Ik lig op het strandje. Het strandje is geen strandje, maar ik ga niet zeggen waar of wat het wel is, want dan wordt het te druk. Op het strandje liggen knappe meisjes in zwarte of bruine bikini’s, ik denk dat ze aan pilates doen. Mensen die schrijven in boekjes, waarvan m’n zusje ze “pick-me” zou noemen (zijn ze misschien ook wel). En voor mij ligt misschien mijn oud collega, ik heb m’n lenzen niet in, maar als het wel zo is, gaan we voor negeren met consent. Op een boot lijkt Mara Grimm langs te varen, maar door gebrek aan sterktecorrectie in m’n ogen kan het ook een andere vrouw zijn met krullend haar en een grote witte Parijse blouse. Italiaanse toeristen vragen aan de knappe meisjes of ze zonder shirt de stad in mogen (in Italië krijg je daar boetes voor). De pilatesbikini's prijzen vervolgens elkaars Engels.

Het plannen van de zomer bezorgt de Amsterdammer zweet bovenop de hittegolf. Je kan wegvluchten of vanavond naar De Parade, ik geef je tips. Fijne zomer.

Tips: Amsterdam

De Parade

• Onderhandelbaby’s - AMS di 28 t/m vr 31 juli
  Dit is fantastisch. In Onderhandelbaby’s spelen Sophie Höppener, Pepijn Schoneveld en Eelco Smits verschillende mensen die op hun eigen manier invulling proberen te geven aan hun kinderwens. Co-ouder onderhandelingen, spermadonor keuzes en draagmoederaanvragen. Dromen vallen aan diggelen, nieuwe vriendschappen ontstaan, glazen 0.0 worden woedend in gezichten gegooid.

• WE HEBBEN NIETS TE VIEREN - AMS di 28 t/m vr 31 juli

  Perfect voor mensen met een korte spanningsboog! Een artistieke all you can eat experience!

• Le Petit Privilege - AMS do 30 juli t/m di 4 aug
  ’Radix, die vanwege zijn adellijke achtergrond nog steeds aanspraak meent te maken op de Franse troon, haalt als jongen uit Heemstede op buitengewoon grappige wijze zijn sociale privileges door de mangel.’ Parool

• HELLO ITS ME - AMS za 1 t/m di 4 aug
  Moos, Felix, Koude_Karel64 (Sjoerd) en Piet staan voor een slagboom. Daarachter wacht hun nieuwe leven: off-grid met een moestuin en rust in hun hoofd. Het betere leven. Maar de slagboom blijft dicht. Hoe langer ze blijven staan, hoe minder duidelijk wordt wie er eigenlijk nog doorheen wil. ★★★★ Volkskrant

• A Healing for the World - AMS za 1 t/m di 4 aug
  Genezen, dat is toch hetzelfde als beter worden? Niet volgens spiritual healer Lucien Vandenbroucke. In deze flashy jaren 70 talkshow vol primaire kleuren legt de gladde presentator Rudi Nijenhuis hem het vuur aan de schenen. Een voorstelling voor alle zielen die beter willen worden. En dat is iedereen. Want volgens Lucien zijn we allemaal ziek, van de wereld.

• De Ratelaar Rapsodie - AMS do 30 juli t/m wo 5 aug
  Sebbe Poll (De Ratelaar) doet al drie jaar onderzoek naar de afvalwereld en werkte een jaar als vuilnisman. In deze Rapsodie neemt hij je mee naar de mysterieuze, ontoegankelijke wereld van het afval.

• ARENDS - AMS za 1 t/m wo 5 aug
  In ARENDS verwelkomen de Poezieboys en de punk-poëtische theatergroep ECHO je op een gierige, magere, zelfsaboterende, maar ook speelse en humorvolle avond over dichter Jan Arends.

• Moord op de Parade - AMS wo 5 t/m zo 9 aug
  Bij gebrek aan beter heeft het politiebureau rechercheurs-duo Khamissadine en Sami gestuurd om vanavond onderzoek te verrichten. Wij vragen u mee te werken en waakzaam te blijven voor signalen van de drie vermiste hoofdverdachten; zijn weduwe Kiki, Filippe van De Snoep en onze op zes-na-favoriete beveiliger Erik.

• Amfibie - AMS wo 5 t/m zo 9 aug
  Waarom ik de nacht met een kikker door wil brengen. In een wereld waarin onze identiteit continu gevormd wordt door projecties van buitenaf, is Thor Braun moe geraakt van zichzelf en de mensen om zich heen. Hij verlangt naar de onschuld van een eenzame kikker, diep verstopt onder de bladeren van het Amazonewoud.

• Kunstwacht - AMS do 6 t/m zo 9 aug
  ‘In Kunstwacht van theatergroep Dronken Mensen vormt een plichtmatig stuk rotondekunst aanleiding voor een vrolijk-ironische verkenning van het verschil tussen hoge en lage kunst.’ ★★★ Volkskrant

Omschrijvingen van de voorstellingen via De Parade. De Parade staat ook nog in Utrecht van 14 t/m 30 augustus en ga daar dan zeker naar de voorstelling Hemelratten. (Ik heb een nog uitgebreidere lijst met tips per dag, DM maar als je die wil.)

Niet op De Parade

• Angels in America - ITA - 28 aug '26 t/m 30 aug '26
  Een van de beste stukken die ik vorig seizoen zag. In het verhaal grijpt de aidsepidemie om zich heen, maar wordt door de conservatieve regering doodgezwegen. Ivo van Hove is niet meer betrokken bij het gezelschap, maar het is goed nieuws dat zijn bewerking wederom wordt teruggehaald. Schrijver van het toneelstuk Tony Kushner bestempelde de uitvoering van ITA als zijn favoriete versie en Hans Kesting ontving voor zijn rol de Louis d’Or. Angels in America is een ode aan het menselijk vermogen zich aan te passen, te veranderen en zo te overleven.

• Nederlands Theater Festival - 3 t/m 13 september

  Iedereen met FOMO kan z’n hart ophalen tijdens het Nederlands Theater Festival (NTF). De grote succesvolle voorstellingen van afgelopen theaterseizoen worden tijdens dit festival opnieuw vertolkt. Mijn tips: The Actor (Florian Myjer), Prophet Song (ITA Ensemble), Millennial I VREDE (Theater Oostpool) en Phaedra in vlammen (Het Nationale Theater).

• Fiep Westendorp - Rijksmuseum - 19 juni t/m 13 september

  ‘Het zijn details die je als kind uiteraard nooit hebt geregistreerd en nu als volwassen kijker waardeert. Ze geven extra sjeu aan een tentoonstelling die sowieso al leuk is en waarvan het enige minpunt is dat ze slechts twee zalen duurt.’ ★★★★★ Volkskrant

Tips: London

• GENER8ION: VISIONS OF 2034 - Romain Gavras & Surkin - t/m 30 augustus
  Dit is geweldig. Ik denk een van de mooiste tentoonstellingen die ik dit jaar zag. Filmmaker Romain Gavras en muzikant Surkin brengen schokkende verhalen op een prachtige esthetische manier aan het licht en zorgen ervoor dat je blijft kijken. De set-up in de minimalistische industriële hal van de 180 Studios midden in Londen zorgt er voor dat alles maximaal binnen komt. Als je gelijktijdig in een weekend van de Londense margs geniet, kan je de dag erna hier brak uithuilen.

• James McNeill Whistler - Tate Britain - t/m 27 september

  De nachtelijke mist vergezichten zijn prachtig, Nocturne. Wie ook Mr. Bean fan was vroeger herkent het beroemde Arrangement in Gray and Black, No. 1 (Whistler's Mother).

Conseils: Paris

• Alexander Calder - Fondation Louis Vuitton - t/m 16 augustus
  Mijn lievelingswerk van Calder staat in het Miró museum in Barcelona, dat is daar gebleven, maar de rest is te zien in Parijs deze zomer. Het Vuitton levert ieder seizoen toptentoonstellingen, dus gaat ook dit zien!

• Fujiko Nakaya - Bourse de Commerce - t/m 14 september

  De centrale hal van de Bourse de Commerce wordt op dit moment ingevuld door de Japanse kunstenares Fujiko Nakaya met een van haar "mistsculpturen", getiteld "Cloud #07156". Vergeet niet ook naar de prachtige galerieën boven te gaan.

Suggerimenti: Italia

• Museion, Bozen (Zuid-Tirol)

  Prachtig museum en gunstig gelegen als je, zoals heel Amsterdam (inclusief uw verslaggever), de Dolomieten aandoet. Op dit moment zijn er tentoonstellingen van Franco Vaccari, Evelyn Taocheng Wang en Eduard Habicher.

• 103^rd Arena di Verona Opera Festival - t/m 12 September

  Ondanks het feit dat de tagline van dit festival The most Italian place on Earth is, is dit geweldig. Ongeacht het ingenieus gebouwde openluchttheater (vanwege de fantastische akoestiek zingen de operazangers nog steeds onversterkt), ontbreken coulissen. Daarom staan op het plein rondom de Arena van Verona alle decorstukken buiten, wat eigenlijk heel leuk is. Iedere avond wordt er een andere opera opgevoerd en tot 10 seconde voor aanvang wordt het nieuwe decor naar binnen getild.

Een van de pick-me boekjes schrijvers heeft net aan de pilatesmeisjes gevraagd of ze les kan krijgen in duiken. Ze sprong en kon het gewoon al.

Geniet van de Kunst.
Tot snel en alle goeds!

Mijn beste vriendin vertelde me dat in de lente de meeste regen valt. We zaten vrijdag in de kroeg tijdens een lentebui en vrienden die binnen kwamen wezen een knuffel af omdat ze te doorweekt waren. Stom dat het zo veel regent in de lente. Het was me denk ik nooit eerder opgevallen omdat de lente ook zoveel pieken heeft. De magnoliabomen kleuren de stad roze, elk zonnig hoekje op het perron wordt benut, en de schittering van de zon op de gracht is toch echt anders dan die van de lantaarnpalen die voorheen je donkere fietstocht naar werk verlichtten.

De zon trekt ons door de dagen. Na negenen ontdek je nog wat blauws in de lucht. Zorgeloze avonden gevuld met zorgeloze vragen. "Bestaat 31 april eigenlijk?" En af en toe de geur van een lentebui.

Als Buienalarm dan toch die piek voorspelt, is het de perfecte reden om bij ITA of Frascati naar binnen te stappen. Negeer de druppels, ga cultuur zien, vul het kwartaal met pieken. Welkom in Q2.

Theater

(Data van de voorstellingen zijn in Amsterdam, op andere plekken in het land spelen ze vaak ook, klik op de titel voor de speellijst) (Behalve Poëzie in Carré).

• Poëzie in Carré III | Maandag 13 april 2026

  Dit wordt heel vet. In 1966 organiseerde Simon Vinkenoog een poëzie avond in Carré. Een stijf uitverkochte zaal werd getrakteerd op regels door Jules Deelder. In 2006 werd de tweede editie georganiseerd en nu twintig jaar later zijn we klaar voor ronde drie. For one night and one night only. Zorg dat je over weer twintig jaar kan zeggen dat je hierbij was. Presentatie door Joost Oomen en de Poezieboys, kunst van o.a. Toon Tellegen en Lieke Marsman.

• Prima Facie | ITA ensemble | 7 april t/m 14 april
  Eline Arbo regisseert deze monoloog, eerder opgevoerd op West End en Broadway. Zoals bij een succesvolle monoloog heb je het idee na deze avond dat je meerdere personages hebt gezien. Het is waanzinnig knap hoe Maria Kraakman dit hele stuk de spanning van de zaal vasthoudt. Zij won voor haar rol dan ook terecht de Theo d’Or voor de meest indrukwekkende acteerprestatie in een dragende rol.

• Gundhi | Warme Winkel | 29, 30 april
  Dit stuk is geweldig (en soms raar, maar geweldig). De monoloog van creatief brein achter de Warme Winkel, Vincent Rietveld, ontroert en inspireert. Hij stelt voor om gehuld in witte lakens vanaf de Weteringsschans naar Kiev te lopen.

• Theater na de Dam | meerdere voorstellingen op 4 mei
  Op de avond van de Nationale Dodenherdenking op 4 mei om 21.00 uur zetten theatermakers en artiesten in heel Nederland zich in om deze dag van extra betekenis te voorzien. Elk jaar spelen gelijktijdig meer dan 130 voorstellingen die ieder op hun eigen manier betrekking hebben op de Tweede Wereldoorlog.

• Medea voor een toeslagenherdenking | Toneelschuur Producties / ITA | 6, 7 mei
  Wat als Medea geen mythisch Grieks personage was, maar een moeder verwikkeld in het toeslagenschandaal? Medea voor een Toeslagenherdenking is een radicale herinterpretatie van Euripides’ klassieker, gebaseerd op de verhalen van gedupeerden.

• DE DOOD VAN BENNY SIMONS | Orkater | 11, 14, 15 mei
  Dit was zo leuk. ‘De dood van Benny Simons’ is een theater-regiedebuut van filmmaker Shady El-Hamus (De Libi). Het stuk bruist van de energie, er is geweldige muziek en het tempo ligt hoog. Je verveelt je geen seconde. Vorig seizoen won ook dit toneelstuk veel prijzen, Daniël Kolf won de prestigieuze toneelprijs Theo d'Or voor zijn hoofdrol.

• Weg met Eddy Bellegueule | ITA | 7-23 mei
  Dit was vorig jaar mijn lievelings (en het boek van Eduard Louis is ook geweldig). De grote zaal in ITA was tijdens mijn uitvoering gevuld met scholieren, na een wat lawaaige start, zaten ze op het einde met open mond te kijken.

• Oom Wanja | Toneelgroep Maastricht | 20 t/m 24 mei
  Oom Wanja is mijn lievelingsstuk van Tsjechov. NRC en Volkskrant signaleerden eerder een trend om oude stukken weer leven in te blazen (misschien binnenkort een hele post hierover). Anton Tsjechov schreef dit stuk in de late jaren 1890. In 2012 zag ik Pierre Bokma als Oom Wanja en dat was fantastisch. Dit seizoen speelt Jeroen Spitzenberger de titelrol in het DeLaMar Theater, potentieel is het heel commercieel, potentieel heel goed.

• Operation Hellfire | Het Nationale Theater | 11, 12 april & 24, 25 mei

  Dit stuk gaat over een wet die Amerikanen met alle middelen beschermt tegen vervolging door het Internationaal Strafhof. Zelfs als dat een aanval op Nederland betekent. Het Strafhof weigert te buigen. De spanning stijgt, de wereld kijkt toe, de druk op Den Haag wordt steeds groter. Hoever durft Nederland te gaan om vrede en recht te verdedigen?

• The Actor | Florian Myjer | 28 t/m 30 mei
  Een jonge acteur repeteert voor Hamlet, de rol der rollen die zijn internationale doorbraak zal gaan betekenen - onder leiding van een beroemde regisseur met wie hij al jaren innig samenwerkt. De nacht voor de première schiet de acteur wakker uit een koortsdroom. In hoeverre is de werkwijze van de sterregisseur grensoverschrijdend? Wat is de prijs die hij betaalt voor het maken van grote kunst.

• “Het incident” | ITA | 16 mei t/m 11 juni

  “Het incident” is een eerlijke en confronterende coming-of-age, waarin een samenleving wordt geschetst waarin je op school al in een hokje wordt geduwd. Waarin wordt bepaald wat je kunt op basis van waar je vandaan komt en wat je ouders hebben. Een systeem dat sommigen alle ruimte geeft, en anderen nooit ziet voor wie ze werkelijk zijn. Ik zag actrice June Yanez vorig jaar in een zeven uur durend stuk en vind haar heel leuk en goed.

• De Architect | ITA | 27 mei ‘26 t/m 14 juni
  In De Architect worden ambitie en twijfel, macht en kwetsbaarheid, realiteit en dromen met elkaar verweven tot een intrigerend, psychologisch spel. Een stuk over een vrouw die balanceert op de rand van haar eigen maakbaarheid, de angst voor opvolging, existentiële twijfel en de dreiging van vergankelijkheid. Want wat is de echte prijs van succes?

Beeldende kunst

• Warmoes Biënnale | Warmoesstraat | t/m 3 mei
  Dit is heel leuk. Gedurende twee maanden laten kunstenaars, ondernemers, culturele instellingen en bewoners samen zien wat er in deze buurt leeft en hoe mensen van over de hele wereld elkaar hier inspireren. Met intieme en grootse kunstwerken op soms onverwachte plekken, een divers programma aan evenementen en het warme welkom van de buurt, presenteert de Warmoes Biënnale in deze eerste editie de ingrediënten die het hart van Amsterdam vormen. Elke dag. Gratis te bezoeken. Op de Warmoesstraat.

• Geel. Meer dan Van Goghs lievelingskleur | Van Gogh Museum | t/m 17 mei
  De tentoonstelling Geel. Meer dan Van Goghs lievelingskleur onderzoekt voor het eerst wat de kleur geel betekende voor Vincent van Gogh en de kunstenaars van zijn tijd. Daarnaast biedt een installatie van Olafur Eliasson een bijzondere beleving van deze kleur.

• Metamorfosen | Rijksmuseum | t/m 25 mei
  Dit is echt fantastisch. Ik ben al drie keer geweest en was vorige week bij een lezing van de geweldige Katty Hessel (Hele fijne Substack: The Great Women Artists) over Medusa. Ik ben groot fan van tentoonstellingen rondom een thema in plaats van rondom een kunstenaar en dit is echt een van de betere. Ga er snel (meerdere keren) heen!

• Aat Veldhoen - Realist tot in de kist Museum Tot Zover | t/m 28 juni
  De Amsterdamse kunstenaar Aat Veldhoen (1934 – 2018) staat bekend om zijn kleurige werken, zijn vrijheid en zijn levenslust. Hij was gefascineerd door alles wat het leven te bieden heeft. De dood lijkt ver weg en hij sprak er niet graag over. Toch speelt het een belangrijke rol in zijn werk. Museum Tot Zover is op begraafplaats De Nieuwe Ooster.

• Lege stoelen in de klas | Stadsarchief | t/m 14 juni
  Tijdens de zomervakantie van 1941 maakte de Duitse bezetter een ingrijpende anti-Joodse maatregel bekend: voortaan mochten Joodse leerlingen alleen nog maar naar Joodse scholen. Deze gratis tentoonstelling geeft door middel van verhalen, citaten en audiofragmenten een blik op de levens van Joodse tieners die in 1941 zo bruut van hun scholen werden gestuurd en onder meer op het Joods Lyceum geplaatst werden.

• Martin Parr - Very Modern and Rather Ugly | FOAM | t/m 12 augustus

  Nadat deze tentoonstelling in Parijs was te zien brengt Foam met de tentoonstelling Very Modern and Rather Ugly een eerbetoon aan het oeuvre van de Britse fotograaf Martin Parr. Met een selectie van zijn meest iconische werken viert de tentoonstelling Parrs onmiskenbare blik, zijn geestige observaties van de samenleving en zijn blijvende fascinatie voor de rol van fotografie in het dagelijks leven.

• Woman, Life, Freedom - Iraans vrouwenverzet | Verzetsmuseum | t/m 16 augustus
  Onder de slogan “Woman, Life, Freedom” gingen Iraniërs eind 2022 de straten op, wat uitgroeide tot een wereldwijde beweging. De tentoonstelling Woman, Life, Freedom – Iraans vrouwenverzet belicht de veelzijdigheid van deze beweging en plaatst dit verzet in een lange historische context. Centraal staan de kracht en veerkracht van vrouwen en andere Iraniërs die zich, ondanks grote risico’s, verzetten tegen onderdrukking en ongelijkheid.

Buiten Amsterdam

• London Calling | Kunstmuseum Den Haag | t/m 7 juni
  Kunstmuseum Den Haag presenteert, in samenwerking met Tate, de grote overzichtstentoonstelling London Calling. Voor het eerst in Nederland worden hoogtepunten van de naoorlogse Britse schilderkunst in een overzicht getoond: schilderijen van onder meer Francis Bacon, Lucian Freud, David Hockney en Paula Rego.

• BIRDS – Curated by The Goldfinch & Simon Schama | Mauritshuis | t/m 7 juni
  Weer een prachtige tentoonstelling rondom een thema. Vogels zijn een symbool van vrijheid, schoonheid en liefde. Maar vogels zijn ook huisdieren, voedsel of jachttrofee. In de tentoonstelling BIRDS - Curated by The Goldfinch & Simon Schama vragen we ons af hoe het kan dat we vogels zowel bewonderen als opsluiten. Met kunst van Leonardo Da Vinci, Rembrandt, Pablo Picasso, Henri Matisse, Tracey Emin, Iris van Herpen en vele andere kunstenaars tonen we de kijk van de mens op vogels.

• Ben ik mannelijk? | Het Noordbrabants Museum | t/m 14 juni
  In de tentoonstelling Ben ik mannelijk? ontdek je hoe mannelijke expressie door de eeuwen heen is gevormd, doorgegeven en uitgedaagd. Van marmeren goden uit de oudheid tot hedendaagse mode-iconen en van Sint Sebastiaan tot de Gucci-pet: wat betekent mannelijkheid vandaag de dag?

• Matisse 1941 - 1954 | Grand Palais (Parijs) | t/m 26 juni
  In het Grand Palais in Parijs is een overzichtstentoonstelling van Matisse te zien, in samenwerking met Centre Pompidou en Musée Matisse Nice. In In het heldere licht van zijn laatste jaren vond Matisse een nieuwe taal uit: die van uitgesneden vormen en pure kleur. Meer dan 300 schilderijen, tekeningen, boeken en uitgesneden gouaches schetsen, tussen 1941 en 1954, zijn te zien in de reis van een vrije kunstenaar in voortdurende beweging.

• Gestel en De Smet | Stedelijk Museum Alkmaar | t/m 13 september
  Stedelijk Museum Alkmaar toont de kleurrijke vriendschap tussen de grootmeester van het Vlaams expressionisme Gustave De Smet en Leo Gestel. De tentoonstelling laat zien hoe hun levens innig met elkaar verweven raken en hoe zij elkaar zowel kunstzinnig als persoonlijk beïnvloeden. Een verhaal over vriendschap in zowel lichte, als donkere levensperiodes (en inclusief mijn lievelingsschilderij: ‘Herfst’ van Gestel - zie hierboven).

• Het raadsel van het meisje in het blauw | Frans Hals Museum | t/m 11 oktober 2026
  Portret van een meisje in het blauw (1641) van Johannes Verspronck komt naar het Frans Hals Museum. De publiekslieveling uit de collectie van het Rijksmuseum Amsterdam is niet alleen: ook de twee portretten van haar ouders uit Rijksmuseum Twenthe zijn van de partij. Het is voor het eerst sinds 1979 dat het gezin weer samen is in Haarlem, de stad waar de drie portretten zijn geschilderd. Dit schilderij was een van de favorieten van Erwin Olaf.

Alle goeds!

Zondagochtend kwam ik brak aan op het Spui. Mijn day-party zaterdag was toch iets minder day-party dan verwacht en de fanatieke afspraak van 09:30 bij Athenaeum werd met 23 minuten vertraging gehaald. Nu ben ik altijd te laat, maar dit keer voelde ik me iets bezwaarder omdat het event blijkbaar vóór openingstijd plaatsvond, dus even binnenlopen was geen optie. Boven in het kantoor van Athenaeum verstoorde de sleutels in mijn jaszak de stilte.

In een oase van rust werd, voornamelijk in het Vlaams, poëzie voorgedragen. De teksten waren fantastisch (denk ik), het publiek al dan niet leuker. In het gezelschap van ofwel mensen onder de 30, ofwel boven de 60 lazen kunstenaars hun teksten voor. Er was een duidelijke splitsing in de leeftijd van het publiek. De jonge mensen hadden er alles aan gedaan, behalve ik en mijn vriendin in identieke witte jeans, om er heel bijzonder uit te zien. Of anders pick-me status te krijgen door op rolschaatsen te komen. De 60-plussers in de zaal waren de liefste mensen ooit, naast bevriende uitgevers, waren er meerdere mannen die volledige webpagina van Athenaeum hadden afgedrukt en als een bingokaart alle events afgingen. Ik zie voor me hoe Hans (of Erik of Ronald) thuis de Ctrl+P-functie heeft ontdekt en nu een A4-tje inclusief de search-balk altijd bij de hand heeft, fijn in z’n Marqt-tasje. Een statussymbool voor de OG havermelk elite.

Het is dus boekenweek (nog t/m zondag).

Het boekenweekgeschenk is van een bestsellerauteur (Hendrik Groen) die ik niet ken, maar heel Nederland blijkbaar wel - het gaat over een soort Picknick wagentje (Piaggio). Waar heel Nederland en ik ook tegenover elkaar staan is dat ik als een van de weinigen mij wel heel erg herken in het Boekenweek essay van Doortje Smithuijsen (en ik denk mijn vrienden ook, dus ga het lezen). Behalve dat 25% van het boek een shout-out is naar Jonas Kooyman (schrijver van Havermelkelite), is vooral onderstaand stukje mij heel erg bij gebleven. Lees het hele essay “Ik zou uw dochter kunnen zijn”, voor meer. Daarnaast is de POM-podcastaflevering een aanrader, het is fascinerend hoe de "vraagactie” van Doortje is verlopen en hoe het rijden in een Piaggio haar grootste struikelblok was.

Dan de highlight van de boekenweek: het boekenbal.

Dit mythische feest spreekt al jaren voor kunstliefhebbers tot de verbeelding. Maar zoals dat gaat in een creator economy komt er steeds meer naar buiten, en toch laat dat de jaloezie niet minderen. Waar het MET-gala nog enigszins vasthoudt aan de etiquette om binnen geen foto's te maken (als aan organisator Vogue wordt gevraagd wat er binnen gebeurt, antwoorden ze "Kort gezegd: het is geheim."), is het boekenbal inmiddels vooral op Instagram te volgen (en via de Substack van Simon van Teutem, incl. een flex van de Balie-afterparty — wat bij mijn vrienden wederom jaloezie vanaf de zijlijn oplevert).

In ieder geval, het boekenbal (en de guestlist) wordt geregeld door de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) en die weet ook dit jaar weer op subtiele wijze te refereren aan het Boekenweekthema. Ik dacht inmiddels dat het thema auto’s was, door die absurde perspresentatie in die Picknick auto (mind you - Doortje Smithuijsen bestuurde dus deze Piaggio), maar het was “Mijn generatie”. Lastig om een feest aan te kleden in dat thema, en aan de beelden te zien, is die poging ook nauwelijks gewaagd.

Op het boekenbal is dus, zoals Simon al plugde, een afterparty in de Balie. Mijn Athenaeum-vriendin vertelde me over de langzame paniek richting het einde van het feest, als de bandjes voor deze drugsafterparty worden uitgedeeld. Doortje Smithuijsen vergeleek in VSR de run op deze bandjes met schoolmoeders die voor hun kind VWO-advies willen, binnen komen is dus (om met Jonas Kooyman te spreken) een statussymbool.

Als laatste over het boekenbal is dit Volkskrant artikel een tip. Het beschrijft hoe de redactie van Propria Cures ieder jaar met stunts het gala binnen komt. Het studentenblad kreeg vroeger altijd kaarten, tot het Beau van Erven Dorens-incident. Toen hij redacteur was (tussen 1996 en 1998) zou hij tijdens de openingsceremonie over de reling van het toneelbalkon hebben geplast. De redactie kreeg een levenslange gastenlijstban, maar ook dit jaar kwamen zij stuntend weer boven (zie het AT5 verslag).

BOEKENWEEK-EVENTS TIPS:

• Zaterdag 21 maart - Interview met Philip Huff over ‘Een goed nest’ met Femke Essink 16.00 uur - Boekhandel Scheltema, 3e etage

• Zondag 22 maart - Gratis naar het museum
  Op vertoon van het Boekenweekgeschenk 2026 kun je gratis naar binnen bij meer dan 230 musea in Nederland. Bijvoorbeeld het Allard Pierson, Huis Marseille en Singer Laren. Check de hele lijst op museum.nl/boekenweek.

• Zondag 22 maart - Signeersessie Anna Enquist, Het einde van Erna Ankersmit 15.00 uur - Boekhandel Scheltema, begane grond

BOEKENTIPS:

KUNSTTIPS:

• Teckel | Bellevue lunchtheater | t/m 5 april
  De voorstelling gaat over misbruik - maar de voorstelling heet Teckel, omdat anders niemand komt. “Tenminste, dat denken we. […] Daarom gaat Teckel over Stanley Kubrick, Wicked de musical en welke hondenrassen wel of niet leuk zijn. Verder niks. Beloofd.” Dit is een lunchvoorstelling om 12:30, en wordt ook opgevoerd in het weekend, maar het is ook een fantastisch lange pauze tijdens een thuiswerkdag. Oh en vier sterren in de Volkskrant.

• Moeder van Europa | Orkater | t/m 29 maart
  Ik zag deze voorstelling dinsdag in Den Haag en vond het fantastisch. Het is een van de eerste voorstellingen van homme du jour (ja, er zijn er meerdere) Shahine El-Hamus die recent een overstap maakte van film naar theater.

• Erwin Olaf | Stedelijk Museum | t/m 6 april
  De tentoonstelling van Erwin Olaf is verlengd. Laat hem niet uit je vingers glippen en probeer de laatste weken nog even langs te gaan. Ik schreef eerder een nieuwsbrief over de tentoonstelling:

Alle goeds - tot volgende week!

Dit leg ik even uit. Een maand geleden kwam via Spotify-radio het geweldige On the Nature of Daylight van Max Richter langs. Dit nummer had alles waar ik toen naar op zoek was. Het lijkt eindeloos te duren, but in a good way. Ik kon iedere keer na afloop weer verlangen naar de opbouw van het begin. Dit was één dag even ‘mijn nummer’, op repeat dus. (Ik ben de laatste tijd bang om heel millennial over te komen- is het millennial om op repeat te zeggen? Is dit de splitsing van mensen die een cd-speler hadden met een knop repeat en de rest?) In ieder geval, ik verdenk de producenten van een betaalde push.

Flashforward naar vorige week vrijdagavond in Eye, ik spoil niks, maar tijdens Hamnet moet je soms even een brok in je keel wegslikken. Het ging goed. Prima. Tot de eerste violen streken van Richter door de filmhuis speakers galmden. Dit was ‘mijn nummer’. Na alle heftige scènes kwam On the Nature of Daylight troostend om de hoek kijken en de klassieke muziek zorgt voor een collectieve hypnose in de zaal, alsof Richter vertrouwd zei: ”het is okay, laat het gaan”. De producenten lachen binnensmonds, alles is gepland. Als je al bewogen was tijdens de eerdere scènes, probeer het dan nu maar eens droog te houden, dit was toch ‘jouw nummer’?

FYI: ik ga niks spoilen, wel context geven. Als je blanco de film in wil, lekker door scrollen naar de tips onderaan.

De Groene klaagde in 2006 over de vele wijfelachtige biografieën over Engelands bekendste toneelschrijver. „Een niet onaanzienlijk deel [van die biografieën] gaat over de (onzinnige) vraag of Shakespeare wel Shakespeare schreef?” Er is al eeuwenlang discussie of Shakespeare überhaupt bestaan heeft - to be or not to be?

Vorig weekend was ik in de Balie bij een middag over de Macht van de pen. Een vrouw hield een pleidooi voor twijfel namens wappie museum, excuses, vrije geesten museum: Embassy of the Free Mind. Als je lekker in de Moonsisters zit, is het museum echt een tip. Zo niet, dan word je daar (net als ik) gillend gek. Biologie, Scheikunde en Natuurkunde worden bevraagd, want er mag ruimte zijn voor twijfel.

Ik denk dat die ruimte er niet niet altijd mag zijn. We kunnen het oneens zijn over de politiek met elkaar. Maar Mars bestaat, de Maan is 384.400 km van ons verwijderd en Shakespeare schreef prachtige toneelstukken.

Maar de pandemie van de twijfel heeft dus ook Shakespeare besmet. De aanstichter hiervan, lees ik in de Groene, is Mrs. Delia Bacon. Zij opende in 1856 het debat over het bestaan of niet van Shakespeare, en heeft zelfs een poging ondernomen zijn beenderen te laten opgraven. Mevrouw Delia Bacon stierf niet veel later in een gekkenhuis, maar haar virus had zich al verspreid.

Een van de argumenten tegen zijn bestaan is dat we bijna niks van de man weten. Er zijn geen dagboeken of brieven over zijn leven te vinden. Ieder woord op papier van William Shakespeare (1564-1616) was bedoelt voor de kunsten. Hij schreef 38 (!!) toneelstukken, 154 sonnetten en gedichten. Hij speelde mee in z’n eigen stukken en beheerde de druk en uitgaven van zijn werk, het is dan toch semi begrijpelijk dat de man niet ook nog af en toe een briefje naar zijn gezin in Stratford stuurde.

De jagers en verzamelaars hadden er nog zo voor gepleit, maar ik denk niet dat er echt veel bewaard werd in die tijd. Het was een kwestie van overleven en niet van briefjes bewaren in een mapje. Daarnaast was er in 1666 in Londen, waar Shakespeare woonde, een grote brand die de stad, en potentieel de bewijzen van zijn bestaan, verwoestte.

Menig afgedwaald historicus is aan de haal gegaan met dergelijke verhalen en de theorieën vormen een fundament zo sterk als veen. Lees het hele verslag in De Groene en oordeel zelf.

Maar Hamnet dus. De film volgt het verhaal naar het boek “Hamnet: A Novel of the Plague" van Maggie O’Farrell, die tevens het tot script bewerkte samen met regisseur Chloe Zhao. Er is weinig bekend over een connectie tussen het leven van William Shakespeare en zijn werk, wat veel ruimte gaf voor eigen invulling aan de onbevangen Agnes, zijn vrouw. Ook over het uiterlijk van Shakespeare is weinig bekend, maar het potentiële ringetje in het oor van de toneelschrijver nam Zhao graag over voor Paul Mescal.

De film bevat prachtige Caravaggistische clair-obscur beelden. De BBC oordeelt sarcastisch dat dit momenten zijn die het een Oscar-inkoppende film maken „When Will has a writer's block, he shouts and bangs his fists on the table in the middle of the night, which could well secure Mescal an Oscar nomination.“ (inmiddels weten we dat hij de nominatie toch net mis is gelopen). De donkere bij kaars verlichte scènes zijn prachtig en voelen als een donker gelaagd schilderij.

Rembrandt wordt vaker als meester van clair-obscur bestempeld. Echter was de toepassing in schilderkunst van chiaroscuro, oftewel de licht-donker effecten, toch eerder het handelsmerk van Caravaggio, die 40 jaar voor Rembrandt leefde. „Dat wil overigens niet zeggen dat Caravaggio het chiaroscuro heeft uitgevonden. De oude Grieken kenden al de ‘skiagrafia’, waarbij diepte en volume werden gesuggereerd door het werken met schaduw” (NRC). Toch pakte Rembrandt het stokje over en worden clair-obscuur schilderijen nu vaak bestempeld met ‘rembrandtesk’ licht.

Regisseur Chloé Zhao zorgt ervoor dat je met al je zintuigen in 16e-eeuwse Engeland zit. Door het hoge werkelijkheidsgehalte valt de film niet door de mand. Je gelooft echt dat Agnes veel van het bos weet en haar vieze nagels verraden dat ze daar dan ook de hele dag is geweest. De ongewassen spelers zorgen voor een intieme relatie met het publiek.

Als Agnes in het bos is speelt Zhao met de visuele proporties van de mens ten opzichte van de natuur. De bomen zijn gigantisch en het voelt alsof je in een mythische en sprookjesachtige Narnia wereld bent beland. NRC beschrijft het mooi: „Bij de vele scènes die zich buiten afspelen hoor je continu het ruisen van de wind door bladeren, waardoor je dit haast op je huid begint te voelen. De stilte die in het huis hangt van de familie Shakespeare, overvalt je dan als een kille deken.”

Het komt er op neer dat je er na een tijdje gewoon helemaal in zit. Bij de start van de film kan je niet voorstellen dat je ooit deze cinematografische weergave van het Archeon gaat aannemen voor waarheid. Na afloop wil je nog twee bonnets kopen, ook binnen een sjaaltje om je hoofd dragen en wil je eigenlijk de hele look van Sentimental Value actrice Renate Reinsve hebben. Doortje Smithuijsen denkt dat hype van microsjaaltjes door inflatie komt (de grote sjaals zijn te duur), ik denk Hamnet-core.

Terugkijkend kan je je dus afvragen waarom je in dit kostuumdrama helemaal bent opgegaan, heb je nu echt gehuild om een verfilmd theaterstuk? Ja. Tot het cliché aan toe pakt het Shakespeare verhaal je, en Max Richter zorgt dat alles op z’n plek valt. Best of all: er is een heel album.

TIPS:

• Digitaal Theater | Ode to Hans van Manen | 30 & 31 januari
  Afgelopen december 2025 is meesterchoreograaf Hans van Manen overleden. Van Manen speelde een cruciale rol in de geschiedenis van NDT vanaf de begindagen. Zijn oeuvre omvat meer dan 120 werken, waarvan 62 gemaakt zijn voor NDT. Je ziet in deze online voorstelling een selectie van werken uit het archief.

• Not my soul: over slavernij, wet en vrijheid | Allard Pierson museum | t/m 24 mei

  In deze tentoonstelling staan verhalen van ontelbare slaafgemaakten in de oudheid en Suriname centraal en is een samenwerking met het Nationaal Slavernijmuseum. De tentoonstelling is overzichtelijk en na afloop kan je plaats nemen op zaterdagopname van Jort Kelder. Wil je een uitzending bijwonen? Kom dan om 12.45 uur het café - aanmelden is niet nodig.

• Giovanni’s Room | ITA | 15 februari t/m 1 maart
  Ik heb dit al vaker aangeraden, maar echt een van de beste stukken van 2025. Als je het boek nog niet hebt gelezen, doe dat dan eerst of verweven. Het decor en de muziek in combinatie met het afschuwelijke verhaal maken het een zware en emotionele avond. De dans balanceert het vervolgens tot een mooi geheel. De New York Times was onder de indruk.

Alle goeds - tot volgende week!

Maar je mist de sneeuw dan toch ook als ie weg is. De witte stoepen waren als een spiegel voor de zon en reflecteerden haar schaarse stralen. De sneeuw gaf wat extra licht aan de stad. Wie ook vele jaren voor licht zorgde was choreograaf Hans van Manen. Overleden op 17 december.

Om Hans van Manen beter te leren kennen staat op de NPO een geweldige documentaire die je dit weekend moet kijken: Erwin Olaf eert Hans van Manen. Het is treurig dat briljante makers beiden niet meer leven, maar het is zo leuk om ze samen aan het werk te zien. De twee raakten tientallen jaren geleden bevriend.

Hans van Manen had een grote passie voor fotografie. Om hem, en hun vriendschap, te eren, maakten Erwin Olaf en Hans van Manen samen de serie “Dance in Close-Up”.

Het werk van Hans van Manen was anders dan dat van andere choreografen. Van Manen was autodidact. Hij had geen enkel diploma op zak, zelfs niet van de lagere school. Als straatjoch leefde hij vooral buiten en vond de kunsten prachtig, hij stopte met school en ging als klein jongetje werken bij een theaterkapper. In de jaren daarna omringde hij zich met leermeesters en scharrelde zo z’n eigen opleiding bij elkaar.

Hans van Manen maakte 150 (!) balletten. Zijn meest ‘omstreden’ dans was Sarcasmen (1981) ‘het treiterduet’. Twee geliefde plaaggeesten spelen een spel van aantrekken en afstoten, culminerend in het moment dat de danseres haar hand precies op het kruis van de danser plant. Vanwege die hand heeft de Rijksvoorlichtingsdienst dit werk een keer van het programma gehaald tijdens een koninklijk bezoek aan Bonn in Duitsland.

Video via de Volkskrant: Gechoreografeerd in 1981, op pianovariaties uit Prokofjev’s 5 Sarcasmen opus 17. De opname stamt uit 1988 met danseres Rachel Beaujean en danser Clint Farha van Het Nationale Ballet.

In de NPO documentaire met Erwin Olaf wordt de hand besproken. Wie had bedacht dat de hand op het kruis moet? Triomfantelijk wijst hij zichzelf aan „niemand anders kan dat verzinnen”.

Uiteraard wilde Erwin Olaf de hand ook op de foto zetten. Je ziet in de documentaire Hans van Manen met een glas witte wijn en sigaret in de studio choreografisch commentaar geven terwijl Erwin Olaf klikt en kunstwerken worden gemaakt. „Je moet gewoon de bobbel in de hand houden” roept hij geïrriteerd, de vertaler aanwezig roept dat ze het niet kan vertalen, „You have to hold the bobble in the hand”.

Hans van Manen ging in 2022 in de Balie in gesprek met Arnon Grunberg. Van Manen vertelt dat de dansers zelf zijn grootste inspiratiebron zijn, net als de piano voor Beethoven. „Ik vind dansers fantastisch. Ik weet altijd precies met welke dansers ik wil werken. Dansers met een persoonlijkheid, keurige techniek en die risico’s nemen. Die risico’s zijn zo belangrijk. Risicovolle dansers, die gooien zich erin. Als je voorzichtig schrijft dan gebeurt er niks - zonder risico kom je geen stap verder. En persoonlijkheid bij dansers zie je meteen, je valt op ze.”

Hans van Manen had veel humor, Grunberg vraagt hem over meningsverschillen met andere choreografen „wat jij persoonlijkheid (bij een danser) vindt, hoeft een andere choreograaf niet ook persoonlijkheid te vinden?” Manen: „nee, maar ik heb wel bijna altijd gelijk.”

Hans van Manen vond dat de danskunst gediscrimineerd werd ten opzichte van de andere kunsten. In 2000 in zijn dankwoord toen hij de Erasmusprijs (incl. prijzengeld) in ontvangst nam zei hij: “Een traditie op het gebied van de danskunst hadden we in Nederland niet. Waarom niet? Op die vraag moet ik het antwoord schuldig blijven. Het kan met alles te maken hebben gehad. Misschien speelde onze calvinistische inslag een rol en vond men dans te galant, te bloot, te elitair. Aan die calvinistische inslag werd ik overigens nog even herinnerd toen ik terloops te verstaan kreeg dat het natuurlijk niet de bedoeling was dat ik van het prijzengeld een dure auto kocht – wat ik jammer vind, want ik weet zeker dat ik in een dure auto enorm veel inspiratie zou hebben opgedaan. Maar maakt u zich geen zorgen, ik ben met de tram gekomen.”

Ik zag hem voor het laatst in december 2024 bij een open avond van de Stopera met potentiële donateurs „ik ben hier om geld uit jullie zakken te trekken” begon hij.

Hans van Manen is extreem grappig en heeft aan alles lak. Je kan boeken vullen met uitspraken van Hans „de naam moderne dans is een excuus geworden voor slechte dans.” Over de juiste timing in zijn choreografieën zei hij: „Swingen is te laat op tijd zijn”. En over zijn hang naar esthetiek zei hij: „ik zal nooit een boeket kopen zonder te weten voor welke vaas het is.”

Over hoe hij dans benaderde, bleef Hans van Manen altijd even ongrijpbaar als zijn werk. „Magie is geheimzinnig en ik blijf geheimzinnig."

TIPS:

• Paquita / Carmen / 5 Tango’s | Marius Petipa en Rachel Beaujean / Ted Brandsen / Hans van Manen | 10 februari – 4 maart 2026
  In dit programma kun je voor het eerst een ballet van Hans van Manen zien in de Stopera sinds zijn overlijden afgelopen december. 5 Tango’s is een van Van Manens meest uitgevoerde werken wereldwijd en blijft raken door zijn helderheid, muzikaliteit en intensiteit. Zijn nalatenschap kan nog net zo vurig voort blijven leven op het toneel: ook nu spatten de vonken ervan af.

• Erwin Olaf | Freedom | Stedelijk Museum | t/m 1 maart
  De foto’s die Hans van Manen en Erwin Olaf samen maakte zijn te zien in het Stedelijk museum. Erwin Olaf wordt eindelijk gezien als echte kunstenaar en dus kunnen we zijn werk vergelijken met vakgenoten. Bezoek de memorabele tentoonstelling en beoordeel mijn parallellen:

• Ballet Beats | ITA | 22, 23 januari
  In het kader van Hans van Manen nog een keer een ballet tip. Ik vind de Junior Company meestal leuker dan de traditionele voorstellingen van Het Nationale Ballet. Deze groep dient als een soort vooropleiding voor het echte werk en geeft net afgestudeerde talenten de kans om zich creatief en technisch verder te ontwikkelen.
  

Alle goeds - tot volgende week!

Beleef in het theater emoties om de wereld daarna te relativeren, leer naar dans te kijken zoals je leert fietsen zonder handen, en laat het museum je dezelfde verwondering geven als de maan overdag.

Boek nu, dan staat het vast (tickets door op de titel te klikken, affiliate-vrij). Tijd voor jouw rebrand. Volgende week weer een long-read, nu gaan we plannen.

Opera/Ballet

• Ballet Beats | ITA | 22, 23 januari
  Ik vind de Junior Company meestal leuker dan de traditionele voorstellingen van Het Nationale Ballet. Deze groep dient als een soort vooropleiding voor het echte werk en geeft net afgestudeerde talenten de kans om zich creatief en technisch verder te ontwikkelen.

• Tristan und Isolde | Stopera | 8 – 23 februari
  Deze klassieker belooft prachtig te worden. Wagner verklankt op ongekende wijze een overweldigend liefdesverlangen. Dit is de laatste voorstelling van geprezen en recent overleden regisseur Pierre Audi (1957-2025).

Theater

• Prophet Song | ITA | 8 t/m 25 januari

  Geregisseerd door Mina Salehpour speelt het ITA Ensemble in januari wederom Prophet Song. Ik heb het al eerder gezegd, maar deze voorstelling is 11 out of 10. Ga hier heen als je misschien toneelstukken nog een spannend genre vindt, het is toegankelijk, mega spannend en extreem actueel (en daardoor eng).

  

• Regarde bien | Theater Bellevue | 18 januari
  In Regarde Bien vormt het werk van Jacques Brel een poëtische ingang tot een ander, schrijnend verhaal. Tegen de achtergrond van de Stille Zuidzee richt de voorstelling de blik op de Franse atoomproeven, de aanslag op de Rainbow Warrior en de verwoestende gevolgen daarvan voor Maori-gemeenschappen.

• Vanishing acts | Frascati | 27, & 28 januari
  Felix Schellekens (een van de vier Eddy’s in Weg met Eddy Bellegueule van ITA) onderzoekt in deze solo voorstelling hoe je de eenzaamheid leert te omarmen die komt kijken bij het besef dat alles voortdurend in beweging is? Volkskrant: „Felix Schellekens beeldt in zijn voorstelling met zijn lichaam situaties uit, en wel zo precies dat je in je eigen lichaam voelt wat hij bedoelt.”

• DEAR FRAIL MALE | Frascati | 10 & 11 februari

  Tobi Lakmaker in Volkskrant magazine: „Zoals sommige enkelingen had ik het geluk om Dear Frail Male te zien, een voorstelling van Just van Bommel over mannelijkheid. Het kreeg in de Volkskrant vier sterren, maar dat klopt niet, het verdient er zes.”

• APOCALYPS STRAKS | Theater de Richel | 11,12,13 februari
  De Theatertroep is iedere zomer de allergrappigste van De Parade. Door een (onverwachte) structurele subsidie van Fonds Podiumkunsten kochten zij hun eigen theater aan het Spui: Theater de Richel. Deze voorstelling gaat uiteraard over de naderende apocalyps. Er is oorlog in Europa. Een klimaatcrisis. We worden steeds rechtser, rijker, ongezonder en egoïstischer. Kortom: we gaan er allemaal aan. Maar hoe? Dat is de vraag!

  

• MOEDER VAN EUROPA | ITA | 12, 13, 14 februari & 24, 25 maart
  Oraktor speelt Moeder van Europa, inclusief net afgestudeerde homme du jour Shahine El-Hamus. De voorstelling gaat over de Franse revolutie. Het broeit in Europa; tussen landen, tussen elite en volk, maar ook tussen generaties.

• Giovanni’s Room | ITA | 15 februari t/m 1 maart
  Ik heb dit al vaker aangeraden, maar echt een van de beste stukken van 2025. Als je het boek nog niet hebt gelezen, doe dat dan eerst of verweven. Het decor en de muziek in combinatie met het afschuwelijke verhaal maken het een zware en emotionele avond. De dans balanceert het vervolgens tot een mooi geheel. De New York Times was onder de indruk.

• A Streetcar Named Desire | ITA | 5 t/m 22 maart

  Na uitverkochte speelreeksen in Londen en New York komt A Streetcar Named Desire van Tennessee Williams naar Amsterdam. Een verhaal over verlangen, macht en zelfvernietiging met een lekker intense trailer:

• Hedda | Theater Bellevue | 20 & 21 maart

  Toneelschuur Producties speelt Hedda Gabler. In Hedda keert Ibsens iconische personage terug als een jonge vrouw van kleur. Ze is geen slachtoffer, geen femme fatale, Hedda wil controle. Actrice Aiko Beemsterboer (femme du jour) - nog student aan toneelschool, maar al goudenkalf nominaties op haar naam - speelt mee.

• Tot wie wij zijn | Kleine Komedie | 19 & 20 maart

  Dit wordt zó mooi. Joost Oomen is de liefste dichter die er is en zegt wat je wil weten en misschien al dacht, maar waarvan je niet wist hoe je het moest zeggen, met de mooiste woorden. In deze voorstelling zoekt Joost uit wat kunst nou precies is (geweldig). Een linkse hobby? Gemaakt door subsidie-slurpende snoeshanen? Of maakt kunst ons Tot wie wij zijn? Je moet hier heen. Joost Oomen ontroert, maar maakt je vooral heel lief, teder en blij.

• Gundhi | ITA | 18, 19 & 20 maart
  De Warme Winkel speelt Gundhi. En zoals gewend van de Warme Winkel is het verhaal lichtelijk absurd, maar extreem urgent. Een gewapende yoga-groepering houdt na hun dagelijkse kalasnikov-assana hun geradicaliseerde internationale achterban een spiegel voor: kunnen we onze idealen ook zonder het gebruik van wapens bereiken? De Warme Winkel zoekt naar de levensvatbaarheid van het pacifisme.

• Ivanov | ITA | 27 maart

  Studio Antigone speelt Tsjechovs IVANOV: een tragikomisch portret van een zoekende man in een wereld vol verval. Tsjechovs is natuurlijk in generieke de beste toneelschrijver alle tijden, dus werk van hem gaat haast niet mis.

Beeldende kunst

• FINAL CALL: Van Gogh en de Roulins. Eindelijk weer samen | Van Gogh museum | t/m 11 januari
  Vier sterren van de Volkskrant: „In de tentoonstelling in het Van Gogh Museum is een groot deel van zijn portretten van het Franse gezin Roulin te zien.”

• FINAL CALL: Document Nederland | Rijksmuseum | t/m 11 januari
  Al eerder getipt, maar dit is zo bijzonder. Tina Farifteh onderzoekt Asiel in Nederland met film en fotografie. Ga dit snel nog dit weekend zien!

• FINAL CALL: Photo League: New York 1936–1951 | Joods Museum | t/m 11 januari
  De tentoonstelling vertelt het verhaal van een groep vooruitstrevende fotografen die het dagelijks leven in de stad New York vastlegden, samengesteld door conservator Judith Hoekstra.

• Brancusi, The Birth of Modern Sculpture | H’art museum | t/m 18 januari
  Ga naar Brancusi in het H’art museum. De tentoonstelling zorgt dat je de allergrootste fan bent na je bezoek. De kunstenaar wordt wereldwijd beschouwd als de grondlegger van de moderne beeldhouwkunst. Het is gewoon heel vet. En je denkt niet dat je het vet gaat vinden van te voren (beelden), maar dat is het wel. Ga.

• Shima no Ama | Huis Marseille | t/m 8 februari

  Kusukazu Uraguchi (1922-1988) fotografeerde de Ama, de Japanse vissersvrouwen en duiksters in de regio Shima, waar hij geboren is. Het zijn sprookjesachtige, maar ook soms enge beelden, waar vrouwen in een soort lijkzakken de zeebodem verkennen. Ga het zien.

• Not my soul: over slavernij, wet en vrijheid | Allard Pierson museum | t/m 24 mei

  Naast het fijnste museumcafé van de stad, heeft het Allard Pierson prachtige tentoonstellingen. In deze tentoonstelling staan verhalen van ontelbare slaafgemaakten in de oudheid en Suriname centraal. Een samenwerking met het Nationaal Slavernijmuseum.

• Erwin Olaf | Freedom | Stedelijk Museum | t/m 1 maart

  De discussie over Erwin Olafs ‘kunstenaarschap’ voorkwam in zijn leven een solotentoonstelling in het Stedelijk. Nu dat achter ons ligt, kunnen we zijn werk vergelijken met vakgenoten. Bezoek de memorabele tentoonstelling en beoordeel mijn parallellen:

• Geel. Meer dan Van Goghs lievelingskleur | Van Gogh Museum | 13 februari t/m 17 mei
  De Zonnebloemen van Van Gogh is zijn bekendste gele werk, maar vele andere werken betrekken de kleur geel. Kort na Van Goghs overlijden schreef kunstenaar en vriend Emile Bernard: ‘Het was zijn lievelingskleur zoals u misschien nog weet, het symbool van het licht dat hij in de harten en in de kunstwerken zocht.’

• Metamorfosen Rijksmuseum | Rijksmuseum | 6 februari t/m 25 mei
  Ja, dit wordt geweldig. Het Rijksmuseum laat zien hoe de Romeinse dichter Ovidius eeuwenlang kunstenaars inspireerde. Ik vind het combineren van een geschreven stuk als inspiratie lijn door werken van verschillende kunstenaars echt heel cool. Het museum verzamelde meer dan 80 werken van onder anderen Titiaan, Correggio, Cellini, Caravaggio, Rubens, Rodin, Brancusi en Bourgeois.

In ieder geval, genoeg te doen. Geniet, ga er op uit, en bezoek gewoon veel kunst. Als je toch op de bank blijft, lees dan de prachtige close read van de New York Times One Painting Got Me Through Winter.

Alle goeds - tot volgende week!

Het Rijks gaf hem wel een podium. In 2018 schonk hij 500 werken aan het museum. Toen hij de foto’s overhandigde aan medewerkers met handschoentjes voor de archieven, stond hij daar zelf ook van te kijken en dacht: „Dit is wel heel groots, Springveld” (zijn echte naam is Erwin Olaf Springveld) „maar die achternaam onthoudt niemand, dus die heb ik er maar afgehakt.”

Om de schenking te vieren kwam er een tentoonstelling: 12 x Erwin Olaf. Elf foto’s en één videowerk van Olaf werden geplaatst naast bekende schilderijen van Jan Steen, Rembrandt en Breitner uit het Rijksmuseum.

In de podcast ‘In het Rijksmuseum’ praten Janine Abbring en Erwin Olaf over zijn werk. Hij vertelt dat hij bovenstaande combinatie bij elkaar bracht voor de tentoonstelling, maar dat Rijksmuseumdirecteur Taco Dibbits, met wie hij de tentoonstelling samenstelde, er niet over te spreken was. “Hij vond het te obvious, maar ik vind het waanzinnig interessant dat er verborgen erotiek in zit.” Olaf herkent overlap in de kleine details die beide werken zo goed maken: bij hem de gekrulde tenen die het tapijt vastgrijpen, bij Jan Steen de afdruk van de kous in het been. Die details maken het menselijk en aanraakbaar.

Kort na het overlijden van Erwin Olaf in 2023 werd hij in het Rijksmuseum gepresenteerd als een nazaat van de Oude Meesters en hing zijn werk tijdelijk in de Ergelarij. Deze combinatie ging leven tijdens het ‘proefhangen’ voor de tentoonstelling in 2019 (te zien vanaf minuut 17 in de documentaire ‘The Legacy’ van regisseur Michiel van Erp)

Olaf: „Er klopt eigenlijk niks: de kleur van het jurkje klopt niet, de blikken niet in de camera; maar toch is er een extreem sterke overeenkomst en energie die ze met elkaar uitwisselen. Toen het op zaal ging hangen ontstond er een dialoog tussen die twee werken. Ik werd daar een beetje ontroerd van.”

Volgens Erwin Olaf (in NRC) werd vroeger over zijn werk gezegd dat het te commercieel was en, anders dan dat van bijvoorbeeld Jeff Koons, „geen gelaagdheid” had. Hoewel Erwin Olaf lichtelijk overdreef over de houding van het Stedelijk (het museum kocht werk van hem aan en gaf hem een expositie in de Stedelijk-dependance), voelde hij een gebrek aan acceptatie vanuit de ‘hoge’ kunstwereld. Directeur Rein Wolfs erkent dat „deze tijd vraagt om herziening van oordelen” – in oktober 2025 opende daarom de langverwachte solotentoonstelling.

Tijdens mijn bezoeken aan de tentoonstelling deden veel werken van Erwin Olaf mij ook aan andere grootmeesters denken. (Ik was OprEcHt vergeten dat het Rijks deze set-up eerder had gedaan, maar ideeën zijn nu eenmaal lastig echt origineel – zie mijn post Bestaat een origineel idee?) In de podcast van het Rijksmuseum zegt Erwin Olaf overigens dat je moet loslaten origineel te zijn. Grootmeesters zijn ook begonnen met kopiëren. Erwin Olaf vindt dat zelfs een van de beste dingen om te doen: „originaliteit is soms een soort gijzel.”

Dus hierbij mijn niet-kunsthistorisch onderbouwde maar persoonlijke parallellen met Erwin Olaf:

1. Caspar David Friedrich

De eenzaamheid maar ook rust en een soort macht die Caspar David Friedrich uitstraalt in Der Wanderer über dem Nebelmeer herkende ik in het werk Im Wald vor der Felswand – Selbstporträt van Erwin Olaf. Het zijn ook allebei hele Duitse werken, vind ik, German efficiency: vanaf een rots zie je meer. De foto is gemaakt in de Beierse bossen in Zuid-Duitsland. Ik las later in de catalogus dat Erwin Olafs werk inderdaad is gebaseerd op Caspar David Friedrich: „maar waar Friedrich de toekomst van de mens tegemoet keek door de lens van de Verlichtingsidealen, ziet Olaf, die naar de steile stenen wand voor zich kijkt letterlijk en conceptueel een afsluiting: de kunstenaar voelt dat zijn einde nadert.” De gebruikte zwart-wit techniek is een eerbetoon aan Ansel Adams."

2. Nan Goldin

Het werk 1st days in quarantine, Brooklyn, NY, 2020 van Nan Goldin gemaakt tijdens de COVID-pandemie heb ik altijd heel bijzonder gevonden. Ik zag het in 2023 in het Louvre. De beweging in het onscherpe beeld geeft onrust weer, maar ook de enige beweging die je misschien maakte tijdens dagen in quarantaine op een paar vierkante meter in je appartement. Het beeld Huai Huai 116, Still life van Erwin Olaf is strak en gestileerd en is onderdeel van zijn serie over Shanghai (2017). De serie toont de moderne megastad en de bijbehorende eenzaamheid. Eenzaamheid net als in het quarantainebeeld van Goldin.

3. David Hockney

Even schouderklopje aan mezelf: SPOT-ON. Het werk van Erwin Olaf is uit de serie Palm Springs (2018) en laat zien dat de American Dream op barsten staat. Deze zomer zag ik, net zoals velen, de prachtige en vrolijke tentoonstelling van Hockney in het Fondation Louis Vuitton in Parijs, met daarin dit werk Portrait of an Artist (Pool with Two Figures). Het stiekeme toekijken bij Hockney, waarbij het hoogteverschil een machtsverhouding uitdrukt, herken ik in het mogelijk nog sterkere beeld van Erwin Olaf, waar de personages juist wel contact maken in het even luxueuze huis.

Janine Abbring plaatst hem in lijn met met grootmeesters en stelt dat hij een even duidelijke signatuur heeft. „Dat komt omdat Vermeer en Rembrandt, in een tijd dat dat nog helemaal niet gedefinieerd werd of uitgesproken, ook heel dicht bij zichzelf bleven” [...] „Ken uzelf, dan kan je pas iets maken wat dicht bij jou staat. We zitten met 7 miljard mensen op deze wereld, de enige manier waarop je boven het maaiveld uit kunt komen is door dicht bij jezelf te blijven.”

Erwin Olaf – Freedom, Stedelijk Museum Amsterdam, t/m 1 maart 2026. Info: Stedelijk.nl

TIPS:

Bijna kerstvakantie, dus plan jezelf vol. Er zijn prachtige toneelstukken en ook veel tentoonstellingen (die ik zelf ook allemaal nog moet zien, dus enjoy de pers-teksten).

Musea:

• Not my soul: over slavernij, wet en vrijheid - Allard Pierson - t/m 24 mei

  In deze tentoonstelling staan verhalen van ontelbare slaafgemaakten in de oudheid en Suriname centraal. Een samenwerking met het Nationaal Slavernijmuseum.

• Thuis in de 17e eeuw - Rijksmuseum - t/m 11 januari
  In de kleurrijke tentoonstelling Thuis in de 17de eeuw ervaar je het dagelijks leven van 400 jaar geleden van dichtbij. Vol verrassende verhalen en unieke objecten. Je wandelt als bezoeker via negen levensgrote ‘kijkdozen’ door een complete dag in de 17de eeuw.

Toneel:

• Prophetsong - ITA - t/m 25 januari 2026
  Een van de spannendste voorstellingen die ik dit jaar heb gezien. Het laat op indringende wijze zien hoe een ogenschijnlijk kleine machtsverandering onder het mom van een ‘noodsituatie’ kan uitmonden in grote gevolgen voor onze vrijheid. De voorstelling fungeert vooral als waarschuwing: blijf alert (zoals ook op de merch staat).

• Moonlight Motel - Bellevue - t/m 28 december

  Twee jaar lang werkte Steyn in de daklozenopvang. Die ervaring verwerkt hij in een hallucinerende theatertrip over het leven op straat. Een Odyssee, verteld door een antiheld. Over succes en falen, geluk en ongeluk, recht en onrecht, fictie en realiteit. Blijkbaar is slapen op straat een niet zo ver-van-je-bed-show? En is iedereen niet altijd op zoek naar een thuis?

• A Streetcar Named Desire - ITA- 5 t/m 22 maart 2026
  Na uitverkochte speelreeksen in Londen en New York komt A Streetcar Named Desire van Tennessee Williams naar Amsterdam in een exclusieve remake door ITA Ensemble onder regie van Olivier Award-winnares Rebecca Frecknall. Een verhaal over verlangen, macht en zelfvernietiging met een lekker intense trailer:

Alle goeds - tot volgende week!

Ik kreeg bij deze records een beetje dezelfde vibe als bij een temperatuur-record: pure desinteresse (maar ik ga er wel over schrijven). Ter vergelijking: het is, naar mijn mening, ook extreem oninteressant dat er bijna ieder jaar een weer- of temperatuurrecord wordt gebroken, of in de zomer soms iedere dag. Er is klimaatverandering, hebben we zelf veroorzaakt, en dan is het dus inderdaad De wArmStE DeCeMbErdAg OoOoiIT.

Datzelfde gevoel kreeg ik dus bij al deze auction-prijzen. Voornamelijk door de vernauwing van de (nieuwe, zelfbedachte) categorieën waarin deze records werden verdeeld. De Klimt die de categorie ‘most valuable modern art’ won had voor mij nog enige vorm van aanzien, maar de niche-heid van de records voor ‘Parijs-periode van Van Gogh’, ‘Superman Comic Sets’ en ‘Frida Kahlo’ slaan echt helemaal nergens op.

Het prijswinnende schilderij van Frida Kahlo met $54,7 miljoen, “El sueño (La cama)”, pakte twee prijzen (Latijns-Amerikaanse kunstenaar én haar eigen Frida Kahlo-recordcategorie) en had bijna een derde te pakken: het veilingrecord voor een vrouwelijke kunstenaar. Dat record staat nog steeds op naam van Georgia O’Keeffe met $44,4 miljoen (uit 2014, inflatie gecorrigeerd hoger dan Frida Kahlo).

Mijn desinteresse in de veilingrecords komt denk ik doordat ik aan kunst geen financiële waarde hang. Kunst levert genot, rust, en heeft daarin een enorme waarde. (We gaan nu een semantische discussie in) maar de waardering van kunst zit hem voor mij totaal niet in de financiële waarde ervan. Kunst is van culturele waarde voor iedereen, niet van financiële waarde voor enkelen.

De avond waarop de Gustav Klimt werd verkocht, werd ook een gouden toilet geveild en bij elkaar was die dinsdagavond met $706 million “the highest total ever achieved at the auction house in a single night.” Deze bedragen worden potentieel zo groots uitgelicht omdat het tekenen van heropleving zijn in een deprimerende kunstmarkt. Volgens onderzoek van Art Basel en UBS is de kunstmarkt vorig jaar met 12 procent gekrompen.

New York Times: „It was a defining moment for the depressed art market when a lush portrait of a woman by Gustav Klimt became the second-most expensive painting ever sold at auction and set a record for the Austrian painter on Tuesday evening.”

Marktpartijen hopen dat de veilingen van deze week de kunstmarkt een nieuwe impuls zullen geven. De ‘kunst’recessie resulteerde erin dat verzamelaars niet meer aanboden, maar vooral achterhielden. Sotheby’s verkocht als gevolg hiervan een groot aandeel aan ADQ, het staatsinvesteringsfonds van Abu Dhabi.

Het duurste kunstwerk dat ooit op een veiling is verkocht, blijft Leonardo da Vinci’s ‘Salvator Mundi’, dat in 2017 alle veilingrecords verbrak en bij Christie’s voor 450,3 miljoen dollar werd verkocht.

Voordat het record verkoopbod werd uitgegeven hadden 27.000 mensen in de rij gestaan bij voorbezichtigingen in Hongkong, Londen, San Francisco en New York om een glimp op te vangen van het schilderij van Christus als ‘Verlosser van de wereld’. Ze wilden het meesterwerk zien dat dateert uit ongeveer 1500 en in 2005 werd herontdekt.

Het exorbitante bedrag werd onder meer verklaard door de vernieuwende marketingcampagne van Christie’s waarbij het veilinghuis voor het eerst een extern bureau inschakelde om het werk te promoten. Christie’s publiceerde een adembeneemende video (incl. Leonardo Dicaprio) waarin het werk ‘de laatste Da Vinci’ wordt genoemd. Het schilderij is het enige bekende werk van de renaissancemeester dat nog in een privécollectie verkeert (ongeveer 15 andere bevinden zich in musea). De marketingcampagne werkte deels averechts omdat vele kunstkenners beweerden dat marketingtrucs de nadelen van het schilderij moesten verdoezelen, zoals de slechte staat en de gecompliceerde aankoopgeschiedenis (er is veel twijfel of het door Da Vinci is gemaakt of door leerlingen).

Ik weet niet of je alle bedragen in deze nieuwsbrief nog paraat hebt, maar het kan je niet ontgaan zijn dat de records van vrouwelijke kunstenaars vele malen lager liggen dan die van mannelijke kunstenaars ($450 miljoen voor Leonardo, tegenover $44 miljoen voor O’Keeffe). Een kritisch opinie stuk schreef: It’s Not About Art, It’s About Capital. Het hele veilingsfeestje is genderongelijkwaardig en geeft geen impuls voor de kunst.

Als de veiling nog levende kunstenaars betrof, zou het succes op hen een domino-effect opleveren en de culturele sector bevorderen. De veilingsuccessen van vorige week zijn allemaal voor anonieme kopers en verkopers die spectaculair profiteren en kunst als een grondstof behandelen. Het bestempelen van deze records als een overwinning vindt het opiniestuk walgelijk. Behalve voor een handjevol mensen, zijn deze records voor de meeste onder ons volstrekt irrelevant. “Het enige wat het vertelt is dat de superrijken te veel geld hebben. Het is een symbool van financiële hebzucht en ongelijkheid.”

Kunst gaat niet om wat iemand ervoor betaalt, maar om cultureel belang, toegankelijkheid en maatschappelijke invloed (voor een kunsttip met maatschappelijke impact, zie onderaan).

Het verdwijnen van de grootste meesterwerken in privébezit geeft mij geen fijn gevoel. De USP van de Da Vinci was dat het het enige schilderij in privé-eigendom is (vandaar de geëmotioneerde bezoekers; na de veiling verdwijnt het weer voor lange tijd). In elk nieuwsbericht over de verkoop van Kahlo staan korte zinnen over hoe culturele activisten vochten om de verkoop tegen te houden. Ze smeekten om het schilderij in publiek bezit te brengen, zodat iedereen ervan kon genieten. Zo zou het niet verstoffen in een logeerkamer van een penthouse of, erger nog, in een opslagruimte blijven liggen tot het weer tijd was om het te verkopen. Maar ze worden genegeerd, omdat kunst te vaak niet wordt gezien als esthetiek, maar als een bezit met financiële waarde.

TIPS:

Soms heel veel tips, soms wat minder. Vanochtend sprak ik kunstenaar Tina Farifteh en ik wil echt dat je hier naartoe gaat. Dus alle (kunst)details-lezers verzamelen in de Philips-vleugel, rechts onderaan de trap, voor:

• Document Nederland - Rijksmuseum - 1 november t/m 11 januari

  Tina Farifteh onderzoekt Asiel in Nederland. Deze tentoonstelling laat prachtige foto’s zien en een film met Hoofdpersoon is B. Hij zit in een asielprocedure na ruim vier maanden vreemdelingendetentie op Schiphol.
  
  Door B. als verteller op te voeren, draait Farifteh onze blik op asielprocedures om: in plaats van te praten óver asielzoekers, laat ze ons, letterlijk, naar hen luisteren. Daardoor houdt Farifteh de bezoeker een spiegel voor. Deze tentoonstelling gaat niet over hen, maar over ons.

  
  Bekijk hier een stukje van de aangrijpende beelden gemaakt door Tina Farifteh:

Alle goeds - tot volgende week!

Verveeld kijken straalt ook iets superiors uit. Een van de redenen van de obsessie van vele met prinses Alexia is haar (af en toe) uiterst ongeïnteresseerde verveelde blik. Ze is zo cool dat ze geen energie verspilt aan het zich interesseren in waar ze is. De saaie blik van verveling afbeelden in kunst, is verre van saai om te aanschouwen. Mijn aanleiding voor deze post (excuses, meta over onderwerpkeuze schrijven is verboden) was onderstaand prachtig beeld van Adolfo Wildt in Venetië:

Canadese hoogleraar Peter Toohey behandelt de emotie verveling in zijn boek Verveling - een boeiende geschiedenis aan de hand van beeldende kunst. Hij stelt verveling (voor kunstenaars) als een bron van inspiratie en plezier. Verveling is een zegen, beweert hij. Volkskrant bespreekt zijn boek. Volgens Toohey zijn er twee soorten verveling. De alledaagse verveling die je door externe factoren moet ondergaan: een wachtkamer bij de huisarts, kerkdiensten of langdradige toespraken van collega’s. Ze verlengen de tijd tot in het eindeloze. De tweede vorm is de existentiële verveling, Weltschmerz (wereldpijn), en deze vorm is volgens Toohey eerder een intellectueel construct dan een concrete emotie.

Het boek van Toohey begint met Odysseus. Op het werk van Arnold Böcklin zien we Odysseus als eenzame verbannen figuur op het eiland van de godin Calypso. Hij staat er afgebeeld met gekromde schouders en het hoofd naar beneden gericht, starend in de leegte. Odysseus verveelt zich dood en verlangt naar huis. René Magritte beeldt verveling eveneens af in zijn indrukwekkende werk Heimwee. De engel, met een vergelijkbare levenloze houding als Odysseus, staart verveeld de leegte in.

Verveling wordt vaker in combinatie gebracht met musea, voor wie het daar saai vindt. In 1966 schreef de New York Times een artikel over kunstenaars wier eigen kunst hen op den duur gaat vervelen in Art; An Art of Boredom? „Sommige kunstenaars, vaak de meest getalenteerde, vinden kunst uiteindelijk saai. Het is geen toeval dat het laatste schilderij dat Duchamp in 1918 maakte, Tu m’ heette. De titel is een afkorting van tu m’ennuie – je verveelt me.”

Nog een keer meta: zodra ik een onderwerp voor mijn Substack kies, raak ik er obsessief door gegrepen. Via een quote van Balzac („Sinds ik op aarde ben, heb ik me onophoudelijk verveeld”) stuitte ik op het proefschrift “Uit verveling” van filosoof Arend Weert Prins. Hij promoveerde aan de Erasmus Universiteit op verveling, en de inhoudsopgave alleen al is de moeite waard.

Een werk van verveling weet de tijd te rekken. Schrijvers bespreken al eeuwen meerdere vormen van verveling. T.S. Eliot beschreef deze desolate toestand het meest indringend in werken als “De hartekreet van J. Alfred Prufrock” (1917), waarin een oudere man vruchteloos ronddoolt in een betekenisloos bestaan, en “Braakland” (1922) (“The Waste Land” [1922]). Filosoof Arend Weert Prins behandelt Eliot in zijn proefschrift: „In “Braakland” (“The Waste Land” [1922]) verwoordt Eliot de chaos, de uitzichtloze verlatenheid en vertwijfeling van de moderne mens in – bovendien chaotisch aaneengeregen – ‘gestolen’ fragmenten, flarden van gesprekken, ongerichte verlangens, hortende associaties, uitroepen van vertwijfeling en vertwijfelde vragen”

TIPS:

• Van Glas, gemaakt in de oudheid | Allard Pierson museum | t/m 1 maart
  Tot maart kan je in het Allard Pierson de tentoonstelling Van Glas, gemaakt in de oudheid zien, de ietwat saaie tentoonstelling houdt je wakker door totaal verwarrende nummers bij de glazen voorwerpen. Wat een nodige toevoeging is zijn de hedendaagse stukken van Bert Frijns (1953) en Emmy van de Grift (1998). Het café van het Allard Pierson is mijn favoriet onder de Amsterdamse museumcafés en misschien ook het hoogtepunt van je bezoek.

• Huilend Glas | Depot Boijmans van Beuningen (Rotterdam)
  In Boijmans in Rotterdam kan je doorpakken op glas in de tentoonstelling Huilend Glas. Tijdens de tentoonstelling kruip je in de huid van de glasrestaurator en ontdek alles over de fragiliteit van glas. Leer de verschillende symptomen van instabiel glas herkennen en ervaar hoe het verval van glas eruit ziet, voelt en ruikt.

• Brancusi, The Birth of Modern Sculpture | H’art museum | t/m 18 januari
  Ga naar Brancusi in het H’art museum. De tentoonstelling zorgt dat je de allergrootste fan bent van Brancusi na je bezoek. Wist je dat Constantin Brancusi 1904 vanuit Roemenië naar Parijs liep (??).

• Document Nederland - Tina Farifteh fotografeert asiel | Rijksmuseum | t/m 11 januari
  Ik kwam deze tentoonstelling tegen tijdens een Rijks Next avond. Voor Document Nederland, de jaarlijkse foto-opdracht van het Rijksmuseum, fotografeert en filmt kunstenaar Tina Farifteh (1982) het Nederlandse asielsysteem.

• Prophet Song - ITA Ensemble | ITA | t/m 25 januari
  Prophet Song is het nieuwste stuk van ITA en echt 11 out of 10. Ga hier heen als je misschien toneelstukken nog een spannend genre vindt, het is toegankelijk, mega spannend en extreem actueel (en daardoor eng).

Alle goeds - tot volgende week!

Laten we beginnen met de Nederlandse media. Trouw bestempelde het koppel als havermelkelite-burgemeester en -first lady. De titel havermelk elite doet haar zó teniet. Havermelk elite zijn vooral mensen die gestudeerd hebben buiten Amsterdam en het oprecht heel vet vinden om als ze terug zijn in Brabant een chai-latte te bestellen, zodat ze een „nee” terug krijgen, en dan verbaasd kunnen lachen. De armoedige yogalegging-met-hoge-witte-sokkenmeisjes in Amsterdam komen niet in de buurt van de stijl van icon Duwaji.

Okay, maar vóór alle hype na de verkiezingen was Rama al een opvallende Gen-Z-kunstenaar. Rama Duwaji is geboren in Houston en kind van Syrische ouders, toen ze 9 jaar was verhuisde ze naar Dubai. Ze behaalde in Virginia een bachelor in Communication Arts en verhuisde daarna naar New York. Hier vervolgde zij haar studie aan de School of Visual Arts met een Master of Fine Arts in Illustration as a Visual Essay (sicke opleiding).

De kunst van Duwaji wordt beschreven als culturele expressie gecombineerd met sociaal commentaar en vaak verrijkt met haar Arabische afkomst. Het is een nieuwe beweging waarbij kunstenaars en individuen met diverse achtergronden zich mengen in het politieke debat. The partnership of Mamdani and Duwaji […] serves as a beacon of hope for a future where diverse voices shape the fabric of American politics.(Substack: Girl, Honestly).

De illustraties en animaties van Rama Duwaji hebben altijd een activistische boodschap. NYT: She understands the craft of image-making, and just how much visuals matter. Duwaji zoekt altijd een manier om met haar illustraties gemarginaliseerde en ondergerepresenteerde groepen een stem te geven, en is hiermee erg succesvol in de media. Eerder dit jaar werden haar illustraties gebruikt in een artikel van Vogue over de New Yorkse kleermakers en een artikel in New York magazine over de objecten die Palestijnen meenamen op de vlucht uit Gaza. Ze is tevens met haar kunst onderdeel geweest van een BBC documentaire en een animatie video.

Daarnaast heeft Duwaji ook wel de ultimate cultural flex: er is een vibe shift naar haar genoemd. “Aloof wife autumn” is trending op social media nadat een New York Post headline haar benoemde als “aloof wife … quietly steered his campaign from behind the scenes”. (Ik moest ook even googlen, “Aloof wife” betekent een afstandelijke vrouw of echtgenote). In de aanloop naar de verkiezingen vermeed Ms. Duwaji de traditionele politieke spotlight. Het enige wat haar persoonlijke Instagram account heeft gepost over de verkiezingen is een selfie met een “I voted” sticker. Queen.

De “afwezigheid” van Rama werd al eerder opgemerkt. Toen Zohran Mamdani opeens de Democratische kandidaat voor de NY-mayor verkiezingen werd, kwam er daarmee veel aandacht op Rama. Right-winged internet trollen hadden het op haar afwezigheid gemunt. Met one single instagram post (incl. prachtige huwelijksfoto’s) legde Mamdani alle verzonnen verhalen aan banden. „Rama isn’t just my wife; she’s an incredible artist who deserves to be known on her own terms” (en met inmiddels 1,3 miljoen Instagram-volgers loopt dat steady.) De reactie van Rama is iconic.

“She’s our modern-day Princess Diana,” vertelt Hasnain Bhatti aan NYT, een fotograaf en vriend van Rama Duwaji. Zin in de komende jaren. Neem vooral zelf een kijkje op de prachtige website van Rama Duwaji.

Tips:

ER IS ZOVEEL - voel je de komende weken, net als ik, schuldig iedere avond dat je niet in het theater zit. Veel is ook al uitverkocht, maar zoals Classpass trainers ook wel eens konden zeggen: WAITLIST WORKS (!!)

• Pride & Prejudice - Oostpool | Theater Frascati | t/m 21 december
  (via waitlist kaartjes, dus het werkt echt). Deze uitvoering is 10/10. Vanuit een queer perspectief brengt Oostpool Pride & Prejudice naar het heden. Deze voorstelling is het regiedebuut van Warme Winkel-talent Florian Myjer. Acteurs Eelco Smits (David in Giovanni’s Room), Just van Bommel en Kharim Amier spelen geweldig en hadden ook een persoonlijke bijdrage aan de tekst.

• Hoge bomen - HNT | Theater Bellevue | t/m 3 december
  Schrijver Koen Caris stelt in Hoge bomen de vraag hoe we om moeten gaan met MeToo-daders wanneer zij weer terugkeren. Je ziet Soumaya Ahouaoui en Bram Coopmans in regie van Raygin Fullinck.

• Lemming - Merijn Scholten | Theater Bellevue | 28 en 29 november
  Ik vind alles wat Merijn Scholten op TV doet het allergrappigste ooit. Cabaret is not my cup of tea, maar misschien van Merijn wel leuk.

• DEAR FRAIL MALE - Just van Bommel | Theater Frascati | t/m 11 februari ‘26
  Just van Bommel speelt momenteel fantastisch in Pride & Prejudice en maakt ook een eigen voorstelling. In DEAR FRAIL MALE vertelt Just van Bommel een persoonlijke anekdote over een onverwachte ‘ontmoeting’ met een groep jongens.

• Het Proces - Toneelschuur Producties | 2 en 3 december
  Een voorstelling vol zwarte humor over een man die zijn onschuld wil bewijzen - en zo zijn ondergang bezegelt.

• APOCALYPS STRAKS - Theatertroep | t/m 7 maart ‘26
  De grappigste theatergroep met het liefste mooie theater de Richel. Waar gaat het dan over? Er is oorlog in Europa. Een klimaatcrisis. We worden steeds rechtser, rijker, ongezonder en egoïstischer. Kortom: we gaan er allemaal aan. Maar hoe? Dat is de vraag! De Theatertroep omarmt het naderende einde en probeert duidelijk te maken dat er niks is om je zorgen over te maken, omdat het toch al te laat is om er iets aan te doen. Dan maar lachend over de richel het ravijn in stappen!

• Prophet Song - ITA Ensemble | ITA | t/m 25 januari ‘26
  Ik kan je na morgen van eerste hand vertellen hoe dit nieuwe stuk is, met o.a. Janni Goslinga, Jesse Mensah en Gijs Scholten van Aschat is, maar het klinkt fantastisch. Prophet Song is een ongekende reflectie op de huidige tijd. Het is een waarschuwing voor de gevaren van politieke en sociale onverschilligheid. Een pamflet in de strijd voor de vrijheid van meningsuiting en de zoektocht naar rechtvaardigheid.

• De Verleiders - Bureau Buitenschot | Carré | 1 en 2 december
  Een verhaal over mijn vorige baan. Laten we (you know who you are) eens onszelf in de spiegel kijken, en het een avond hebben over consultancy in de publieke sector. Met fantastische acteurs zoals Pierre Bokma, Leopold Witte, Victor Löw, Martijn Fischer, en Jelka van Houten.

Alle goeds - tot volgende week!

Hopper toont in Nighthawks de eenzaamheid van de stad. Echt vrolijk zijn de twee naastgelegen werken ook niet. Nighthawks hangt in gallery 262 in de Arts of the Americas-vleugel, waar het werk wordt geflankeerd door twee Amerikaanse tijdgenoten. Links hangt Desert Forms (1957) van Hughie Lee-Smith. Rechts hangt Self-Portrait of My Sister (1941) van Gertrude Abercrombie. Op de website van The Chicago Art institute vind ik een andere opstelling dan tijdens mijn bezoek:

Het linker werk is naar rechts ‘geswapt’, maar de nieuwe linker is nog steeds van Gertrude Abercrombie: The Past and the Present. De vervreemding die het werk van Hopper met zich meebrengt wordt benadrukt door de surrealistische ethos van Abercrombie en Lee-Smiths. Curator Sarah Kelly Oehler licht toe dat de werken naast Hopper een aanvulling zijn op een eerdere opstelling: „Many of our visitors see this famous work in isolation, without relating it to other works of the period. Our previous display did not help. Formerly, Nighthawks was shown alone on a freestanding wall, and that perpetuated the notion of it as a singular work.”

De keuze om een masterpiece alleen te presenteren, of juist geflankeerd door andere schilderijen zoals bij Hopper, verschilt per museum. Op dit moment hangen naast de Mona Lisa (in de grootste zaal van het Louvre, de Salle des États) ook prachtige andere meesterwerken. Aan de omliggende wanden zien we onder andere werk van Titiaan, Tintoretto en portretten van Veronese. Enerzijds bereiken deze schilderijen hier vele blikken, dagelijks wordt de Mona Lisa door twintigduizend bezoekers bezocht, anderzijds is het maar de vraag of mensen opkijken van hun telefoonscherm naar de andere werken.

De huidige opstelling in de Salle des États is nog maar van korte duur. Het Louvre kondigde begin dit jaar een grote renovatie aan (nog onwetend van de recente roof) en wil de Mona Lisa een eigen ruimte geven inclusief aparte toegangskaart.

In het Rijksmuseum hangt de Nachtwacht inmiddels alleen in een ruimte, maar de restauratie van dit meesterwerk is daar de voornaamste reden voor. Het is als curator de taak om de bezoeker mee te voeren en te bepalen wat onder de aandacht komt. Werken die dichtbij bekende meesterwerken hangen creëren voor bezoekers een toegankelijke manier om nieuwe kunstenaars te ontdekken. Zo zijn er sinds 2021 in de eregalerij van het Rijksmuseum een heel aantal extra vrouwelijke kunstenaars toegevoegd. Het museum wil hiermee een ‘inhaalslag’ maken, schrijft NRC. De conservator, Jenny Reynaerts, maakt hiermee actief gebruik van het hoge bezoekersaantal van de eregalerij en duwt daarmee een passende representatie onder de neus van de bezoeker.

Ik denk dat een conservator goed geslaagd is als een museumopstelling niet gemaakt oogt. De bezoeker laat zich leiden door het museum en krijgt een compleet verhaal mee, zonder zich ervan bewust te zijn dat het verhaal wordt voorgelezen.

Ik sprak de hoofdconservator van het Mauritshuis, Quentin Buvelot. Hij vertelt dat bezoekers de zorgvuldigheid waarmee het Mauritshuis is ingericht niet altijd direct opmerken. Buvelot legt uit dat iedere zaal een eigen verhaal vertelt aan de hand van een thema, waarbij inhoudelijk verwante schilderijen bij elkaar hangen. Naast de thema’s per zaal is tevens de volgorde belangrijk. Als je in het Mauritshuis de nummers van de collectie volgt, eindig je uiteindelijk in zaal 15: de drie Vermeers. Er hangen veel publiekstrekkers bij elkaar, maar ze passen samen in één verhaal.

Elk schilderij heeft haar eigen wand, maar wordt ook vergezeld door andere werken. Diana en haar nimfen is tussen de ramen in geplaatst, Gezicht op Delft wordt geflankeerd door architectuurstukken van Saenredam en het Meisje met de parel gewoonlijk door twee genrestukken (een schilderij waar gewone mensen gewone dingen doen) van Gerard ter Borch.

Quentin Buvelot: „Deze schilderijen van Ter Borch en Saenredam sluiten wat onderwerp en sfeer betreft goed bij Vermeer aan. Omdat het Mauritshuis geen genrevoorstellingen van Vermeer in bezit heeft, het onderwerp van de meeste van zijn schilderijen, is ervoor gekozen in deze zaal nog meer genrestukken te tonen van tijdgenoten als Metsu en Van Mieris. Met Vermeer, voor velen het hoogtepunt van een bezoek, komt er een einde aan de tour door het Mauritshuis.”

Een schilderij in de zaal van een meesterwerk wordt soms gezien als de tweede viool van het museum. Toeristen die haast hebben laten zich snel vervoeren langs the unmissables en rennen van highlight naar highlight. Maar ook al staan deze werken misschien altijd in de schaduw, ze krijgen een publiek door de massa die hun zaal betreedt. En zonder de tweede viool is er geen harmonie in het verhaal

TIPS:

• PAN - RAI Amsterdam | t/m 9 november
  Ik heb al twee keer aandacht gegeven aan de PAN, maar het ziet er dit jaar weer echt geweldig uit. Mijn Young On Board-collega Jacquill G. Basdew licht hier zijn favoriete stukken uit bij de PAN.

• Villa Europa - De Warme Winkel | Theater Frascati | t/m donderdag 27 november

  Na 16 jaar keert de bejubelde voorstelling Villa Europa, als antwoord op populisme, terug. Een Europees leger lijkt voor veel politici de enige oplossing voor veiligheid, maar wat willen wij eigenlijk verdedigen? Binnen Europa heerst onverdraagzaamheid en wint extreemrechts aan terrein. De Warme Winkel zoekt naar helden en verhalen in de strijd.

• De Seizoenen - HNT | t/m 17 november
  Deze fantastische 7 uur durende (geen zorgen, veel pauzes) theatermarathon is dit weekend en volgend weekend nog te zien in Rotterdam en Den Haag. Ieder stuk is een seizoen, gevolgd door een seizoensmaaltijd in de pauze. De stukken zijn een vertaling van de boeken van Ali Smith. De vijf sterren in Trouw en de vier sterren in NRC en Volkskrant zijn meer dan terecht.

Alle goeds - tot volgende week!

Het is een ramp zonder slachtoffers en daarmee geoorloofd potentieel voor memes. De roof was brutaal op klaarlichte dag, verliep lui met een lift en een net te simpel geel hesje was voldoende als camouflage. We vinden het pijnlijk, ongemakkelijk, maar ook een genot dat geweldloos een groepje mannen het raam van het Apollo-balkon breekt, en daarmee het systeem.

Toen Des Cars zondag 19 oktober aankwam op het plaats delict werd ze volgens Le Monde uitgejouwd. De Louvre-directeur, van wie het ontslag werd afgekeurd, zegt al sinds 2021 te waarschuwen voor de „chronische onderinvesteringen” in de apparatuur en infrastructuur van het museum, waardoor de aansluiting van moderne beveiligingssystemen niet mogelijk is. Uit een gelekt rapport van de Rekenkamer blijkt dat in de vleugel waarin de Apollo-galerij en de Mona Lisa zich bevinden, een derde van de zalen geen beveiligingscamera’s hebben.

Een eerdere grote roof in het Louvre wordt deze week veel aangehaald. In 1911 werd de Mona Lisa gestolen door Italiaanse glazenier Vincenzo Peruggia. Hij was bij het museum werkzaam en voltrok de roof in zijn werkkleding. In die tijd werden wel vaker kunstwerken verwijderd voor fotografie of onderhoud, dus de diefstal werd pas een dag later opgemerkt.

Het schilderij was twee jaar onvindbaar. In 1913 bracht de dader het werk zelf naar een antiekhandelaar in Florence. Hij schreef op een briefje: „Ik heb het gestolen werk van Leonardo da Vinci in mijn bezit. Het lijkt me toe te behoren aan Italië, want de schilder was een Italiaan. Ik droom ervan om dit meesterwerk terug te geven aan het land waar het vandaan kwam en waar het is ontstaan.” Deze patriottische argumentatie werd helaas niet geaccepteerd en Peruggia kreeg een celstraf van een jaar, maar zijn gedachtegoed werd wel gewaardeerd. Hij ontving talloze bedankbrieven en het schilderij maakte voor de terugkomst in Parijs een tour door Italië.

De bekendheid van de Mona Lisa steeg enorm na de roof. Ook in dit geval, denk ik dat weinig mensen voorheen een ommetje maakten langs de juwelen van Marie Antoinette (Vogue kan je meer vertellen over de geschiedenis van de gestolen juwelen).

De roof tast de symboliek van de Franse machtsgeschiedenis aan. Dit verklaart mede de omvang van de Franse politieke reacties op deze gebeurtenis. Ter vergelijking: toen in 2002 twee Van Goghs in Nederland werden gestolen, hoorde je geen enkele politicus spreken over ‘de Nederlandse trots die op het spel staat’ – terwijl de Fransen deze diefstal wel met dergelijke bewoordingen omschreven.

Het Louvre is ook een sterk machtsymbolische plek voor Frankrijk, en dan nog in het bijzonder de Apollo-galerij. Deze werd in 1661 gebouwd als symbool van Lodewijk XIV om zichzelf te profileren als Zonnekoning.

De Louvre-juwelen roof wordt geromantiseerd. Hij was spectaculair in eenvoud. In een Pluk van de Petteflet kraanwagen gingen de professionele dieven hun buit tegemoet. Wieteke van Zeil bespreekt in de Volkskrant podcast Culturele bagage haar observaties:

De roof oogt toegankelijk. Er komt geen rookboom of tank aan te pas. Je gaat naar de bouwmarkt, je huurt een hoogwerker, vult je zakken en rijdt weg. De mogelijkheid dat jij en ik dit ook hadden gekund spreekt aan. In principe is romantisering van criminaliteit iets slechts natuurlijk, maar toch vaak bron voor bekende series zoals Lupin. Ook daar is de dief een ‘held’, hij steelt in het Louvre juwelen als wraak voor een onterechte veroordeling van zijn vader door een corrupt systeem.

En die aanval op het systeem is denk ik precies wat mensen triggert. Het kan dus wél (overall prima uitslag, niet mijn nummer 1 voorkeur, maar wel vooruitgang).

Het gekozen tijdstip was ook menige bron van inspiratie, maar met de informatie dat er een verbouwing aan de gang was ook een extreem logische keuze om niet op te vallen. De medewerkers van het Louvre hebben als eerste taak om bezoekers tijdens een calamiteit in veiligheid te brengen, daarmee werden de dieven met rust gelaten. Dergelijke, goede, keuzes laten zien dat 100% beveiliging een mythe is. Het systeem kan niet waterdicht zijn.

Wij zagen als toeschouwers hoe de dieven het disfunctionerende systeem succesvol omzeilden. Op Substack trok iemand de vergelijking naar de moord op de UnitedHealthcare CEO vorig jaar: „The horror was real, but the fascination with the killer was louder.“ Ze beschrijft hoe we als samenleving gevangen zijn in een kapitalistisch hamsterrad waar we onmogelijk uit kunnen ontsnappen en waarvan het systeem niet te ontmantelen is. „They don’t actually want to steal. They just want to stop feeling stolen from. The fantasy isn’t about greed or violence. It’s about someone, anyone, finally breaking through a system that refuses to bend.”

Tip: kijk hierboven de interpretive-Louvre-heist-dance

Ik zal volgende week iets inhoudelijker zijn i.p.v. een meme dump; een alternatief actueel kunst thema was het repertoire van Marco B., maar daar had ik geen zin in.

TIPS:

• Brancusi, The Birth of Modern Sculpture | H’ART museum | t/m 18 januari
  In het H’ART museum zijn prachtige beelden van Brancusi te zien. Zijn figuren worden vergezeld door filmbeelden en foto’s van zijn al even mooie studio in Parijs. De tentoonstelling is tot stand gekomen met het net gesloten Parijse museum Centre Pompidou.

• PAN | RAI Amsterdam | 2-9 november
  Vanaf dit weekend bezoek je prachtige (onbetaalbare) kunst op de RAI in Amsterdam. Niet veel vaker kan je zo dichtbij Israels of Breitner komen die hierna weer in privécollecties verdwijnen.

• Grimm Gallery | Hettie Inniss | t/m 6 december
  De jonge kunstenares Hettie Inniss exposeert in de Grimm Gallery. Het levendige kleurenpalet van Inniss stelt haar in staat om herinnering en het proces van herinneren uit te drukken – ze vangt de naschijn van een beeld of het licht dat men ziet met gesloten ogen (ik noemde dit vroeger ‘oogblijven’).

Alle goeds - tot volgende week!

Okay, maar we gaan het uiteraard over kunst hebben. Ik zag op instagram deze week een greep uit het boek Designing History - The Extraordinary Art and Style of the Obama White House. President Obama is hier afgebeeld met meerdere van de kunstwerken in zijn huis en in The Oval Office. Presidentiële families hebben een veto in het kiezen van de kunst in hun vertrekken. De wat meer abstractere keuze van de Obama’s waren een nog ontbrekend onderdeel van The White House Collection, vertelt de curator aan de NY Times.

De veranderingen in het Witte Huis als afschildering van de verandering van de politieke winden wordt heel vaak als metafoor gebruikt, maar het blijft toch ook altijd een treffende. Ik wil het niet te veel over Trump hebben, maar hij beweerde een echte Renoir te hebben in zijn privéjet, maar dat bleek nonsens, en in zijn Oval Office staat een beeld van hemzelf. Leuk stuk uit The Guardian waarin zijn (kunst) smaak met de grond gelijk wordt gemaakt:

„No guts, no glory!” antwoordde Mona Keijzer (ik wist niet dat ze in Volendam ook Engels spraken, ik dacht dat we dat dédain vonden) over waarom zij de muurvullende compositie in primaire kleuren ophing. „Hang maar op, het kan er altijd weer af ”, vervolgde ze immer positief. Ik moet de demissionair minister van Wonen de twijfel meegeven, het werk is vrij absurd. “Het maakt de ruimte optisch kleiner, maar het sluit ongelooflijk goed aan bij wat ik doe” zegt ze er zelf over - fijn, een optisch kleine ruimte.

De NRC interviewde meerdere bewindspersonen in februari dit jaar over de kunst in hun werkkamers. Elke minister en staatssecretaris krijgt bij aantreden de keuze uit Collectie Rijksoverheid. Deze selectie verloopt volgens een vast proces: een intakegesprek en vervolgens een tweede gesprek inclusief kunstvoorstel op maat.

Voormalig -tijdens het interview huidig- minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Eppo Bruins (NSC), ziet in de kunstwerken in zijn kamer een reflectie van hoe hij naar de wereld kijkt. Rust. Hij heeft alleen maar geometrische kunstwerken. En juist deze werken doen hem denken aan de Veluwe (??), waar hij is geboren.

David van Weel (VVD) is ten tijde van het interview minister van Justitie en Veiligheid, kreeg vervolgens in juni 2025 Asiel & Migratie erbij, en verruilde in september 2025 Justitie voor Buitenlandse Zaken. David houdt van grijs: „Als je zoals ik veel op zee hebt geleefd, zowel privé als in de marine, dan leer je de kleuren van de lucht lezen. De lucht en het water verraden of er een storm op komst is, of de dag net ontwaakt. Dat fascineert me.” Het grijs reflecteert ook zijn kijk op de politiek: „De samenleving wordt harder en het denken steeds zwart-witter. Terwijl het leven vol zit met grijstinten. Juist daar bevindt zich de grote zwijgende meerderheid.” Zijn grijsliefde en kennis gaat nog verder: „Ik kan van elk kunstwerk hier precies vertellen wat de weersomstandigheden zijn. Dat zie je aan het licht, aan de golfslag. Dit is een frisse windkracht 4.”

Tot slot heb ik met politici gesproken die momenteel verkiesbaar zijn. Ik trof Marjolein Moorman (GL-PvdA) op een links ja-knik avondje. Op dit soort avonden heeft iedereen in het publiek opeens zo’n minuscuul notitieboekje bij zich (ik zie een nieuwe golf na de performative readers: de performative micro-journalers). In ieder geval, de nieuwe minister van SZW Marjolein Moorman was daar dus aanwezig. Ik vroeg haar naar de kunstkeuze in haar werkkamer. Haar kantoor is vooral gevuld met kindertekeningen, voetbalshirts van ontwerper Floor Wesseling en werk van haar beste vriendin Maayke Schuitema. Moorman vindt het belangrijk dat kunst echt is, en niet gestileerd. Rembrandt zag bijvoorbeeld hoe mensen echt waren, Renoir poetst dingen weg. Kunst moet je een spiegel kunnen voorhouden en het moet je kunnen raken.

TIPS:

• ITA - Mina Salehpour | Prophet Song | 12 november 2025 t/m 25 januari 2026
  Een nieuw stuk van ITA gebaseerd op het gelijknamige boek, een dystopische roman volgens Trouw. ITA beschrijft het stuk zelf: als een repressief, gekozen regime aan de macht komt, verglijdt langzaam de democratische rechtstaat. Een moeder doet er alles aan om in de steeds beklemmender realiteit haar vier kinderen te beschermen.

• Teylers Museum | De mannen van Michelangelo | t/m 25 januari 2026
  Voor het eerst is in Nederland een marmeren beeld van Michelangelo te zien. In Haarlem kun je de tentoonstelling in het al even leuke Teylers museum bewonderen. Het topstuk is de Apollo-David.

• [herhaling] Erwin Olaf - Freedom | Stedelijk Museum | t/m 1 maart 2026
  Erwin Olaf heeft eindelijk de overzichtstentoonstelling in het Stedelijk die hij altijd al verdiende en het is prachtig. Er ging nogal wat aan vooraf. Het NRC schreef een artikel over waarom hij vroeger niet, en nu wel, in het Stedelijk mag exposeren.

Alle goeds - tot volgende week!

- Joost Oomen

Bovenstaande zinnen zijn uit een gedicht van Joost Oomen. Hij betoogde in 2023 dat het heel belangrijk is voor de nieuwe minister-president om poëzie te lezen. Je kan dit nu sarcastisch opvatten. Of hysterisch. Of zeggen dat zij of hij wel belangrijkere zaken te behandelen heeft dan poëzie. Maar dan snap je de essentie even helemaal niet.

Om je bij de les te halen, tijdens het pleidooi van Joost Oomen kwamen we net uit vier kabinetten Rutte, en laatstgenoemde vond dat je voor een visie bij de oogarts moest. zijn. Een visieloze premier bevestigt zijn idealisme ontbrekende koers. Na zijn vertrek maakte Sheila Sitalsing de balans op. ‘Wat ontbrak waren niet de ideeën, of de opvatting over welke richting het op moest met het land,’ schreef ze. Het ontbrak aan een kern, een kompas. Het land is te lang geleid door een leider die ‘geen ontroering bracht, geen verhaal, geen beroep deed op ons betere ik’. Een levendige democratie kan niet zonder een visie, idealen en empathie.

Joost Oomen vindt het belangrijk dat de minister president poëzie leest. Als je je blootstelt aan poëzie, stel je je bloot aan de ontroerende krachten van alle dingen van de wereld en dus oefen je je in empathie. Hij snapt best dat politici bang zijn voor empathie, maar we kunnen er ook veel mee winnen. Ik noem maar iets: inleven in andere mensen.

Dat een groot deel van de politiek kunst niet van belang acht kwam aan het oppervlak in de coronatijd: Hugo de Jonge’s “ga anders een dvd’tje kijken” was een harde sneer. De schade die Halbe Zijlstra bijna 15 jaar geleden aanrichtte is ook nog verre van hersteld.

Terwijl verbeelding precies is wat op dit moment ontbreekt in het politieke denken. Door via opera of theater in enkele uren een scala aan emoties te ondergaan, reinig je je geest en lichaam, verkondigde Duitse operaregisseur Christof Loy in het NRC. Je inspireert jezelf de stap te zetten naar vergevingsgezindheid. “Ik geloof in kunst als een spiegel van jezelf, je omstandigheden, dat je die beter leert begrijpen door de ogen van anderen.”

Ik vind overigens ook dat er politiek gezien urgentere zaken zijn dan kunst en dat het erkennen van Palestina en investeringen in sociale zekerheid en zorg vooropgaan. Maar kunst is een vrije plaats voor makers en het volk om zich uit te spreken. Dus de waarde die een partij hecht aan kunst en haar (Nederlandse) makers zegt iets over de mate van vrijheid die een partij voor ogen heeft.

Goed, saaie kost nu - we gaan de programma’s door (na te lezen via Kunsten ‘92). Een paar partijen willen blijven investeren in kunst en cultuur: VVD, CDA en CU. Overtreffend wil een aantal partijen extra investeren in kunst: D66, GL-PVDA, PvdD, Volt en SP. Helaas wil ook een aantal partijen de de subsidies verlagen of verminderen: JA21, PVV, FvD. BBB wil een herverdeling van de budgetten uit de randstad naar de regio’s.

Om deze investeringen tastbaarder te maken: het kan bijvoorbeeld een politieke keuze zijn om musea laagdrempeliger te maken. Volt en FvD willen gratis musea, CU gratis bibliotheken, en de SP wil rijksmusea minimaal één dag per week gratis toegankelijk.

Het BTW tarief is daarnaast een belangrijk punt. D66, CU, PvdD en GL-PvdA pleiten in hun programma voor behoud van het lage BTW-tarief op cultuur en boeken. PVV en JA21 willen juist subsidies schrappen.

Kunst spreekt zich uit over politiek, maar de laatste jaren spreekt de politiek zich ook steeds vaker uit over kunst. Het al sterk gepolariseerde politieke klimaat sijpelt daarmee door in de culturele sector.

De meest recente cultuur aanvaring is met zanger Douwe Bob, die door Dilan Yesilgöz beschuldigd werd van Jodenhaat. Andere muzikale doelwitten waren de pro-Palestijnse band Kneecap en Bob Vylan. Na een contextloze quote in de Telegraaf sprongen politici gretig op Bob Vylan en kaapte de politiek poppodia. Medewerkers van Doornroosje en Paradiso worden als gevolg bedreigd. Zelfcensuur ligt op de loer, en niet onterecht: na de rel diende JA21 een motie in om de subsidie aan Paradiso te beperken.

Als de kunst het benauwd krijgt, raakt de samenleving in ademnood (zie mijn post over zelfcensuur). Het is aan de politiek, en uw keuze 29 oktober, of deze beknelling wordt afgelost of strakker getrokken.

Vrij Nederland beelden bij deze post afkomstig uit dit artikel. De kunsthoofdstukken in partijprogramma’s vind je hier samengevat. Wil je Joost Oomen zelf zijn prachtige gedicht horen voorlezen, dat kan hieronder:

TIPS:

• PAN Amsterdam | 2-9 november
  Nog minder affordable dan AAF, maar niet minder mooi. Een van de weinige momenten om hedendaagse topwerken, maar ook oude meesters zoals Isaac Israëls en Breitners te zien voordat ze weer in privécollecties verdwijnen.

• Een stukje naar de mensen toe | Bureau Vergezicht | zie speellijst
  Na het succes van het toneelstuk De zaak Shell neemt Bureau Vergezicht consumptiegedrag onder de loep. Het eindeloze scrollen zorgt ervoor dat een ander leven niet wordt geleefd.

• Erwin Olaf - Freedom | Stedelijk Museum | t/m 1 maart 2026
  Erwin Olaf heeft eindelijk de overzichtstentoonstelling in het Stedelijk die hij altijd al verdiende en het is prachtig. Er ging nogal wat aan vooraf. Het NRC schreef een artikel waarom hij vroeger niet, en nu wel in het Stedelijk mag exposeren.

Alle goeds - tot volgende week!

Ik ben al langer gefascineerd door het hebben van een origineel idee. De Volkskrant maakte er in 2019 een podcast over naar aanleiding van bovenstaande tweet (Linkse journalisten waren daar toen nog veilig op actief).

Volkskrantjournalist Thomas Hogeling maakte op dertienjarige leeftijd De Millenniumlijn. Hij trok met viltstift een lijn op papier tijdens de millenniumwisseling, drie seconden in 1999 tot drie seconden in 2000. Echter, nadat hij dit geniale kunstwerk met de wereld deelde op Twitter en in de Volkskrant, kreeg hij al snel een reactie dat iemand anders precies hetzelfde had gedaan. Hij bezocht in zijn podcast De Tweede Lijnmaker. Deze andere kunstenaar was een stuk relaxter dan de gepikeerde Thomas, hij vond dat ze allebei wel origineel waren. Als je het idee niet van iemand anders hebt gekregen, zei hij, dan heb je een origineel idee.

In de podcast wordt ook een Amsterdamse casus besproken. De gemeente schreef een competitie uit aan vijf reclame bureaus om een nieuwe campagne voor de stad te bedenken. In de podcast horen we reclamebureau-eigenaar Kessels van KesselsKramer. Nadat hij de opdracht binnen had, bedacht hij diezelfde dag zijn geniale slogan: I Amsterdam, en hij vroeg direct patent aan. Na een gelikte presentatie op het gemeentehuis was het doodstil. Drie van de vijf deelnemende reclamebureaus hadden exact dezelfde campagne bedacht. KesselsKramer ging er met de winst vandoor, maar enkel omdat zij het patent hadden.

Kessels was niet zo verbaasd over deze gebeurtenis. Het is volgens hem een cocktail van wat er in de lucht hangt. Zoals misschien ook de Millenniumlijn iets was wat in de lucht hing? Misschien zijn er wel 20 mensen geweest die zo’n lijn hebben gemaakt. Volgens De Tweede Lijnmaker is er een totale openbare democratie van ideeën, door het publiek maken van ideeën kunnen we op elkaar voortbouwen.

Ik kan me de cocktail van wat er in de lucht hangt heel goed voorstellen. Maar zeker in de kunst is imiteren, naar mijn idee, een doodzonde. Doortje Smithuijsen schreef in haar Substack vorige maand: Iedereen plagieert - al eeuwen. In de tijd van Carravaigio, zo omschrijft ze, bestond echter plagiaat eigenlijk niet. Het was juist een eer om elkaar na te doen, het was een geaccepteerde ode aan de grootmeester. Dit kunst van het van imiteren gaat al terug tot aan de Romeinen en de Grieken, waar schrijvers en dichters grote voorgangers plagieerden, met de gedachte dat de stijl van de grootmeester toch wel herkend zou worden.

Ik kan me vinden in de gedachte dat een origineel idee nog steeds origineel kan zijn, ook als iemand anders hetzelfde bedenkt. Soms ontstaan vergelijkbare ideeën onafhankelijk van elkaar dus door de tijdsgeest die in de lucht hangt. Pas wanneer iets één-op-één wordt afgekeken, is er sprake van onoriginaliteit. Vanuit dit perspectief is vervalsing of het kopiëren van kunst de ultieme vorm van onoriginaliteit. Over deze kwestie en het belang van authenticiteit is een toneelstuk gemaakt: ROHTKO, over een vervalsde Rothko (of Netflix-docu: Made You Look: A True Story About Fake Art).

De Groene schreef naar aanleiding van dit stuk een artikel over nepkunst. Het verhaal over de neppe Rothko is geïnspireerd op het echtpaar Sole. Meneer Sole, de CEO van Gucci, had de Rothko voor zijn vrouw gekocht. Ze kon tranen van ontroering krijgen als ze er naar keek, waren die dan ook nep? Nu vervalsing was bewezen.

De Groene licht toe dat de fixatie op authenticiteit typisch westers is. “Bij ons” heerst het geloof dat de ziel van de kunstenaar in het werk zit, en daarmee wil je dus de “echte”. In andere culturen is dit minder vanzelfsprekend: daar staat de ziel van de maker en de geschiedenis van het schilderij, niet centraal als waardemaatstaf. Dit beschrijft ook de Chinese filosoof Byung-Chul Han in zijn tekst Shanzhai (wat ‘fake’ betekent). Hij omschrijft dat in het Chinese denken het kunstwerk geen ziel heeft, maar van zichzelf leeg is. Deze Chinese blik erkent niet dat identiteit te maken heeft met authenticiteit of exclusiviteit. Han geeft als toepassend voorbeeld dat Chinese meesterwerken niet hetzelfde blijven. Het is juist een teken van bewondering om het werk aan te passen. Verzamelaars zijn bijvoorbeeld niet beroerd om eigen inscripties en stempels op werken achter te laten.

In 1956 (I know, lang geleden) werd er in Parijs een klassieke Chinese kunsttentoonstelling georganiseerd. De tentoonstelling bevatte meerdere vervalsingen, in onze ogen, waaronder van Chang Dai-chien. Hij werd als oplichter bestempeld, terwijl hij zelf deze vervalsingen als meesterwerken zag. Veel van zijn werken waren overigens geen kopieën, maar vanuit geschreven bronnen bekende schilderijen.

Het aanpassen van schilderijen wakkert ook de discussie aan over restauratie. Vorige week besprak ik al het dilemma van restaurateurs om beschadigingen wel of niet te behouden. Het FD besprak bovenstaand schilderij van Van Gogh. Oorspronkelijk schilderde Vincent de kamer roze. Hij wilde dat de muren een sterk contrast vormden met de groene lijstjes en ramen. Ruim 125 jaar later is daar weinig van over, want de gebruikte lak verbleekt sterk als het blootgesteld wordt aan licht. Is dan met de aanpassing van de kleuren in het schilderij de authenticiteit ervan af? Ik denk het niet, het is onderdeel van de geschiedenis, ook omdat Van Gogh het zich al besefte tijdens het maakproces. Hij schreef aan zijn broer Theo. ‘Alle kleuren die door het impressionisme in de mode zijn gebracht, veranderen, reden te meer om ze botweg te fel te gebruiken, mettertijd zullen ze toch alleen maar verbleken.’

Het is aan eenieder om z’n eigen oordeel te vellen over originaliteit. Ik kan me vinden in de gedachte van De Tweede Lijnmaker, als je het idee niet van een ander hebt, maar zelf bedacht - dan is het origineel. Soms maken mensen hetzelfde, omdat het in de lucht hangt.

Als je de AI-angle mist in dit stuk (bijvoorbeeld het discussiepunt over originaliteit van AI-kunst en het gemak waarmee men elkaar kan kopiëren, genereren of prompts kan overnemen). Sorry, komt misschien ooit wel, maar ik had deze week genoeg AI-dingen gedaan en was er een beetje klaar mee xx

TIPS:

• De Wetten | ITA - Eline Arbo | t/m 23 november
  Eigenlijk moet je eerst mijn lievelingsboek lezen. En koop hem dan het liefste bij Athenaeum boekverkoper Bob, de grootste fan van De Wetten (of kijk terug hoe ontzettend enthousiast hij vertelt bij Gijs Groenteman). Het gaat over een vrouw die van de provincie, naar de stad verhuist. Verschillende personages veranderen met hun kennis haar kijk op alles. Het hoofdpersonage komt los van waar en waarmee ze zich niet thuis voelt. Arbo maakte een prachtige toneelbewerking die alweer voor de derde keer wordt opgevoerd. Koop snel kaarten!

• Wittgenstein 2. Aan de taal ligt het niet | Bellevue - Bo Tarenskeen | t/m 12 oktober
  Dit stuk is geweldig - maar je moet wel even op de wachtlijst voor een kaartje. De context is een groepje logici en filosofen tijdens de antidemocratische ontwikkeling in Wenen, 1925. De Weense Kring (zoals ze zichzelf noemen), wil taal terugbrengen tot de essentie door het te ontdoen van dubbelzinnigheid, valse logica en demagogisch misbruik. Regisseur Bo Tarenskeen nam zich voor een elfdelige theaterreeks te maken over de logicus en filosoof Ludwig Wittgenstein en zijn invloed op de wereld. Het is niet erg als je deel 1 gemist hebt.

• Affordable Art Fair (AAF) | De Kromhouthal Amsterdam | t/m 12 oktober
  Deze beurs toont “betaalbare” kunst - maar zie het vooral als een museumbezoek.

• JVNK event: Artist talk & Gallery Tour - Hettie Inniss | GRIMM Gallery | 24 oktober
  Als je verder wilt in kunst, kan je lid worden van JVNK. Bezoek events en leer professionals in de kunst wereld kennen. Op vrijdag 24 oktober is JVNK uitgenodigd voor een artist talk en gallery tour van de nieuwe tentoonstelling van kunstenaar Hettie Inniss.

Alle goeds - tot volgende week!

Roofkunst is kunst die gestolen is in een context van geweld. Nederland heeft een lange geschiedenis met beroofd worden. Napoleon nam in de 18e eeuw bijna tweehonderd schilderijen van Stadhouder Willem V mee. Hij wilde het net geopende Louvre, destijds Musée Napoléon, groots vullen met Europese en Egyptische artistieke veroveringen.

Onder andere De Stier van Paulus Potter werd te paard meegenomen. Tijdens de restauratie werden er sporen van de roof aangetroffen. Om de beschadiging te maskeren, schilderde de Fransen er in 1795 een extra tak op. De tak is nooit door Potter bedacht, die het schilderij in 1647 maakte, maar het is wel onderdeel van de geschiedenis van het schilderij. Het weghalen of behouden van ‘de Franse tak’ is een dilemma voor de restaurateurs. (Je kan meekijken met de restauratie, ga snel naar het Mauritshuis voor de laatste fase van: PotterKijkers - De stier onder de loep)

Na de val van Napoleon bij Waterloo haalde Nederland haar kunst direct terug. Het verhaal gaat dat Parijzenaren alle hoge ladders verstopten om te voorkomen dat schilderijen van de muren werden gehaald (potentieel is dit een fabeltje dat ik voor waarheid heb aangenomen van de kinderrondleiding in het Mauritshuis). Koning Willem I wees het Mauritshuis aan als onderkomen van de teruggekeerde schilderijen en met die collectie opende het museum haar deuren.

Een recentere, grotere en complexere roofperiode vond plaats onder het nazibewind in de Tweede Wereldoorlog. Van veel Joodse families is kunst onvrijwillig ontnomen. Roof is een troebel begrip, vertelt Emile Schrijver - Algemeen directeur Joods Cultureel Kwartier - aan het Mauritshuis. Het is niet altijd zo geweest dat de kunst werd gestolen, het gaat om iedere vorm van onvrijwillige vervreemding en dus ook bijvoorbeeld het verkopen van kunst om geld te krijgen voor de vlucht. Restitutie is van belang om het onrecht dat voorouders is aangedaan te herstellen

Niet alleen particulieren werden beroofd, ook musea werden leeg gehaald door de Duitsers. Museumeducator Madeleine Maatstap van het Mauritshuis vertelt over het hieronder afgebeelde schilderij van Rembrandt. Het werk was door een Joods-Duitse familie in bruikleen gegeven aan het Rijksmuseum. Hitlers kunstinspecteur nam het mee en rechtvaardigde dit door het werk als Duits erfgoed te bestempelen. Het was bedoeld voor het toekomstig Führermuseum in Linz, Oostenrijk. Gelukkig is dat museum er nooit gekomen. De topstukken werden tijdelijk in München bewaard en na de dreiging van de geallieerden werd het naar een zoutmijn verplaatst. Direct na de bevrijding is het teruggegaan naar Nederland.

De grootschalige teruggave wordt gecoördineerd via onder andere de Nederlands Kunstbezit collectie (NK-collectie). Onderdeel hiervan zijn kunstwerken die (meestal) tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn geroofd, geconfisqueerd of gedwongen verkocht aan de nazi’s. Het Mauritshuis heeft 25 van deze werken in haar collectie in bruikleen.

Een recent voorbeeld van opsporing van roofkunst is het onderstaande schilderij. Eind augustus vond een AD-journalist het doek Damesportret van Ghislandi na tachtig jaar op de Argentijnse Funda. Het werk was onderdeel van de collectie van Joods Amsterdamse kunsthandelaar Jacques Goudstikker. Hij overleed tijdens zijn vlucht naar Engeland waarna zijn collectie werd ingenomen door de nazi’s. Nadat de politie het Argentijnse huis betrad, werd het schilderij niet aangetroffen. Begin vorige maand heeft de familie het werk alsnog aan de politie aangeboden.

Terugkijkend op mijn post van vorige week: Nederland heeft decennialang restitutieverzoeken voor koloniale roofkunst genegeerd en deed traag en niet altijd welwillend onderzoek. De laatste drie jaar zit er eindelijk schot in de zaak, maar hoe kan dat zo lang hebben geduurd als Nederland zelf ook behoorlijk is leeggeroofd.

Het is goed en terecht dat onvrijwillige vervreemde kunst zorgvuldig en spoedig wordt gerestitueerd aan Nederlandse eigenaren. Maar dan kunnen we toch ook spoedig en zorgvuldig omgaan met kunst die wij zelf hebben onteigend? De pijn van geroofde kunst kennen we. Het belang van rechtherstel ook. Waarom zou dat anders zijn voor de landen die wíj leeggeroofd hebben? Die dubbele maatstaf, waarbij koloniale roofkunst opeens ‘discutabel’ en ‘gecompliceerd’ is, is lastig uit te leggen.

TIPS:

• The Palestine Film Festival | 9-12 oktober
  Dit festival brengt verschillende filmgenres bij elkaar. De films worden vertoond in onder andere Kriterion, Lab111 en Studio/K. Je kan het festival ook steunen door een bijdrage te doen aan de crowdfunding. Het volledige programma is hier te vinden.

• PotterKijkers - De stier onder de loep | Mauritshuis | t/m einde restauratie (geschat 2025)
  In het Mauritshuis kan je live meekijken met de restaurateurs. Er zijn interactieve schermpjes met leuke feitjes en dilemma’s: zoals het behouden van de ‘Franse tak’, of niet.

• Operetta Land | Nationale Opera | t/m 23 oktober
  Schrijver en jurylid van De Slimste Mens Paulien Cornelisse en theatermaker Steef de Jong creëerde Operetta Land. De voorstelling combineert muziek uit verschillende operettes. Operette is een soort comische opera, en om het nog raarder te maken, werkt Steef de Jong enkel met karton. Als je nog twijfelt: laat Peter Pannenkoek bij Eva Jinek je overtuigen.

Alle goeds - tot volgende week!

Video: Vrij Nederland [2018] - De dichte dozen in het depot van het Wereldmuseum

Alleen internationaal erkende staten kunnen een claim indienen. Sinds de beginperiode van de dekolonisatie hebben voormalige koloniën van Europese landen gezegd dat zij voorwerpen terug willen. Dergelijke verzoeken werden met juridische excuses afgewezen: verjaring of claims dat handelingen in het koloniaal verleden niet strijdig waren met het toenmalige recht. Een favoriet argument van veel musea is ook dat ze bang zijn dat niet-westerse landen geen zorg zouden kunnen dragen voor de historisch waardevolle voorwerpen. Een neo-koloniaal argument.

Jarenlang was er stilstand en valse beloftes waardoor van teruggave weinig sprake was. Een kantelpunt was dat Macron in 2017 in een toespraak in Ouagadougou uitriep dat het toch niet zo kon zijn dat je de topstukken uit francofoon West-Afrika alleen in Parijs kon zien. Macron beloofde binnen vijf jaar tijdelijke of definitieve teruggave van Afrikaans erfgoed.

In 2022 stelde NRC dat er tot dan toe niet veel was gebeurd in Frankrijk, maar de toespraak Europa wel een startschot had gegeven en veel restitutie in gang was gezet. Ook de Nederlandse overheid herschreef haar restitutiebeleid in 2022 en de Commissie Koloniale Collecties werd ingesteld. Teruggave is altijd in de macht van de eigenaar van de collectie, licht het Wereldmuseum toe in een overzichtelijke FAQ over de teruggave van koloniale collecties. Bij het Wereldmuseum is dat voor het grootste deel de Rijksoverheid. Als een land een object terugvraagt dan adviseert de Commissie de staatssecretaris die vervolgens beslist of teruggave wordt goedgekeurd.

Enkel erkende staten kunnen aanvragen indienen, maar soms zijn voorwerpen afkomstig van volken die geen eigen staat hebben. Veel huidige landsgrenzen zijn grotendeels ook koloniaal tot stand gekomen. Musea, zoals het Wereldmuseum ook benoemt in haar FAQ, willen zich niet bemoeien met interne landspolitiek omdat dit eigenlijk weer koloniaal zou zijn. Het is daarom extra belangrijk de herkomst met veel zorgvuldigheid en in samenspraak met deze landen en gemeenschappen wordt onderzocht.

De omvang van de collecties in Nederland is enorm. De collectie van het Wereldmuseum bestaat uit 450.000 voorwerpen, 260.000 fotografische beelden en zo’n 350.000 stuks andersoortig documentair beeldmateriaal, vertelt de Groene. Ongetwijfeld is niet alles geroofd, maar potentieel is een groot onderdeel hiervan onterecht toegeëigend. Tot nu toe restitueerde het Wereldmuseum 968 kunstvoorwerpen (van de bijna half miljoen). Om een beter beeld te krijgen van de voorwerpen maakte De Volkskrant een paar jaar geleden een prachtig vormgegeven rapportage: Ons koloniale verleden in vijftig voorwerpen.

Teruggave verloopt dus langzaam - tot vandaag: De Nederlandse overheid geeft 28 duizend objecten terug aan Indonesië. Als je je Volkskrant pop-ups aan hebt staan, dan heb je vanochtend het artikel binnen zien komen dat het Naturalis Museum in Leiden topstukken teruggeeft. De befaamde oermensfosielen gaan weer naar Indonesië. Dit is onder andere bijzonder omdat het door sommigen discutabel wordt gesteld of het bij deze archeologische voorwerpen om roofkunst gaat. Hoogleraar paleontologie Jelle Reumer stelt ‘Als je deze doos van Pandora opent, kun je vragen stellen bij alle vlinders, kevers, gesteenten en planten die ooit in koloniale gebieden zijn verzameld.’

De eerder genoemde Commissie beoordeelde dat de voorwerpen wettelijk cultuurgoederen zijn ‘Het zijn immers mensen geweest die de fossielen hebben gelokaliseerd, opgegraven, onderzocht, beschreven en tentoongesteld’. De voorwerpen, waaronder het bekende schedelkapje, werden eind 19e eeuw vergaard door Eugène Dubois.

Na drie jaar onderzoek schat de Commissie de kans groot dat de fossielen tegen de zin van de bevolking opgegraven zijn. Sommige vindplaatsen waren van spirituele betekenis voor de plaatselijke bevolking denkt de commissie. Daarnaast vermeldt de Commissie dat Dubois dwangarbeiders gebruikte bij de opgravingen. Hoogleraar Reumer vindt dat de ‘Duboiscollectie niet zoals koloniale roofkunst is gestolen, maar verzameld.’ Ik denk dat het niet uitmaakt of je heel veel pakt en het een verzameling noemt of er eentje pakt en het stelen noemt.

Het teruggeven is in gang gebracht, maar behoudt haar moeilijkheden. Van Nederland is zelf ook veel geroofd in de tijd van Napoleon en in de Tweede Wereldoorlog (volgende week over dit soort roofkunst meer), je zou verwachten dat we het onrecht beter zouden moeten herkennen nu het onszelf ook is overgekomen.

TIPS:

• Monument - Het Nationale Ballet | t/m 28 september

  (herhaling): Twee weken geleden zag ik deze voorstelling, en het is geweldig. Als je van klassieke verhalende balletten houdt, moet je hier niet zijn (maar daar wil je ook eigenlijk niet zijn, want dit is zoveel beter). De kostuums van het 1e en 3e stuk zijn fantastisch, evenals de decors. De dansers springen nog hoger dan voorheen, Young Gyu Choi en Daniel Montero Real zijn mijn favorieten.

• Tijd voor Geluk - ITA | t/m 28 september
  Een soms onnavolgbaar, absurdistisch stuk met een prachtig decor. Gebaseerd op het boek Tid for glede (2020) van de Noorse schrijver Arne Lygre - gaat dat snel nog zien!

• Brancusi, The Birth of Modern Sculpture - H’Art museum | t/m 18 januari 2026
  Je hebt nog even de tijd, maar de tentoonstelling is heel erg leuk. Je moet er misschien even inkomen, maar gaandeweg vind je Brancusi en zijn prachtige atelier geweldig. Ga erheen, al is het maar omdat we het Centre Pompidou missen.

Tot volgende week - Alle goeds!

Sehgal maakt live kunstwerken. Performance art zou je het kunnen noemen, maar de 49-jarige Duits-Britse kunstenaar prefereert ‘geconstrueerde situaties’. Zijn fysieke werken zijn soms ongemakkelijk voor de kijker. Interactie en sociale dynamiek staan centraal. Het werk ontvouwt een spanningsveld tussen jou, de andere bezoekers en de kunst. Je bent samen met het publiek onderdeel van het werk van Sehgal. Martijn van Nieuwenhuyzen, directeur van De Pont museum sinds 2019 en voorheen conservator in het Stedelijk Museum, bracht Sehgal naar Tilburg. Eerder gaf hij hem een jaar lang in het Stedelijk de vloer in A Year at the Stedelijk: Tino Sehgal.

In 2015 zag ik in Berlijn in het Martin-Gropius-Bau voor het eerst een werk van Sehgal. Deze week, 10 jaar later, was de Nederlandse première van This youiiyou in De Pont Museum in Tilburg.

In This youiiyou wordt met choreografie en stemgeluiden een verbinding gezocht tussen verschillende generaties. Op het moment dat ik er was, zag ik meerdere volwassenen het geluid van een baby al zingend reproduceren. Het werk is geïnspireerd op een van de laatste schilderijen van El Greco: De aanbidding van de herders, uit 1614. Ik wist pas van deze inspiratie na dit (bij toeval gelijk getitelde) artikel in de Groene. Ik herken inderdaad de aanbidding van de volwassenen rondom de baby die ook te zien was in De Pont. Sehgals kunst bestaat volledig uit immateriële handelingen. Wat de kijker meeneemt is de unieke herinnering aan de fysieke ontmoeting met het werk.

De populariteit is denk ik deels te verklaren doordat we houden van ongegeneerd mensjes kijken. Het is spannend, want soms komen ze naar je toe, maar het uitdagen van het publiek is ongetwijfeld een plan van de kunstenaar. Zijn werk reist de hele wereld over en is te zien geweest in het Guggenheim Museum (New York), Tate Modern (Londen) en Palais de Tokyo (Parijs). In 2013 ontving hij de Gouden Leeuw voor beste kunstenaar op de Biënnale van Venetië.

Je ziet de afgelopen jaren steeds meer op performance gebaseerde werken in het museum. Dus, ja, ik moet het even benoemen (voor als je nog steeds 0.0 begrijpt waar ik het over heb), het is een klein beetje dezelfde kunstvorm als Marina Abramović. Maar sinds ik weet dat zij vooral geld wil verdienen met haar cosmeticalijn met een gezichtslotion van 233 euro, ben ik iets minder fan. Het grote verschil is dat in tentoonstellingen van Abramović veel registraties van haar werk te zien zijn, maar bij Sehgal is het toch echt “je had erbij moeten zijn” (en dat kan dus nu in Tilburg).

Het fascineert mij altijd dat publiek het toch altijd leuk vindt om te sollen. Ik denk dat mensen dusdanig onhandig zijn, dat ze dan maar liever stoer gaan doen uit ongemak. Ook nu weer stond er iemand zo ontzettend dicht bij de performers, dat hij volgens mij genoot van de verwarring of hij er bij hoorde of niet. Een andere vrouw ging dezelfde melodie als de makers zingen op een totaal andere plek in het museum. WHY? Het is hetzelfde soort ongemak in theaterzalen waarbij publiek (vaak mannen), als er intieme of heftige scènes zijn gaan praten of lachen (iK vInD DiT NiEt RaAr IK kaN ZeLfS GraPpJes MakEn TijDens DeZe ScEnE, DiT DoEt MiJ NiKs!!!).

De New York Times schreef, tenslotte, een interessant artikel over de aankoop van Sehgals werken. Immers, er wordt geen materiaal aan de musea overgedragen. Waar ben je dan eigenaar van? Sehgal gaat nog een stapje verder in zijn anti-materiële houding en vermijdt tijdens de verkoop alle vormen van documentatie. Met mondelinge contracten en geschudde handen worden zijn werken verkocht aan de grootste musea. Tijdens de uitvoeringen, zijn Tino Sehgal of zijn studiocollega’s bijna altijd zelf aanwezig en om zijn uitstoot te beperken is hij eigenlijk alleen aan deze kant van de oceaan te bewonderen.

Gaat dus allen vóór 1 maart 2026 naar Tilburg en bekijk het prachtige This youiiyou van Tino Sehgal. En als je toch ongemakkelijk bent geworden van de confrontaties, kan je samen met de andere bezoekers zenuwachtig lachen in het museum café waar het cafépersoneel achteruit loopt (?!).

TIPS

• Vincent op Vrijdag | Van Gogh Museum | Vrijdag 26 september
  Het Van Gogh Museum organiseert enkele vrijdagen per jaar hippe jongerenavonden, maar dat is minder krampachtig dan het klinkt en echt leuk! Deze editie staat in het teken van de aankomende verkiezingen. Wat is de rol van kunst in de politiek – en andersom? Met bijdragen van Sef, Stem op een Vrouw en De Dolle Mina’s. Ga er heen, al is het maar om het Van Gogh van haar faillissement te redden.

• Hamza Halloubi | De Pont Museum | t/m 1 maart 2026
  De Marokkaans-Belgische kunstenaar Hamza Halloubi maakt audiovisuele werken. Halloubi vertelt verhalen over onder andere het mysterie rond Mehdi Ben Barka. Hij was een prominente revolutionaire Marokkaanse politicus die in 1965 verdween in Parijs, waarbij sommigen denken dat hij begraven ligt onder het Fondation Louis Vuitton. De Pont Museum is elke donderdagavond gratis toegankelijk.

• Villa Europa - Warme Winkel | Theater Frascati | t/m donderdag 27 november

  Na 16 jaar keert de bejubelde voorstelling Villa Europa, als antwoord op populisme, terug. Een Europees leger lijkt voor veel politici de enige oplossing voor veiligheid, maar wat willen wij eigenlijk verdedigen? Binnen Europa heerst onverdraagzaamheid en wint extreemrechts aan terrein. De Warme Winkel zoekt naar helden en verhalen in de strijd.

Tot volgende week - Alle goeds!

Het Witte Huis eist een positiever beeld van de geschiedenis, anders dreigt subsidie te vervallen. De aanval werd eerder dit jaar geopend op de onafhankelijkheid van het Smithsonian Institution.

Door subsidieangst vervallen musea in zelfcensuur. Een gevolg hiervan voltrok zich al toen de geroemde kunstenaar Amy Sherald haar geplande overzichtstentoonstelling terugtrok uit de National Portrait Gallery (onderdeel van de Smithsonian Institution). Het hierboven afgebeelde portret ‘Trans Forming Liberty’ zou potentieel vergezeld of vervangen worden door een video waarin het publiek reageert op het werk - hier zou ook ruimte zijn voor transfobe reacties. Voor Sherald gaf dit voldoende aanstoot om zich terug te trekken.

Het Mauritshuis trok internationale aandacht nadat het in de New York Times openlijk twijfelde aan het bruiklenen van kunstwerken aan federale Amerikaanse musea. Martine Gosselink, directeur van het Mauritshuis, licht toe in Buitenhof (hierboven) dat je de kunst niet in een onveilige situatie wil brengen. Het is een afweging of de federale musea in Amerika nog betrouwbare partners zijn en of je jouw kunst wil uitlenen voor deze ideologie.

In 1862 stelde Thorbecke dat kunst geen regeringszaak is. Deze uitspraak is difuus, stelt Gosselink. Het bestaansrecht van bijna alle musea is afhankelijk van regeringsbeslissingen en wordt daarmee een politieke zaak. Gosselink vraagt zich af of politieke bestuurders dat wel weten, en dat zij zich inhoudelijk niet mogen bemoeien met de programmering van musea.

In Nederland zijn er ook signalen van zelfcensuur, kaart Gosselink aan. Kleine gemeentelijke musea zijn sterk afhankelijk van gemeentelijke subsidie. Als de programmering de gemeente niet welgevallig is, zijn musea bang deze subsidie te verliezen. Dit resulteert in zelfcensuur: museale instellingen conformeren hun beleid preventief aan de ideologie die binnen de raad domineert.

Deze kwestie werd behandeld tijdens het jaarlijkse Paradiso debat (hier terug te kijken). Met one-liners proberen de politici, behalve de VVD, de zaal te overtuigen van het belang dat hun partij hecht aan kunst. Zo ontvangt Dassen applaus na “We moeten investeren in defensie, maar ook in wat het leven de moeite waard maakt” en zijn meerdere partijen voor een cultuurnorm waarbij een vast percentage van het bbp in kunst geïnvesteerd wordt. Martine Gosselink dwingt tijdens dit debat de politici een halve belofte af “Ja, we willen het vrije woord beschermen” en hoopt dat ze daarmee aan elkaar wat verschuldigd zijn.

Denk je nu je dit leest dat het in Nederland niet zo'n vaart zal lopen? Bezoek dan deze maand de OBA tentoonstelling Index Americana. In de locatie aan het Oosterdok laat de Ongelezen Boeken Club tastbaar zien wat het zou betekenen voor bibliotheken als een dergelijke censuur hier zou plaatsvinden. Er zijn boeken tentoongesteld die in sommige Amerikaanse staten verboden zijn zoals Harry Potter (anti-christelijk), Rebecca (te feministisch) of The Hungergames (te gewelddadig). Ook in Nederland worden campagnes gevoerd tegen bepaalde literatuur.

TIPS

• Nederlands Theater Festival (NTF): Nog maar een paar dagen is het NTF, dus check de website om te kijken of je last minute nog iets kan bezoeken.

  • Ontwerpersprijs EXPO | ITA | t/m 14 september
    Een nieuwe award bij het NTF is de Ontwerpersprijs. De genomineerde makers zijn te bewonderen in deze gratis tentoonstelling in de ‘The Bookshop’ van ITA (het Zomeroffer is mijn persoonlijke favoriet). De kijker wordt meegenomen in het creatieve proces door middel van videoportretten.

• Rijksmuseum: twee tips, één gratis en voor de ander is het waard een kaartje te kopen (hoezo heb je nog geen Museumjaarkaart / Rembrandtpas??)

  • Occupied City (Still) | t/m 25 januari
    Aan de buitenkant van het museum (museumplein zijde) speelt non-stop een 34-uur durende film die het leven in Amsterdam laat zien. De film gaat over hoe het verleden doorwerkt in het heden. In het auditorium van het museum is de film met geluid te zien.

  • Monomania - Fiona Tan | t/m 14 september

    Ik heb deze al getipt vorige week, maar ik verplicht je dit weekend hier heen te gaan. Het is de beste tentoonstelling van 2025. Tan kreeg vrijbrief van het Rijksmuseum om alles te gebruiken rondom de raadsels van de geest en de 19de-eeuwse blik daarop. Het is zo mooi! Ga!

• Stopera: er staat een ijzersterk seizoen klaar, met veel opera klassiekers en dat hoeft niet duur te zijn: My Muse & Me. Het balletjaar wordt extra interessant, want het is het laatste seizoen van artistiek directeur Ted Brandsen.

  • Monument - Het Nationale Ballet | t/m 28 september

    Gisterenavond zag ik deze voorstelling, en het is geweldig. Als je van klassieke verhalende balletten houdt, moet je hier niet zijn (maar daar wil je ook eigenlijk niet zijn, want dit is zoveel beter). De kostuums van het 1e en 3e stuk zijn fantastisch, evenals de decors. De dansers springen nog hoger dan voorheen, Young Gyu Choi en Daniel Montero Real zijn mijn favorieten.

Tot volgende week - Alle goeds!

Het is een beeld van de Torlonia collectie en bijna twee duizend jaar oud. Het is kil, maar, er gebeurt zoveel door die handen. De zachte lieve hand op de schouder conflicteert met de harde zakelijke handdruk van de twee. De vrouw oogt dominant. Ze is iets langer en kijkt enigszins op hem neer - zou zij een deal bij hem afdwingen?

Het schudden van de rechterhanden staat bekend als dextrarum iunctio en betekent zoiets als de verbinding van de rechterhanden. Het symboliseert eendracht. De rechterhand is een verwijzing naar Fides, de godin van de trouw. Wat we hier zien, is dus een huwelijksdeal.

Wieteke van Zeil schreef in de Volkskrant een pleidooi voor de hand. Het stuk is geschreven tijdens de pandemie, dus handenschudden was uit den boze. De corona-handen-dip (never forget de elleboog box, s/o naar van Dissel) zou volgens haar gelukkig overkomelijk zijn.

We hebben een dergelijke dip namelijk eerder overleefd. Handdruktechnisch blijkt er een gat te vallen na de Romeinse oudheid, bespreekt het boek Poses van Desmond Morris. Maar, in die 17e eeuw, is er dus een handdruk-comeback (sick). Van Zeil beschrijft een van de eerste handdrukken in de Schuttersmaaltijd als nadrukkelijk, maar toch rustig. We’re so back.

De manier waarop dit echtpaar geposeerd staat is een vibe. We zien hier de Timothée Chalamet en Kylie Jenner van de zeventiende eeuw. Het is stoer, ijzersterk en mega fashion. De hand in haar zij zet extra kracht bij. Ze kijkt je met haar gigantische kraag aan als een soort Alexia van Oranje en je mag blij zijn dat je in haar omgeving bent.

Tot slot nog iets hedendaagser. Een van mijn favoriete fotografen Derrick Ofosu Boateng legt Ghana vast in al haar kleuren en meer. De handen van de spelende jongens, omgekeerd in elkaar, zijn lief en vanzelfsprekend.

TIPS

• Toneel: Ik kom net thuis van De Wand tijdens de opening van het Nederlands Theater Festival (NTF -t/m 14 september). Naast schattige dozen verspreid over ITA, is dit festival is perfect voor de luie theaterbezoeker die tijdens de uitreiking van de Theo d’Ors wil meeknikken “Ja, die was echt goed.”

  • De dood van Benny Simons - Shady El-Hamus | Orkater
    Dit fantastische stuk is vanavond nog te zien (5 september). Het is een regiedebuut van Shady El-Hamus met gedurfde spelers, prachtige muziek en een goed meewerkend decor. Sidar Toksöz is terecht genomineerd voor een Theo d’Or. Last-minute begrijpelijk dat het niet lukt om deze voorstelling te zien, gelukkig komt hij ook terug in mei 2026.

  • Giovanni’s Room - Eline Arbo | ITA Ensemble
    10/10 het beste stuk van 2025 en vanavond te zien in ITA. Als je het boek nog niet hebt gelezen, doe dat dan eerst of verweven. Het decor en de muziek in combinatie met het afschuwelijke verhaal maken het een zware en emotionele avond. De dans balanceert het vervolgens tot een mooi geheel. Giovanni (Jesse Mensah) is genomineerd voor een Theo d’Or. De voorstelling keert ook terug in maart 2026.

  • Jongensuren - Koen Verheijden | Toneelschuur Producties 
    Ik heb dit nog niet gezien, maar iedereen die ik spreek is extreem enthousiast. Tijdens de vorige speelronde werden wachtlijsten gevuld zolang als de zalen vol konden. Het stuk is geïnspireerd op de sixties-schrijver Andreas Burnier, zij was haar tijd sterk vooruit met teksten over identiteit en seksualiteit. Dit toneelstuk is gebaseerd op twee van haar boeken: Een Tevreden Lach en Het Jongensuur. Jongensuren speelt meerdere data in september.

• Musea: de grote wisseling van exposities komt eraan, dus mis niets en probeer nog de laatste dagen mee te pakken.

  • Fiona Tan - Monomania | Rijksmuseum t/m 14 september
    Kunstenares Fiona Tan stelde deze tentoonstelling samen en schrijft prachtige teksten. De expositie toont het ontstaan van de psychiatrie van de 19e eeuw. De manier hoe er naar deze stoornissen werd gekeken is confronterend. Tan beantwoordt vragen zoals: Hoe keek men toen naar personen die met mentale problemen kampen? En, vooral: hoe werden die verbeeld? Neem de tijd voor de adembenemende afsluitende filmopstelling.

  • Amsterdam Eet. Een geschiedenis in gerechten | Allard Pierson Museum t/m 7 september
    Ik hoop hier zelf dit weekend nog langs te gaan, dus het museum kan het beter zelf aankondigen. Allard Pierson: In een reis door de geschiedenis ontdek je wat er zoal op de borden van Amsterdammers lag. Kookboeken, menukaarten, archeologische vondsten, handschriften en andere bronnen geven inzicht in de culinaire tradities van de stad tot aan de dag van vandaag.

Tot volgende week - Alle goeds!