Desalniettemin vond ik het toch zonde om geen aandacht te besteden aan het heugelijke feit dat ik deze week voor het eerst in Barcelona was. Het was er op de een of andere manier nog nooit van gekomen, terwijl ik natuurlijk al jaren benieuwd was naar de stad die door zo ongeveer iedereen als DE HORECAHEMEL wordt omschreven. Deze week was het dan eindelijk zover, met dank aan mijn lieve vriend, die me de reis alvast cadeau deed voor mijn naderende dertigste verjaardag. (<3)

Conform verwachting was het hartstikke leuk, en vormden de ploppende flessen cava (ik was op een plek waar er om de minuut wel één open leek te gaan), gekaramelliseerde paella-randjes en churros con chocolate een licht in bedompte tijden. Barcelona bleek inderdaad een steengoede eetstad, al moet je er als vegetariër volgens mij wel beslagen ten ijs komen als je interessant en gevarieerd wilt eten. (Toen ik dit opschreef dacht ik: maar ik heb wél artisjokken gegeten! Tot ik me herinnerde dat zelfs daar een plak guanciale als dekentje overheen lag.)

Enfin, deze vijf eetervaringen torenden er voor mij bovenuit:

• Esqueixada: een typisch Catalaans gerecht van gerapste, gezouten kabeljauw, tomaten, uien, olijfolie, azijn en olijven. Wat ik er vooral briljant aan vond, is dat het ondanks al dat zout en de olie heel fris bleef. Het had iets van ceviche qua eetervaring, maar dan zonder het citrusachtige.

• Een perfect gegaarde tortilla met sobresada (een smeerbare worst van Mallorca) en honing. Mijn vriend omschreef de smaak als ‘haast onfatsoenlijk’: ZO lekker zoet, zout, vet en pittig was het.

• Rozenijs met roze peper. Ik ben sowieso dol op roze peper, en ook hier deed het precies wat rozenijs nodig heeft: het trok het uit de (te) zoet-weeïge hoek.

• Alle toetjes met custard, een goede vriend die schijnbaar vele gezichten kan aannemen: van goxua (een soort kruising tussen creme brulee, trifle en zachte cake) tot crema catalana, natuurlijk.

• Een gazpacho met de kleur van een groene appel, gemaakt met tomaat en meloen. Ik heb zelden zo’n sappige, gladde versie geproefd, met precies de juiste hoeveelheid goede olijfolie.

In deze nieuwsbrief vertel ik je waar ik het gegeten heb, plus wat extra adressen (14 in totaal). Snel een keer gaan hoor!

LLURITU

De esqueixada in kwestie at ik bij LLURITU, een modern en betaalbaar visrestaurant met meerdere locaties, waar je ook prima even snel kunt aanschuiven. Alles wat we aten was kakelvers: de inktvis kwam van de grill met peterselie-olie, en ook het gebakken ei met een berg piepkleine glasgarnaaltjes (gambitas de cristal) kan ik van harte aanraden. Heel lekker, die knisperende garnaaltjes tegen zo’n vette, zachte dooier.

Bar Patata

We liepen deze zaak – en daarmee ook die obscuur lekkere sobrasada-honingtortilla – per toeval tegen het lijf. We waren er al om 19.15 uur en troffen de zaak nog praktisch leeg aan, wat onmogelijk aan de kwaliteit van het eten kan hebben gelegen. Behalve de tortilla aten we een zeer bevredigende portie patatas bravas (moet je toch een keer afvinken) en gehaktballetjes in een stoof van zeekat. Met een glas vermut, natuurlijk.

Read more

De eerste sterfdatum van mijn moeder bracht ik met mijn vriendinnen door in een sushirestaurant. Het had iets weg van een verjaardag, met genoeg cadeaus en aandacht. We spraken nauwelijks over mijn moeder, maar dat hoefde ook niet; afleiding en warmte deden toen ik 16 was al het werk.

In de jaren daarna zag 8 februari er steeds anders uit: ik zat met een vriendin en haar moeder in een pannenkoekenrestaurant, stond op wintersport met studievrienden, of zei er helemaal niets over. De sterfdag voelt in die zin minder als een gebeurtenis dan als een prisma: mijn leven verandert van kleur, maar het glas blijft hetzelfde. Als je ouder wordt verschuift misschien de betekenis, maar de realiteit niet. Het idee dat ik het voor altijd zonder moeder zal moeten doen, veroudert jammer genoeg niet.

Al vijftien jaar zoek ik naar een vaste vorm voor deze dag, een gebaar dat rust geeft. Maar 8 februari blijkt geen ritueel, eerder een meetinstrument. De sterfdatum legt vooral bloot hoe ik erbij sta en wie er nog om me heen is. Ik schommel altijd weer tussen ratio — het is maar een datum — en mijn lichaam, dat vaak al sinds het begin van het jaar op scherp staat. Tussen verwachting en werkelijkheid ook: het loopt namelijk nooit zoals gedacht, hoe graag ik mensen er ook een coherent verhaal over zou vertellen.

Elk jaar voelt het weer alsof er een rouwtrein langsrijdt en iedereen zegt: dit is ‘m, nu instappen! Een sterfdatum is lineair en autoritair, het is dé dag waarop het herdenken moet gebeuren, terwijl rouw juist grillig is. Veel rouwverhalen impliceren dat je ooit iets vindt wat werkt (kaarsen, tranentrekkende muziek!), maar soms werkt niets blijvend, omdat het leven zelf niet stabiel is. Ik zou best willen dat 8 februari automatisch voor een existentieel moment zou zorgen, maar betekenis komt bij mij meestal op willekeurige dinsdagen, niet op de datum die ervoor bedoeld is.

Soms denk ik dat de frictie rondom de sterfdatum de ervaring ís, niet het stilstaan. Dat klinkt misschien ‘armer’, maar het is wel leerzaam. Als alles op zo’n sterfdatum al vastligt, wordt het lastig om buiten dat script te bewegen. Toch blijft het een wipwap: ik wil niet dat mijn verdriet wordt voorgeschreven, maar verlang ook naar iets ceremonieels dat het even van me overneemt. Bij families die jaarlijks een borrel naast het graf drinken voel ik soms jaloezie: minder om het ritueel dan om de bedding eromheen, de vanzelfsprekendheid waarmee hun verlies gedeeld wordt.

Laatst zag ik video op TikTok waarin iemand vrolijk zei: ‘8 februari is een prachtige datum om jarig te zijn.’ Het voelde vreemd intiem: dat mijn zwaarste datum ineens licht werd, bijna feestelijk. Alsof mijn algoritme me per ongeluk een tegenverhaal aanreikte.

Een datum met meerdere levens, ik vond het een troostrijk idee.

Afgelopen november was ik weer in Athene, de stad waar ik in 2024 verliefd op werd. Destijds maakte ik een lijst met 62 tips; deze keer blijft die een stuk korter (15 highlights, om precies te zijn). In de twee weken dat ik er was bezocht ik uiteraard ook favorieten van de vorige keer (Stani! Oikonomou!), en bovendien had ik ’s avonds vaak meer cocoonzin dan restaurantzin. Dat weerhield me er niet van om een aantal nieuwe adressen te ontdekken: van een huiskamerrestaurant aan de rand van de stad tot een Aesop-achtige tempel voor koffie en geur.

Een tip die ik alvast voor de betaalmuur wil meegeven: het laatste weekend kwam mijn vriend langs, die als verrassing een nachtje in het vrij nieuwe Ace Hotel had geboekt. De keten — met onder meer een vestiging in Kyoto — staat bekend om zijn fijne, stijlvolle accommodaties. In Athene ligt het hotel aan het water; niet de meest praktische uitvalsbasis om de stad te ontdekken (je zit zo een half uur in de taxi), maar wél een heerlijke plek om even te ontsnappen aan de drukte. Het hotel ligt aan een lange boulevard met wat heerlijk kneuterige visrestaurantjes, waar je de vangst van de dag eet. Ik heb er enorm van genoten en zou iedereen aanraden om een Athene-trip juist hier te eindigen, om de stad eens van een heel andere kant te ervaren.

Read more

Elk jaar als de dagen korter worden, zoek ik manieren om de herfst en winter iets dragelijker te maken. Dit jaar overwoog ik om een abonnement te nemen op Noma Projects, waarbij je elke drie maanden een doos vol waanzinnige producten uit hun Deense lab ontvangt. Koken met praliné van pompoenzaad of hot sauce van maïs lost misschien niet al je problemen op, maar ik kan me slechtere copingmechanismen voorstellen.

Enfin, in theorie een leuk plan, tot ik op de prijs stuitte: €625 (voor early birds, nog wel).

Dat idee kon dus snel de prullenbak in, want – los van de vraag of zo’n bedrag überhaupt te rechtvaardigen is – heb ik dit seizoen geen budget voor dit soort uitspattingen. Ik wil komend jaar een paar reizen maken dus moet religieus op m’n centen zitten.

Zo ontstond de vraag: wat kan er deze herfst (en winter) wel? Ik besloot een specifieke lijst te maken zonder usual suspects, zoals alles met pumpkin spice latte (te zoet) of een haard (heb ik niet). Ook overdreven dure dingen moesten wijken, zie punt over portemonnee in winterslaap.

Hier gaan we.

1. Ik ben niet vies van een podcastaflevering die existentiële vragen oproept (ik heb laatst met veel plezier naar Grondig Gesprek geluisterd, waarin schrijvers het over het wel en wee van… schrijven hebben) maar het maakt me niet altijd even vrolijk. Opbeurende muziek, in het bijzonder in de ochtend, doet dat wel. Door Tatjana ben ik laatst achter het bestaan van Caroline Polachek gekomen, die met nummers als Bunny Is A Rider veel positiefs met m’n gemoed doet.

2. Op zondag iets groots en hartigs koken zodat ik er maandag nog van kan eten. Dat maakt de zondag zondagger (snap je) en de maandag minder zwaar. Mocht je dit ook overwegen: vrijwel alles met tomatensaus wordt na een nacht in de koelkast alleen maar lekkerder. Maak bijvoorbeeld deze gevulde uien! Of de ‘ndujabonen met hot honey van Bloeme Burema! (zij komt binnenkort trouwens met Een boek over soep, dat wordt waarschijnlijk ook een lekkere winterdeken).

3. Tevens in het kader van eten: ik wil al heel lang de pistachemoppen van Jasmijn Beerthuis maken, uit haar boek EXTRA. Ik schreef het eerder al in NRC, geniale uitvinding.

4. Vaker mijn badjas dragen. Kost geen cent extra maar geeft je wel dat lady of leisure-gevoel aan huis. (Ik kreeg er vorig jaar voor mijn verjaardag eentje van mijn vrienden, van TEKLA. Die kost, verrassing, wel een flinke cent, maar een tip is het wel).

5. Veel leuker om te maken dan een pumpkin spice latte: golden milk. Geeft je, met dank aan de peper, kurkuma en gember, overigens net zo’n opkikker als een kop koffie.

6. Al mijn wollen truien, die inmiddels al enige tijd in een zielige boodschappentas aan het verpieteren zijn, naar de stomerij brengen en dan (hopelijk) het gevoel hebben dat ik een nieuwe garderobe heb. Als jij wel wat te besteden hebt zou ik vooral een trui van babaà kopen (ik heb er in 2024 een in de sale gekocht, en zou ‘m nog wel in vijf andere kleuren willen).

7. Een doosje chocola kopen bij Lait de Choco, dat niet ver van mijn huis zit maar ik op de een of andere manier nog steeds niet bezocht heb. Afgaande op de Instagrambeelden gaat het hier niet alleen om de mooiste chocolade die ik ooit heb gezien, maar ook de lekkerste (bovendien hebben ze saffraan (!) toffees (!) ???)

8. Vorig jaar kreeg ik van mijn schoonzus een handcrème uit Athene cadeau, en sindsdien geloof ik in handcrème (in tegenstelling tot skincare). Niet zozeer omdat je er zachte handen van krijgt, maar omdat die geur direct positief op je gevoel werkt. Ik kan dit niet waterdicht onderbouwen, het is gewoon zo. Omdat ik dit geloof pas sinds kort heb ontwikkeld, heb ik gelukkig nog een hele voorraad liggen (dank cadeaugevers uit het verleden).

   

9. 8 februari is de sterfdatum van mijn moeder, wat per definitie een moeilijke dag is. Na bijna vijftien jaar weet ik dat het me helpt om dat vooraf te erkennen en iets te doen wat me enigszins in contact brengt met mijn lichaam/verdriet (ik heb de kroeg ook geprobeerd, was geen succes). Een massage werkt vaak goed, dus ik denk dat ik mezelf dit jaar op een bezoek aan dit Japan-esque adres aan de Overtoom ga trakteren.

10. Genoeg appeltaart met slagroom eten. Favo Amsterdamse adressen forever: Café Papeneiland en Winkel 43 (duh).

11. Met dank aan TikTok weet ik nu dat je dierbare foto’s (uit photoboots, van analoge camera’s, ga maar door) op talloze waanzinnige manieren kunt inlijsten. Ik zie er een leuk DIY-project in, bijvoorbeeld door een fotolijstje van de IKEA in één kleur te schilderen en er een fotostrip in te doen.

11. Ook opgedaan op TikTok: een country night met je vrienden organiseren, waarbij iedereen één snack/(klein) gerecht uit een land maakt. Als je een keuken kiest met veel groentes en vega-opties – bijvoorbeeld de Libanese, Palestijnse, Turkse of Iraanse – is koken vaak ook nog ‘s budgetproof!

12. Dit lijkt me héél haalbaar: het nieuwe seizoen van Industry kijken. Mocht de winter gevoelsmatig langer duren dan eind maart, hoop ik dat het nieuwe seizoen van Euphoria me uit het slop trekt. Ook zin in: The Drama, een A24 film waarin Robert Pattinson en Zendaya een verloofd (maar, uiteraard, getroebleerd) koppel spelen.

13. Ik weet dat laatkapitalistische koffieketens als Wakuli onafhankelijke koffiebars kunnen wegconcurreren (niet fraai), maar dat neemt niet weg dat Wakuli in mijn optiek wel uitblinkt op koffiegebied. Na mijn peanut butter nitro-verslaving van afgelopen zomer serveren ze deze winter weer een aantal klappers van specials, zoals een Mont Blanc koffie: warme filterkoffie met koud schuim, afgetopt met dungeraspte sinaasappelschilletjes.

14. Meer bouillon maken. Het is ZO ontiegelijk makkelijk (het enige wat je hoeft te doen is al je oude groenteschillen te bewaren en ze een tijdje met specerijen in water te koken) en elke keer wanneer ik het in huis heb, wordt iedere maaltijd er 100x lekkerder van (noodles, rijst, stoofgerechten, sauzen…). Zelfs simpele groenten smaken vele malen luxer als je ze even in bouillon laat sudderen.

15. Slapen met een kruik (of op de bank zitten onder een elektrische deken, wat zo ongeveer een kruik in XXL-vorm is). Ik word er lekker rozig van en dat is een gevoel om te koesteren.

16. Op een crispy vrije winterdag zou ik wel een kop koffie bij Hito, een nieuwe strandtent in Den Haag, willen drinken. Daarna naar de film in het Flora Filmtheater lijkt me eveneens knus.

17. Al mijn voornemens over ‘in het nu leven’ ten spijt: weinig trekt me zo goed de kou door als het voorbereiden van een warme(re) vakantie. Voor het FD ben ik nu bezig met een artikel over hoe ik dat doe, een trip culinair voorbereiden, die zal ik na publicatie even hier delen. (Tipje van de sluier: lekker verdwalen in Youtube).

    Liefs! xx

In december organiseerde ik drie evenementen: een grote kookboekenclub, een kerstdiner met twaalf man en een feestje tijdens Oud en Nieuw. Al is ‘feestje’ misschien een groot woord voor dat laatste, aangezien we uiteindelijk met z’n vijven aan tafel zaten. Een groot deel van de uitgenodigden liet nooit meer iets horen, een ander deel zei op de dag zelf af. Omdat het feestje inclusief eten was, bleef ik achter met een exorbitante uientaart en semi freddo — op restjesgebied geen straf.

Met dit verhaal wil ik die groep niet afbranden (ieder zo zijn redenen), maar wel onderzoeken waarom het mij zo raakte. Dat ik er verdrietig om was, terwijl ik rationeel gezien dacht: godallemachtig, zo erg is dit toch niet? Het deed me afvragen of hosten niet kwetsbaarder is dan we willen toegeven, verstopt onder termen als ‘gezellig’ en ‘vanzelfsprekend’; alsof het allemaal vanzelf ontstaat, ergens tussen Martha Stewart en Pinterest-borden in.

Hoe hosten onderdeel van mijn zelfbeeld werd

Ik zou je niet kunnen vertellen wie me voor het eerst zei dat ik goed kon koken en organiseren, maar het gevoel — een nieuwe golf van erkenning — is me altijd bijgebleven. Waar ik als tiener vaak werd weggezet als ‘klungelig’, werd ik als jonge twintiger opeens iemand die filodeeg in moeilijke vormen kon vouwen, en dat ook nog leuk vond. Het was fijn dat mensen niet alleen mijn eten prezen, maar ook mijn moeite en zorg. Dat ik iets gaf, en dat werd gezien.

Waarom dat prettig was? Misschien omdat ik altijd gevoelig ben geweest voor gezien worden via zorgzaamheid. Iets maken, regelen of geven had vaak een duidelijk effect: de sfeer werd beter, de spanning nam af, ik had een plek. Mede door het opgroeien met een depressieve moeder, en de jaren na haar overlijden, werd het onbewust een manier om mezelf te reguleren. Applaus zoek ik er volgens mij niet in; eerder een bevestiging dat mijn aanwezigheid telt.

De termen ‘hosten’ en ‘kwetsbaarheid’ worden niet vaak met elkaar in verband gebracht, al is het volgens mij een onderstroom die veel mensen herkennen. Ik denk aan vrienden die hun verjaardagsplannen zo lang uitstellen dat er uiteindelijk niets meer van komt, of die liever nooit thuis afspreken. En aan mensen die aan een soort emotionele risicospreiding doen, door hun naasten nooit tegelijk uit te nodigen; omdat hosten, eerlijk gezegd, loodzwaar kan zijn als je gevoelig bent voor disharmonie.

Het is volgens mij niet zo dat mensen bang zijn voor feestjes; ze zijn bang voor wat een feestje over hén zou zeggen. Bovendien is een uitnodiging in feite altijd een klein stukje kwetsbaarheid in een nette verpakking, omdat je ermee aangeeft dat je verbinding met iemand wil maken. Je laat er ook hoop mee zien: dat iemand komt, ja zegt. Jij staat al wagenwijd open terwijl de ander nog kan kiezen.

De kwetsbaarheid van een uitnodiging

‘Maak het jezelf toch niet zo moeilijk,’ zegt mijn vriend soms, wanneer ik roep dat ik nog een gasbrander of een specifieke cocktailprikker nodig heb. Ik begrijp dat advies, maar een beschermingsstrategie die ooit werkte, zet je niet zomaar uit omdat iemand zegt dat het ook eenvoudiger kan.

Tegelijkertijd zou ik dat wél willen, alleen al omdat wat bevestigend werkt vaak ook je zwakke plek is. Je went aan die ‘waardering’ tot ze langzaam deel wordt van je zelfbeeld, een plek waar je je veilig voelt. De afwezigheid ervan voelt dan al snel als verlies. Het raakt niet alleen mijn planning, maar ook de vraag of ik ertoe doe als mens.

Ik weet dat dat overdreven klinkt. Dat veel mensen conflictvermijdend zijn, dat sociale verantwoordelijkheid diffuser is geworden, dat er, zeker rond Oud en Nieuw, eindeloos veel opties zijn. Dat het niets zegt over de waarde van mijn uitnodiging. En dat het deels bij mij ligt: dat ik moet leren hosten zonder iets te willen bewijzen, zonder die stille hoop dat mensen blijven als ik dit soort dingen goed doe.

Toch neemt dat niet weg dat ik me onzeker kan voelen onder die vrijblijvendheid, en mezelf soms vervloek dat ik überhaupt het initiatief heb genomen. Dat ik er dingen door roep als we gaan nooit meer iets organiseren!!!!! of voortaan alleen maar aanschuiven!!!!!

Wat er wél was

Maar toch: hoewel de avond anders liep dan verwacht, was het intiem en gezellig. Betekenisvol hosten, besefte ik later, zit niet altijd in aantallen of in plannen die uitkomen, maar in de aanwezigheid van wie of wat er wel is. In het besef dat zorg, verbinding, iets mag kosten; ook al rust er een impliciete afspraak op dat je het doet zonder er te zwaar aan te tillen.

Want wat was er die avond veel: mijn beste vriendin, die zonder aarzelen zei dat ze erbij zou zijn; mijn vriend, die een quiz maakte waar we hard om lachten; onze hond, slapend onder de tafel, dicht bij onze voeten. En de vriendin, met haar vriend die niemand kende, maar die er gewoon was — met een zak oliebollen en glitterkroontjes.

Misschien is dat wat hosten uiteindelijk vraagt: de moed om iets op touw te zetten, zonder garantie op hoe het uitpakt. En de bereidheid om, als het anders loopt, niet meteen weg te kijken van de teleurstelling, maar ook niet van de schoonheid die zich juist daarnaast aandient.

Toen ik de studenten dit jaar zag, overviel me opeens een soort melancholie. Ik moest denken aan de kleine rituelen van mijn studentenavonden; aan hoe iemand altijd riep dat het bier op was, en we dan met z’n tweeën naar de supermarkt renden voor een nieuwe lading. Aan hoe er altijd wel een onbekende bij zat, die na een uur voelde alsof je elkaar al jaren kende. Aan hoe je je hoofd neerlegde op iemands schoot, stiekem hopend dat het iets betekende; aan het eindeloos zitten in het gras, dat toen op wonderbaarlijke wijze niet onhandig of steenhard voelde.

Nu ik richting de dertig ga, zijn mijn vriendschappen veranderd. Ik heb veel één-op-één vriendschappen, maar geen vaste groep meer waarmee ik zomaar in het park beland. De gesprekken die ik nu voer zijn eerlijker, minder oppervlakkig, maar ook intenser. Iedereen zit in zijn eigen levensfase, met banen, relaties, zorgen. Er is nabijheid die ik koester, maar minder die lichte, dwarrelende energie die in die kringetjes vanzelf ontstond. En hoewel ik niet terugverlang naar vroeger als geheel, mis ik soms wel de vanzelfsprekende plek die die kringetjes innamen, het soort avonden waarin je niet hoefde na te denken over wie je was in de groep, wat je zou delen. Je ging gewoon zitten, en dat was genoeg.

Misschien speelt daar ook een soort (valse) popcultuurnostalgie mee — die gestileerde herinneringen aan groepjes op grasvelden zoals je ze ziet in series, waar iedereen net genoeg schermtijd krijgt en conflicten binnen een aflevering worden opgelost. In werkelijkheid zaten er natuurlijk ook gewoon irritaties en stiltes tussen, en kon ik me soms júist in groepen los voelen van de rest. Wellicht is het ook een vorm van rosy retrospection, de neiging om het verleden achteraf zachter en lichter te kleuren dan het toen voelde.

Waarom is er dan toch die heimwee naar een vorm van verbondenheid waarvan ik weet dat die niet meer zo vanzelf komt, terwijl ik tegelijk ook weet dat die groepsdynamiek niet altijd meer bij me past? Ik heb bewust gekozen voor één-op-één vriendschappen, omdat ik daar meer rust, vertrouwen en aandacht in vond. Dat maakt wel dat er op dit moment geen groep is die de andere kant draagt: een plek waar het lichter kan, met meer lucht, omdat de energie verdeeld is en niet alles meteen op mij of één ander rust. In een groep kan iemand een klein dingetje vertellen en opeens wordt het een running joke, of een avond krijgt onverwacht een wending. Dat is moeilijk te reproduceren in één-op-één, want daar is de focus veel geconcentreerder.

Geen vaste kring meer

Sociologen schrijven vaak dat onze vriendschapsnetwerken in de jaren na de studententijd ‘uitwaaieren’: mensen verhuizen, partnerrelaties worden centraler, en het aantal groepsmomenten neemt af. Vriendschappen verschuiven van toevallige ontmoetingen naar geplande afspraken, iets wat precies de lichtheid van die kringetjes ondermijnt.

Soms vraag ik me af of die kringetjes echt bij die levensfase horen; of het nou eenmaal zo is dat bepaalde vormen van samenzijn oplossen als je ouder wordt; of dat het vooral de context was die ze mogelijk maakte. Of je zoiets opnieuw kunt oproepen, met nieuwe mensen, op een andere plek, in een andere tijd. Uiteindelijk gaat het natuurlijk niet specifiek om met een groep(je) in het park zijn, maar om het gevoel van opgenomen zijn in een groter geheel, de vanzelfsprekende saamhorigheid. Dat is vaak moeilijker vast te houden als je ouder wordt.

Misschien associeer ik kringetjes nog wel het meest met ongefilterde, soms zelfs onhandige energie, het soort losheid dat botst met hoe mijn leven nu is ingericht. Ik leef zorgvuldiger en bewuster, dat minder ruimte laat voor het chaotische samenzijn waarin iedereen zomaar kan aanhaken en blijven hangen. De lichtheid van toen zat dus niet alleen in het kringetje zelf, maar ook in mijn eigen bereidheid om me daarin te verliezen; iets wat ik nu minder vanzelfsprekend doe.

Wellicht zijn de kringetjes niet echt verdwenen, maar moet ik ze op een andere manier leren herkennen. Niet meer als vaste groepen in het park, maar in nieuwe vormen van samenzijn. Een spontaan glas wijn op een balkon, een avond die niet helemaal gepland is, gesprekken die onverwacht ontsporen in lachen. Soms gebeurt het ook bij nieuwe ontmoetingen, wanneer het contact vanzelfsprekend goed klikt. Dan is er even diezelfde lichte golf van spontaniteit.

Wat zou dat een fijn besef zijn: dat de kringetjes nooit echt een plek waren, maar een gevoel dat me telkens opnieuw kan vinden.

Natuurlijk vond ik dat vleiend: het idee dat mijn content – waar ik veel aandacht in stop – bijna als te verleidelijk werd aangemerkt. Je zou kunnen zeggen: missie geslaagd. Toch ligt het niet zo simpel. Haar bericht raakte aan een knoop die me al langer dwarszit.

Ik begon met tips geven omdat ik geobsedeerd ben door culinaire culturen. In zekere zin beschouw ik het als journalistiek en cultureel werk: er zit research en nieuwsgierigheid achter, en ik vind het interessant om naar de juiste vertelvorm te zoeken. Ik houd krankzinnig veel van praten over koken, restaurants en reizen, en wie tipt geeft vindt vanzelf een publiek dat daarin meegaat. Het maakt me heel blij wanneer mensen laten weten dat ze veel hebben gehad aan mijn tips. Dan ontstaat er een gedeelde ervaring, ook al waren we er niet samen. Tips zijn intiemer dan algemene informatie; waardering voelt daardoor ook persoonlijker.

Bovendien geloof ik echt dat je een plek rijker kunt beleven wanneer je vooronderzoek doet, dat ik zelf zo open en divers mogelijk probeer in te steken. Het idee van ‘gewoon wat verdwalen’ heeft voor mij nooit heel romantisch uitgepakt: áls ik dan een straat had gevonden met volle barren of terrassen zat alles vol, of ik kwam er achteraf achter dat ik alleen maar slappe aftreksels van de signature dish(es) van een land had gegeten. Als je veel van eten houdt, is dat jammer.

Maar er spelen ook minder nobele drijfveren mee. In een eerder essay voor het FD schreef ik al: smaak is kapitaal, waardoor dit tiparchief ook een vorm van zelfprofilering is. Tips zijn nooit helemaal onschuldig of altruïstisch, er zit een machtsdynamiek in. Dat is niet per se verkeerd of onmenselijk, maar kan voor mij wel ongemakkelijk voelen. (Zeker als je bedenkt dat mijn tips ook klassenverschillen benadrukken; niet iedereen kan zich reizen naar Rio of Seoul veroorloven.)

Een andere, persoonlijke motor achter het gezoek naar de ‘perfecte’ plekken is dat een strakke reisplanning ook een vorm van controle en beloning biedt. Ik krijg al dopamine van het zoeken, vergelijken en lijstjes maken, want het vooruitzicht is soms bijna net zo lekker als de ervaring zelf. Wanneer ik dan daadwerkelijk in dat zorgvuldig uitgekozen restaurant zit en alles klopt, volgt er een extatisch piekmoment. En dan moet de narratieve beloning nog komen, want het wordt een verhaal dat ik kan doorvertellen, opschrijven, delen. Het is één groot zelfbevestigend project, en soms vraag ik me af of ik net zoveel zou plannen als niemand ooit mijn tips zou zien.

Toen ik terugkwam van mijn laatste vakantie, mijn lijst met tientallen bezochte adressen naast me legde, voelde ik me voor het eerst niet geënthousiasmeerd, maar leeg. Misschien omdat ik besefte dat de drang om altijd maar ‘het beste’ te vinden ervaringen ook verschraalt, niet alleen verdiept. Hoe strakker de dopamineketen, hoe minder speelruimte er is: de thrill is verslavend, maar ook uitputtend.

In dat licht is het misschien hypocriet dat ik zelf lijstjes van dertig plekken deel. Waar houdt inspiratie op, en begint het dwingen tot meer, beter, verder? Dan heb ik het nog niet eens over monocultuur of consumptiedruk. It’s not that deep, zou je kunnen zeggen. Toch vind ik dat je als maker – zelfs als micromaker – moet nadenken over de effecten van je werk. Een tip kan inspireren, maar ook bijdragen aan een probleem. Zelfs met goede intenties kan het delen van een plek enorme rimpels veroorzaken, soms versterkend, soms destructief. Het is een publiek geheim dat alle plekken die Anthony Bourdain bezocht heeft op een of andere manier onherroepelijk veranderden.

Mijn invloed is natuurlijk maar een fractie van die van Bourdain, maar goede tips zullen altijd een paradox in zich meedragen, omdat ze zowel openen als begrenzen. En toch blijf ik ze naar alle waarschijnlijkheid geven, vermoedelijk omdat ik zelf niet zonder kan. Uiteindelijk wil ik ook vertrouwen op de autonomie van de lezer: dat een tiplijst prikkelt, maar niet verplicht.

Als ik denk aan de tips die ik het liefst uitschrijf, zijn het de plekken waar ik me warm of verwonderd heb gevoeld, het gevoel dat je ook na een steengoede film of theatervoorstelling kunt hebben. Misschien is dat wel mijn ultieme motor: delen wat mij raakte, in de hoop dat het jou ook raakt — zonder dat dat hoeft.

Mijn vriend en ik combineerden onze recente reis naar Brazilië (voor Riotips: klik hier) met een week Buenos Aires. De Argentijnse hoofdstad stond al op mijn wensenlijst sinds ik als 21-jarige in Colombia ging backpacken, waar Buenos Aires een geliefd smalltalk-onderwerp bleek. Bijna iedereen die het hele continent had gezien was het meest lyrisch over die stad, voornamelijk vanwege de leuke foodscene en het nachtleven.

Toen we op 5 augustus in Buenos Aires aankwamen, moesten we wel even schakelen: in Brazilië was het ondanks de winter bijna elke dag boven de 20 graden geweest, hier was het écht hartje winter. Althans: een graad of 13, met een crispy zonnetje. Het deerde niet, want toen we vanuit de taxi de muurschilderingen van Maradona, een statige bibliotheek en talloze cafés zagen, waren we direct in onze hum. Het straatbeeld kwam meteen erg veelzijdig op me over, met neoklassieke en art-nouveau gebouwen, straatmarkten en smalle straatjes.

Voor het eten, zo ontdekten we in de loop van de week, gold hetzelfde. Het is een vooroordeel dat je in Buenos Aires alleen maar vlees zou kunnen eten, want er zijn talloze restaurants met sterke invloeden van buiten Argentinië. Pasta, pizza en gelato zijn bijvoorbeeld minstens zo ingeburgerd als steak, omdat er in de 19e en vroege 20e eeuw miljoenen Italianen naar Argentinië zijn geëmigreerd. Maar je vindt er ook horeca met Spaanse, Midden-Oosterse, Joodse en Armeense invloeden, en een bloeiende scene die zich toelegt de vega(n) Argentijnse keuken.

Voor een zoetekauw als ik was het prettig dat koffie en gebak in Buenos Aires een belangrijk sociaal aspect vormen. Ik was behoorlijk onder de indruk van de hoeveelheid oude, historische cafés, die stuk voor stuk op een filmset leken. Medialunes, een soort Argentijnse croissants, kun je bijna overal kopen, idem voor alfajores, koekjes met dulce de leche. Dat maakt wel dat je moet weten wáár je ze moet scoren, want de kwaliteitsverschillen zijn groot.

Dat geldt natuurlijk ook voor andere klassiekers, zoals empanadas, chorípan (broodje chorizo met chimichurri) en Milanesas (gepaneerde schnitzel-achtige lap vlees). Weten waar ik uitstekende uitvoeringen van deze gerechten at? En welke moderne koffiebars en bodegás de moeite waard zijn? In deze nieuwsbrief vind je eenentwintig adressen die ik de moeite waard vind, mocht je ooit die kant op reizen.

I. Koffie / bakkers / zoet

1. Argot Café: een beetje uit het toeristisch centrum, maar wát een charmante, old fashioned plek. Als ik voor langere tijd in Buenos Aires zou zijn, zou ik hier absoluut een accommodatie om de hoek zoeken. Dat zit ‘m deels in het nostalgische interieur (zwart-witte vloertegels, houten bar, brocante), maar ook in de goede patisserie (hier kun je met een gerust hart een medialuna bestellen) en lichte lunchopties. Bovendien was de koffie goed en de bediening erg vriendelijk.

Read more

Toen ik (en daarmee: mijn algoritme) wist dat ik naar Rio zou gaan, kreeg ik dagelijks verborgen stranden, rijen voor Christ the Redeemer en verhitte openluchtfeestjes voorgeschoteld. Veel minder aandacht ging uit naar het eten, op açaibowls, snacks op het strand en caipirinha’s na. Als ik ex-Riogangers vroeg wat ze zoal gegeten hadden, was de dominante reactie: ‘Geen idee, ik weet vooral nog dat ik het tegen vond vallen.’ (Geeft de burger moed, zo’n reactie).

Toch leek het me sterk dat een stad als Rio geen interessante restaurants zou hebben. Brazilië is in bredere zin een gigantisch land, met zesentwintig staten. Die hebben allemaal een ander landschap, dus dat is een steengoede voedingsbodem voor een gevarieerde keuken. Door het slavernijverleden en andere migratiestromen is de bevolking bovendien heel divers, waar, zo las ik op voorhand, een mix van Portugese, West-Afrikaanse en inheemse kookstijlen uit voort is gekomen. Er wonen ook veel Palestijnen, Libanezen, Syriërs, die ook hun eigen smaken hebben meegebracht.

Dat is dan ook precies hoe ik eten in Rio heb ervaren: als smeltkroes. Inheemse smaken kwamen bijvoorbeeld terug in alles met maniok (cassave, dat vaak iets nootachtigs toevoegt), de Libanese in esifha (een hartig deegtaartje), een link met de Afrikaanse diaspora in acarajé (gefrituurde ballen van bonen, o.a. gevuld worden met garnalen). In veel restaurants vind je ook gerechten terug die je in Portugal zou kunnen eten, zoals kroketjes met kabeljauw of inktvisrijst.

Daar moet ik wel bij zeggen: het ‘standaardmenu’ dat je op veel plekken aantreft, draait om een proteïnebron (vaak vlees van de grill, of vis) gecombineerd met bijgerechten. Dingen die je er vaak bij krijgt zijn brocollirijst of feijoda (bonenstoof), pirão (een hele hartige bouillon, gemengd met cassavemeel), friet of salade. Ik werd hier veel blijer van dan verwacht, als het goed wordt uitgevoerd is het een soort hartige AVG on steroids-situatie waarbij je álles tot de laatste drup wilt opslurpen. Maar: ik was blij dat ik ook andere restaurants op mijn radar had, omdat je anders snel in herhaling valt. In die zin snap ik dat sommige mensen Rio op culinair vlak teleurstellend vonden, zeker als je vegetariër bent.

Gelukkig voorkom je dat met enige voorkennis, die ik voor je heb opgedaan. Met deze 24 uitgebreide tips ga je Rio ongetwijfeld beleven zoals ik: als een stad met een enorme culinaire veelzijdigheid, variërend van de beste streetfoodsnacks tot moderne(re) zaken en dé klassiekers die je niet mag missen. Check hieronder maar een fotovoorproefje.

Tot slot: als je Braziliëkriebels hebt, kan ik het nieuwe Braziliaanse kookboek van superster/mijn goeroe Ixta Belfrage (FUSÃO) warm aanbevelen. FUSÃO vangt de culinaire diversiteit van het land ontzettend goed, en geeft een levendig beeld van de smaken die je kunt verwachten. Toen ik haar recepten na mijn reis weer doornam, raakte ik opnieuw onder de indruk: ronduit briljant, de twists die zij aan klassiekers geeft.

I. Ontbijt/koffie

1. Tacacá do Norte én Liga do Açai: Açai, de bes die in het Westen ook vaak wordt gebruikt voor smoothiebowls, is gemeengoed in Brazilië. Het wordt er al eeuwenlang gegeten door inheemse gemeenschappen, lang voordat het hier tot ‘superfood’ werd gebombardeerd. In Rio kun je açai in allerlei versies op elke straathoek vinden, al verschilt de kwaliteit sterk per plek.

   

   Bij een ‘lanchonete’ (een soort snackbar waar je de hele dag terecht kunt) wordt de açaipulp vaak wat meer gezoet, en kun je uit heel veel toppings kiezen (ik kan paçoquita van harte aanraden, een hartige pindatopping). Ik heb bijna elke dag açai gegeten en vond de versies van Taçaca do Norte en Liga do Açai het lekkerst, juist omdat de pulp daar niet zo zoet was. De structuur en temperatuur was ook heel goed, bijna als vla.

2. The Slow Bakery: behoorlijk Europees opgezette bakkerij met meerdere locaties. Je vindt hier zoetigheden die je waarschijnlijk niet vreemd zijn (een amandelcroissant, om maar iets te noemen) maar ook Braziliaanse klassiekers die goed uitgevoerd worden, zoals Pão de Queijo, een klein, befaamd kaasbroodje. Deze broodjes smaken het best als ze net gebakken zijn, en nog warm. Dan is de korst licht krokant, en de binnenkant luchtig, elastisch en vol gesmolten kaas. Ik was er zelf overigens niet per se verknocht aan, voor mij iets te veel dezelfde smaak.

   

   

   Ik vond het drankjesaanbod bij Slow Bakerey voornamelijk interessant, zoals mate com leite (de koude Braziliaanse variant van kruidenthee, getrokken van de bladeren van de yerba-matéplant, gemixt met honing, melk en ijs) en de limonades. Neem bijvoorbeeld de Indiana, waarvoor limoen en citroengras wordt gemixt met masala, ijs, suiker en zout – lekker zoetzuur.

Read more

Vorige week nam ik de proef op de som: niet een week schrijven in een stad, maar in de Nederlandse middle of nowhere. Ik gebruik die term niet lichtvaardig, want de Airbnb lag letterlijk aan een Fries weiland (en houthandel, maar dat klinkt weer minder charmant.) Op geluiden van koeien, insecten en de dichtstbijzijnde boer na was het het grootste deel van de tijd indrukwekkend stil.

Qua eetgelegenheden was dit zo ongeveer de situatie: op een kwartier lopen zat een kleine supermarkt en een bakker. Voor iets warms moest je nog tien minuten verder; naar een pannenkoekenhuis en een snackbar. Dat ik op een dag zou bezwijken voor een croissant of softijsje leek me waarschijnlijk, maar elke dag op en neer zou het schrijfritme niet ten goede komen, vermoedde ik.

Omdat ik mijn Airbnb zo ongeveer had uitgekozen op de keuken (piepklein, maar met veel licht en goede apparatuur) vatte ik het plan op om zoveel mogelijk te koken. Of eigenlijk: voor te bereiden, zodat ik op locatie binnen een handomdraai ontbijt, lunch of avondeten op tafel zou hebben staan. Dat leek me niet alleen praktisch (noem het mentale ontlasting), maar ook een bron van comfort (jezelf iets gunnen wat goed smaakt).

Ik besloot geen vaste maaltijden klaar te maken, maar goed houdbare componenten die in meerdere richtingen konden werken. Zolang je spullen multifunctioneel zijn, kun je later nog alle kanten uit. Een andere voorwaarde: alles moest een hoge smaakdichtheid per lepel of schep hebben, zodat het een ‘eenvoudige’ maaltijd meteen wat sjeu zou geven. Verder is het wel handig als je toolkit dit lijstje een beetje dekt:

• Iets zouts/knapperigs

• Iets zoets/zachts

• Iets fris/zuurs

• Iets pittigs/umami

• Iets rijks/romigs

Hoewel ik dit nu allemaal meenam naar een huisje in Friesland, werkt deze aanpak net zo goed voor een gewone week thuis. Zo hoef je niet elke keer iets ‘volledigs’ te maken, maar voeg je gewoon samen wat er al is. Je bouwt voort op wat er al ligt, en toch voelt het elke dag anders (roept een angstaanjagende parallel met het schrijven van een boek op, lol.) In deze sub gids ik je langs wat ik allemaal maakte, inclusief recepten en ideeën voor hoe je ze slim kunt gebruiken.

Voor we beginnen nog een dienstmededeling: ik ben drie weken op vakantie. Dat maakt wel dat ik daarna bij jullie terugkom met drie (naar ik denk) dikke gidsen, voor Rio de Janeiro, São Paulo en Buenos Aires.

1. Dukkah

Dukkah is een Egyptisch mengsel van noten, zaden en specerijen; lekker over een gekookt eitje, bij yoghurt, op geroosterde groenten of gewoon als crunch op je lunch. Ik maakte een versie met za’atar, pistachenoten, venkelzaad en sumak, uit deze nieuwsbrief van Ottolenghi.

2. Gestoofde pruimen

Gestoofde pruimen zijn zacht, stroperig en een tikje zuurzoet; perfect voor bij je ontbijt (denk: yoghurt met granola/dukkah + munt of basilicum), maar ook lekker bij iets hartigs als geroosterde pompoen of geitenkaas. Ik halveerde acht pruimen en legde ze met het snijvlak naar beneden in een koekenpan met schuimende boter, strooide er zo’n 20 gram suiker over, liet ze zachtjes sissen tot ze vocht loslieten, en bluste af met vier eetlepels rode vermout (madera, cognac of zoete sherry kan ook); het resultaat: een stroperige saus waarin de pruimen hun vorm nét behouden maar boterzacht zijn van binnen. Schrik niet als de pruimen (en het vocht) in de koelkast knalroze kleuren, bij het opwarmen komt de diepe kleur vaak weer terug. Doe dat wel voorzichtig in een pannetje, zodat je het fruit niet kapot kookt.

3.Olijvenspread

Uit de eerder genoemde nieuwsbrief van Ottolenghi maakte ik ook zijn olijvenspread, waarbij koriander (of peterselie) en knoflook aan fijngesneden olijven en olie wordt toegevoegd. Ik at het op brood (met labneh, dukkah en wat granaatappelmelasse), bij een omelet en over de romescopasta die je hierboven ziet, met parmezaanse kaas. Je kunt het ook à la Ottolenghi over wat yoghurt sprenkelen, en het gebruiken als dip voor een pita.

4. Ezme

Ezme is een Turkse, pittige tomatensalsa; fris, zurig, een beetje rokerig en scherp genoeg om iets saais wakker te schudden. Ik gebruikte dit recept, maar er zijn online tal van variaties op te vinden. In Friesland at ik het in een pita (met tahinyoghurt en munt), en bij een omelet.

5. Frambozenvinaigrette

Frambozenvinaigrette is een frisse, zoetzure dressing; ik maakte ‘m door ciderazijn, ahornsiroop, five-spice, olijfolie, een gesnipperde sjalot en een snuf zout te mengen, en daar frambozen door te roeren en ze licht te pletten met de achterkant van een lepel. Het was heel lekker bij deze salade (met kersen, feta, tomaatjes en munt), maar het is ook een goede tegenhanger bij iets aarde-achtigs, zoals een linzen- of kikkererwtensalade. Andere optie: op een sandwich met kaas (geitenkaas, halloumi, als het maar lekker zout en romig is.)

6. Romesco

Romesco is een romige, rokerige saus uit Catalonië van paprika, tomaat, noten en knoflook; een soort kruising tussen pesto en ajvar. Je kunt het als pastasaus eten, maar als dip is het ook heerlijk. Ik at het hierboven met wat opgeklopte feta (goede burrata of ricotta lijkt me ook waanzinnig, maar dit is wat ik had), een halve gegrilde ui en een pita.

Dan! Het wonderschone huisje waar ik in Friesland sliep, voor de betaalde abonnees (love jullie). Ik kan me niet heugen dat ik ooit op zo’n idyllische plek heb geslapen in Nederland, bijna alsof ik in een Disneyfilm zat; maar dan wel met een moderne inrichting.

Read more

Toen ik een tiener was, was ontbijt zelden iets groots. Vaak werkte ik staand een sinaasappel of boterham met kaas weg, om me snel naar school te haasten. De uitzondering was het weekend, waarop mijn vader een zak afbakbroodjes in de oven stopte, elk hoekje van de tafel bedekte met beleg en eitjes naar wens kookte.

Pas rond mijn twintigste ontdekte ik iets nieuws: buiten de deur ontbijten. In het begin voelde dat bijna té decadent, het afspreken voor een croissant of stapel pannenkoeken. Toch was ik meteen verkocht: er zat iets zachts en vrolijks in, alsof de dag nog alle kanten op kon. Het werd een kleine gewoonte, die niet altijd veel hoefde te kosten; regelmatig sprak ik met vrienden bij de IKEA of HEMA af, het was een onderdeel van het doorlopende ‘hangen’ dat die tijd typeerde.

Toch zakte ergens onderweg het ritueel weg, misschien omdat de verrassing er op den duur uit was. Ik leerde zelf beter koken en begon daar ‘s ochtends de voorkeur aan te geven, in plaats van wéér dezelfde avocadotoast of gepocheerde eieren buiten de deur.

Tot! Ik dik vier jaar geleden naar Amsterdam verhuisde. Waar ik in Utrecht vaak uitkwam bij dezelfde paar plekken, struikelde ik hier ineens over de zaken waar het ontbijt pittig, warm of uitgesproken was; met ingelegde groenten, bonenstoof, kruidige sauzen en combinaties die ik tot dan toe alleen bij het avondeten kende. En geweldige bakkerijen, natuurlijk: voor ik het wist zat ik op een dieet van kaneelbroodjes en Madeleines.

Wat een goed ontbijt met me kan doen, voelde ik laatst weer even toen ik met een vriendin buiten de deur at, en echt élk gerecht klopte (ja, scuziiii, de details komen achter de betaalmuur). De zon scheen zacht op onze gezichten, het gesprek gleed van luchtig naar serieus en weer terug, om ons heen zat een bonte mix van mensen die allemaal op hun eigen manier aan het landen waren in de dag. Wat een fijn idee, dacht ik bij mezelf: hoe iedereen er hier toch mooi maar weer wat van probeert te maken.

Dus, hier gaan we: twaalf van mijn favoriete ontbijtadressen in Amsterdam, variërend van klassiekers tot nieuwkomers.

1. The Cottage

Omdat ik in de buurt woon bij The Cottage, waar ontbijt met een Britse slag de boventoon voert, ken ik de kaart haast uit mijn hoofd. Toch blijf ik terugkomen, want de scones (met onovertroffen huisgemaakte jam en chutney) vervelen nooit, deels omdat ze regelmatig specials hebben. Als ik een beetje brak ben bestel ik er hun sausage- of champignonrolls bij met ketchup en mosterd, een bord met kleine, ambachtelijke saucijzenbroodjes, of de omelet met gepekelde chili’s en cheddar (die ook als ik niet brak ben). Ik vind de niet-opgeklopte sfeer hier heel prettig, en alles is echt vers, net-even-anders en duidelijk met liefde bereid. Als je fan bent, loop naderhand dan even naar hun deli verderop, waar je een deel van de producten kunt kopen.

Read more

Sinds enige tijd heb ik er een nieuwe hobby bij: het bestuderen van de eetprogrammering van festivals. Hoewel ik meerdaagse feestjes al een tijdje heb afgezworen (bottom line: ik trek het niet meer), kan ik uren verdwalen in Instagramcarrousels met natuurwijnbarren, sculpturen van opgerolde groenteplakjes en brunches met namen als Once in a blue moon brunch.

Mijn laatste obsessie: het account van het culinaire Vlaamse duo Het Banquet. Voor het festival Horst Arts & Music bedachten Kato Trappers en Jolien van Dijk een eetbare, vegetarische Jardin sauvage met hangende gerechten. Denk: eetbare bloemen, wortels aan touwen, tafels die overwoekerd lijken met planten. Voor een andere editie kwamen ze met een futuristische Stranger Things-achtige situatie, onder meer met eieren in aluminiumfolie en rooksluiers (goed afgestemd op spacende festivalgangers, stel ik me zo voor).

Horst is bepaald geen uitzondering: zo kwam Down the Rabbit Hole vorig jaar voor het eerst met een hoogwaardig pop-uprestaurant (inclusief wijnarrangement en porselein) en bij Lago Lago kun je dit jaar een ‘Italiaans geïnspireerd shared dining menu met live cooking’ reserveren, op touw gezet door de ex-Amsterdamse wijnbar Compartir. Into The Great Wide Open, dat al enige tijd pionier is op dit vlak, kwam vorig jaar met vier ‘menu’s om van te dromen’ (wel waar), o.a. gekookt door restaurant BAK en het leuke culinaire duo Café Soigné, dat met land- en zeegroenten aan het werk ging.

Hoewel friet, loempia’s en bier vermoedelijk nooit van het festivalterrein zullen verdwijnen, valt het op dat eten op sommige festivals niet langer functionele brandstof is. Luxere, diversere foodtrucks zijn inmiddels mainstream, maar ik kan me niet herinneren dat ik festivaleten ooit zó breedgedragen gecureerd heb zien worden. Hoewel Zwarte Cross in 2012 al met een Michelin-pop-up kwam (in 2019 omgetoverd tot Michelin snackmuur, o.a. gevuld met gepocheerde eieren met kaviaar), voelde dat eerder als een gimmicky aanhangsel van het festival dan een inhoudelijk verlengstuk. Hoewel het eten daadwerkelijk goed zal zijn geweest, behoorde het minder tot het artistieke ‘ecosysteem’ van een festival, waarbij de waarde vooral in de ingrediënten zat – minder in de vorm en symboliek.

Wat nu gebeurt, voelt fundamenteel anders. In 2025 draagt eten, net als de muziek of kunstinstallaties, bij aan het grotere verhaal dat een festival wil vertellen. Het wordt als een ‘ervaring’ aangeprezen, waar je niet zelden voor moet reserveren. Toen restaurant Europizza vorig jaar liet weten dat de reserveringen voor hun pop-up (die ook dienstdoet bij Dekmantel) bij Lentekabinet open waren, reageerde iemand ontsteld: ‘Reserveren voor een wijnbar op een festival? Wat voor HME bullshit is dit?’

Botersculpturen, jello shots, huidhonger

Toch is de verschuiving niet zo heel gek, want eten wordt in bredere zin steeds vaker ingezet als medium; niet als randprogrammering of catering, dus, maar als volwaardig onderdeel van het narratief. Toen ik eind vorig jaar bij een feestje van het Young Stedelijk was (een club jonge donateurs die aan het Stedelijk Museum verbonden is, red.) begon die avond met tafels vol botersculpturen en nostalgische jelloshots. En een béétje mode- of beautylabel laat af en toe een fotogeniek diner uit de grond stampen, in New York door de immens populaire Laila Gohar, dichter bij huis door Copain.

Ik kan me voorstellen dat die ontwikkeling deels te maken heeft met de opkomst van de zogenaamde experience economy (Pine & Gilmore, 1999), waarin beleving zelf het product is geworden. In dat kader voldoet eten niet langer alleen als bron van energie, maar moet het ook iets laten voelen. Eten is bij uitstek zintuiglijk, tijdelijk, collectief én lichamelijk – precies de kwaliteiten die nodig zijn om betekenis over te brengen in een digitale (pessimistischer gezegd: afstandelijke) wereld. Die beweging heeft een extra impuls gekregen tijdens en na de pandemie, toen het verlangen naar lichamelijke, gedeelde ervaringen (#huidhonger) alom aanwezig was.

Cultureel visitekaartje

Bovendien: wat je eet (of juist niet eet) heeft bijna altijd iets gezegd over wie je bent en waar je voor staat, maar door visuele platforms wordt dat gegeven behoorlijk versterkt. Consumeren is in de moderne tijd zo ethisch gecodeerd en geladen dat je als festival bijna niet meer wegkomt met een afgeraffeld eetprogramma – gasten eten immers niet alleen een gerecht, maar maken er ook foto’s van, delen het, positioneren zichzelf daarmee binnen een bepaalde culturele esthetiek. Betere geloofwaardige reclame is er niet.

Ik vind het een interessante en leuke ontwikkeling, en voor mij zou het zonder meer een reden zijn om wel een kaartje te kopen. Toch vraag ik me soms af of er ook nadelen aan kleven: zo zijn curated food experiences vaak duur (wie kan het zich permitteren, wie blijft aangewezen op een puntzak friet?), waardoor eten – ooit een democratisch onderdeel van het festival – óók hier een signalerend klasse-instrument wordt. Bovendien kun je je afvragen of die commodificatie van beleving echt leuker is dan beschonken je mond aan een loempia verbranden, soms is het juist het rommelige wat blijft hangen.

Noem het een cliché, maar het beste dat ik ooit op een festival at was een zak Salt & Vinegar-chips, die mijn beste vriendin tussen onze opblaasbedden had neergelegd. Het zout, het vet, het feit dat we het ongegeneerd als ontbijt opschrokten — alles klopte. Ik heb er geen foto van, misschien is dat waarom ik het me nog zo goed herinner.

Hey lieve subscribers! Ik ben Sanne van Rij, journalist, schrijver en dol op tips zoeken en geven. Als ik reis, komen bijna al mijn interesses samen; in eten, moderne cultuur, de manier waarop mensen samenleven. In deze Substack deel ik eet- en drinkadressen die je wat mij betreft zou moeten kennen, maar schijn ik ook mijn licht op andere zaken die ik interessant vind, vaak te plaatsen in het hokje ‘culturele of emotionele observatie’. Volg me op Instagram of TikTok voor meer!

Dertien jaar geleden was ik voor het eerst en laatst in Berlijn. Het was een middelbareschoolreis, drie maanden nadat mijn moeder was overleden. We gingen met onze docenten naar een club (god, wat vonden we dát cringe), en ik sloeg een karaoke-avond over omdat ik te verdrietig was. Ik weet nog hoe ik, lopend in een puberstoet, verlangend naar alle hippe restaurants en koffiebars keek; plekken waar ik in 2012 alleen maar van kon dromen. Het was een gekke trip, waar ik met dubbele herinneringen op terugkijk.

Goddank voor volwassenheid, dus! Wat ik precies van mijn tweede keer Berlijn verwachtte, weet ik niet, maar de stad overtrof alles wat ik me erbij had voorgesteld. Mijn hoogtepunt? Hoe waanzinnig gevarieerd je in Berlijn kunt eten. Vietnamees, Maleisisch, Singaporees, Thais, Indonesisch, Turks, Italiaans, Levantijns, Chinees, Georgisch, Bosnisch, Duits… het zijn zomaar wat keukens die je in deze tiplijst terugvindt. Wat ik vooral mooi vond, was hoe een jonge generatie ondernemers — vaak met een migratieachtergrond of als tweede/derde generatie — traditionele keukens op een vernieuwende manier tot leven brengt. Niet als ‘fusion’, maar als een soort moderne hervertelling van de keuken van hun ouders.

Verder barst het in Berlijn natuurlijk van de minimalistische koffiebars met zelfgebrande bonen, hypergestileerde bakkerijen, fermentatie-nerds, veganistische opties en natuurwijnbarren. De stad heeft een soort rauwe coolness die nergens geforceerd aanvoelt, dat maakt het tot een levendige, creatieve plek. Wil je weten waar je een goddelijk broodje (vega) kebab kunt scoren, een authentiek Turks ontbijt, de perfecte bánh mì en een geglazed, gezouten pistache-ijsje? Hieronder lees je mijn tips.

Read more

Ik ben Sanne van Rij, journalist, schrijver en dol op tips zoeken en geven. Als ik reis, komen bijna al mijn interesses samen; in eten, moderne cultuur, de manier waarop mensen samenleven. In deze Substack deel ik eet- en drinkadressen die je wat mij betreft zou moeten kennen, maar schijn ik ook mijn licht op andere zaken die ik interessant vind, vaak te plaatsen in het hokje ‘culturele of emotionele observatie’. Volg me op Instagram voor meer!

Ooit wees iemand me op de Franse term dépaysement: een ontheemd gevoel dat tegelijkertijd ook inspirerend is. Letterlijk betekent het zoiets als ont-land-ing, maar het is niet hetzelfde als chaos; eerder een paradoxale vorm van rust in een situatie die vreemd voor je is.

Ik moest hieraan denken toen ik, zo’n drie weken na mijn terugkomst uit Seoul, als een bezetene door Airbnb aan het scrollen was. In de weken daarvoor had ik me écht voorgenomen om een paar maanden vanuit huis aan mijn nieuwe roman te werken, in de kamer die ik daar ooit met veel aandacht voor had ingericht. Er staat een grote, moderne computer, dito bureaustoel, op de muren zit een rustgevende kleur.

Het gekke van die kamer, misschien wel van mijn huis in bredere zin, is dat (bijna) alle voorwaarden er kloppen; het is rustig, er is goede koffie, veel licht, stoelen die mijn rug daadwerkelijk ondersteunen. Er is een park voor de deur, waar ik voor en na mijn werk een rondje kan lopen. En, belangrijker nog: ik ben er gelukkig. Je zou zeggen: de ideale plek voor een schrijver, veel beter dan de krukjes/tuinstoelen/harde bedden waar ik het buitenshuis mee doe.

Maar toch - ik heb heus weleens iets thuis geschreven (mijn journalistieke werk doe ik sowieso bijna altijd thuis) maar ik kan niet zeggen dat het makkelijk tot me komt. Sterker nog: ik voel disproportioneel veel weerstand bij het openen van het werkbestand in mijn eigen huis. Als de zinnen dan ook nog moeilijk komen, weet ik heel zeker dat ik pas weer kan schrijven als ik ergens anders ben. Het is bijna alsof ik een afscheid nodig heb van mijn ‘gewoonte-ik’ om te kunnen verbinden met mijn boek, waardoor ik geen rust heb tot er weer zo’n periode van afzondering in zicht is. Dat zal ook met controle te maken hebben: een boekproces is zo diffuus, traag en innerlijk, externe structuren zijn dan behoorlijk welkom als houvast.

Thuis ben je niet neutraal

Toen ik het hier laatst met een vriendin over had, zei ze: “Ik herken dit, want mijn gedachten veranderen meteen wanneer ik weg van huis ben.” Ze vertelde hoe ze in een nieuwe omgeving zintuigelijk wordt geprikkeld door onbekende beelden, geluiden, geuren, indrukken – dat zelfs een stommelde, plakkerige trein al voor een mentale reset kan zorgen. In deze beschouwing van de Volkskrant vertelt hoogleraar cognitieve psychologie Stefan van der Stigchel dat de hersenen sterk reageren op een onbekende context. “Ons systeem gaat pas echt ‘aan’ als je gaat bewegen, als je nieuwe ideeën opdoet in nieuwe omgevingen. Prikkels moeten niet eentonig zijn.”

Films als Eat Pray Love, waarin de protagonist na een scheiding naar Italië, India en Indonesië reist, worden niet voor niks gemaakt. Ze passen bij wat de psychologische Construal Level Theory voorschrijft: dat fysieke afstand helpt om mentale afstand te creëren. In het geval van buitenshuis werken zou je kunnen zeggen: je krijgt letterlijk en figuurlijk meer afstand van je dagelijkse zorgen, routines en verwachtingen. Zo ben je minder gefocust op details, en meer op grotere ideeën of thema’s – een geschenk voor je creativiteit en dieper zelfonderzoek.

Eerder schreef ik dat ik me het meest mezelf voel wanneer ik alleen in het buitenland ben, waar ik een verhoogde mate van autonomie ervaar. Ook voor dit vraagstuk geldt dat je thuis niet neutraal bent; zelfs als er niemand thuis is, leeft het sociale web mee. Toen een lieve, Koreaanse koffiezaakeigenaar me op Instagram succes wenste met mijn roman, realiseerde ik me dat ik in het buitenland niet veel meer ben dan dat: een vrouw die aan haar boek werkt. Alleen dat gegeven, een soort-van-niemendalletje zijn, schept al veel mentale ruimte.

Een verslavend soort helderheid

Daar komt bij: hoewel ik me in het buitenland een ongeluk eet, leef ik een stuk soberder dan thuis. Ik neem weinig spullen mee, maak geen afspraken, ervaar weinig afleiding, ga vroeg slapen. Vaak hoef ik niet eens te praten, op het bestellen van eten na (meestal ook nog ‘s in een andere taal). Die ‘beperkingen’ zijn creatief gezien bevrijdend; minder keuze zorgt voor minder beslisvermoeidheid, minder sociale contacten voor minder mentale ruis. Volgens creativiteitsgoeroe Austin Kleon hebben creatieve mensen tijd nodig to just sit around and do nothing, maar het is de vraag wie die luxe in de praktijk heeft.

Misschien voel ik me daarom zo geroepen om de voorwaarden te manipuleren (de omgeving), en voor rituelen te zorgen (de reis). Wanneer ik dat weet af te dwingen, kan er een verslavend soort helderheid ontstaan, weet ik na een paar succesvolle schrijftrips. Soms denk ik dat mijn hersenen een bepaald patroon hebben geleerd; verplaatsing = opening = inspiratie = voldoening. In die zin is het misschien niet zo gek om – enigszins neurotisch – naar een tijdelijke verhuizing te verlangen, als het zo’n sleutel naar een andere staat is.

Ik schrijf dit dus maar weer vanuit een ‘tiny studio’ in Berlijn, waar ik de tafel en het bed via IKEA-tutorials zelf uit hun rustpositie moest halen. Even herkende ik er op een liefdevolle manier mezelf in: opvouwbaar, verplaatsbaar, uitklapbaar wanneer de tijd rijp is.

Tot de volgende! Dat wordt, je raadt het al, een tipnieuwsbrief over Berlijn. Zo at ik gisteren deze heerlijke manti:

Sinds enige tijd ben ik geobsedeerd door een ijskoffie van Wakuli: de peanut butter nitro (termpje wel). Toen ik het voor het eerst dronk, dacht ik: wtf, hoe máák je dit? De latte was heel romig en zacht, met een subtiele, geroosterde pindakaassmaak. Ondertussen prikte de koffie nog wel door de melk heen, waardoor het eindresultaat niet te zoet was, zelfs een beetje zoutig. Ik durf niet op te biechten hoe vaak ik deze koffie de afgelopen weken heb gehaald, maar ‘bij de vleet’ dekt wel de lading.

Toen ik eens stiekem met de barista meekeek, zag ik hoe ze eerst een flinke scheut pindakaassiroop in het glas schonk. Wat daarna kwam – het ‘nitro’-gedeelte – bleek een stuk ingewikkelder: koude koffie, geïnfuseerd met stikstofgas (niet bepaald iets voor in je noodpakket). Die stikstof zorgt voor een fluweelzachte textuur, bijna als de mousse van een pint Guinness.

Terwijl mijn vriend en ik de stikstofopties voor thuis doornamen (die bleken er weinig te zijn, op een slagroomspuit na), dacht ik: als ik alleen die siroop namaak, kom ik qua smaak waarschijnlijk al een heel eind. Die kun je dan bijvoorbeeld combineren met een romige dalgona coffee (waarbij je instantkoffie opschuimt met wat water en suiker), of een ‘gewone’ iced latte met melk, ijsblokjes en espresso. Je kunt nitrokoffie overigens ook in blikjes kopen, maar dat paste voor nu even niet in m’n bespaarplan.

Bittere noodzaak was het gelukkig ook niet, want met de pindakaassiroop smaakte het eindresultaat al verrassend vergelijkbaar. Extra pluspunt: als je een flesje van die siroop in de koelkast hebt staan, kun je het ook over havermout, dadels of whateveryoulike gieten.

Ik had nog zo’n squeezefles van de IKEA over (sowieso een aanrader - ook handig voor olie en azijn), maar je kunt het natuurlijk ook gewoon in een weckpot of ander afsluitbaar bakje bewaren. Vandaag dus even geen emo sub, maar gewoon: een prettig recept.

Ingrediënten voor de pindakaassiroop (voor ca. 10 koffies):

• 120 g pindakaas (bij voorkeur creamy, ongezoet)

• 120 ml water

• 50 g agavesiroop

• 1/2 tl vanille-extract

• Snuf zout (ik heb Maldon gebruikt)

Bereiding siroop:

1. Doe alle ingrediënten in een pannetje.

2. Verwarm al roerend op laag vuur tot het een gladde, schenkbare siroop is, zo’n 3 - 5 minuten. De siroop dikt nog iets in als hij afkoelt, dus hij moet dus in warme toestand net vloeibaar genoeg zijn om makkelijk uit een knijpfles te gieten. Misschien moet je wat extra water toevoegen als het te snel is ingedikt, de textuur hoeft maar iets dikker dan ahornsiroop te zijn.

3. Laat afkoelen en bewaar in een knijpfles in de koelkast.

Ps. Over een week ga ik naar Berlijn, uiteraard met eetplan op zak. Er komen weer verse tips aan, dus vergeet je niet te abonneren als je op de hoogte wilt blijven.

‘Ik vond ons gesprek nadien ook heel bijzonder,’ mailde ze me later. ‘Dat soort momenten zijn er om te koesteren – dank daarvoor.’

Dit bericht kwam van een wijze, empathische vrouw van achter in de vijftig, die ik had geïnterviewd vanwege haar academische werk. Na het officiële gesprek bleven we nog even hangen voor het café, wat spontaan uitmondde in een persoonlijk gesprek van bijna een uur. We spraken over onze gedeelde, rommelige familiegeschiedenis, ze stelde vragen over mijn boek – en het proces daarachter – die niemand me ooit eerder had gesteld. Toen we afscheid namen, zei ze: ‘Ik vind dat jij al heel ver bent, en niet alleen op werkvlak.’

Op de fiets trok er zo’n warm, gedragen gevoel door me heen dat het me licht ontroerde. Klaarblijkelijk had ze iets gezegd was ik niet gewend was om te horen, zeker niet op zo’n ongecompliceerde, bijna moederlijke manier. Bovendien had haar openheid me verrast, in de volwassen wereld worden zulke ontmoetingen niet dagelijks aangeboden.

In de aanloop naar Moederdag – dit jaar de dertiende keer zonder mijn moeder – moest ik hier opnieuw aan denken. Ik kan me niet herinneren dat ik eerder iets over deze dag schreef, misschien omdat elke gedachte erover niet origineel voelt: dat het een commerciële constructie is, dat het steeds meer voelt als een dag voor collectieve rouw (het lieve, genuanceerdere thinking of you-plaatje is inmiddels ingeburgerd), en dat het iets zichtbaar maakt wat normaal onuitgesproken blijft. Het is misschien wel de enige dag waarop ik heel even weet wie er in hetzelfde schuitje zit als ik.

Dat bracht me bij de volgende vraag: hoe moederloos is mijn leven eigenlijk? In theoretische zin zou je kunnen zeggen: heel. Ik bel mijn moeder al dertien jaar niet meer, ze leest niets van wat ik schrijf, weet niet wat mijn favoriete eten is. Maar toch – moederloos is voor mij niet hetzelfde als zonder moederlijkheid. Zorgzaamheid kan zich óók blijven manifesteren in mensen, gebaren, routines en herinneringen, zonder dat het in traditionele zin over een moeder gaat.

In mijn beleving gaat moederlijkheid niet om wie het doet, maar hoe – daardoor is het iets wat zich kan verplaatsen, wat gedragen en doorgegeven wordt. Tegelijk weet ik natuurlijk ook dat moederlijkheid geen vastomlijnd ideaal is: niet elke moeder is zacht, niet elke vorm van zorg voelt onvoorwaardelijk of veilig, niet iedereen herkent zich in het idee dat moederlijkheid per definitie iets koesterends is. Misschien is het dus preciezer om te zeggen dat ik gevoelig ben voor bepaalde vormen van nabijheid – niet omdat ze vrouwelijk zijn, maar omdat ze iets raken wat ik ooit als moederlijk ben gaan ervaren.

Hoe dan ook: over die situaties nadenken vond ik zo troostrijk dat ik ze op een rijtje heb gezet (god, is dit hopecore?).

Twintig dingen waar ik sinds het verlies van mijn moeder een stukje moeder in vond

1. In de verpleegster die voor het aanvangen van mijn eerste narcose zei: ‘Denk maar aan de kroketten die je hierna gaat eten, want daar ga je zín in hebben.’

2. In mijn schoonzus, die tijdens een stedentrip wel vier keer vroeg hoe het met mijn brandende voeten ging (‘als het pijn doet, pakken we NU de fiets’).

3. In iedereen die ooit een intieme kaart – of gedicht, met kerst of sinterklaas – voor me heeft geschreven. Ik heb ze allemaal in een bak bewaard, die ik af en toe op schoot neem.

4. In alle keren dat mijn vriend een flesje water naast ons bed zette, wanneer ik thuis kwam van een met alcohol doordrongen feestje. En ook: in de grote kleuterfoto van mij die hij – zonder mijn medeweten – op ons toilet hing.

5. In de oud-huisgenoot die mijn (gedeeltelijk) gebroken arm zonder twijfelen in haar laken wikkelde, en me in de nacht naar de spoedeisende hulp bracht.

6. In de vriendin die na het afronden van het manuscript van mijn eerste boek (een, eh, proces) in tranen reageerde: ‘Ik kan niet in woorden uitleggen hoe trots ik op je ben.’ Dat hoefde ook niet, in die reactie vond ik alles wat ik nodig had.

7. In mijn hond, die voordat ik ga slapen altijd nog even op bed komt liggen, en daarna op eigen initiatief weer vertrekt – een familie-achtig ritueel dat me aan vroeger doet denken.

8. In alle vriendinnen die op festivals, ondanks hun eigen drang om te dansen, uren met mij – omdat ik me duf of down voelde – in het gras hebben gezeten.

9. In de mensen die me insmeren met zonnebrand, vooral als het aandachtig gebeurt, ze iets zeggen als: ‘Ik wil geen plekje overslaan.’

10. In de gerechten en/of keukenhandelingen die ik aan mijn moeder verbind, maar nu voor anderen maak (of koop): citroensorbetijs, roti, guacamole.

11. In alle mensen die een krant of tijdschrift kochten, omdat er een stuk van mijn hand in stond.

12. In een collega die de moeite nam me iets warms te mailen, nadat ik iets kwetsbaars had verteld.

13. Wanneer mensen zeggen: stuur me een foto wanneer je – bijzondere – outfit X of Y aan hebt, en me dan overladen met hysterische emoji’s.

14. In de liedjes die ik onbewust nog steeds neurie, pas later beseffend dat mijn moeder die nummers altijd zong – Fire van The Pointer Sisters op één.

15. In alle keren dat mensen – vaak vrouwen – me vroegen om hen te appen bij thuiskomst. Het raakt me misschien wel het meest wanneer iemand zoiets voor het eerst vraagt, omdat het toch zegt: ik let (een beetje) op je.

16. In mijn vader, die al jarenlang krantenartikelen – die hij voor mij interessant acht – naar me mailt, en zo mijn wereld een stukje groter maakt.

17. In enkele vrij specifieke geuren en smaken, zoals benzine (vermoedelijk omdat ik veel met mijn moeder in de auto zat) en softijs (vaak om zo’n ijsje te halen).

18. In de doordachte cadeautjes van mijn schoonmoeder: een notitieboekje, bijzondere bonbons, een bon voor de kookwinkel waar ik het liefst kom.

19. In de zorgzame dingen die ik voor mezelf doe: wandelen, eten laten pruttelen, een oppeppende playlist maken, lezen, goede thee in huis halen, yoga.

20. In alle mensen die me ooit vroegen om foto’s van mijn moeder. Die vraag voelt niet alleen als erkenning voor haar, maar ook als een teken dat onze band een diep niveau van vertrouwen heeft bereikt. <3

Geen stad over de grens roept bij mij zoveel jeugdherinneringen op als Antwerpen. Ik vierde er mijn zestiende verjaardag (in een obscure club, natuurlijk) en gaf er een paar keer per jaar mijn opgespaarde kleedgeld uit, samen met een vriendin. Op zulke dagen fietsten we dwars door de weilanden, de grens over, om in Essen voor een paar euro de trein naar de stad te nemen.

Toch voelt het alsof ik Antwerpen pas de laatste jaren écht heb ontdekt. Ik moest schijnbaar volwassen worden om in te zien dat de stad veel meer is dan de Meir (en dat je die misschien zelfs beter kunt vermijden). Langzaam ontvouwde zich voor mijn ogen een ander Antwerpen: een stad waar je geweldig kunt eten, museumhoppen, en ja, ook winkelen. In veel opzichten oogt het als een grote, artistieke metropool, maar het voelt tegelijkertijd relaxter dan Amsterdam. Of lijd ik hier aan een klassiek geval van het gras-is-altijd-groener-complex?

Hoe dan ook: toen mijn schoonzus vroeg of ik een weekend naar Antwerpen wilde, wist ik wat te antwoorden. We sliepen in het altijd fijne Hotel Pilar, dat een goed terras heeft en een beetje aan The Hoxton doet denken. Gratis subscribers kunnen hier gedeeltelijk lezen waar we dit specifieke weekend aten, betaalde subscribers krijgen inzicht in de volledige lijst, waar ook oude favorieten instaan – in totaal 23 tips sterk.

Een weekend in Antwerpen

Cafeïne en bladerdeeg

• Andy Roasters: we begonnen het weekend met een goede iced latte (en, het moet helaas gezegd, minuscule cappuccino) van het leuke, retro ingerichte Andy Roasters. Boven de bar hangt een bordje met alle beschikbare bonen, variërend van ‘not so fruity’ tot ‘fruity unwashed’ (de ‘boldest category’). Deze zaak ligt om de hoek van het KNSMA, mocht je het met een museumbezoek willen combineren.

• Bakkerij Funk: Scandinavisch ingerichte – en zeer Instagramfähige – vegan bakkerij, waar mensen soms zelfs in de rij staan voor een kaneelbroodje, matcha latte of glas natuurwijn. Van de drie gebakjes die ik proefde vond ik vooral die met bloedsinaasappel en saffraancustard goed, niet te zoet met een lichtbitter randje. De oprichters zitten ook achter kaneelbroodjesketen Have a Roll, waar ze Amerikaanse cinnamon rolls verkopen (die vaak groter, en bedekt met glazuur, zijn). Ik houd meer van de gevlochten variant, maar versies van de grote(re) kaneelbroodjes kun je ook bij Funk kopen.

Lunch

• Camino: ik was hier voor de tweede keer, en het was wederom een succes – deels door het heerlijke zonnige terras, op een idyllisch pleintje. In deze brutalistisch ingerichte zaak serveren ze moderne ‘asian flavors’, wat in dit geval resulteerde in mais van de barbecue (met gochujangboter en ricotta), kool van de barbecue (met miso karamel en opgeklopte tahin), en sashimi van zeebaars (met nuoc mam en shiso). Elk gerecht zat bomvol umami, met veel diepte en balans. Ook verrukkelijk: de chica morada, een drankje met maïs, ananas en kaneel.

• Tinsel: nog zo’n terugkerende favoriet. De gerechten ontstijgen de reguliere brunchkaart, want er wordt volop gewerkt met crunch, zachtheid en rooksmaak. Zo at ik hier de geweldige Tinsel Hotdog – een gegrild worstje op een briochebroodje, aangevuld met bloemkoolcurry, knapperige sla, citroen-peterseliemayo en pinda’s. Ook hier zijn ze een ster in interessante drankjes, zoals de golden soda (bubbelig drankje met sinaasappel, kurkuma en gember) en hibiscus coconut ice tea (lekker zuur door de hibiscus, fris door het kokoswater). Ik wacht op de dag dat er in Amsterdam een drankjesrevolutie komt!

Apéro/avond

Read more

Een kookboek waar van gehouden wordt, ziet er ironisch genoeg het minst goed uit: er zitten vetvlekken op het papier, de hoeken van de kaft zijn licht geblutst, soms lijken de stoofgeuren wel vastgehecht aan de bladzijden. Vijf van de vijfendertig (jep) boeken in mijn kast zijn er zo aan toe, de rest is nog praktisch maagdelijk. Kennelijk heeft niet elk kookboek de gave om een plek in je hart te veroveren, hoe zorgvuldig het ook is vormgegeven.

Ik ga elke maand wel een keer naar Scheltema om kookboeken door te bladeren, en weet vaak na één keer scannen al of er obsessiepotentie is. In de eerste plaats moet ik bijna alles willen koken, het liefst ook de recepten waar geen foto bijstaat (doorgaans de minst aantrekkelijke sectie). In de tweede plaats, en dat is wat minder abstract, moet ik er iets bij voelen.

Het leuke van een kookboek is dat het iets in me kan aanraken wat ik niet vaak meer zo ervaar: verwondering. Niet de volwassen, rationele soort, maar die oude, kinderlijke variant; het gevoel dat er een wereld openklapt die ik nog niet ken, maar waar ik meteen wil instappen. Een goed kookboek herinnert me aan wat het is om zin te hebben in iets – in nieuwe smaken proeven, de recepten voor mijn vrienden koken, nieuwsgierig te zijn. Ik kan ook lyrisch worden van een film of theaterstuk, maar dat is nooit verbonden aan iets wat je zelf kunt doen. Een kookboek nodigt uit tot creatieve deelname, dat maakt het zo bijzonder.

Koken (en eten) is voor mij bijna altijd verbonden aan gevoel - aan mijn stemming, mijn behoeftes, aan hoe de dag me heeft achtergelaten. Soms is het een manier om beter contact te maken met mezelf, alsof ik op die manier weer kan landen in mijn eigen lijf. Het kan ook het tegenovergestelde zijn: dat koken me juist confronteert met een gevoel dat er even níet is. Dat het verlangen ontbreekt, de fut, of de ruimte om iets te willen proeven. Dat maakt het zo intiem: het staat nooit los van hoe ik me voel.

Als ik een tijdje geen zin heb om te koken, kan een nieuw kookboek die impasse doorbreken. Ik ben dan bijna in staat om de auteur met een triljoen praise-handjes te DM’en, zo dankbaar ben ik voor mijn hervonden kookenthousiasme. Toen ik Emma de Thouars een tijdje geleden voor NRC interviewde, zei ze: ‘Mijn mood is heel afhankelijk van hoe lekker ik die dag heb gegeten.’ Dat vat voor mij de kern wel zo’n beetje samen: eten, koken, als het klopt het kan wonderen doen voor je gemoed.

Mijn nieuwe obsessie: kookboek Lugma

Een kookboek dat me onlangs weer in beweging heeft gebracht is Lugma (‘hapje’ in het Arabisch), het solodebuut van Noor Murad. Murad komt uit Bahrein, en brengt in dit boek een ode aan de traditionele smaken waar ze mee opgroeide. Ze woont al jaren in Londen, maar haar kookstijl wordt nog altijd beïnvloed door het Midden-Oosten.

Ik volg Murad al een tijdje, omdat ze zeven jaar lang voor Ottolenghi’s Test Kitchen heeft gewerkt. Ze is tevens co-auteur van het boek Shelf Love, dat stiekem mijn favoriete Ottolenghi-boek is (over gehavende boeken gesproken: dit is er zo een). Murad beschrijft haar kookstijl zelf als vol met ‘vrij krachtige smaken, zeer troostrijke gerechten, een beetje rustiek, en zeker een samensmelting van Oost en West.’ Ze is dol op rijst, dadels, olijfolie en yoghurt, dus die ingrediënten komen veel in Lugma terug.

Lugma is niet alleen heel vegavriendelijk, maar steekt ook allerlei bekende ingrediënten in een nieuw, knallend jasje. Denk aan haloumi met pittige olijven en walnoten, Arabische gebakken bonen met labneh, groentefritters met mango pickle – grootste smaken. Eén van de hoogtepunten vond ik haar lasagne met groene kruiden, snijbiet, yoghurtbechamel en een pittige tomatensalsa. Ik vind je een genie als je een nieuw, treffend lasagnerecept weet te verzinnen, een gerecht dat zich toch wel laat omschrijven als ‘heilig terrein’.

Ik ben verder niet zo’n toetjesmaker (wel een toetjeskóper) maar ga binnenkort gegarandeerd voor die van haar overstag. De chocolade-koffie granita met tahinicrème staat op m’n lijstje, idem voor de Arab Mess; merengue met kardemomroom, pistachenoten en sumakbesjes.

Twee van mijn andere obsessieboeken die ik jullie van harte kan aanraden: MEZCLA van Ixta Belfrage (die in augustus met een boek rondom de Braziliaanse keuken komt, can’t wait) en ITALOPOP van Vanja van der Leeden. Online ben ik vaak fan van de recepten van Molly Baz, die een digitale receptenclub heeft.

Tot slot: zes nieuwe horecazaken in Amsterdam die me kunnen bekoren

Voor betaalde leden: mijn favoriete nieuwe plekken in de stad.

Read more

Toen ik een tijdje geleden een lezing rondom moederschap bijwoonde, vroeg een vriendin bij de naborrel: ‘Denk je tijdens zo’n avond extra veel aan je moeder?’

Ik stond al klaar om ‘ja’ te zeggen, tot ik me realiseerde dat ik haar amper in gedachten had gehad. Voor het eerst in dertien jaar – sinds haar dood – had ik wél aan moederschap gedacht, maar niet direct in relatie tot haar. Waar het woord ‘moeder’ me eerder altijd meteen aan haar deed denken, dacht ik nu aan… mezelf.

Op de fiets naar huis drong het tot me door dat die verschuiving eerder al stilletjes had plaatsgevonden, toen ik opnieuw Gilmore Girls ging kijken. Als twintigjarige raakte die serie me omdat Lorelai en Rory iets symboliseerden dat ik nooit (meer) kon hebben. Ik keek als de dochter die haar moeder was verloren; de vanzelfsprekende nabijheid, de gevatte gesprekken – alles riep het gemis op.

Nu, als 28-jarige, keek ik er opeens anders naar. Misschien omdat ik me er niet meer in spiegelde als kind, maar als vrouw die in theorie ooit zelf moeder zou kunnen worden. Dit keer zag ik er niet alleen het ontbrekende in, maar ook wat ik misschien zou kunnen verbeelden of belichamen - zonder dat ik weet of ik dat kan, of durf.

Mijn kinderwens: hoopvol en precair

Ik heb nu nog geen uitgesproken kinderwens, maar zie mezelf in de toekomst wel met een gezin. Op de een of andere manier raakt dat me de laatste maanden op een existentiële plek, die gelaagder (en serieuzer) voelt dan melancholie of verdriet alleen.

Eerder schreef ik hier over mijn ervaringen met alleen zijn, en hoe het me eigenlijk alleen dan lukt om stress van me af te schudden. Moeder worden vraagt – naar mijn idee – om geworteld zijn; in mijn lichaam, het dagelijks leven, verantwoordelijkheid. Het betekent toch dat je tot op zekere hoogte rustig en stabiel moet zijn, je veiligheid en onvoorwaardelijkheid kunt bieden, ook als je dat zelf niet altijd gekend hebt.

Het besef dat ik iets – een kind – zou oproepen wat zo diep verbonden is met mijn oorsprong, mijn verlies, vind ik beangstigend. Het is niet ‘slechts’ een nieuwe levensfase, maar een mogelijke her-inscriptie van een verhaal dat ooit abrupt is gestopt. Ik weet wat het betekent als een moeder verdwijnt, en dat verlies is voor mij niet abstract; het ligt opgeslagen in mijn lichaam, in mijn verlangen naar onafhankelijkheid én nabijheid, en de angst voor verlies zodra ik liefheb.

Je zou kunnen zeggen: mijn verlangen om moeder te worden is tegelijkertijd een verlangen naar herstel én een angst om te herhalen. Ik zal niet alleen een kind op de wereld zetten, maar ook een nieuwe versie van mezelf. Dat voelt hoopvol, maar ook precair. Geen boek, reis of relatie zal me zo naar binnen dwingen als het moederschap potentieel kan doen. Misschien voel ik ergens intuïtief al aan dat iets in dit scenario mijn hele (overlevings?)systeem kan openbreken, en ik niet weet wie ik dan ben.

Daar komt bij dat het moederschap me überhaupt een diepe overgave lijkt aan aan iets wat zich niet laat regisseren, meten of bevatten, het is een vorm van loslaten (ben ik geen ster in) die zelden ergens anders zo volledig gevraagd wordt. De rauwheid van het fysieke, hormonale, dat lijfelijke proces; dat is niet te tackelen met taal of reflectie, alleen te ondergaan. Kan ik dat wel?

Moet ik ‘af’ zijn?

Soms vrees ik: wil ik dit aankunnen, moet ik wel heel beslagen ten ijs treden. Alsof ik tot op zekere hoogte ‘af’ of opgeruimd moet zijn voor ik moeder mag worden. Juist omdat mijn beeld van moederschap pijnlijk is, lijkt het bijna noodzakelijk dat ik het anders moet doen - beter, veiliger, voller.

Toch probeer ik het de laatste tijd anders te bekijken. Dat het moederschap niet het eindpunt van mijn zoektocht hoeft te zijn, maar er juist een deel van kan worden. Dat zelfs de meest stabiel ogende mensen oude patronen en onzekerheden meedragen – maar dat dat niet betekent dat ze niet liefdevol kunnen zijn. Misschien zit mijn moederschap niet in het hebben van alle antwoorden (wie heeft die wel?), maar in het openstaan voor wat zich aandient.

Soms ben ik bang dat ik verdwijn als ik me overgeef; zachtheid kent geen pantser, alleen openheid. Maar misschien kan het tegenovergestelde ook waar zijn: dat ik mezelf niet verlies, maar juist ruimer word.

Af en toe tik ik weer even september 2021 in mijn filmrol in, de maand waarin ik voor het eerst alleen naar het buitenland ging. Mijn kapsel is er nog dubbel zo lang, ik poseer op kliffen, op traprandjes, met wijn, met bier (alcohol was een thema, schijnbaar). Ik was net vijfentwintig, en compleet gebiologeerd door de toenemende content over ‘soloreizen’: jonge vrouwen die zeiden dat het bevrijdend was om compleet je eigen plan te kunnen trekken. Nieuwsgierigheid won het van de zenuwen, en zo belandde ik drie weken in Italië.

Die eerste vakantie ervaarde ik die bevrijding maar gedeeltelijk: ja, ik werd heerlijk loom van het niksen in mijn eentje, en vond het ook prettig om na tien ongemakkelijke minuten op een strand - zonder enige vorm van lobby - weg te kunnen gaan. Ik genoot van de espresso’s tussen oude hangjongeren, van de treinritjes naar kustplaatsen, maar wist ook niet of ik het echt leuk vond, eerder: neutraal. Meer dan eens verveelde ik me kapot en wenste ik dat er iemand was om mee in de lampen te hangen (voor je zegt: had je dan wat socialer opgesteld, tja, daar had ik óók weer geen zin in).

Achteraf, toen de reis een beetje was ingedaald, dacht ik: misschien moet je een soloreis ook niet op gelijke voet willen plaatsen als een vakantie met gezelschap, maar het waarderen om de andere dingen die het oplevert. In Italië had ik, zonder dat het hoefde, bijvoorbeeld opeens zin om te schrijven – het was dus goed voor m’n creativiteit. Ik kwam ook met een beter, zelfverzekerder gevoel over mezelf terug, omdat het me toch maar mooi was gelukt om mezelf twee weken te vermaken.

Bitterzoete vrijheid?

Toch had ik na die reis niet het voornemen om het nog eens te doen. Dat veranderde toen ik in 2022 begon met het schrijven van boeken, en ik terugverlangde naar mijn lege hoofd uit Italië. Sindsdien ben ik vijf keer alleen weggeweest, variërend van een lang weekend tot twee maanden. Hoewel elk verhaal over alleen op reis gaan inmiddels wel is geschreven (je zou er o.a. realistischer, flexibeler en sterker van kunnen worden) heb ik er recent toch veel over nagedacht, met name over hoe het loskomen van verwachtingen me zowel bevrijdt als angstig maakt.

Die gedachtestroom begon vorig jaar in Athene, waar ik een paar keer at random emotioneel werd. De aanleiding was simpelweg dat ik me gelukkig, of op z’n minst levendig(er), voelde. Niet omdat het een succesvolle ‘vlucht’ was (al heb ik die trips ook zeker gehad), meer vanwege het verdwijnen van mijn gehaaste, soms afwezige inborst. Ik heb regelmatig het idee dat mijn leven maar aan me voorbijraast, ook de leuke dingen, hoe vaak ik het mantra hallo je bent hier nu ook herhaal. In Athene wás ik er gewoon, zonder dat het me moeite kostte. Ik had geen yoga of massages nodig om werkelijk in contact te staan met mijn lichaam, waardoor ik me - hoe prettig mijn thuisbasis ook is - nooit meer mezelf, nooit vrijer, voelde dan tijdens die tijd alleen.

Je zou het een waardevolle ontdekking kunnen noemen, maar toch schuurt het voor mij ook. Het feit dat ik dit gevoel alleen onder deze afgedwongen voorwaarden kan bereiken, zegt ook iets over mijn relatie met de wereld om me heen. Waarom moet ik me in godsnaam loskoppelen van alles en iedereen om in verbinding met mezelf te komen, en wat zegt dat over de ruimte die ik normaal gesproken geef aan mijn eigen behoeftes? Het is een ontdekking waar ik me met vlagen ook schuldig over kan voelen, alsof mijn relaties me onbewust iets onthouden - een soort verraad aan de mensen die ik liefheb.

Ongeremd introvert

Een verklaring zou natuurlijk kunnen zijn dat het helemaal niet aan de mensen ligt, maar aan de manier waarop ik mijn eigen introversie vaak onderdruk. Alleen al de mediawereld vraagt om constante extraversie, het vermogen om jezelf te ‘branden’ voor je werk; een cultuur die ik zowel verrijkend als uitputtend vind. Misschien voelen die trips daarom wel als een dikke hap lucht: omdat ik even ongeremd introvert kan zijn, zonder de angst dat ik iets misloop.

Wanneer ik alleen ben, vallen alle dingen die me enigszins onder druk zetten even weg; soms denk ik dat ik onbewust altijd aan het vechten ben voor mijn bestaansrecht, sinds de zelfdoding van mijn moeder. Door zo’n verlies – specifieker: het verdwijnen van bevestiging van buitenaf – kweek je al snel het geloof dat je je waarde helemaal uit jezelf moet halen, in het bijzonder uit werk en relaties. Zou het alleen zijn in de kern niet kunnen draaien om het loskomen van een externe blik, die ik niet in de laatste plaats op mezelf richt?

In de boekenhit All Fours tuigt de hoofdpersoon een hotelkamer voor zichzelf op, om daar wekenlang te gaan wonen. Toen ik al het absurdisme wegdacht, begreep ik haar wel: in zekere zin verschilt mijn toevluchtsoord in het buitenland niet veel van de hare. Het draait om dezelfde loskoppeling van het bekende, een losheid waarin een ander vorm van aanwezigheid ontstaat. Virginia Woolf schreef in 1929 in het essay A Room of One’s Own al dat vrouwen zowel een letterlijke kamer (om ongestoord te werken) en figuurlijke kamer (intellectuele en creatieve vrijheid) nodig hebben.

Wellicht is het fijnste van een hotelkamer, een reisbestemming, dat het een plek tussen twee werelden in is. Het vertegenwoordigt geen thuis, maar ook geen volledige leegte.

Misschien ligt in die tussenzones, waar ik niet vastlig in een bestaande structuur, nog wel het meest die vrijheid waar ik zo naar verlang.