Bu ay Momodan sonra özellikle Ellen Langer’ın Mindfulness kitabıyla devam etmek istedim. Çünkü Momoda bir masalın içerisinde gördüğümüz birçok problemi bu kez psikoloji ve bilimsel araştırmalar üzerinden incelemiş olacağız.

Momoda insanların hayatlarının nasıl yavaş yavaş otomatikleştiğini gördük. Daha hızlı çalışmaya, daha fazla şey yapmaya, zamandan tasarruf etmeye çalışırken bir noktadan sonra ne yaptıklarını ve neden yaptıklarını bile sorgulamayan insanlara dönüşüyorlar. Enteresan olan şu ki bütün bunlar bir anda olmuyor. İnsanlar yavaş yavaş bu hayatı normal kabul etmeye başlıyorlar.

Ellen Langer’ın yaklaşık yarım asırdır araştırdığı konulardan biri de tam olarak bu. Mindlessness, yani farkında olmadan, eski kategorilerle, alışkanlıklarla ve otomatik davranışlarla yaşamaya başlamak.

Burada önemli bir ayrım da var. Langer’ın kullandığı mindfulness kavramı, bugün daha çok bildiğimiz meditasyon, nefese odaklanma veya zihni sakinleştirme anlamındaki mindfulness’tan biraz farklı. Onun yaklaşımında mindfulness, yeni şeyleri fark etmek, farklı perspektifleri görebilmek, kesin kabul ettiğimiz şeyleri yeniden sorgulamak ve bulunduğumuz ana daha dikkatli bakmak anlamına geliyor. Yani amaç sadece “anda kalmak” değil. Zihnin otomatik pilottan çıkması.

Bu kitabı seçmemde yazarın kendisi de önemli. Ellen Langer popüler bir kişisel gelişim yazarı değil. Harvard Üniversitesi’nde uzun yıllardır çalışan bir psikoloji profesörü ve bugün 79 yaşında olmasına rağmen hâlâ akademik çalışmalarını sürdürüyor. Kariyeri boyunca mindfulness, dikkat, karar verme, yaşlanma, sağlık, eğitim, insan davranışı ve zihin-beden ilişkisi üzerine çok sayıda bilimsel araştırma yayımladı. Yüzlerce akademik yayını bulunan ve alanında önemli bilimsel ödüller almış bir araştırmacıdan söz ediyoruz. Bu kitap da bir sabah oturup “hayata dair tavsiyeler” yazdığı bir kitap değil. Arkasında uzun yıllara yayılan deneyler, gözlemler ve araştırmalar var.

Kitabın ayrıca ilk kez 1989’da yayımlanmış olması da benim için önemli. Otuz yılı aşkın süredir yeniden basılıyor ve birçok dile çevrilmiş durumda. Yani birkaç yıldır popüler olan bir mindfulness yaklaşımından değil, zaman içerisinde farklı ülkelerde okunmuş ve akademik çalışmalarla birlikte gelişmeye devam etmiş bir yaklaşımdan bahsediyoruz.

Dolayısıyla bu kitapta amacımız “daha huzurlu olmak için mindfulness yapalım” gibi bir yere gitmek değil. Daha çok hayatımızın ne kadarını otomatik yaşadığımızı, bir şeyi neden doğru kabul ettiğimizi, bir düşünceyi ne zaman gerçek zannetmeye başladığımızı, çevremizdeki değişiklikleri ne kadar fark ettiğimizi ve kendimizle ilgili oluşturduğumuz kategorilerin bizi ne kadar sınırladığını sorgulamak istiyorum.

Momo bize otomatikleşmiş hayatın nasıl göründüğünü bir çocuğun gözünden gösterdi. Ellen Langer ise şimdi bunun zihnimizde nasıl oluşabileceğini anlamamız için bize bilimsel bir çerçeve sunacak. Birinde meseleyi hikâyenin ve yaşanmışlığın içinde gördük, şimdi diğerinde aynı meseleye araştırmalar üzerinden bakıp neden böyle düşündüğümüzü, neden bazı şeyleri sorgulamadan kabul ettiğimizi ve zihnimizi yeniden nasıl daha açık hâle getirebileceğimizi anlamaya çalışacağız.

Buluşma Tarihi

Bu ayki Kitap Kulübü buluşmamız 24 Eylül Perşembe günü saat 20:00’de, online olarak Zoom üzerinden gerçekleşecek.

Kitap Kulübü buluşmalarımız her ayın son Perşembe günü yapılmaktadır.

Kitap Kulübü Ücretli Substack Üyeliğine Dahildir

Kitap Kulübü, Substack ücretli üyeliğinin bir parçasıdır.

Ücretli üyeler:

• 📚 Her ay düzenlenen canlı Kitap Kulübü buluşmalarına katılır ve tüm geçmiş kayıtlarına erişebilir.

• 🧠 Öğrenmeyi öğrenme ve yabancı dil öğrenme üzerine hazırladığım Mini eğitimlere erişebilir.

• 🎙️ English on the Go Podcast serisinin PDF çalışma dosyalarına ve ek kaynaklarına ulaşabilir.

Amacımız burada yalnızca kitap okumak değil.

Birlikte daha iyi öğrenmeyi, daha iyi düşünmeyi ve öğrendiklerimizi hayatımızda gerçekten kullanabileceğimiz bir sisteme dönüştürmeyi öğrenmek.

Ücretli Üyeliğe Geç

Burada da Substack ücretli üyeler için kaydını paylaşıyorum.

Bu workshopta özellikle konuşma bariyerleri üzerine durdum. “İngilizce biliyorum ama neden konuşamıyorum?” sorusunun arkasında her zaman gramer veya kelime eksikliği olmadığını, bazen asıl problemin çok daha farklı mekanizmalardan kaynaklandığını konuştuk.

Özellikle hata yapma ve değerlendirilme korkusu, mükemmeliyetçilik, belirsizlik içinde hareket edebilme ve konuşma sırasında oluşan psikolojik bariyerler üzerinden ilerledim. Ayrıca İngilizceyi yalnızca bir bilgi alanı değil, belirsizlik içinde kullanılabilmesi gereken bir beceri olarak ele aldım.

Videonun devamında bu bariyerlerin nasıl oluştuğunu ve bunlarla çalışırken nasıl bir yaklaşım geliştirebileceğimizi örnekler üzerinden anlatıyorum.

Ücretli üyelik ile ilgili detaylar burada

Read more

Özellikle birkaç düşünce bende kaldı.

Bunlardan biri, Gri Adam…

Read more

Bu akşam, 27 Ağustos Perşembe saat 20.00’de, Kitap Kulübü buluşmamızı Zoom üzerinden gerçekleştiriyoruz.

Bu ay üzerine konuşacağımız kitap:

Michael Ende. Momo

Bu buluşmada klasik anlamda bir kitap özeti yapmayacağız. Kitabın olay örgüsünü bölüm bölüm anlatıp yalnızca “Momo’da ne oluyor?” sorusuna cevap aramak yerine, kitabın merkezindeki daha büyük bir meseleye odaklanacağız:

Zamandan tasarruf etmeye çalışırken hayatın kendisini mi kaybediyoruz?

Momo ilk bakışta çocuklar için yazılmış fantastik bir roman gibi görünebilir. Fakat kitabın merkezinde modern insanın zamanla kurduğu ilişkiye dair oldukça güçlü bir eleştiri var.

Gri Adamlar insanları daha hızlı yaşamaya, daha fazla çalışmaya ve “gereksiz” gördükleri şeylerden vazgeçmeye ikna ediyorlar. Sohbet etmek, arkadaşlarla vakit geçirmek, oyun oynamak, dinlemek, düşünmek ve hiçbir şey yapmadan durmak giderek zaman kaybı olarak görülmeye başlanıyor.

İnsanlar zamandan tasarruf ettiklerini düşünüyorlar. Fakat hayatları giderek daha aceleci, daha mekanik ve daha renksiz hâle geliyor.

Bu akşam özellikle şu sorular etrafında konuşacağız:

• Zaman gerçekten tasarruf edilebilecek bir kaynak mı?

• Sürekli daha verimli olmaya çalışmak hayatımızı gerçekten iyileştiriyor mu?

• Gri Adamlar bugün yaşasaydı hayatımızda neyi temsil ederdi?

• Hızlanmak ile ilerlemek aynı şey mi?

• Teknoloji bize zaman kazandırıyor mu, yoksa kazandığımız zamanı yeniden dolduruyor muyuz?

• Neden boş durmak, düşünmek veya uzun bir sohbet yapmak bize bazen “zaman kaybı” gibi geliyor?

• Momo’nun en önemli özelliği olan dinleme becerisi neden bu kadar güçlü?

• Dikkatimizi birine veya bir şeye tamamen vermek neden giderek zorlaşıyor?

• Çocukların oyun dünyasının kitapta bu kadar önemli olmasının sebebi ne?

• Verimlilik kültürü ile anlamlı bir hayat arasında nasıl bir denge kurabiliriz?

• Eğer sürekli gelecek için zaman biriktiriyorsak, hayatı tam olarak ne zaman yaşayacağız?

Kitaptaki Gri Adamlar, zaman çiçekleri, Hora Usta, Kassiopeia ve Momo’nun eski amfitiyatrosu gibi unsurları da yalnızca hikâyenin parçaları olarak değil, temsil ettikleri fikirler üzerinden değerlendireceğiz.

Özellikle kitabın bana çok önemli gelen bir tarafını konuşmak istiyorum:

Hayatın süresi ile hayatın yoğunluğu aynı şey değil.

Takvimimiz dolu olabilir. Çok şey yapabilir, çok hızlı ilerleyebilir ve sürekli üretken olabiliriz. Fakat bütün bunlar hayatı gerçekten yaşadığımız anlamına gelmeyebilir.

Bu nedenle Momo üzerinden yalnızca “zaman yönetimi” konuşmayacağız. Biraz daha temel bir soruya inmeye çalışacağız:

Zamanımızı nasıl yönetmeliyiz değil, zamanla nasıl bir ilişki kurmalıyız?

Benim için Kitap Kulübü’nün temel amacı yalnızca kitap bitirmek değil. Okuduklarımız üzerinden kendi düşünme biçimimizi, alışkanlıklarımızı ve yaşama şeklimizi sorgulayabilmek.

Bu yüzden bu akşam Momo hakkında konuşurken kitabı kendi hayatımıza da çevirmeye çalışacağız.

Bizim Gri Adamlarımız neler?

Ve belki daha önemlisi:

Hayatımızda yeniden yer açmamız gereken şeyler neler?

Qurio Academy’de bulunan öğrencilerim bu yayına Qurio üzerinden katılabilirler. Platformdaki ilgili duyuru ve bağlantı üzerinden buluşmaya erişebilirsiniz.

Substack üzerinden Kitap Kulübü’ne katılan ücretli üyelerimiz ise Zoom bağlantısına bu yazının alt kısmından ulaşabilirler.

📽️ Yayın kayıt altına alınacak. Bu akşam katılamayan üyelerimiz daha sonra kaydı izleyebilecek.

🗣️ Buluşmaya aktif olarak katılıp kitapla ilgili düşüncelerinizi, altını çizdiğiniz bölümleri ve kendi hayatınızla kurduğunuz bağlantıları paylaşabilirsiniz. Sadece dinleyici olarak katılmak isterseniz mikrofon ve kameranızı kapalı tutarak da yayına dahil olabilirsiniz.

Kitap Kulübü’ne ücretli üye olarak katıldığınızda geçmiş buluşma kayıtlarına, yeni yayınlara ve mini eğitimlere de erişebilirsiniz. Detaylara buradan ulaşabilirsiniz.

Akşam görüşmek dileğiyle.

Rustem

Konu: Kitap Kulübü Ağustos Buluşması
Kitap: Michael Ende . Momo
Tarih: 27 Ağustos Perşembe
Saat: 20.00 İstanbul
Yer: Zoom

Zoom Bağlantısı 👇

Read more

Nasıl bir insan olduğumuz, ne kadar iyi olduğumuz, neyi yapabildiğimiz, nereye doğru gittiğimiz… Bütün bunlarla ilgili kendimizce bir gerçeklik modeli oluşturuyoruz.

Ama bir de bizim kafamızdaki bu modelden bağımsız olarak yaşanan hayat var. Yani arazi.

Biz bu araziyi anlamak, içinde yönümüzü bulmak için kendimize bir harita çiziyoruz ve büyük ölçüde o haritaya, haritalara göre ilerliyoruz.

Ben bunu daha önceki yazılarımda Alfred Korzybski’nin meşhur sözü üzerinden harita-arazi ayrımı olarak ele almıştım. Ve Korzybski şunu ekliyor:

“Harita, arazinin kendisi değildir.”

Şöyle düşünün. Elimizde Google Maps var ve A noktasından B noktasına gitmeye çalışıyoruz. Harita bize yolu, mesafeyi, tahmini süreyi gösteriyor. Ama yolculuğun tamamını göstermiyor. Haritaya baktığım zaman yanımda oturan kişiyi görmüyorum, çalan müziği, çevremdeki ağaçları, manzarayı görmüyorum.

Harita bana çok sınırlı bir şekilde gerçeklikle ilgili bilgi veriyor.

Bizim hayatı algılama şeklimiz de aslında böyledir. Sadeleştirilmiş, basit bir harita üzerinden algılamaya çalışıyoruz. Bulunduğumuz araziyi anlamak, içinde yönümüzü bulmak için kendimize bir harita çiziyoruz.

Tek sarkaç değil, çift sarkaç

Bizim haritalar üzerine modellediğimiz hayat basittir ve genel itibariyle lineerdir. Fakat gerçek hayattaki neden-sonuç ilişkileri çoğu zaman bu kadar lineer değildir. Ben bu lineerlik kısmını bir sarkaça benzetiyorum.

Basit bir sarkacı tutup sol tarafa aldığımız ve bıraktığımız zaman, salınım süreci oldukça ölçülebilir ve tahmin edilebilir bir şeydir.

Ve biz hayatımızı tek sarkaç gibi algılıyoruz.

Yani şöyle düşünüyoruz: Ben A yaparsam, B yaparsam, C yaparsam belli bir sonuca ulaşırım.

Eğitim alırsam başarılı olurum. İngilizce kursa yazılırsam akıcı konuşabilirim. Ürün geliştirirsem bunu kesinlikle satarım. Emek verirsem kesinlikle karşılığını alırım.

Bu lineer bir düşünme şekli.

Ama gerçek hayat böyle değil.

Gerçek hayatı çift sarkaça benzetebiliriz. Çift sarkaç başlangıç koşullarına karşı oldukça hassastır. Başlangıçtaki çok küçük bir fark zaman geçtikçe iki hareketin birbirinden tamamen ayrılmasına neden olabilir. Sistem fizik kurallarına göre hareket etmeye devam eder ama uzun vadeli gidişatını tahmin etmek giderek zorlaşır.

Oysa hayatımız çift sarkaçtan çok daha karmaşık.

Ben tek başıma Rüstem Temriyev olarak düşüneyim. Benim keyfim var, sağlığım var, kendimce yaptığım işlerim var. Bir de evli bir insanım. Eşim var, kızım var, kedilerimiz var. Onların da keyfi, sağlığı, işi gücü beni etkiliyor.

Çevremdeki insanlar var.

Ekonomi var.

Teknoloji var.

Zamanlama var.

Birtakım tesadüfler var.

Metaforu devam ettirirsek, hayat bir noktadan sonra çift sarkaç değil, belki sekizli, onlu bir sarkaç hâle geliyor. Geleceği kesin olarak tahmin etmek de giderek zorlaşıyor.

Peki o zaman ne yapacağız?

Geleceği tahmin etmek ve geleceğe lineer bakmak yerine, şimdiki zamanı baz alacağız.

Bir örnek üzerinden gideyim.

İngilizce üzerinden düşünelim. Benim kafamdaki model, hipotez şu:

Ben iyi İngilizce konuşuyorum. Benim İngilizcem iyi.

Benim yapmam gereken şey, kendi modelimin gerçek hayatta gerçekten karşılığı var mı diye test etmek.

Kendi hayatımı gerçekliğe dokundurmam gerekiyor.

Turnusol testi

Peki nasıl dokunduracağım?

Ben buna turnusol testi diyorum.

Turnusol kağıdı, bir çözeltinin asidik mi bazik mi olduğunu renk değişimiyle gösteren basit bir göstergedir.

Bizim de kendi hayatımızla ilgili, farklı alanlarda belli başlı turnusol testlerimizin olması gerektiğini düşünüyorum.

• İyi İngilizce konuşuyorum → turnusol testi: uluslararası bir sunum yapmak

• İyi yazı yazıyorum → turnusol testi: Substack’te, Medium’da yayınlamak

• İyi ürünüm var → turnusol testi: ödeme alabiliyor muyum, iyi ürün olduğunun karşılığını görebiliyor muyum

Eksi üç: Sapma mı, başarısızlık mı?

Gerçek hayata dokundurunca ne görüyorum?

Bir çıktı, bir sapma görüyorum.

Kendi İngilizceme kafamda on üzerinden sekiz veriyorum. Fakat sunumu yapıyorum, bir bakıyorum, bu on üzerinden beşmiş.

Okumam tamam, dinlemem kısmen tamam, hazırlıklı sunum tamam ama spontane kısımda sıkıntı var.

Bu eksi üç ne demek?

Benim kendi modellediğim hayat ile gerçeklik arasında eksi üçlük bir boşluk var. İngilizcede buna gap deniyor.

Bu boşluğu tespit ettim.

O zaman ne yapmam gerekiyor?

Kalibre etmem gerekiyor.

Ama burada bir çatal var.

Bu eksi üçü iki şekilde algılayabilirim.

Diyebilirim ki bu bir başarısızlık. Kendimce bunu bir kimlik hâline getirip “ben yetersizim” der ve artık sunumlardan kaçarım.

Ya da geçen yazımda bahsettiğim gibi doğru bir Semantik Köprü kurarım.

Eğer bu eksi üçü bir geri bildirim, gerçek hayattan bir sapma değeri ve bir çalışma alanı olarak algılarsam, o zaman gelişim olur.

Eksi üç hâlâ orada.

Sadece onunla ne yapacağımı değiştirmiş oluyorum.

Deneyim mi, tecrübe mi?

Gerçek hayata dokundurmak ve oradan belli bir veri, bir cevap almak benim için bir deneyim.

Fakat deneyim bir veridir.

Bu veriyi benim işlemem gerekiyor.

Ben burada uzun zamandır kullandığım bir denkleme dönüyorum:

Deneyim + öğrenme = tecrübe

Denklemin içine öğrenmeyi, yani geri bildirimi eklediğim zaman deneyim tecrübeye dönüşüyor.

Deneyim tek başına pek fazla bir şey ifade etmiyor. Eğer ben bunu işleyemiyorsam, bundan geri bildirim almıyorsam, aynı deneyimi tekrar tekrar yaşıyor olabilirim.

Benim amacım deneyimi tecrübeye dönüştürmek.

Ve bu tecrübe kısmı benim için kalibrasyon hâline geliyor.

Amaç kusursuz harita değil, güncellenebilir harita

Özetlemek gerekirse, elimde bir haritam var. Yani gerçekliği algılama şeklim var.

Ben burada bir hipotezle yola çıkıyorum:

İyi İngilizce biliyorum.

Tamam.

O zaman gerçek hayata temas etmem gerekiyor.

Bu temasın nasıl olacağına dair belli başlı turnusol testleri düşünüyorum.

Sunum yapıyorum.

Sonuç üzerinden sapma değerini görüyorum. Eksi üç, eksi dört, eksi beş.

Bunu bir geri bildirim olarak okumaya çalışıyorum.

Bir Semantik Köprü kurarak bunu gerçekliğe yakınlaşma adımları ve bir çalışma alanı olarak görüyorum. Buna göre bir kalibrasyon yapıyorum ve haritamı böylece güncelliyorum.

Geleceğe, yani sonuca çok fazla odaklanmak değil. Çünkü aşırı fazla değişken var.

Çift sarkaçta bile başlangıçtaki küçük değişiklikler gidişatı bu kadar değiştirebiliyorsa, metaforik olarak içine sekiz, on tane sarkaç eklediğimizde işler iyice karmaşıklaşıyor.

O yüzden benim amacım bende var olan haritaları, var olan bilgileri şimdiki zamana dokundurmak.

Yani şimdiki zamana odaklanmak.

Ben bunu dört mevsimde gördüğümüz aynı ağaca benzetiyorum. Ağaç aynı ağaç ama mevsime göre başka renklere bürünüyor.

Fakat önemli olan bir şey daha var. Dil bilmek sadece kültürel zenginlik katmıyor, düşünce modellerimizi de zenginleştiriyor. Çünkü insan esasında bildiği kelimeler ve/veya manalarla düşünür. Kelimelerin niteliği, derinliği ve çokluğu, tabiri caizse dünyaya piksel fazlalığını veriyor.

Dünyaya 480p ile bakmak da mümkün, 4K ile bakmak da.

Dünyayı algılama konusuna önemli bir katman daha ekleyebiliriz: çokça maruz kaldığımız önemli kelimelerle ilgili farklı bir paradigma, yani farklı bir düşünme modeli inşa etmek.

Bunu da semantik köprü üzerinden yapmak. Yani, bir kavramı alıp, araya bir düşünme veya davranma biçimi koyarak onu daha işlevsel başka bir kavrama taşımak.

Mesela problemden göreve, bilmekten anlamaya, çalışmaktan gelişmeye geçmek gibi.

Problem → Görev

“Problem” kelimesine baktığımızda, hem algımız hem de Türkçe sözlüklerin verdiği tanımlar genellikle olumsuz anlamlar içeriyor. Örnekler de çoğunlukla olumsuzdur: “çözülmesi güç olan şey” veya “problemli çocuk” gibi.

Fakat “problem”i çözülebilir bir şey olarak, çözülebilir bir paradigma (düşünme modeli) üzerine inşa etmek istersem, problemi göreve götüren semantik köprüm doğru soru sorma becerisidir.

Psikoloğa gidip “problemim var” dediğimizde de psikoloğun yaptığı şeylerden biri soru sormaktır. Sorularla problemin ne olduğunu anlamaya, onu parçalamaya ve üzerinde çalışılabilir hale getirmeye uğraşır. Problem böylece sadece başımıza gelen olumsuz bir şey olmaktan çıkar, üzerine çalışabileceğimiz bir göreve dönüşür.

Yani paradigma değiştirme aracımız, yani semantik köprümüz burada doğru soru sormaktır.

Bilmek → Anlamak

Bir diğer kavram “bilmek” ve “anlamak”.

Bilmek tek başına işe yaramaz; en azından bir bilgiyi uzun vadeli hafızaya taşımak için yeterli değildir. Bir bilgiyi öğrendiğimde, onu bende var olan başka bilgilerle ilişkilendiremiyorsam, bağ kuramıyorsam, o bilginin kalıcı olması da zorlaşıyor.

Örneğin İngilizce öğreniyorum. İngilizce öğrenme hedefim yurt dışında seyahat etmekse ama öğrendiğim gramer konularını ve kelimeleri seyahat bağlamında ilişkilendirerek pratik yapmıyorsam, öğrendiklerim benim hayatımla yeterince bağ kurmuyor. Ki çoğumuz bunu yaşıyoruz. Yıllarca İngilizce öğreniyoruz, sınavlara giriyoruz, gramer çalışıyoruz; fakat gerçek bir bağlamın içerisine girdiğimizde öğrendiklerimizi kullanmakta zorlanıyoruz.

Dolayısıyla bilmeyi anlamaya götüren şeylerden biri bağ kurmak, yani yeni bilgiyi halihazırda bildiklerimizle ve kendi hayatımızdaki bağlamlarla ilişkilendirmektir.

Çalışmak → Gelişmek

Çalışmak her zaman gelişmek değildir.

Çok çalışan insanlar bazen hayatı boyunca aynı konumda kalabiliyor. Aynı şeyi aynı şekilde yapmaya devam etmek bir çalışma olabilir ama bunun bizi ileriye götüreceğinin garantisi yok.

Çalışmanın gelişmeye geçebilmesi için buradaki semantik köprü geri bildirimdir.

Geri bildirime açık olmak zor bir şeydir. Çünkü bazen kendimizle ilgili duymak istemediğimiz şeyleri duymamız gerekir. Fakat geri bildirimi alabildiğimizde, doğru okuyabildiğimizde ve ona göre hareket edebildiğimizde çalışma artık yalnızca çalışmak olmaktan çıkar, gelişmeye dönüşür.

Zaman → Değer

Hani “zamanı iyi kullanmak” diyoruz ya; zamanı gerçekten değerli bir şey olarak görebilmek için buradaki semantik köprünün öncelik olduğunu düşünüyorum.

Bazen şöyle bir şey yaşıyoruz: ay bitiyor, dönem bitiyor, sene bitiyor ve geriye baktığımızda kendimizi aşırı yorgun hissetmemize rağmen hayatımızda gerçekten önemli gördüğümüz konularda çok az ilerlediğimizi fark ediyoruz.

Bence bunun sebeplerinden biri doğru öncelikleri kuramamak.

Örneğin İngilizce öğrenmek isteyen birinin zaten yoğun bir rutini olabilir. İngilizce onun için önemli olmasına rağmen bu konuda unutkan davranabilir. Bu gayet normal bir şeydir; çünkü yeni bir şeyi halihazırda yoğun olan eski bir rutine dahil etmek kolay değil.

Burada yapılabilecek şeylerden biri, öncelikleri sürekli görünür hale getirmek. Masa başına geçtiğimizde önceliklerimizi görmek, haftamızı planlarken gerçekten değer verdiğimiz şeyleri en öne almak, mümkünse güne onlarla başlamak.

Çünkü her meşguliyet aynı değere sahip değil. Zamanımızı neye ayırdığımız konusunda önceliklerimiz yoksa, günümüzü acil olan şeyler doldurmaya başlıyor.

Yetenek → Potansiyel

Etrafımızda çok yetenekli insan var; ama yetenekli olmasına rağmen istediği noktaya gelememiş de çok insan var.

Okulda çoğumuz velilerimize aktarılan şu cümleyi duymuşuzdur:

“Çocuğunuz yetenekli ama biraz tembel.”

Okul da veliler de bizi bir şekilde yönlendirmeye çalışıyordu. Fakat mezun olup gerçek hayata atıldığımızda gördük ki hayat bizim yeteneklerimizle pek ilgilenmiyor. Umurunda da değil. Hayatın gördüğü şey, her gün çıkıp ortaya ne koyduğumuz, ne yaptığımız ve nasıl yaptığımız. Onun haricinde yetenek büyük ölçüde bizim içimizde kalan bir ihtimal.

İnsan çok yetenekli olabilir ama kullanmadığı sürece o yeteneğin hayatındaki karşılığı sınırlı kalır.

Burada potansiyeli biraz farklı düşünüyorum. Potansiyel, yalnızca “yapabileceklerimiz” değil, sahip olduğumuz kapasitenin ne kadarını gerçekten hayata geçirebildiğimizdir.

Ve bunun çevremizdeki imkanlarla da doğrudan ilişkisi var.

2026’da yaşıyoruz. İnternetin bu kadar erişilebilir, yapay zekanın bu kadar gelişmiş, bilgiye ulaşmanın bu kadar kolay olduğu bir zamanda kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:

Çevremdeki imkanları kendi hedeflerim için gerçekten kullanabiliyor muyum?

“Kullanmak” Anahtar kelime bu.

Deneyim → Tecrübe

Bence deneyim bir yaşanmışlıksa, tecrübe o yaşanmışlıktan çıkarılan derstir. Ve asıl değerli olan tecrübedir.

Hepimiz insanız, hepimiz hayatımızda birtakım hatalar yapıyoruz. Fakat bir şeyi yaşamış olmak, ondan mutlaka bir şey öğrendiğimiz anlamına gelmiyor. Aynı hatayı defalarca yaşayabiliriz.

Deneyimin tecrübeye geçmesi için buradaki semantik köprü refleksiyondur, yani yaşadığımız şeyin üzerine düşünmektir.

Ne oldu? Ben burada ne yaptım? Neyi farklı yapabilirdim? Bir daha aynı durumla karşılaşırsam ne yaparım?

Hatalardan çıkardığımız dersler bizi tecrübeli kılıyor.

Üstelik sadece kendi hayatımızdan öğrenmek zorunda da değiliz. Kendi hayatımız üzerine düşünmenin yanında dünya klasiklerini, biyografileri ve çevremizdeki insanları da doğru okuyabiliriz. Başkalarının yaşadıkları deneyimlerden ders çıkarabildiğimizde, kendi hayatımızda hiç yaşamadığımız şeylerden bile tecrübe devşirebiliriz.

Kendi hayatımızda yaşayabileceğimiz deneyimlerin sayısı sınırlı. Başkalarının deneyimleri ise neredeyse sınırsız.

Kendi semantik köprünüzü kurun

Burada problem, bilmek, çalışmak, zaman, yetenek ve deneyim gibi birkaç kavram üzerinden gittim. Fakat benim seçtiğim kelimelerden ziyade, sizin hayatınızda önemli olan kelimeler daha değerli.

İlişki olabilir, ebeveynlik olabilir, para olabilir, eğitimcilik olabilir, yaptığınız meslek olabilir.

Bir tanesini seçin.

Şu anda bu kavramla ilgili nasıl bir düşünme modeline sahibim?

Ve bu kavramı daha işlevsel bir yere taşımak isteseydim, araya hangi köprüyü koymam gerekirdi?

Belki ilişki ile başka bir kavram arasındaki köprü iletişimdir. Belki başarısızlık ile öğrenme arasındaki köprü refleksiyondur. Belki para ile özgürlük arasındaki köprü finansal okuryazarlıktır.

Bunu ben sizin yerinize tanımlayamam. Zaten mesele de biraz burada.

Kendi kelimelerinizi bulun, mevcut paradigmanızı sorgulayın ve aradaki köprünün ne olabileceği üzerine düşünün.

Ve her zaman söylüyorum: mümkünse yazarak düşünün.

Ya kendi tecrübesiyle öğrenir ya da başkasının tecrübesinden öğrenir.

Fakat basit bir deneyimin tecrübeye dönüşebilmesi için, yani deneyim + öğrenme = tecrübe olabilmesi için, o deneyimden ders çıkarmak ve üzerine düşünmek önemli.

Çünkü yaşadığımız her şey bizi otomatik olarak tecrübeli yapmıyor.

Tecrübeli insan, hatalardan ve yaşadığı olaylardan ders çıkarabilen insandır. O yüzden tecrübe kıymetlidir.

Başkalarının tecrübelerinden yararlanmak, onların yaşadığı deneyimleri görüp ders çıkarmak ve bunu kendi hayatına dahil edebilmek ise daha da kıymetli. Çünkü kendi hayatında yaşayabileceğin deneyim ve edinebileceğin tecrübe sınırlıdır. Ama başkalarının hayatlarını okuyabildiğin zaman kendi hayatına 10, 100, 1000 hayatın tecrübesini sığdırabilme potansiyeli taşıyorsun.

Sanırım akletme, düşünme ve tefekkür etme yeteneği de bu bağlamda insanı okuma yeteneğiyle birbirine bağlı olarak gelişiyor.

Bu beceri iki şekilde gelişiyor.

1. Bol bol dünya klasikleri okumak, insanın hayatını ve davranışlarını bir olay örüntüsü içinde anlamaya çalışmak ve buradan ders çıkarmak.

2. Bir de insanı bir kitap gibi okumak, tecrübelerinden yararlanabilmek.

Benim için ikinci yolun çok çarpıcı bir örneği 2016 yılında karşıma çıktı.

Hayatıma böyle bir insan çok kısa süreliğine girdi ama kendimi geliştirme ve doğru becerilere yönelme konusunda hayatımda ciddi bir iz bıraktı.

2016 Mayıs ayında annem doğum günümde bana bir kitaplık hediye etmek istedi. Ben evde yokken, ikinci el eşyacı olan yakın komşumuz ve arkadaşımız Ömer Bey’den bir kitaplık istedi.

Ömer abimizin de şöyle bir özelliği vardı. Dükkânında çalıştırdığı insanlar sadece yabancılardı. Onlara destek olmak amacıyla kendi dükkânında çalıştırıyor, aynı zamanda barınma imkânı da sunuyordu.

Evimize, asansörsüz dördüncü kata, dolabı Suriyeli Hassan isimli bir arkadaş çıkarmış. Hassan dolabı diğer kitaplıklarımın yanına koyarken dolabımdaki İngilizce TOEFL, IELTS ve PTE kitaplarına uzun uzun bakmış ve düşüncelere dalmış.

Annem de:

“İstediğin kitabı alabilirsin. Oğlum öğretmen, seve seve verir. Zaten Ömer abiyi de tanıyoruz, okur getirirsin.”

demiş.

Hassan iç çekerek anneme şöyle cevap vermiş:

“Abla, ben Suriye’de en iyi üniversitelerden birinde çok iyi bir not ortalamasıyla bölümümü bitirdim. Sonra yüksek lisansımı tamamladım. İngilizceyi ise hep erteledim. Savaş çıktı, buraya kaçmak zorunda kaldım. Ama burada ne lisansım ne de yüksek lisansım işe yarıyor. Keşke İngilizce öğrenseydim. Şu an bu ağır dolabı buraya getirmek yerine daha iyi bir yerde çalışabilirdim.”

Hassan’la daha sonra yüz yüze tanıştık, hikayesini bizzat tekrar kendisinden de dinledim. Sonraki süreçlerde elimden geldiğince kendisine destek vermeye çalıştım.

Ama bende onun hikâyesi ciddi bir iz bıraktı.

Çünkü Hassan’ın yaşadıkları benim için sadece onun hayatına ait bir hikâye olarak kalmadı. Kendi hayatıma sormam gereken bir soruya dönüştü.

Ve 2016’dan beri kendime her sene aynı soruyu tekrar tekrar soruyorum:

Hayat beni bir şekilde sıfır noktasına getirse, elimde olan her şey alınsa, sokağa atılsam, ben evli ve çocuk sahibi biri olarak hayat standartlarıma tekrar dönebilmek için gereken yetenek setlerine sahip miyim? Nedir bu yetenek setleri? Güncel mi?

Bu sorular beni gerçek hayata ve gerçek ihtiyaçlara döndürüyor.

Çünkü sıfır noktasında sahip olduğun şeylerle, yanında taşıyabildiğin şeyler aynı değil.

Bu bağlamda aldığım diploma tek başına işe yaramayacak, aldığım sertifikalar işe yaramayacak. Farklı beceri setlerimin olması gerekiyor.

Ve ben bu becerileri birkaç üst kategoriye ayırıyorum:

• Zihinsel

• Ruhsal

• Bedensel

• Sosyal

• Finansal

Zihinsel kısmında bilmem ve öğrenmem gereken yeni bilgiler var.

Ruhsal kısmında kendi maneviyat tarafımı sorguladığım alanlar, problem karşısındaki dayanıklılığım ve bunu destekleyecek unsurlar var.

Bedensel kısmında sağlığım var.

Sosyal kısmında iletişim becerilerim ve bunu gerektiren tüm alt kırılımlar var.

Finansal kısmında online ve offline gelir modelleri ile finansal okuryazarlık var.

Burada örnek amaçlı yazdığım maddeler yüzeysel. Her birinin altında farklı kırılımlar ve detaylar mevcut. Ama bence bu çerçevede düşünmek önemli.

Peki neden önemli?

Çünkü bu beceriler temel. Asıl sütunlar bunlar.

Üstte görünen problem çoğu zaman bu sütunlardan birindeki daha temel bir probleme dayanıyor.

Örneğin dil bağlamında duyduğum en yaygın problemlerden biri:

“Biliyorum ama konuşamıyorum.”

Ve bunu söyleyen kişilere baktığım zaman bazılarında temelde sosyal becerilerde eksiklik görüyorum. İnsan Türkçede de iletişim kurmakta zorlanıyor. Psikolojik olarak heyecanını yönetemiyor. Yönetemediği için kelimelerde takılıyor, konuşma akışında problemler yaşıyor.

Yüzeyde problem konuşamamak ama altında daha temel, çözülmesi gereken beceriler var.

Ve bunu fark etmek neden önemli?

Çünkü kişi “konuşamıyorum” diye sürekli aynı döngünün içinde kalıyor. Sürekli yeni hoca, yeni kurs.

Hâlbuki belki de problem doğrudan İngilizce değildir.

Belki de psikoloğa gideceği birkaç seans, yıllardır İngilizce problemi sandığı meselenin altında başka bir problem olduğunu fark etmesini sağlayacak.

Bazen geliştirmeye çalıştığımız beceriden önce, o beceriyi taşıyan temel sütuna bakmamız gerekiyor.

Bu bakış açısı bana kendimle yüzleşmek konusunda ciddi bir kapı araladı.

Kolay değil.

Ama kendi açığını bulmak için bence sorulabilecek en önemli sorulardan biri.

Sıfır noktasından başlasaydım, hızlı toparlanabilmem için gereken yetenek setlerine sahip miyim?

Bu ayın kitabı biraz farklı olacak. Belki de sizin için biraz ilginç gelecek. Bu ay Michael Ende’nin yazdığı Momo adlı masalımsı romanı okuyacağız.

Peki bu kitabı neden seçtim?

Esasında bu kitap, belki çocuklara yönelik yazılmış bir kitap gibi görünse de yetişkinlerin problemini çok güzel bir şekilde ele alan ve eleştiren bir kitaptır.

Kitap Kulübümüzde şu ana kadar okuduğumuz kitapları daha çok teori olarak gördük. Ben kurgu dışı kitapları birer referans kitabı olarak görüyorum. Bu kitaplar bize teorileri, yöntemleri ve tavsiyeleri sunuyor. Romanlar veya masallar ise oradaki teorileri bize yaşamın ve yaşanmışlığın içinde sunabilme potansiyeline sahip.

Bir düşünceyi teorik olarak okuduğumuzda onu anlayabiliriz. Ama o düşünce bir karakterin hayatında, yaşadığı bir problemde veya bir hikâye örüntüsünün içinde karşımıza çıktığında onunla daha güçlü bir bağ kuruyoruz. Çünkü bu kez yalnızca bir fikri öğrenmiyoruz. O fikrin insan hayatında neye dönüştüğünü görüyoruz.

Bu kitabı seçmemin nedenlerinden biri de yazarın bu masalımsı romanda insanların gün geçtikçe hırslarına daha çok kapılmalarını eleştirmesi. İnsanlar zengin olmak, daha başarılı olmak ve zamandan tasarruf etmek adına hayatta kendilerine mutluluk verecek şeylerden uzaklaşıyor ve birer makineye dönüşüyorlar.

Aileler işlerini bahane ederek çocuklarından uzaklaşıyor. Çocuklar yaratıcılıklarını yok eden aynı tip oyuncaklarla ve aynı tip eğitim anlayışıyla yetiştiriliyor. İnsanlar birbirlerini dinlemeyi bırakıyor. Sohbetler giderek daha kısa ve değersiz hâle geliyor. Herkes zamandan tasarruf etmeye çalışıyor ama kimsenin kendisine, ailesine veya sevdiği şeylere ayıracak zamanı kalmıyor.

Kitapta zamanımızı çalan birtakım Duman Adamlar var. Bunu yalnızca kitabın içindeki karakterler olarak düşünmemek gerekiyor. Bizim hayatımızdaki Duman Adamlar sosyal medya olabilir. Bizi geliştirmeyen bir çevre olabilir. Anlamsız işlerle dolu bir çalışma düzeni olabilir. Hatta bize hizmet etmesi gerekirken bizi yöneten rutinlerimiz bile olabilir.

Kitabın bir çocuğun gözünden anlatılması da ayrıca önemli. Çünkü çocuklar hayatın gerçeklerini çoğu zaman olduğu gibi görüyorlar ve bunu söylemekten çekinmiyorlar.

Bir durum yanlışsa yanlış diyorlar. Bir insan mutsuzsa bunu fark ediyorlar. Bir şey anlamsızsa onu karmaşık terimlerle açıklayıp normalleştirmeye çalışmıyorlar.

Biz yetişkinler ise zamanla gerçekleri farklı kavramlarla anlamlandırmaya ve bazı durumlarda bahane etmeye başlıyoruz. Yoğunluğu sorumluluk olarak anlatıyoruz. Ailemizden uzaklaşmayı zorunluluk olarak açıklıyoruz. Mutsuzluğu başarının bedeli olarak görüyoruz. Sürekli acele etmeyi de hayatın doğal düzeniymiş gibi kabul ediyoruz.

Aslında bir şeyi açıklamış olmuyoruz. Sadece rahatsız olduğumuz bir gerçeği, kendimiz için daha kabul edilebilir hâle getiriyoruz.

Çocukların bakışı burada daha saf ve daha doğrudan. Çünkü onlar yetişkinlerin kurduğu bu karmaşık açıklama sistemini henüz öğrenmediler. Momo da yetişkinlerin normalleştirdiği hırsı, yalnızlığı, hızlanmayı ve zaman kaybını olduğu gibi görüyor.

Bu yüzden kitabı bir çocuğun gözünden okumak çocukça düşünmek anlamına gelmiyor. Tam tersine, yetişkinlik içinde kaybettiğimiz açıklığı ve gerçeği olduğu gibi görebilme becerisini yeniden hatırlamak anlamına geliyor.

Dolayısıyla şu ana kadar kişisel gelişim ve öğrenmeyi öğrenme adına gördüğümüz teorileri ve tavsiyeleri bir romanın, bizim durumumuzda bir masalın içinde buluşturan bu kitabı sizlerle birlikte okumak istiyorum.

Momo, daha önce okuduğumuz kitapların bir özeti olmayacak. Fakat o kitaplarda okuduğumuz birçok fikrin günlük hayatın içinde neye dönüşebileceğini bize gösterecek.

Bu kitaptan sonra yine kurgu dışı referans kitapları okumaya devam edeceğiz. Fakat belirli aralıklarla bu tarz romanlara ve hikâyelere de yer vermek istiyorum. Böylece teorileri yalnızca öğrenmekle kalmayacağız. Onların insan hayatındaki karşılığını da göreceğiz.

Buluşma Tarihi

Bu ayki Kitap Kulübü buluşmamız 27 Ağustos Perşembe günü saat 20:00’de, online olarak Zoom üzerinden gerçekleşecek.

Kitap Kulübü buluşmalarımız her ayın son Perşembe günü yapılmaktadır.

Kitap Kulübü Ücretli Substack Üyeliğine Dahildir

Kitap Kulübü, Substack ücretli üyeliğinin bir parçasıdır.

Ücretli üyeler:

• 📚 Her ay düzenlenen canlı Kitap Kulübü buluşmalarına katılır ve tüm geçmiş kayıtlarına erişebilir.

• 🧠 Öğrenmeyi öğrenme ve yabancı dil öğrenme üzerine hazırladığım Mini eğitimlere erişebilir.

• 🎙️ English on the Go Podcast serisinin PDF çalışma dosyalarına ve ek kaynaklarına ulaşabilir.

Amacımız burada yalnızca kitap okumak değil.

Birlikte daha iyi öğrenmeyi, daha iyi düşünmeyi ve öğrendiklerimizi hayatımızda gerçekten kullanabileceğimiz bir sisteme dönüştürmeyi öğrenmek.

Ücretli Üyeliğe Geç

Tiago Forte’nin İkinci Beyninizi Kurun kitabı üzerine gerçekleştirdiğimiz Temmuz Kitap Kulübü buluşmasının kaydı bu bültende yer alıyor.

Katılamayanlar kaydı buradan izleyebilirler.

Bu buluşmada kitabın klasik anlamda bir özetini yapmadık. Daha çok şu sorular etrafında konuştuk:

Her gün karşılaştığımız yüzlerce fikir, bilgi ve kaynağ…

Read more

Bu akşam, 30 Temmuz Perşembe saat 20.00’de, Kitap Kulübü buluşmamızı Zoom üzerinden gerçekleştiriyoruz.

Bu ay üzerine konuşacağımız kitap:

Tiago Forte – İkinci Beyninizi Kurun

Bu buluşmada klasik anlamda bir kitap özeti yapmayacağız.

Yani kitabı bölüm bölüm anlatıp yalnızca “Kitapta ne yazıyor?” sorusuna cevap aramayacağız. Bunun yerine daha önemli ve daha uygulamalı bir soruya odaklanacağız:

Okuduğumuz, izlediğimiz ve öğrendiğimiz bilgileri kaybolmadan nasıl saklayabilir ve ihtiyaç duyduğumuzda nasıl kullanabiliriz?

Çünkü günümüzde asıl sorunumuz bilgiye ulaşamamak değil. Tam tersine, gereğinden fazla bilgiye maruz kalıyoruz. Kitaplar okuyor, videolar izliyor, eğitimlere katılıyor ve sürekli notlar alıyoruz. Ancak bu bilgilerin büyük bir kısmını daha sonra nerede sakladığımızı, neden kaydettiğimizi veya nasıl kullanacağımızı hatırlamıyoruz.

Tiago Forte’nin “İkinci Beyinizi Kurun” yaklaşımı, zihnimizi her şeyi hatırlamak zorunda olan bir depolama alanı olmaktan çıkarıp düşünmeye, üretmeye ve bağlantılar kurmaya ayırmayı öneriyor.

Bu akşam özellikle şu sorular etrafında konuşacağız:

Aldığımız notları kaybolan bir arşiv olmaktan çıkarıp nasıl işlevsel hâle getirebiliriz?

Bilgileri konu başlıklarına göre değil, hayatımızdaki proje ve ihtiyaçlara göre nasıl düzenleyebiliriz?

Tiago Forte’nin PARA sistemini kendi çalışma ve öğrenme düzenimize nasıl uyarlayabiliriz?

Bir bilgiyi sadece saklamak yerine, ileride kullanabileceğimiz şekilde nasıl işleyebiliriz?

Not alma sistemimiz üretme, yazma, öğrenme ve karar verme süreçlerimizi nasıl destekleyebilir?

Dijital araçlar bizim için gerçekten bir “ikinci beyin” olabilir mi, yoksa sadece yeni bir bilgi yığını mı oluşturur?

Kendi not alma ve bilgi yönetimi sistemimizi kurarken nelere dikkat etmeliyiz?

Benim için Kitap Kulübü’nün temel amacı sadece kitap bitirmek değil. Okuduklarımızı daha iyi anlamak, düşünme biçimimizi geliştirmek ve öğrendiklerimizi günlük hayatımıza taşıyabilmek.

Bu nedenle bu akşam yalnızca Tiago Forte’nin sistemini değerlendirmeyeceğiz. Aynı zamanda kendi not alma alışkanlıklarımızı, kullandığımız araçları ve bilgiyi hayatımıza ne kadar dahil edebildiğimizi de birlikte sorgulayacağız.

Qurio Academy’de bulunan öğrencilerim bu yayına Qurio üzerinden katılabilirler. Platformdaki ilgili duyuru ve bağlantı üzerinden buluşmaya erişebilirsiniz.

Substack üzerinden Kitap Kulübü’ne katılan ücretli üyelerimiz ise Zoom bağlantısına bu yazının alt kısmından ulaşabilirler.

📽️ Yayın kayıt altına alınacak. Bu akşam katılamayan üyelerimiz daha sonra kaydı izleyebilecek.

🗣️ Buluşmaya aktif olarak katılıp kendi not alma sisteminizi, kullandığınız araçları ve deneyimlerinizi paylaşabilirsiniz. Sadece dinleyici olarak katılmak isterseniz de mikrofon ve kameranızı kapalı tutarak yayına dahil olabilirsiniz.

Kitap Kulübü’ne ücretli üye olarak katıldığınızda geçmiş buluşma kayıtlarına, yeni yayınlara ve mini eğitimlere de erişebilirsiniz. Detaylara buradan ulaşabilirsiniz.

Akşam görüşmek dileğiyle.

Rustem

Üyeliğinizi Yükseltin

Konu: Kitap Kulübü Temmuz Buluşması
Kitap: Tiago Forte – İkinci Beyninizi Kurun
Tarih: 30 Temmuz Perşembe
Saat: Temmuz 30, 2026 08:00 PM İstanbul
Yer: Zoom

Zoom Bağlantısı 👇

Read more

Birincisi konfor alanı.

İkincisi ise yetenek, imkân ve potansiyel arasındaki ilişki.

Son zamanlarda çok duyduğumuz bir ifade var.

“Konfor alanından çık.”

Ben burada biraz farklı düşünüyorum. Bence amaç konfor alanından çıkmak değil. Amaç, konfor alanını genişletmek. Bence ikisi aynı şey değil.

Bu konuyu daha önce geniş bir şekilde ele aldığım blog yazım:

Çünkü hayat bazen bizi zaten istemediğimiz hâlde konfor alanımızın dışına çıkarıyor.

Yeni bir ülkeye taşınabiliyoruz.

Yeni bir işe başlayabiliyoruz.

Ekonomik şartlarımız değişebiliyor.

Hayatımızda yeni sorumluluklar oluşabiliyor.

Ve bir anda kendimizi çok daha büyük, çok daha belirsiz bir alanın içerisinde bulabiliyoruz.

Ve burada önemli bir soru ortaya çıkıyor:

Buradaki amaç ve farkındalık şu olmalı: Elimde var olan imkânları konfor alanımın içinde en verimli şekilde kullanmak ve büyümek ki hayat beni konfor alanımın dışına çıkarıp belirsiz bir alana sürüklediği zaman, yetenek çapım doğrultusunda belirsizliğe hızlı adapte olabileyim.

Dolayısıyla mesele elimizdeki alanı yavaş yavaş büyütebilmek. Ben yabancı dil öğrenme sürecini de biraz böyle görüyorum. Çünkü biz İngilizce öğrenirken sadece İngilizce öğrenmiyoruz.

Gelecekte oluşacak konforsuz alanlara (yeni iş, yabancı ülke, yabancı müşteriler, mülakat vb.) daha kolay adapte olabilmek için, kendimize şu an bulunduğumuz konforlu alanda önemli bir yetenek katmaya çalışıyoruz. Ve belki de en önemlisi, uzun vadeli düşünmeyi öğreniyoruz.

Fakat tam bu noktada çoğu insanın takıldığı başka önemli bir konu var.

Yetenek.

“Benim dil yeteneğim yok.”

Bu cümleyi sürekli duyuyorum. Burada yanlış anlaşılmasın. Ben “yetenek diye bir şey yok” demiyorum.

Tabii ki herkes aynı yerden başlamıyor.

Hepimizin geçmişi farklı.

İmkânları farklı.

Öğrenme deneyimleri farklı.

Ama benim dikkat çekmek istediğim başka bir mekanizma var.

Bu hafta sahilde yürüyüş yaparken bunu bana tekrar hatırlatan bir olay yaşadım.

İki hanımefendi koşuyordu. Aralarında bir ip vardı. Hanımefendilerden biri görme engelliydi. Yanımdan geçerken saatini dinliyordu. Tempo ve mesafe kontrolü yapıyordu. Yaklaşık 10 kilometreyi geçmişlerdi. Sonra biraz ileride tekrar karşılaştım. Arkadaşlarıyla sohbet ediyordu. Fotoğraf çektiriyordu. Çektirdiği fotoğrafla ilgili geribildirim alıyordu. Gayet keyifliydi.

Ve ben o anda kendime şu soruyu sordum:

Burada tam olarak ne görüyorum?

İlk aklıma gelen şey şu değildi.

“Ne kadar güçlü bir iradesi var.”

Ama sonra biraz daha düşündüm ve aslında kendi şartlarına ve hedefine göre çok iyi bir geribildirim sistemi kurduğunu anladım.

Yanında koşan bir partner var.

Saatinden geri bildirim alıyor.

Koşusunu takip ediyor.

Yani sahip olmadığı şeye değil, sahip olduğu imkânlara göre en iyi şekilde hareket ediyor.

İşte burada aklıma şu soru geldi.

Acaba mesele gerçekten yetenek mi? Yoksa başka bir şey mi?

Bence burada başka bir mekanizma var.

Biz bazen sahip olmadığımız şeylere o kadar odaklanıyoruz ki elimizde olanları kullanmayı unutuyoruz.

Bazen de tam tersi oluyor. Bir insanın bazı imkânları sınırlı oluyor ama elindekileri o kadar iyi kullanıyor ki çok daha büyük sonuçlar elde edebiliyor.

O zaman asıl soru şu olmaya başlıyor.

Ben neye sahip değilim? Değil. Ben bugün neye sahibim? Ve ben bugün bunlarla konfor alanım kapsamında ne yapabiliyorum?

Ben potansiyel kavramına da biraz böyle bakıyorum.

Fakat burada başka bir problem daha çıkıyor karşımıza.

Mükemmeliyetçilik.

Bence birçok insanın gelişimini durduran şey yetenek eksikliği değil.

Mükemmeliyetçilik.

Çünkü kişi kendine şöyle bir program hazırlıyor. Örneğin İngilizce öğrenme bağlamında:

☑️ Her gün bir saat çalışacağım.
☑️ Kelime çalışacağım.
☑️ Gramer çalışacağım.
☑️ Dinleme yapacağım.
☑️ Konuşma yapacağım.
☑️ Yazı yazacağım.

Sonra bir gün o bir saati bulamıyor. Ve tamamen bırakıyor. Neden? Çünkü zihninde sadece iki seçenek var. Ya tamamını yapacağım. Ya da hiçbirini yapmayacağım. Geçmişte bunu birkaç öğrencimle birebir şöyle diyaloglarla yaşadım:

“Hocam bıraktım.”

“Neden?”

“Günde bir saat ayıramıyorum.”

“Peki 15-20 dakika?”

“Nasıl yani? Eee… bir saat çalışmam gerekmiyor mu?”

“Hayır. Bir saat çalışmak güzel. İdeal. Ama bugün ideal olanı yapamıyorsan, mümkün olanı da bırakmak zorunda değilsin.”

Kısa duyuru: Yeni dönem derslerimiz 28 Ağustos’ta başlıyor. Ayın sonuna kadar indirimli fiyatlardan buradan kayıt olabilirsiniz.

Ve burada devreye fazlar giriyor.

Bu fikri Hasan Başusta ile yürüyüş yaparken konuşuyorduk. Ona yapmak istediğim projeyi anlatıyorum. Bir sürü özellik sayıyorum. Bir sürü fikir anlatıyorum. Sonra bana sadece bir soru sordu.

“Tamam, peki Faz 1 ne olacak?”

İlk başta anlayamadım. Sonra düşündüm. Gerçekten de öyle. Her şeyi aynı anda yapmaya çalışıyoruz. Belki de ilk soru şu olmalı. Bugün başlayabileceğim en küçük hâli ne? Çünkü Faz 1’in amacı mükemmel olmak yerine görevi başlamayı mümkün hâle getirmek. Sonrası zaten bir şekilde ikinci, üçüncü fazda devamı geliyor. Önce nicelik, sonra nitelik.

Ve bu her şey için geçerli, koşu için de böyle, İngilizcede öğrenme süreci için de böyle, hayatın birçok alanında böyle. Dolayısıyla bu hafta kendinize birkaç soru sormanızı istiyorum.

1. Ben bugün hangi imkanlara sahibim?

2. Ben gerçekten onları kullanıyor muyum yoksa sahip olmadığım şeyleri mi düşünüyorum?

3. Benim X bir gelişim sürecim için Birinci Faz’ım ne? Bugün başlayabileceğim en küçük ama sürdürebileceğim adım ne?

Çünkü gelişim bana göre büyük sıçramalarla başlamıyor. Küçük ama sürdürülebilir adımlarla başlıyor ve o adımlar tekrar ettikçe bir yapı oluşuyor. O yapı zamanla kapasiteye dönüşüyor. Kapasite arttıkça da dün bize zor gelen şeyler normalleşmeye başlıyor. İşte bence konfor alanının içinde büyümek tam olarak bu.

Peki gerçekten öyle mi?

Bir insan kendi ana dilini her gün konuşmasına rağmen fikirlerini düzenli, net ve mantıklı bir akış içinde anlatmakta zorlanabiliyor. Çok fazla “şey” kullanabiliyor, ne söylemek istediğini unutabiliyor veya düşüncesini nasıl tamamlayacağını bilemeyebiliyor.

O zaman mesele yalnızca konuşma pratiği yapmak olmayabilir.

Çünkü konuşma sırasında yaşadığımız bazı duraksamalar, aslında kelime veya gramer eksikliğinden değil, zihnimizde ne söylemek istediğimizin henüz netleşmemiş olmasından kaynaklanıyor. Düşünce net değilse, cümle de net olmuyor. Akış zihinde oluşmadıysa, konuşmada da oluşmuyor.

Bu mini eğitimde, konuşma akıcılığını doğrudan konuşarak değil, daha alt katmanda yer alan bir beceriyi geliştirerek nasıl destekleyebileceğimizi anlatıyorum.

Şu soruların üzerinde duruyoruz:

• Neden yalnızca bol bol konuşmak kelime dağarcığımızı geliştirmeye yetmiyor? Bildiğimiz kelimelerle kullandığımız kelimeler arasındaki fark nedir?

• Yazmak, düşünce akışımızı ve konuşma becerimizi nasıl etkiliyor?

• Kendi hayatımızla ilgili yazılarla, ilgi alanımızın dışındaki konuları yazmak arasında nasıl bir fark var?

• Türkçe düşünüp İngilizceye birebir çeviri yapmak yerine nasıl bir yöntem izlemeliyiz?

Ayrıca günlük hayatta uygulanabilecek basit yazma çalışmalarından, kelimeleri pasif bilgiden aktif kullanıma taşıma yöntemlerinden ve konuşma öncesinde zihni hazırlayan küçük rutinlerden bahsediyorum.

Çünkü yabancı dilde akıcı konuşmanın yolu, her zaman daha fazla kelime ezberlemekten veya daha fazla konuşmaya çalışmaktan geçmiyor.

Bazen önce durmak, düşünmek ve yazmak gerekiyor.

Videoda anlattığım yöntemleri daha sistemli şekilde incelemek isterseniz, hazırladığım 15 sayfalık PDF dokümanına aşağıdan ulaşabilirsiniz.

Ücretli üyelik ile ilgili detaylar burada

Read more

Çünkü hayatımızda sonuç olarak adlandırdığımız anlar genellikle çok kısa sürüyor. Zamanımızın büyük kısmı ise o sonuca ulaşmaya çalışırken geçiyor.

Buna rağmen sonuçları uzun uzun hayal ediyor, süreçleri ise çoğu zaman tesadüfe bırakıyoruz.

Alain de Botton, Seyahat Sanatı kitabında bununla ilgili güzel bir deneyim paylaşıyor.

Çok gri bir Londra gününde bir yerden bir yere giderken eline tatille ilgili bir broşür sıkıştırılıyor. Böyle Hawaii adaları tadında, kumsalların, palmiyelerin ve güneşin olduğu bir broşür. Broşürün tanıttığı yer ise Barbados.

Broşürü eline aldığı zaman inanılmaz etkileniyor. Zihninde hemen üç tane imaj oluşuyor: Kumsal, hamak ve gün batımı.

Bir an önce oraya ulaşmak istiyor.

Hem kendisi hem de kız arkadaşı için bilet satın alıyor ve yolculuğa çıkıyorlar. Fakat yolculuk esnasında havaalanında birtakım rahatsız edici problemler yaşanıyor. Uçuş gecikiyor. Destinasyona vardıkları zaman pasaport kontrolüyle ve uzun kuyruklarla karşılaşıyorlar.

Hava çok farklı. Aşırı nemli havadan dolayı rahatsızlık duyuyor. Bütün bu süreci bir an önce atlatıp otele varmak ve kafasındaki imajı görmek istiyor.

Taksiye biniyorlar. Taksi bir tuhaf. Havaalanından çıktıkları zaman bir köpeğin çöpleri karıştırdığını görüyor. Otele vardıklarında ise takıldığı noktalardan biri klimanın gereğinden fazla büyük olması.

Aslında yolculuk esnasındaki her şey onu rahatsız ediyor.

Çünkü amacı yalnızca bir an önce ulaşmak.

O anda yaşadığı şeyleri yolculuğun ve deneyimin bir parçası olarak görmüyor. Onları kafasındaki son imaja ulaşmasını geciktiren birtakım engeller olarak görüyor.

Geç saatlerde otele varıyorlar. Sabah uyandığı zaman otelin verandasına çıkıyor ve o manzarayı nihayet görüyor: Kumsallık, plaj, güneş ve inanılmaz güzel bir deniz.

Orada çok güzel bir zaman geçiriyor ama bu güzel zaman on dakika sürüyor, sürmüyor.

Ardından geçmişte yaşadığı sıkıntılar aklına geliyor. Gelecekteki maddi kaygılar zihnini kurcalamaya başlıyor.

“Biz buraya geldik ama gelecek ayın kirasını nasıl ödeyeceğiz? Burada birtakım masraflarımız olacak,” diye düşünmeye başlıyor.

Bunca gün boyunca zihninde beklediği bir andan tam anlamıyla zevk alamıyor.

Fiziksel olarak Barbados’a ve broşürde gördüğü manzaraya ulaşmış olsa da kendi zihnini, geçmişini, kaygılarını ve ilişkisini de yanında götürüyor.

Akşam saatlerinde kız arkadaşıyla dışarı çıkıyorlar. Yemekten sonra ikisine de aynı tatlıdan geliyor. Fakat kız arkadaşının tatlısının şekli biraz bozulmuş.

Kız arkadaşı kendi tatlısını ona vermeye çalışıyor. O ise bunu reddediyor. Tatlı üzerine bir tartışma çıkıyor ve bütün moraller yerlerde.

Sonra otele dönüyorlar.

Akşam saatlerinde plajda bir barbekü partisi yapılıyor. Ay ışığı, yıldızlar, plaj, denizin sesi, palmiyeler, barbekü yapan insanlar ve barbekü kokusu…

Hayatında gördüğü en güzel manzaralardan biri.

Ama sıfır zevk alıyorlar.

Çünkü insan sadece bulunduğu yere gitmiyor. Kendi zihnini, beklentilerini, anlatısını ve olaylara verdiği tepkileri de yanında götürüyor.

Deneyim sadece vardığımız yer değildir

Bu hikâyeyi sonuç ve süreç açısından okuduğumuzda, sonuca kilitlenen zihnin yolculuğun büyük bir bölümünü atladığını görüyoruz.

Buradaki mesele sadece Barbados’a gitmek değil.

Mesele, zihnimizde bir son imaj oluşturduktan sonra o imaja ulaşana kadar yaşadığımız her şeyi değersiz veya rahatsız edici görmeye başlamamız.

O yüzden kitabın adı The Art of Travel, yani Seyahatin Sanatı.

Fakat seyahati aslında hayatımızdaki birçok şey için bir metafor olarak düşünebiliriz.

Çünkü bizim en çok zaman geçirdiğimiz alan sonuç değil, süreçtir.

Ben bunu kendi öğrencilerimde de görüyorum.

İngilizce öğrenme sürecine giriyorlar. Bir an önce sonuca ulaşmak istiyorlar. Zihinlerinde akıcı konuşma sonucu var ama o sonuca götüren süreci o kadar sıkıcı buluyorlar ki süreçten zevk alamıyorlar.

Halbuki insanın akıcı konuştuğu anlar, İngilizce öğrenmek için harcadığı zamanın çok küçük bir bölümüdür.

Eğer bu süreci yaşanabilir hâle getiremiyorsak, sadece ulaşacağımız sonuca bağlı bir motivasyon kuruyorsak, o motivasyonun uzun vadede devam etmesi zorlaşıyor.

Kilo vermek de aynı şekilde.

Sonuç çok güzel olabilir. İnsan istediği bedene ulaşabilir. Aynaya baktığı zaman kendisini çok daha iyi hissedebilir.

Ama eğer o sonuca götüren günlük yaşamı tasarlayamıyorsa, beslenme sistemini, hareket düzenini ve yeniden başlama biçimini sürdürülebilir hâle getiremiyorsa, inişler kaçınılmaz oluyor.

Belki kilo veriyor. Belki İngilizcesini ilerletiyor. Belki belirlediği hedefe ulaşıyor.

Müfredatımda ve rutin mimarisinde anlatmaya çalıştığım bir kavram var:

Düştükten sonra kalkabilmeyi öğrenmek.

Fakat düştükten sonra kalkabilmenin yolu, sürecin her anından zevk almak değildir.

Her süreç zevkli olmayabilir. Bazı günler gerçekten zor, sıkıcı veya yorucu olabilir.

Buradaki mesele, süreci yaşanabilir hâle getirmektir. Yeniden başlama eşiğini düşürmektir. Sistemi, bir kez bozulduğunda tamamen çökmeyecek şekilde tasarlamaktır.

Sadece paylaşılabilir anları deneyim saymak

Bir diğer mesele de şu:

Süreçte denk geldiğimiz deneyimler, bütün deneyimin bir parçasıdır. Deneyim sadece son imaj değildir.

O imaja doğru giderken karşılaştığımız olaylar da deneyimin bir parçasıdır.

Fakat biz sosyal onaya o kadar bağlı hâle gelebiliyoruz ki yalnızca paylaşılabilir olan anları deneyim olarak kabul etmeye başlıyoruz.

Nihayetindeki imaj Barbados’taki kumsal olabilir. Çünkü onu bir yerlerde paylaşabilirim ve sosyal onay alabilirim.

Fakat o imaja doğru giderken havaalanında beklemek, trende yolculuk yapmak veya camın arkasından yağmuru izlemek, sosyal onay üretmediği için kayda değer görünmeyebilir.

Mesela İstanbul’dan Ankara’ya gidiyorum.

Belki Ankara’da çok güzel manzaraların resmini çekeceğim. Belki bir müzik festivaline gideceğim. Belki orada Instagram’da paylaşabileceğim çok güzel görüntüler olacak.

Ama trendeki yolculukta yırtık bir koltuğun üzerinde oturuyor olabilirim. Hava nemli olabilir. Camlar kirli olabilir.

Fakat o camın arkasındaki yağmur sesi, camdaki yağmur damlaları, trendeki koku, yanımda oturan kişi ve o anda dinlediğim müzik de deneyimin bir parçasıdır.

Bunları Instagram’da paylaşamadığım veya bunlardan sosyal onay alamadığım için deneyim olarak saymıyor olabilirim.

Halbuki hayatın büyük bir kısmı zaten paylaşılabilir olan o son imajlarda değil, o imajlara doğru giden görünmez anlarda geçiyor.

Harita alan değildir

Sürecin neden kişiye göre değiştiğini açıklayan bir diğer kavram ise şudur:

Harita alan değildir.

Biz A noktasından B noktasına ulaşmaya çalıştığımız zaman bize bir müfredat, plan veya algoritma veriliyor.

Bu, kilo vermek olabilir. İyi bir vücuda sahip olmak olabilir. İngilizce öğrenmek veya bir şirket kurmak olabilir.

Bize verilen planı bir harita olarak düşünebiliriz.

Fakat harita iki boyutludur. Üçüncü boyutu biz katıyoruz.

Bunu araba yolculuğu olarak düşünebiliriz.

Arabayla giderken haritaya bakıyorum. A noktasından B noktasına ulaşmaya çalışıyorum.

Ama Google Maps bana o andaki havayı göstermiyor. Önümdeki aracı göstermiyor. Yanımda oturan kişiyi göstermiyor. Dinlediğim müziği göstermiyor. Benim ruh hâlimi ve yolculuk boyunca olaylara nasıl anlam verdiğimi göstermiyor.

Aynı haritayı kullanan iki insan, tamamen farklı deneyimler yaşayabilir.

Yolculuk trafikli olabilir. Hava kötü olabilir. Planladığım sürede varamayabilirim.

Bütün bunlar yolculuğun gerçekliğidir.

Dolayısıyla bize verilen müfredat, plan veya algoritma yalnızca bir haritadır.

Deneyimin kendisi değildir.

Deneyimi üçüncü boyuta taşıyan şey, bizim o yolculukla kurduğumuz ilişkidir.

Asıl soru: Neye dönüşüyorum?

Burada asıl soru sadece nihayetinde ne elde edeceğim sorusu değildir.

Kilo vermek istiyoruz veya İngilizce öğrenmek istiyoruz.

Elde ettiğimiz şey İngilizce konuşmak veya istediğimiz bedene ulaşmak olabilir.

Fakat asıl soru şu:

Ben o yolculukta ne oluyorum? Neye dönüşüyorum?

İngilizcede olmak anlamına gelen iki fiil var: “be” ve “become.”

“Be”, olmak.

“Become” ise hâl değiştirmek, bir şeye dönüşmek.

Nasıl ki su buz veya buhar olduğu zaman hâl değiştiriyorsa, insan da yolculuk sırasında hâl değiştiriyor.

Sadece bir sonuç elde etmiyor. Kendisine yeni yetenek setleri, yeni bakış açıları ve yeni tepkiler katıyor.

Girişimcilikte de böyledir.

Bir sürü başarılı girişimci tanıyorum. Büyük şirketler kuruyorlar, milyon dolarlık şirketler satıyorlar ve maddi olarak birçok insanın ulaşmak istediği noktaya ulaşıyorlar.

Fakat yine de o yolculuğa tekrar tekrar giriyorlar.

Sadece para için değil.

Oradaki deneyim, dönüşüm, problem çözme süreci ve yolculuk sırasında dönüştükleri insan için.

Bu nedenle mesele sadece yolculuğun sonunda neye sahip olduğumuz değildir.

O yolculuğun bizi nasıl bir insana dönüştürdüğü de önemlidir.

Tepki kalitesi, hayat kalitesini etkiler

Yolculuk esnasında yaşadığımız birtakım olaylar olabilir.

Fakat her olayı kontrol edemeyiz.

Uçuş gecikebilir. Hava kötü olabilir. Ekonomik bir problem çıkabilir. Başka bir insan bizim beklemediğimiz şekilde davranabilir. Planlarımız bozulabilir.

Fakat olaylara verdiğimiz tepkileri, sonraki seçimlerimizi ve mümkün olduğunda içinde bulunduğumuz koşulları değiştirebiliriz.

Bazen ortamı değiştirebiliriz. Bazen sınır koyabiliriz. Bazen bir sistemi yeniden tasarlayabiliriz. Bazen de değiştiremeyeceğimiz bir olay karşısında kendi tepkimizi iyileştirebiliriz.

Tepki kalitesi, hayatımızın kalitesini önemli ölçüde etkiliyor.

Şöyle formülize edebiliriz:

Hâlihazırdaki Rüstem’in bulunduğu konum, yaşadığı olaylara verdiği tepkilerin önemli ölçüde toplamıdır.

Elbette insan sadece tepkilerinden ibaret değildir. İçinde bulunduğumuz ekonomik, sosyal, biyolojik ve çevresel koşullar da hayatımız üzerinde etkilidir.

Fakat kontrol alanımız açısından baktığımızda, verdiğimiz tepkiler bizi bir sonraki konuma taşıyan en önemli unsurlardan biridir.

Tepkilerimizi iyileştirebilmek adına uyguladığım pratiklerden biri şudur:

Bir olay yaşanıyor ve ben olumsuz bir tepki veriyorum. Sonra durup şöyle diyorum:

“Dur bakalım, olayları bir yazalım.”

Önce gerçeklik olarak ne olduğunu kâğıda yazıyorum.

Ardından şuna bakıyorum:

Ben bunu nasıl anlamlandırdım?

Benim kurduğum anlatı neydi?

Başka bir anlamlandırma şekli olabilir mi?

Aynı olaya başka bir açıdan bakabilir miyim?

Buradaki amaç, her olaya yapay bir şekilde olumlu anlam yüklemek değildir. Olumsuz olan bir şeyi olumluymuş gibi göstermek de değildir.

Amaç, yaşadığımız olay ile o olay üzerine kurduğumuz anlatının aynı şey olmadığını görebilmektir.

Belki daha gerçekçi, daha işlevsel ve bizi bir sonraki adıma taşıyacak başka bir anlatı kurabiliriz.

Bu anlatıyı değiştirebilmek de deneyim tasarımının bir parçasıdır.

Mutluluk da sürecin içinde tasarlanır

Jim Rohn’un çok sevdiğim bir cümlesi var:

“Mutluluk, gelecek için ertelediğiniz bir şey değildir. Bugün için tasarladığınız bir şeydir.”

Bu cümleyi süreç açısından düşündüğümüzde, mutluluğun kazara karşımıza çıkacak veya bütün hedeflere ulaştıktan sonra başlayacak bir son nokta olmadığını görüyoruz.

Sonuç elbette önemlidir.

İngilizce öğrenmek istiyorsak İngilizce konuşabilmek önemlidir. Kilo vermek istiyorsak istediğimiz bedene ulaşmak önemlidir. Bir şirket kuruyorsak şirketin başarılı olması önemlidir.

Fakat hayatımızın büyük bir kısmı sonuçta değil, o sonuca doğru giderken geçer.

Bu nedenle asıl soru sadece “Neye ulaşacağım?” değildir.

Asıl soru şudur:

Bu yolculuğu nasıl yaşayacağım ve bu yolculukta neye dönüşeceğim?

Karakter ve kişilik inşası bağlamında, hayatımızın büyük bir bölümünü dışarıdan belirlenmiş sistemlerin içinde geçiriyoruz.

İlkokul, ortaokul, lise, üniversite… Hepsinin ortak bir özelliği var. Belli süreler içinde tamamlanmaları bekleniyor. İlkokul dördüncü sınıfta iki yıl kalmıyoruz. Üniversiteyi de normal şartlarda dört yılda bitirmeye çalışıyoruz.

Bu sistemlerin çalışmasının önemli nedenlerinden biri, dışarıdan gelen baskıdır. Takvim vardır. Son teslim tarihleri vardır. Bir sonraki sınıfa geçebilmek için yerine getirilmesi gereken şartlar vardır. Geriden geldiğimiz zaman ekstra destek vardır.

Farkında olmasak da bu yapı bizi sürekli hareket ettirir.

Asıl ilginç olan ise mezun olduktan sonra başlar.

Artık kimse bize “Bunu şu tarihe kadar öğren.” demez.

Kimse “Bu kitabı üç ay içinde bitir.” demez.

Kimse “İngilizceni bu yıl geliştirmen gerekiyor.” diye bizi zorlamaz.

Yeteneklerimizi kimse gözlemlemez ve bizi yönlendirmez.

Bir anda tamamen farklı bir sisteme geçeriz.

Kişisel gelişim bağlamında:

• Sistemi belirleyen de biz oluruz.

• Uygulayan da biz oluruz.

• Denetleyen de biz oluruz.

Bu yüzden mezun olduktan sonraki hayatı girişimciliğe benzetiyorum. Girişimcinin üzerinde dışarıdan bir disiplin mekanizması yoktur. Kendi sistemini kendisi kurmak zorundadır.

Öğrenme sürecinde de durum aynıdır.

Özgürlük, Sınırsızlık Değildir

Davranış bilimlerinde dikkatimi çeken kavramlardan biri self-imposed constraints, yani kişinin kendisine koyduğu sınırlar.

İlginç bir şekilde araştırmalar, tamamen sınırsız zaman verilen insanların daha düşük performans gösterdiğini ortaya koyuyor.

Çünkü sınırsız zaman, çoğu zaman sınırsız ertelemeye dönüşüyor.

Çok sevdiğim paradoksal bir söz vardır:

Gerçek özgürlük, hiçbir sınırın olmaması değildir.

Gerçek özgürlük, uzun vadeli hedeflerin doğrultusunda kendine doğru sınırları koyabilmektir.

Bunu destekleyen bir başka prensip de Parkinson Yasası.

Oldukça basit bir cümle söyler:

Bir iş, ona ayırdığınız süre kadar genişler.

İngilizce öğrenmek için kendine beş yıl veren biri çoğu zaman beş yılda öğrenir.

Bir yıl veren bir yıl içinde çok daha farklı çalışmaya başlar.

Dört aylık gerçekçi bir hedef koyan biri ise çalışma sistemini tamamen değiştirir.

Çünkü artık beyin bunu belirsiz bir hayal olarak değil, tamamlanması gereken gerçek bir proje olarak görmeye başlar.

Süresiz Erişim Her Zaman Avantaj Değildir

Bugün internette her bilgiye ulaşabiliyoruz.

YouTube her zaman açık.

Kitaplar elimizin altında.

Platformlarda içeriklere süresiz erişebiliyoruz.

Buna rağmen birçok insan ilerleyemiyor.

Sorun bilgi eksikliği değil.

Sorun zaman baskısının tamamen ortadan kalkmış olması.

“Nasıl olsa yarın da izleyebilirim.”

“Haftaya başlarım.”

“Biraz daha uygun bir zamanı bekleyeyim.”

Ve o yarın çoğu zaman hiç gelmiyor.

Bu yüzden yetişkinlikte öğrenmenin en önemli becerilerinden biri, kendimize ait bir müfredat oluşturabilmek.

Kendi takvimimizi hazırlayabilmek.

Kendi son teslim tarihlerimizi belirleyebilmek.

Çünkü okul bittikten sonra bize bunu yapacak başka kimse kalmıyor.

Zaman Değil, Değer Üretiyoruz

Jim Rohn’un çok sevdiğim bir örneği var.

Aynı mahallede büyüyen, benzer eğitim seviyesine sahip, benzer şartlarda yaşayan iki kişi aynı şirkette işe başlıyor.

İkisi de aynı saat çalışıyor.

Yıllar sonra biri diğerinden çok daha fazla gelir elde ediyor.

Neden?

Daha fazla zaman harcadığı için değil.

Daha fazla değer ürettiği için.

Ekonominin en temel prensiplerinden biri de budur.

İnsanlar çoğu zaman zamanınızı değil, ürettiğiniz değeri satın alırlar.

Peki bunu kendi hayatımıza nasıl uyarlayabiliriz?

Ben uzun zamandır “geometrik hedefler” kavramından bahsediyorum.

Çünkü her çalışma aynı değeri üretmiyor.

Bazı çalışmalar yalnızca tek bir beceriyi geliştirirken, bazıları aynı anda birçok beceriyi besliyor.

Örneğin yazma çalışmaları.

Doğru tasarlanmış bir yazma egzersizi aynı anda düşünmeyi, kelime bilgisini, grameri, konuşmayı ve özgüveni geliştirebilir.

Davranış bilimlerinde buna yakın bir kavram var: skill stacking.

Yani becerileri üst üste inşa etmek.

Bence uzun vadeli gelişimin en güçlü yollarından biri şu: odağınızı hayatınıza daha fazla değer katan alanlara yöneltmek - yabancı dil, yazma, sağlıklı beslenme gibi.

Önce Kendin Üzerinde Çalış

İşinden daha fazla kendin üzerinde çalış.

Çünkü birçok insan bütün enerjisini işine veriyor.

Ama kendisine yatırım yapmayı erteliyor.

İngilizce…

İletişim…

Yazma…

Düşünme…

Disiplin…

Bunların tamamı aslında gerçek sermayemiz.

İşimiz değişebilir.

Sektörümüz değişebilir.

Ama kendimize kattığımız beceriler bizimle kalır.

Bu yüzden sıralama bana göre şöyledir:

Önce ben.

Sonra işim.

Hayatın Dört Mevsimi

Jim Rohn’un hayatı dört mevsim üzerinden anlattığı bir benzetme var.

Kış.

İlkbahar.

Yaz.

Sonbahar.

Kış kaçınılmazdır.

Hayatta krizler olacaktır.

Önemli olan kışı engellemek değil, kış geldiğinde onu yönetebilecek becerilere sahip olmaktır. Düştüğümüz zaman kalkabilmeyi öğrenmektir.

İlkbahar ise fırsatları temsil eder.

Sağlığımız…

Boş vaktimiz…

Enerjimiz…

Öğrenme kapasitemiz…

Bunların hepsi bir gün azalacaktır.

Ve hayat maalesef İlkbaharlar konusunda fazla cömert davranmıyor.

Bu yüzden elimizdeki fırsatları “nasıl olsa sonra yaparım” diyerek ertelememek gerekir.

Yaz, ürettiğimiz değerin hasadıdır.

Fakat hasat etmek kadar onu korumak da önemlidir.

İngilizcede de böyledir.

Öğrenmek kadar kullanmak da gerekir.

Sonbahar ise değerlendirme dönemidir.

Haftalık değerlendirmeler…

Aylık planlamalar…

Altı aylık geri dönüşler…

Bunların amacı sadece geçmişe bakmak değildir.

Asıl amaç, bir sonraki mevsime hazırlanmaktır.

Haftalık Değerlendirmeye Farklı Bir Gözle Bakmak

Bu hafta değerlendirme yaparken kendimize iki soru sorabiliriz.

İlki:

Kendime gerçekten bir zaman sınırı koyuyor muyum, yoksa “bir gün yaparım” diyerek mi ilerliyorum?

İkincisi:

Bu hafta gerçekten değer yoğunluğu yüksek işler mi yaptım, yoksa sadece meşgul müydum?

Çünkü sonunda bizi değiştiren şey, harcadığımız zaman değil.

O zaman içinde nasıl bir insana dönüştüğümüzdür.

Belki de yetişkinlikte öğrenilmesi gereken en önemli beceri budur.

Artık bizi yöneten bir okul sistemi yok.

Kendi sistemimizi kurmak zorundayız.

Özellikle belli bir seviyeye geldikten sonra tekrar başa dönme, yeniden gramer kitaplarına sarılma ya da dağınık kaynaklar arasında kaybolma sorununa farklı bir açıdan bakıyoruz.

Videoda “katmanlı çalışma” adını verdiğim yöntemin mantığını, bu çalışmanın neden sadece okuma ya da dinleme çalışması olmadığını ve doğru uygulandığında İngilizcenin farklı becerilerini aynı anda nasıl beslediğini anlatıyorum.

Ayrıca gramer eksiklerini nasıl daha doğal şekilde fark edebileceğimiz, dinleme ve konuşma becerilerinin neden ayrı ayrı değil birlikte düşünülmesi gerektiği ve bir içeriği sadece izlemek yerine nasıl gerçek bir öğrenme malzemesine dönüştürebileceğimiz üzerinde duruyorum.

Özellikle İngilizcesini belli bir seviyeye getirmiş ama son dönemde gerileme, kopma ya da dağınıklık yaşayan üyeler için çok önemli bir video.

Videoda anlattığım yöntemleri daha sistemli şekilde incelemek isterseniz, hazırladığım 15 sayfalık PDF dokümanına aşağıdan ulaşabilirsiniz.

Ücretli üyelik ile ilgili detaylar burada

Read more

Yılın ilk altı ayını değerlendirirken genelde kendimize çok temel sorular sorarız:

Ne yaptım?

Ne yapamadım?

Neden yapamadım?

Hangi hedeflerim yarım kaldı?

Önümüzdeki aylar için ne planlamalıyım?

Bunlar elbette önemli sorular. Fakat bana göre burada daha derin bir katman var. Bazen sorun hedefi yanlış koymamız değildir. Bazen asıl sorun, hâlâ eski bir normalin içinde yaşamaya devam etmemizdir.

Bu yüzden son altı ayı değerlendirirken sadece “Neleri başardım?” diye sormak yerine, şu soruyu da sormamız gerekiyor:

Çünkü normal olan her zaman sağlıklı olan değildir. Normal olan her zaman doğru olan değildir. Normal çoğu zaman sadece şudur: Ben buna alıştım.

İnsan yorgunluğa alışabilir.

Dağınıklığa alışabilir.

Ertelemeye alışabilir.

Sınırlarını koruyamamaya alışabilir.

Finansal gerginliğe alışabilir.

İngilizce konuşamamaya alışabilir.

Bedensel rahatsızlığa alışabilir.

Enerjisini düşüren ilişkilere alışabilir.

Gerçek düşünme yerine zihinsel gürültüye alışabilir.

“Ben zaten böyleyim.”

“Bende hep böyle oluyor.”

“Bu yaştan sonra normal.”

“Herkes böyle yaşıyor.”

“Ben başka türlü yapamam.”

“Benim karakterim böyle.”

“Benim ritmim bu.”

“Benim gerçekliğim bu.”

Fakat burada çok kritik bir hata başlıyor. Biz çoğu zaman kendi doğamızı değil, eski normalimizi savunuyoruz.

Normal: Hakikat Değil, Alışılmış Gerçeklik

Bu bağlamda “normal” benim için objektif bir hakikatten çok, alışılmış bir algı standardı anlamına geliyor.

Normal, insanın o kadar alıştığı şeydir ki artık onu fark etmez.

Bu yüzden “Bu normal mi?” sorusunu çok dikkatli sormak gerekiyor. Çünkü bazen insan sağlık, gelişim veya hayat kalitesi hakkında değil, sadece alışkanlık derecesi hakkında konuşuyordur.

Eğer yıllarca gergin yaşarsam, gerginlik normal gelmeye başlar.

Eğer yıllarca önemli işleri ertelersem, erteleme karakter gibi görünmeye başlar.

Eğer yıllarca sınırlarımı koruyamazsam, zayıf sınırlar iyilik gibi görünmeye başlar.

Eğer yıllarca İngilizce konuşmazsam, susmak kimlik gibi görünmeye başlar.

Eğer yıllarca içsel bir aceleyle çalışırsam, kaygı üretkenlik gibi görünmeye başlar.

Çünkü eski normal, çoğu zaman yeni hedeften daha güçlüdür.

Yeni hedef der ki: “Ben değişmek istiyorum.”

Eski normal der ki: “Değişebilirsin ama sonunda yine bana döneceksin.”

Eğer eski normal sorgulanmazsa, yeni hedef çoğu zaman eski kaosun üzerine inşa edilir.

Eski Normali Neden Savunuruz?

1 - Normalcy bias

Burada “normalcy bias” kavramı önemli. Normalcy bias, insanın ciddi bir problemi, krizi veya tehdidi küçümsemesi ve her şeyin eskisi gibi devam edeceğini varsaymasıdır.

Bu kavram çoğunlukla kriz ve tehdit durumları için kullanılsa da, kişisel hayatta da benzer bir mekanizma çalışır.

Kişisel hayatta bu çok ince şekillerde ortaya çıkar.

Beden sinyal verir, insan “Bir şey olmaz” der.

Finansal yapı yıllardır düzensizdir, insan “Sonra bakarım” der.

İlişkiler enerjisini düşürür, insan “Herkeste böyle şeyler var” der.

Rutin çalışmıyordur, insan “Şu an sadece yoğun bir dönem” der.

İngilizce yıllardır gelişmiyordur, insan “Ben galiba dile yatkın değilim” der.

Normalcy bias tehlikelidir çünkü sinyali arka plan gürültüsüne dönüştürür. Problem hâlâ çözülmemiştir ama insan artık onu görmemeye başlamıştır.

Tehdit sinyalleri zamanla, televizyonun karıncalı boş kanalının arka plandaki beyaz gürültüsü gibi sıradanlaşır. Rahatsızlık vermeyi bıraktıkça da fark edilmez hâle gelir.

2 - Allostatic load

Burada bir başka önemli kavram daha var: allostatic load. Bu kavram, kronik stresin bedende oluşturduğu birikmiş yükü anlatır. Yani bedenin uzun süre strese, baskıya ve uyum sağlama çabasına maruz kalması sonucu oluşan yıpranma hâli.

Bu bana şunu düşündürüyor: Zihin “Ben buna alıştım” diyebilir ama beden bunun bedelini ödemeye devam ediyor olabilir.

İnsan uykusuzluğa alışabilir.

Ama sinir sistemi bunu normal kabul etmeyebilir.

İnsan kaygıya alışabilir.

Ama beden hâlâ yük altında çalışıyor olabilir.

İnsan sürekli ulaşılabilir olmaya alışabilir.

Ama dikkat, enerji, toparlanma kapasitesi ve bedenin genel dengesi bunun bedelini ödüyor olabilir.

Bu yüzden “Ben buna alıştım” sorusu ile “Bu sağlıklı mı?” sorusu aynı şey değildir.

Bazen normal dediğimiz şey, aslında sağlıksız bir çevreye verdiğimiz uzun vadeli adaptasyondur.

Bitkiyi Değil, Toprağı Değiştirmek

Bu noktada bitki örneğini çok seviyorum.

Bir bitki soluyorsa, biz bitkiyi motive etmeye çalışmayız. Ona “Hadi biraz daha çabala. Daha disiplinli ol. Daha yeşil ol. Kendini toparla” demeyiz.

Toprağa bakarız.

Işığa bakarız.

Suya bakarız.

Havaya bakarız.

Sıcaklığa bakarız.

Ortamına bakarız.

Çünkü bitki çoğu zaman büyüme isteği olmadığı için değil, yanlış ortamda kaldığı için solar.

İnsan da böyledir.

Bazen insan tembel değildir, sadece fazla yük altındadır.

Zayıf değildir, sadece yanlış bir sistemin içinde yaşamaktadır.

Disiplinsiz değildir, sadece dikkatini her gün bozan tetikleyicilerle çevrilidir.

Yetersiz değildir, sadece büyümeyi desteklemeyen bir toprakta büyümeye çalışıyordur.

Bu, insanın hiçbir sorumluluğu olmadığı anlamına gelmez. Tam tersine, sorumluluğu sadece kendini zorlamakta değil, içinde büyüdüğü sistemi de düzenlemekte aramak gerekir.

Ve eğer toprak yanlışsa, yeni bir hedef bitkiyi kurtarmaz.

Yeni hedef koyabilirsiniz.

Yeni bir kurs satın alabilirsiniz.

Yeni bir alışkanlık başlatabilirsiniz.

Yeni bir plan yapabilirsiniz.

Yeni bir defter açabilirsiniz.

Ama eski ortam aynı kalırsa, insan tekrar eski normaline döner.

Bu yüzden bazen asıl soru şu değildir:

“Ben kendimi nasıl daha fazla zorlayabilirim?”

Asıl soru şudur:

Via Negativa: Eksilterek Gelişmek

Burada “via negativa” ilkesi çok güzel oturuyor. Via negativa tarihsel olarak olumsuzlama yoluyla bilme anlamına gelir. Bir şeyi doğrudan “şudur” diyerek değil, “bu değildir” diyerek, yanlış olanı eleyerek anlamaya çalışmak.

Kişisel gelişim bağlamında bunu çok pratik bir şekilde kullanabiliriz.

Biz genelde gelişimi ekleme üzerinden düşünürüz:

Yeni hedef eklemek.

Yeni alışkanlık eklemek.

Yeni kurs eklemek.

Yeni araç eklemek.

Yeni sistem eklemek.

Yeni disiplin eklemek.

Fakat bazen gelişim eklemekle değil, eksiltmekle başlar.

“Daha ne yapmalıyım?” değil, “Neyi artık yapmamalıyım?”

“Hayatıma ne eklemeliyim?” değil, “Hayatımdan neyi çıkarmalıyım?”

“Hangi yeni hedefi koymalıyım?” değil, “Hangi eski normali artık savunmamalıyım?”

“Nasıl yeni biri olurum?” değil, “Daha sağlıklı kapasitemin ortaya çıkmasını ne engelliyor?”

Via negativa bize şunu gösterir: Büyüme her zaman birikim değildir. Bazen büyüme, arınmadır.

Bazen insana yeni bir hedef gerekmez. İnsanın eski normalini savunmayı bırakması gerekir.

Konfor Alanını Eksilterek Genişletmek

Konfor alanını genişletmek denince genelde aklımıza hayata yeni bir şey eklemek gelir:

Yeni bir meydan okuma.

Yeni bir hedef.

Yeni bir cesaret.

Yeni bir hareket.

Yeni bir aksiyon.

Ama buna başka bir açıdan da bakabiliriz.

Mesela bir insan şöyle der:

“İngilizce konuşmuyorum çünkü hata yapmaktan korkuyorum.”

Yüzeyde baktığımızda bu kişiye daha fazla pratik eklemek gerekiyormuş gibi görünür. Ama daha derinde başka bir çalışma vardır: Bu kişinin, hata yapmayı tehdit olarak gören eski normali bırakması gerekir.

Başka biri şöyle der:

“Finansal bağımsızlık istiyorum.”

Yüzeyde daha fazla gelir eklemek gerekiyormuş gibi görünür. Ama daha derinde soru şudur: Hangi finansal, davranışsal ve duygusal normlar bu kişiyi eski seviyede tutuyor?

Bir başkası şöyle der:

“Daha huzurlu olmak istiyorum.”

Yüzeyde meditasyon, spor veya dinlenme eklemek gerekiyormuş gibi görünür. Fakat belki önce sürekli ulaşılabilir olmayı, reaktif yaşamayı, gereksiz yükleri ve her şeye hemen cevap verme alışkanlığını çıkarmak gerekiyordur.

Konfor alanı bazen yeni bir hedefle değil, eski normali savunmayı bırakmakla genişler.

Problemin Kimliğe Dönüşmesi

En tehlikeli nokta, problemin kimliğin bir parçası hâline gelmesidir.

“Şu an bir zorluk yaşıyorum” değil, “Ben böyleyim.”

“Finansal olarak düzenlemem gereken bir alan var” değil, “Ben paradan anlamam.”

“Şu an akıcı konuşamıyorum” değil, “Ben konuşan biri değilim.”

“Sistemim şu an fazla yüklü” değil, “Ben hep başladığımı bırakırım.”

“Sınır koymayı öğrenmem gerekiyor” değil, “İnsanlar beni hep kullanır.”

“Yorgunum” değil, “Yetişkin hayatı zaten böyle.”

Problem kimliğe dönüştüğünde insan çözüm aramayı bırakır. Sorunu, kendisinin bir parçası gibi savunmaya başlar.

Tam bu noktada metakognisyon devreye girer.

Bu bağlamda metakognisyon bize sadece “Bana ne oluyor?” sorusunu değil, daha derin bir soruyu sordurur: Ben bunu neden normal kabul ediyorum?

Bu normal nereden geldi?

Bana böyle yaşamayı kim öğretti?

Hangi ortam bunu destekledi?

Bu normali koruyarak hangi görünmez faydayı elde ediyorum?

Bu normali korumanın bedeli ne?

İçimde hangi parça hâlâ eski sistemi savunuyor?

Dört Adım: Normal, Metakognisyon, Via Negativa, Yeni Normal

Bu fikri basit bir sisteme dönüştürebiliriz.

1. Normal

Önce neyi normal kabul ettiğimi fark ederim.

Benim için ne sıradanlaştı?

Neyi artık fark etmiyorum?

Hangi durum aylar boyunca tekrar ediyor?

Hangi problemleri artık problem olarak bile görmüyorum?

2. Metakognisyon

Sonra buna dışarıdan bakarım.

Ben buna neden alıştım?

Bu ne zaman benim normalim oldu?

Kendime bunu nasıl açıklıyorum?

Nerede kendimi haklı çıkarıyorum?

Bu normalin arkasında hangi eski kimlik var?

3. Via Negativa

Sonra eksiltme sorusunu sorarım.

Neyi çıkarmalıyım?

Neyi artık beslememeliyim?

Neyi artık savunmamalıyım?

Hangi yükler, alışkanlıklar, tepkiler, ilişkiler veya kurallar artık hayatıma hizmet etmiyor?

4. Yeni Normal

Ancak bundan sonra yeni normali inşa ederim.

Ben kim oluyorum?

Artık hangi standardı seçiyorum?

Gelecek versiyonuma hangi rutin yakışıyor?

Hangi ortam bu yeni standardı destekliyor?

Bu sıralama çok önemli.

Önce eski normali görmek.

Sonra neden oluştuğunu anlamak.

Sonra onu destekleyen şeyleri çıkarmak.

Ve ancak bundan sonra yeni normali kurmak.

Çünkü eski kaosun üzerine yeni bir hayat inşa etmeye çalışmak, solan bir bitkiyi aynı yorgun toprağa tekrar dikmek ve farklı bir sonuç beklemek gibidir.

Geçmiş 6 Ayı Nasıl Değerlendirebiliriz?

Bu yüzden sadece “Ne yaptım?” diye sormak yerine, daha derin sorular ekleyebiliriz.

Bedende

Bedenimde neyi normal kabul etmeye başladım, ama bu aslında hayat kalitemi düşürüyor?

Hangi sinyalleri görmezden geldim?

Yorgunluğa, ağrıya, gerginliğe, kötü uykuya veya düşük enerjiye nerede alıştım?

Bedenim son altı ayda bana ne anlatmaya çalıştı?

İlişkilerde

Hangi iletişim biçimlerini normal diye tolere etmeye başladım?

Nerede sınırlarım zayıfladı?

Hangi insanlar veya konuşmalardan sonra enerjim düştü?

Neyi iyilik sandım ama aslında kendimden vazgeçmekti?

Finansal Alanda

Hangi finansal kararları kaygıyla aldım?

Hangi harcamalar, projeler veya yükümlülükler gelecek versiyonumla uyumlu değildi?

Para için yaptığım ama anlam için yapmayacağım şeyler neler?

Hangi finansal normal beni eski sistemde tuttu?

Entelektüel Alanda

Nerede gelişiyormuş gibi göründüm ama aslında derin düşünme üretmedim?

Okudum ama sentezlemedim mi?

Fikir topladım ama sistem kurmadım mı?

Düşünmek yerine bilgi tükettim mi?

Hangi entelektüel alışkanlığım berraklık yerine gürültü üretti?

Ruhsal Alanda

Beni iç pusulamdan ne uzaklaştırdı?

Nerede acele, kıyas, ispat veya reaktiflik içinde yaşadım?

Bende neyi savundum ama bu şey vicdanımı, berraklığımı ve iç yönümü zayıflattı?

Hangi eski normal daha derin yaşamama engel oldu?

Yeni 6 Ayı Planlamak

Böyle baktığımızda planlama da değişir.

Artık sadece yeni hedefler listesi yazmayız.

Önce hangi eski normalleri yeni döneme taşımayacağımızı belirleriz.

Çünkü eski normali yeni döneme taşırsak, yeni dönem kısa sürede eski döneme benzemeye başlar.

Bu yüzden planlamaya üç listeyle başlamak daha doğru olur.

1. Neyi Koruyorum?

Hayatımda şu anda ne çalışıyor?

Finansal olarak bağımsız olsam bile neyi korurdum?

Rutinimin hangi parçaları değerlerimle ve gelecek versiyonumla uyumlu?

Hayatımın hangi yüzdelik kısmı zaten doğru kurulmuş durumda?

Bu çok önemli bir soru. Bazen insan hayatını tamamen değiştirmesi gerektiğini düşünür. Ama finansal bağımsızlığı hayal ettiğimde rutinimin büyük çoğunluğunun aynı kalacağını görüyorsam, demek ki problem yön değil. Problem sürtünme.

Yani çekirdek doğru. Fazlalıkları temizlemek gerekiyor.

2. Neyi Çıkarıyorum?

Ne gürültü oluşturuyor?

Ne enerjimi alıyor?

Neyi anlamdan değil, korkudan yapıyorum?

Neyi hâlâ haklı çıkarmaya çalışıyorum?

Hangi eski normal, yeni hedefimden daha güçlü?

Sistemimin nefes alması için neyin kaybolması gerekiyor?

3. Neyi Ekliyorum?

Ancak bundan sonra ekleme aşamasına geçebiliriz.

Ama burada da çok şey eklemek zorunda değiliz. Bazen bir veya iki unsur yeterlidir.

Eğer gelecek versiyonum bugünkü hayatıma yüzde 90 oranında benziyorsa, bana radikal bir dönüşüm gerekmez. Bana hassas bir ayar gerekir.

Yeni bir hayat değil.

Mevcut hayatın daha temiz, daha berrak ve daha olgun bir versiyonu.

Özgür Olsaydın Neyi Korurdun?

Finansal bağımsızlık burada çok güçlü bir teşhis aracı olabilir.

Burada finansal bağımsızlığı özellikle örnek olarak kullanmamın sebebi şu: Çoğu insan için hayatındaki en büyük baskı alanı paradır. Para konusu çözülmediğinde birçok karar korkuyla, mecburiyetle veya hayatta kalma refleksiyle alınır. Bu yüzden finansal bağımsızlık, kişinin gerçekten nasıl yaşamak istediğini görmek için güçlü bir test olabilir.

Fakat herkes için ana baskı alanı finans değildir. Bazı insanlar için asıl mesele sağlık olabilir. Bazıları için ilişki düzeni, bazıları için ruhsal denge, bazıları için ise zaman, özgürlük veya anlam ihtiyacı daha belirleyici olabilir.

Bu yüzden burada önemli olan sadece “finansal bağımsızlık testi” değildir. Önemli olan, kendi hayatımdaki ana baskı alanını bulup onu bir test olarak kullanmaktır.

• Eğer sağlığım tamamen yerinde olsaydı, nasıl yaşardım?

• Eğer ilişkilerimde sürekli bir gerginlik olmasaydı, nasıl kararlar alırdım?

• Eğer ruhsal olarak daha dengeli ve berrak olsaydım, hayatımdan neyi çıkarırdım?

• Eğer zaman baskısı ortadan kalksaydı, hangi işleri yine yapmaya devam ederdim?

• Hayatımdaki en büyük baskı ortadan kalksaydı, bugünkü normalimden geriye ne kalırdı?

Eğer esas problemim, baskım çözülmüş olsaydı ve ben hayatımın büyük kısmını yine aynı şekilde yaşamak isterdim diyorsam, bu çok güçlü bir işarettir. Demek ki mevcut hayatımın içinde doğru bir çekirdek var. Problem yön değil, sürtünmedir. Yani hayatı tamamen değiştirmek değil, mevcut hayatı baskıdan, gürültüden ve gereksiz yüklerden arındırmak gerekir.

Ama eğer örneğin finansal olarak bağımsız olduğumu hayal ettiğimde rutinim, çevrem, sağlığım, ilişkilerim ve çalışma biçimim radikal şekilde değişiyorsa, bu da başka bir işarettir. O zaman şu an normal sandığım hayat, belki de gerçek değerlerimle uyumlu değildir. Bu durumda mesele sadece birkaç küçük ayar yapmak değil; içinde büyümeye çalıştığım toprağı daha dikkatli incelemektir.

Mesele çiçek için doğru ortamı tespit etmek.

Bu durumda gelişim, mevcut hayattan kaçmak değildir. Mevcut hayatı olgunlaşmasını engelleyen şeylerden arındırmaktır.

Bu yüzden yeni döneme başlarken sadece “Hangi hedefleri koymalıyım?” diye sormak yeterli değildir. Daha derin soru şudur:

Çünkü hedef, nereye gitmek istediğimi gösterir. Normal ise otomatik olarak nereye geri döndüğümü gösterir. Metakognisyon, neden oraya döndüğümü anlamamı sağlar. Via negativa ise eskiye dönüşü besleyen şeyleri sistemden çıkarmama yardım eder.

Bazen gelişimin ilk adımı yeni bir eylem değildir.

Bazen gelişimin ilk adımı, eski normali savunmayı bırakmaktır.

Son aylarda Kitap Kulübü’nde birbirini tamamlayan bir öğrenme yolculuğu izliyoruz.

İlk olarak Pürdikkat ile dikkatimizi nasıl koruyabileceğimizi konuştuk. Çünkü dağınık bir zihin, derin öğrenmenin önündeki en büyük engellerden biridir.

Ardından Niçin Uyuruz ile öğrenmenin yalnızca çalışırken değil, dinlenirken de gerçekleştiğini gördük. Hafıza, uyku ve uzun vadeli öğrenme arasındaki ilişkiyi anlamaya çalıştık.

Sonrasında Atomik Alışkanlıklar ile sürdürülebilir sistemler kurmanın önemini ele aldık. Çünkü büyük değişimler, çoğu zaman küçük ama istikrarlı davranışlardan doğuyor.

Daha sonra Yürümenin Felsefesi ile düşünmenin sadece masa başında gerçekleşmediğini, bazen yavaşlamanın ve yürüyebilmenin de zihinsel üretimin önemli bir parçası olduğunu konuştuk.

Bir önceki kitap kulübümüzde ise Kitapları Nasıl Okumalı kitabını okuduk. O kitap bize daha iyi okumayı öğretti. Bir kitabı sadece bitirmenin değil, onunla düşünmenin, sorgulamanın ve yeni bağlantılar kurmanın önemini gördük.

Şimdi ise bu yolculuğun doğal olarak bir sonraki adımına geçiyoruz.

Çünkü iyi okumak tek başına yeterli değildir.

Asıl soru şudur:

Okuduklarımızı nasıl saklayacağız? Nasıl organize edeceğiz? Ve yıllar sonra onları nasıl yeniden kullanacağız?

Bu ay Kitap Kulübü’nde İkinci Beyninizi Kurun kitabını okuyacağız.

Bu kitabı seçmemizin nedeni yalnızca not tutmayı öğretmesi değil.

Aslında bu kitap, fikir inşa etmeyi öğretiyor.

Ben uzun yıllardır not tutmayı yalnızca bilgiyi kaydetmek olarak görmüyorum. Bana göre not tutmak, düşünmenin kendisidir. Yazmanın temelidir. Öğrenmenin ve Öğretmenin altyapısıdır. Yeni fikirler geliştirmenin en güçlü araçlarından biridir.

Bugün kullandığım birçok kavram, tek bir ilham anında ortaya çıkmadı. Yıllar boyunca okuduğum kitapların, aldığım notların, verdiğim eğitimlerin ve yaşadığım deneyimlerin birbirine bağlanmasıyla oluştu.

• Rutin Mimarisi.

• Mesafe Mimarisi.

• Fikir Mimarisi.

Bunların tamamı, farklı zamanlarda öğrendiğim bilgilerin zaman içinde yeniden birleşmesinin bir sonucudur.

İşte bu kitap tam olarak bunu anlatıyor.

Bilgiyi nasıl yakalarız?

Nasıl düzenleriz?

Nasıl sentezleriz?

Ve en önemlisi, yıllar sonra bu bilgileri kullanarak nasıl yeni fikirler üretebiliriz?

Bence bu konu sadece içerik üreten insanlar için değil, herkes için önemli.

Çünkü ister öğrenci olun, ister öğretmen, ister yönetici, ister bir girişimci. Hayatımız boyunca sürekli bilgi tüketiyoruz. Ancak gerçek gelişim, daha fazla bilgi tüketmekten değil, sahip olduğumuz bilgiyi anlamlı bir sisteme dönüştürebilmekten geçiyor.

Eğitim sisteminde de en büyük eksiklerden biri tam olarak bu.

Bize bilgi öğretiliyor.

Ama bilgiyi nasıl organize edeceğimiz, nasıl ilişkilendireceğimiz ve nasıl yeni fikirlere dönüştüreceğimiz çok daha az öğretiliyor.

Bu nedenle bu kitabı yalnızca “not tutma” kitabı olarak değil, bir öğrenme sistemi, bir düşünme sistemi ve bir fikir üretme sistemi olarak birlikte inceleyeceğiz.

Her zamanki gibi amacımız kitabı bitirmek değil.

Kitabı hayatımızın bir parçası hâline getirebilmek.

Buluşma Tarihi

Bu ayki Kitap Kulübü buluşmamız 30 Temmuz Perşembe günü saat 20:00’de, online olarak Zoom üzerinden gerçekleşecek.

Kitap Kulübü buluşmalarımız her ayın son Perşembe günü yapılmaktadır.

Kitap Kulübü Ücretli Substack Üyeliğine Dahildir

Kitap Kulübü, Substack ücretli üyeliğinin bir parçasıdır.

Ücretli üyeler:

• 📚 Her ay düzenlenen canlı Kitap Kulübü buluşmalarına katılır ve tüm geçmiş kayıtlarına erişebilir.

• 🧠 Öğrenmeyi öğrenme ve yabancı dil öğrenme üzerine hazırladığım Mini eğitimlere erişebilir.

• 🎙️ English on the Go Podcast serisinin PDF çalışma dosyalarına ve ek kaynaklarına ulaşabilir.

Amacımız burada yalnızca kitap okumak değil.

Birlikte daha iyi öğrenmeyi, daha iyi düşünmeyi ve öğrendiklerimizi hayatımızda gerçekten kullanabileceğimiz bir sisteme dönüştürmeyi öğrenmek.

Ücretli Üyeliğe Geç

Ben burada uzun zamandır Rutin Mimarisi kapsamında günlük, haftalık ve aylık değerlendirmelerden bahsediyorum. Çünkü iyi bir rutin sadece yapılacaklar listesi değildir. İnsanın kendi hayatına düzenli aralıklarla bakabilme becerisidir.

Ama yılın yarısına gelirken Rutin Mimarisi’ne bir kavram daha eklemek istiyorum:

Mesafe Mimarisi.

Çünkü bazen sorun, hayatımıza yeterince bakmamamız değildir. Tam tersine, hayatımıza fazla yakından bakmamızdır.

Bir şeye çok yaklaştığımızda onu daha iyi gördüğümüzü zannederiz. Oysa çoğu zaman tam tersi olur. Eyfel Kulesi’nin dibinde durduğunuzu düşünün. Kuleyi değil, demirleri görürsünüz. Kuleyi görebilmek için biraz uzaklaşmanız gerekir.

Hayatta da böyle.

Kendi rutinimizin içinde o kadar fazla boğuluyoruz ki, sadece “demirleri” görüyoruz. Tek tek işleri, yetişmeyen görevleri, aksayan planları, cevaplanmayan mesajları, yapılmayan antrenmanları, düşük motivasyonu görüyoruz.

Ama bütün resmi göremiyoruz.

Buna yakınlık paradoksu deniliyor.

Geri Adım Atmak: Prendre du Recul

Üniversite yıllarında öğrendiğim ve zihnime yerleşen çok güzel bir Fransızca ifade var:

Prendre du recul.

Kelime anlamıyla “geri adım atmak” demek. Ama bu sadece fiziksel bir geri çekilme değil. Zihinsel, duygusal ve felsefi bir geri çekilme.

Bir olayın içindeyken olayın kendisi çok büyük görünür. Bir satış hedefini tutturamamak, beklediğimiz cevabı alamamak, bir planı sürdürememek, bir ilişkide gerilim yaşamak, o an bize bütün hayatımızı kaplamış gibi gelebilir.

Burada amacımız şunu yapmak:

Sübjektif ağırlığımızı objektif ağırlıkla dengelemek

Özel hayatımızda ya da iş hayatında bir kriz yaşadığımızda, bazen olaya gereğinden fazla anlam yükleyebiliriz. Hatta o problemi, gerçek boyutundan daha büyük algılayabiliriz.

Mesela iş yerinde dönem sonu satış hedeflerine ulaşılamadığında, biri bunu sadece bir performans sorunu olarak değil, neredeyse “hayatın sonu” gibi yaşayabilir.

Elbette yaşanan durumu küçümsememek gerekir. Çünkü mikro düzeyde yaşadığımız şey bizim için gerçektir. Benim stresim, benim emeğim, benim hayal kırıklığım, benim geciken planım benim hayatımda önemlidir.

Ama burada dikkat etmemiz gereken başka bir nokta var:

Bir olay önemli olabilir, fakat ona verdiğimiz ağırlık her zaman ölçülü olmayabilir.

Bu yüzden meseleyi birkaç farklı perspektiften değerlendirmek gerekir.

Burada kastettiğim şey şu değil:

Makro, yani evren veya sonsuzluk perspektifinden bakıp “Benim hayatım da, problemim de önemsiz” demek değil.

Tam tersine.

Benim yaşadığım şey benim hayatımın içinde önemlidir. Fakat yine de şu soruları sormam gerekir:

• Bu olay bir hafta sonra bana ne kadar ağır gelecek?

• Bir ay sonra hâlâ aynı yoğunlukta mı hissedilecek?

• Bir yıl sonra bu meseleye aynı yerden mi bakacağım?

Benim “ölçülü bakış açısı” dediğim yer tam olarak burası.

Ne duyguyu küçümsemek.

Ne de duygunun bütün hayatı yönetmesine izin vermek.

Ölçülü bakış açısı, yaşadığımız şeyi inkâr etmeden, ama onun içinde kaybolmadan bakabilme becerisidir.

Devlerin Omuzlarına Çıkmak

Bu noktada Sorbonne Üniversitesi’nin şirketlerde uyguladığı çok ilginç bir programdan bahsetmek istiyorum: Devlerin Omuzlarına Çıkmak.

Bu program özellikle yüksek stres altında çalışan yöneticiler ve CEO’lar için tasarlanıyor. Şirket içinde yoğun bir kriz, baskı veya karar süreci yaşandığında, yöneticiler özel bir odaya alınıyor. Telefonlar, bilgisayarlar ve günlük operasyonel dikkat dağıtıcılar dışarıda bırakılıyor.

O odada yapılan şey ise çok basit ama çok güçlü:

Ağır felsefi metinler okumak ve düşünmek.

Buradaki amaç, şirketin kendi jargonunun içinde dönüp durmak değil. Yani sadece “performans, hedef, KPI, büyüme, kriz yönetimi” gibi kelimelerle aynı problemi tekrar tekrar düşünmek değil.

Amaç, daha büyük düşünürlerin omuzlarına çıkmak.

Platon, Aristoteles, Montaigne, Descartes, Spinoza, Nietzsche, Heidegger gibi düşünürlerin metinleri üzerinden, yaşanan probleme daha geniş bir yerden bakabilmek.

Çünkü bazı problemler, aynı zihinsel seviyede çözülemez. Bazen insanın daha hızlı cevaplara değil, daha yüksek bir perspektife ihtiyacı vardır.

Ben bu yaklaşımı Mesafe Mimarisi açısından çok kıymetli buluyorum.

Çünkü felsefi metinler bize doğrudan “şunu yap” demeyebilir. Ama çoğu zaman çok daha önemli bir şey yapar:

Bize nasıl baktığımızı gösterir.

Yani problem değişmeden önce, problemle kurduğumuz ilişki değişir.

Ve bazen çözüm tam da burada başlar.

Benim 1 Dakikalık Mesafe Rutinim

2010 yılından beri uyguladığım küçük bir rutin var.

Aşırı stresli olduğumda, içinden çıkamayacağımı düşündüğüm bir durumda veya bir şeyi zihnimde gereğinden fazla büyüttüğümü hissettiğimde saatime bakıyorum.

Bir dakika tutuyorum.

Saniye göstergesine odaklanıyorum ve kendime şu soruları soruyorum:

• Şu an neredeyim?

• Ne yapıyorum?

• Ne hissediyorum?

• Bu hissi neye bağlıyorum?

• Şu an yaşadığım şey iki hafta sonra bana nasıl görünecek?

• Bir ay sonra buna nasıl bakacağım?

Bu basit egzersiz yıllardır inanılmaz işime yarıyor.

Çünkü beni olayın içinden çıkarıyor. Kendime dışarıdan bakmamı sağlıyor. Tepki veren kişiyle, tepkinin kendisi arasına küçük bir mesafe koyuyor.

Ve çoğu zaman o mesafe, çözümün başladığı yer oluyor.

Metakognisyon: Düşündüğünü Düşünebilmek

Bu noktada metakognisyon kavramı devreye giriyor.

John Flavell, 1979 yılında metakognisyon kavramını özellikle öğrenme, hafıza ve bilişsel izleme bağlamında sistemli şekilde ele aldı. Basitçe ifade edersek metakognisyon, insanın kendi düşünme süreçlerini fark edebilmesi, izleyebilmesi ve düzenleyebilmesidir.

Sadece düşünmek değil. Düşündüğünü düşünebilmek.

Sadece hissetmek değil. Hissettiğini gözlemleyebilmek.

Sadece harekete geçmek değil. Neden o şekilde harekete geçtiğini fark edebilmek.

Bu yüzden metakognisyonu ben şöyle tanımlıyorum:

Burada mesele kendini yönetebilmek.

Çünkü insan kendi düşüncesini gözlemleyebildiği anda reaktif olmaktan çıkar, proaktif olmaya başlar.

Reaktif insan olayın içine düşer.

Proaktif insan olayı, kendi tepkisini ve olası adımları birlikte görmeye çalışır.

Biliş ve Üst Biliş Arasındaki Fark

• Biliş düzeyi: “Bugün yapılacaklar listemde ne var?”

  • Üst biliş düzeyi: “Ben bu listeyi neden sürekli erteliyorum?”

• Biliş düzeyi: “Bu testte yanlış cevap verdim.”

  • Üst biliş düzeyi: “Bu yanlışı hangi düşünme hatasından dolayı yaptım?”

• Biliş düzeyi: “Bugün yine spora gidemedim.”

  • Üst biliş düzeyi: “Ben spora gitmeyi gerçekten planlıyor muyum, yoksa sadece kendime gitmem gerektiğini mi söylüyorum?”

Yani mesele sadece bilgi sahibi olmak değildir.

Mesele, o bilgiyle nasıl ilişki kurduğunu da görebilmektir.

FAYDA Framework: Metakognisyon Pusulası

Bu düşünceleri daha pratik hale getirmek için bir çerçeve oluşturdum.

Adı: FAYDA Framework.

Bunu bir metakognisyon pusulası gibi düşünebilirsiniz.

F, Farkındalık

Önce olayı çıplak haliyle fark et.

Yorum katmadan.

Örneğin:

“Arkadaşım mesajıma cevap vermedi.”

Bu bir gözlem.

Ama şu bir yorum:

“Beni önemsemiyor.”

İlk adım, olay ile yorumu birbirinden ayırmak.

A, Anlamlandırma

Sonra kendine sor:

“Ben bu olaya nasıl bir anlam yüklüyorum?”

Cevap vermeyen birini hemen “bana küstü” diye yorumlayabilirim. Bir eleştiriyi “başarısızım” diye okuyabilirim. Bir gecikmeyi “her şey kötü gidiyor” diye büyütebilirim.

Ama bunların hepsi olay değil, benim olaya yüklediğim anlamdır.

Y, Yakınlık

Sonra şu soruyu sor:

“Ben bu duruma fazla yakın olduğum için neyi göremiyor olabilirim?”

Belki olay gerçekten büyük değildir.

Belki sadece yorgunumdur.

Belki açım, uykusuzum, kırgınım veya baskı altındayımdır.

Belki de olayın sadece tek bir parçasını görüyorumdur.

Yakınlık arttıkça perspektif daralır.

Bu yüzden bazen çözüm, daha çok düşünmek değil, biraz uzaklaşmaktır.

D, Davranış

Sonra davranışını gözlemle:

“Şu an reaktif mi davranıyorum, proaktif mi?”

Hemen cevap mı yazıyorum?

Savunmaya mı geçiyorum?

Kendimi mi suçluyorum?

Karşı tarafı mı suçluyorum?

Yoksa önce kendi tepkimi gözlemleyebiliyor muyum?

Davranışı değiştirmeden önce davranışı görmek gerekir.

A, Adım

Son olarak küçük bir sonraki adım tasarla.

“Şu an atabileceğim en ölçülü adım ne?”

Bazen cevap vermemek bir adımdır.

Bazen yürüyüşe çıkmak bir adımdır.

Bazen özür dilemek bir adımdır.

Bazen not almak, beklemek, konuşmak veya yeniden planlamak bir adımdır.

Önemli olan, tepkinin otomatik değil, tasarlanmış olmasıdır.

Trafikteki Araba ve Navigasyon Benzetmesi

Bunu şöyle düşünebiliriz.

Arabadasınız. Yoğun bir trafiğe takıldınız. Camdan baktığınızda önünüzde sadece araçlar var. Sıkışmışlık hissi çok gerçek.

Bu biliş düzeyidir.

Ama navigasyona baktığınızda başka bir şey görürsünüz. Trafiğin sadece belli bir bölgede yoğunlaştığını fark edersiniz. Alternatif yolları görürsünüz. Varış süresini görürsünüz. Bütün rotayı görürsünüz.

Bu üst biliş düzeyidir.

Hayatta da zihinsel navigasyona ihtiyacımız var.

Sadece önümüzdeki araca bakarak karar verirsek, panikleyebiliriz. Ama biraz uzaklaşıp rotayı görürsek, seçeneklerimiz olduğunu fark ederiz.

Mesafe Mimarisi tam olarak budur.

Kendi hayatının navigasyonuna bakabilmek.

6 Aylık Değerlendirme İçin Yeni Sorular

Bu yüzden yılın yarısını değerlendirirken sadece şu soruyu sormayalım:

“6 ayda ne yaptım?”

Bu önemli ama yeterli değil.

Bir de şu soruları soralım:

• Son 6 ayda hangi sorunları tekrar tekrar yaşadım ama normalleştirdim?

• Hangi başarılarımı sürekli küçümsedim?

• Hangi korkularımı gereğinden fazla büyüttüm?

• Hangi fırsatları fazla yakın olduğum için göremedim?

• Hangi davranışlarım reaktifti?

• Hangi alanlarda proaktif bir sistem kurmam gerekiyor?

• Hangi konuda sadece demirleri görüyorum, ama kuleyi göremiyorum?

Bence yılın yarısında yapılacak en iyi değerlendirme sadece performans değerlendirmesi değildir.

Bir mesafe değerlendirmesidir.

Çünkü bazen daha iyi bir hayat için daha çok şey yapmak gerekmez.

Bazen sadece biraz geri çekilip, neyin içinde yaşadığını yeniden görmek gerekir.

Ve belki de gerçek gelişim, bu ikisinin kesiştiği yerde başlar.

Mortimer J. Adler’in Kitapları Nasıl Okumalı? kitabı üzerine gerçekleştirdiğimiz Haziran Kitap Kulübü buluşmasının kaydı bu bültende yer alıyor.

Katılamayanlar kaydı buradan izleyebilirler.

Bu buluşmada kitabın klasik anlamda bir özetini yapmadık. Daha çok şu sorular etrafında konuştuk:

Okumak sadece bilgi almak mı, yoksa düşünme biç…

Read more

Bu akşam, 25 Haziran Perşembe saat 20:00’de, Kitap Kulübü buluşmamızı Zoom üzerinden gerçekleştiriyoruz.

Bu ay üzerine konuşacağımız kitap:

Mortimer J. Adler – Kitapları Nasıl Okumalı?

Bu buluşmada klasik anlamda bir kitap özeti yapmayacağız.

Yani kitabı bölüm bölüm anlatıp “kitapta ne yazıyor?” sorusuna cevap aramayacağız. Bunun yerine daha önemli bir soruya odaklanacağız:

Bu kitaptaki önerileri kendi okuma hayatımıza nasıl dahil edebiliriz?

Çünkü benim için Kitap Kulübü’nün temel amacı sadece kitap bitirmek değil. Okuduklarımızı daha iyi anlamak, düşünme biçimimizi geliştirmek ve öğrendiklerimizi günlük hayatımıza taşıyabilmek.

Bu akşam özellikle şu sorular etrafında konuşacağız:

Okuma rutinimizi nasıl daha bilinçli hale getirebiliriz?

Bir kitabı sadece bitirmek yerine gerçekten nasıl anlayabiliriz?

Not alma, altını çizme, tekrar etme ve uygulama süreçlerini nasıl daha verimli kurabiliriz?

Daha aktif, daha derin ve daha seçici bir okuyucu olmak için neleri değiştirebiliriz?

Qurio Academy’de bulunan öğrencilerim bu yayına Qurio üzerinden katılabilirler.
Platformda ilgili duyuru ve bağlantı üzerinden buluşmaya erişebilirsiniz.

Substack üzerinden Kitap Kulübü’ne katılan üyelerimiz ise Zoom bağlantısına bu yazının alt kısmından ulaşabilirler.

📽️ Yayın kayıt altına alınacak. Bu akşam katılamayan üyelerimiz daha sonra kaydı izleyebilecek.

🗣️ Buluşmaya aktif olarak katılıp fikirlerinizi paylaşabilirsiniz. Sadece dinleyici olarak katılmak isterseniz de mikrofon ve kameranızı kapalı tutarak yayına dahil olabilirsiniz.

Kitap Kulübü’ne ücretli üye olarak katıldığınızda geçmiş buluşma kayıtlarına, yeni yayınlara ve mini eğitimlere de erişebilirsiniz. Detaylar burada

Akşam görüşmek dileğiyle.
Rustem

Üyeliğinizi Yükseltin

Read more