal, haween badan ayaa ku guulaystay in ay ka soo baxaan mas'uuliyado waaweyn, iyaga oo haddana aanay dhaadin daalkii ay dareemi lahaayeen kuwo kale oo culaysyo intaas ka yar xambaarsan. Sababtoo ah, daalka dhabta ahi mar kasta kama dhasho shaqada badnaanteeda... Waxa uu se ka dhashaa hirdanka gudaha ka aloosan.

Waa hirdanka u dhexeeya waxa ay u aragto inuu waajib ku yahay iyo waxa ay nafteeda la damacsan tahay. Waa kala jiidashada u dhaxaysa rabitaankeeda ah in ay noqoto hooyo guri-joog ah iyo xaas guulaystay, iyo hammigeeda ah inay wax barato, wax soo kordhiso, waxna ka tarto adeegga bulshadeeda. Hirdankani waxa uu sii xoogaystaa marka ay dareento in la dhaleeceyn doono doorasho kasta oo ay qaadato; haddii ay qoyskeeda mudnaanta siiso, waxaa la yidhaahdaa hammigeedii ayay lumisay, haddii ay shaqadeeda u dedeeshana, waxaa lagu eedeeyaa inay gurigeedii dayacday.

Halkan ayayna dhibaatada dhabta ahi ka bilaabantaa.

Muxuu yahay xalku? Haweenaydu uma baahna in dhinac qudha loo riixo...

Waxa ay se u baahan tahay deegaan siiya qaddarin, ammaan, iyo ixtiraam, kaas oo ka caawiya inay mudnaanta u kala horraysiiso si waafaqsan xaaladdeeda iyo marxaladda nolosha ay marayso, iyada oo aan dhabarka loo saarin dareen dembiyeed joogto ah.

Guushu ma aha in haweenaydu ay isku ururiso shaqooyin waaweyn oo aad u tiro badan...

Laakiin waa in ay door kasta u gudato si hufan marka ay mudnaanteedu timaaddo, iyada oo aanay shaqana shaqo kale ku tuman oo cuslaynin.

Islamku waxa uu qoyska ka dhigay fagaare weyn oo cibaado, sidii uu shaqada waxtarka leh, aqoonta, iyo u adeegidda dadkana uga dhigay albaabbo ka mid ah kuwa khayrka. Sidaa darteed, haddii niyadu xalaal noqoto, mudnaantana si qurux badan loo kala saaro, ma jiri doono wax iska hor imaanaya oo dhex maraya labada xaglood, ee midba midka kale ayuu caawin doonaa.

Haweenayda deggan (maskaxiyan) ma aha mid nolosheedu ka madhan tahay mas'uuliyado...

Waa tii heshay macnaha waxa ay qabanayso, dadka ku xeeranna ay qaddarin u hayaan, ehelkeeduna ay ku caawiyeen gudashada fariinteeda nolosha.

Badanaa shaqooyinka ay haweenaydu ku qabato qalbi raalli ah, iyada oo aan dareemin wax culays ah..

Badanaana shaqooyin yaryar ee culaysiya marka ay weydo taageero, qaddarin, ama deggenaansho.

Dr. Cabdikariim Bakkaar

W/T: Cabdishakuur Sh.Xasan