Kestane kulaklı bülbül

Bu hikâyeyi Uzakdoğu seyahetlerimden birinde kendini Buda Hazretlerine adamış bir keşişten dinlemiştim. Ne kendimden bir şey kattım ne de onun sözünü eksilttim.

Bay F. isimli bir aktar her ikindi vakti kasabanın orta yerindeki dükkânının önüne tezgâhını kurup sanki masallardan çıkıp gelme bir kılıcı bilermiş. Ufak tefek bir adammış bu Bay F., ölü gibi ağır kılıcı binbir güçlükle taşıdığı hâlde ona ihtiramdan da kaçınmazmış. Bir ibadet neşvesi ve rikkati içinde onu baştan sona güzelce yağlar, temizler, sonra da irice bir karpuz büyüklüğündeki bileyleme taşına oturtup kılıcın keskinliğini tazelemeye koyulurmuş.

Eğer bu vakitlerde dükkânına varırsanız, vay hâlinize! Elinin tersiyle kovalarmış sizi. Sadece kimselerin iyi edemediği dertleri olanlar için, o da geniş gönüllülüğünden, iskemlesinden kalkıp vaktinden evvel ihtiyarlamış gözleriyle raflarda şifa ararmış. Hava kararana kadar bu merasim sürer, nihayetinde kılıcı üç kat zincir ve üç kat kilitle sağlama aldığı sandığa yerleştirir, sandığı da, sanki ahali aparmak için fırsat kolluyormuş gibi, gizli bir bölmeye çırağının da yardımıyla güç bela indirirmiş.

Biraz aksiymiş Bay F. ama eşref saatine denk gelenler onun ağzından kılıcın hikâyesini dinleyebilirmiş. Yumuk dudakları ve kırık dişleri arasından dökülen incilere bakarsak, bu kılıç ona savaşlarda gösterdiği kahramanlıklar için adına şarkılar söylenmiş, ağıtlar yakılmış büyük büyük dedesinden kalmaymış. Aile içinde nesilden nesile aktarılan bu emaneti devralanın en büyük vazifesi de onu diri tutmakmış. Gençliğinde pek umursamazmış bu işi ama başına gelenlerden sonra keramet sahibi ruhlardan medet istercesine kılıcın idamesine adayacakmış kendini.

Gelgelelim, onun dervişane bir adam olduğunu düşünüyorsanız, yanılırsınız. Bay F. bir yandan işini özene bezene yaparken, bir yandan da başını meydandaki zelkova ağacına çevirip sesini yükselterek vaaz verir, doğru zamanda doğru eylemde bulunmanın faziletinden, iyiliğin ve başkalarına faydalı olmanın ehemmiyetinden, korkaklığın ve yalanın ancak zayıfların vasıfları olabileceğinden bahseder dururmuş.

Sonra da turşu gibi buruş buruş ve kavruk suratını iyice kısarak şöyle dermiş: “Bir daha gelmezler sanıyorsunuz ama yanılıyorsunuz, yine gelecekler ve ben düşmanımızın kanıyla beslenmiş bu kılıçla onların karşısına tek başıma olsam da dikileceğim!”

Kasabalının Bay F.’ye bakışı iki türlüymüş: Pek tabii bazıları onun kafasını tırlattığını düşünüyor, bir an evvel sürgün edilip yalnızlığına terk edilmesinin herkesin menfaatine olduğundan dem vuruyormuş. Ancak diğerleri, belki safdilliklerinden, belki tecrübesizliklerinden, onun yaptığı işe sadakatinin gençler için mühim bir örnek olabileceğini savunurmuş.

“Hem söylediklerinde yanlış bir şey yok, doğruları konuşuyor ama sizin işinize gelmiyor!” diyenler de oluyormuş bu tartışmalarda. Daha ileri gidenler, onun başına gelen felaketten dersler çıkarabildiği için bilge bir ruha sahip olduğunu ileri sürüyormuş.

Amma velakin, kötü bir şöhreti daha varmış Bay F.’nin. Akşam olup paytak paytak yürüyerek evine vardığında pirinç rakısını ayarsız içer, kimsesi olmadığından da kapı eşiğinde yarı çıplak dikilip, bir babayiğit onu susturana dek, sağa sola laf sallamaya devam edermiş. “Unuttunuz olanları,” diye bağırırmış ağlayacak gibi, “yiğitçe savaşmayı, mertliği unuttunuz! İlçe hâkimi askerleri geri çekti nöbet kulesinden. Kasabayı yalnız bıraktı! Bunca kadını, çocuğu kim koruyacak? Düşman yine o vadiyi aşıp gelecek. Göreceksiniz. Kim çıkacak karşılarına? Sorarım size, kim?” Bazı geceler bu söylevin sonunda “Ben!” diye haykırdığı da olurmuş.

Kasabanın güngörmüşleri ama Bay F.’nin tek derdinin bu olmadığını bilip hâline üzülürlermiş. Rüzgâr biraz sert esse uçup gidecek zannettiğiniz bu adam var ya, derlermiş, bir vakitler kasabanın en güzel kızıyla evlenmek üzereydi.

Güzel saçlı balıkçısından devi andıran demircisine, kumarbaz domuz kasabından yakışıklı terzisine, fedakâr marangozundan efkârlı mezar kazıcısına kadar cemi cümlenin peşinde olduğu bu güzel kızın neden aktar dükkânından çıkmadığına, dükkân sahibinin elinden karanfil, pelinotu, defne, çam reçinesi, hatta ve hatta sandal ağacı ve misk gibi kokuları içine çektiğine, bu arada akşam güneşinin engin denizde kayboluşuna benzeyen gülüşüyle biçare Bay F.’in kalbini titrettiğine kimseler bir anlam veremezmiş.

Üstüne üstlük, evlerinin kapısını çalmış bütün taliplere burun kıvıran annesi de her ne hikmetse Bay F.’i görür görmez, “Hah! Tam aradığım damat,” deyivermiş. Kızın umursamaz babasıysa, karısının bir dediğini iki edecek cesarete de sahip olmadığından, “Aman bana bulaşmayın da,” der gibi sağ omzunu silkerek onay vermiş bu evliliğe.

Düğün kasabaya hâkim tepedeki meşhur büyük evde yapılacakmış. Kimsenin sormaya cesaret edemediği ama dedikodusunu yapmaktan da geri durmadığı muazzam servetin sahibi Beyaz Zambaklar namlı ailenin eviymiş burası. Kızın babası da bu evin seyisiymiş. Kötü şöhretleri ve ilçe hâkimiyle yakışıksız yakınlıkları bir tarafa, bütün kasaba halkı bu sonradan görme aileden hep cömertlik görmüş. Kasabanın ve dahi kasabalının pek çok müşkülünü çözmüşler. Aile reisinin bilhassa evli kadınlara düşkün olduğu söylense de, kimse de gidip hâkim efendiye bu hususta bir şikayette bulunmamış neticede. Ahali, “Olsa, duyardık,” diyormuş.

Hikâyenin burasında, kader, efendim, ağlarını bir balıkçı gibi örer, bilhassa suda avel avel gezinen balıkları insan denilen şu tuhaf hayvanın sofrasında aş edermiş, dedi keşiş.

O kaderin bir cilvesi olan düşman da işte bir şafak vakti at nallarıyla buz gibi toprağı döve döve kasabaya ulaşıp her yeri birden kuşatmış. Ne bir hazırlık, ne bir yardım! Kasabanın ileri gelenlerinin kafaları meydanda bir bir sepetlere düşerken, ibret-i âlem olsun diye çarşı esnafının sağ elleri kesilmiş.

Bizim Bay F.’i kurtaransa, boyunun da haddinin de ötesindeki bu aşktan peyda olan uykusuzlukmuş. Uyuyamadığı için geceleri ayak tabanları yanana, gün ağarıp kuşlar cıvıldanmaya başlayana kadar ormanda dolaşmaya çıkarmış. Bu âdeti sayesinde düşmanın geldiğini görüp asırlık çam ağaçlarının ardına saklanmayı akıl edivermiş de paçayı kurtarmış.

Ama içine de kor ateş düşmüş. Dayanamayıp bir koşu büyük eve varmış. Tam seyisin kapısını çalacakken atlıların sesini duymuş da kayalıkların arkasında almış soluğu. Manzaraya bakmaktan da kendini alamıyormuş. Önce hayatı için çırpına çırpına dilenen kapıcının bir kılıç darbesiyle yere yığıldığını görmüş. Sonra müstakbel kaynanası çıkmış evden. Müdanasız, askerlere demediğini bırakmıyormuş. Bay F.’nin içinde beklenmedik bir heyecan dalgası kabarmış. Bağırış çağırış arasında pişmiş kelle gibi sırıtan biri yaklaşmış. Kadıncağızın saçının topuzunu açıp elbisesini sıyırdıktan sonra yüzüne tükürüp baltasını boynuna çalmış.

Bay F. içini ezen bir merakla evin içinden sevdiğinin de çıkmasını beklemiş ama askerler başka kimseyi bulamamış olacaklar ki rotayı büyük eve çevirmişler. Evvela çocukça sevinmiş ama bir de bakmış ki, büyük evin ahırından çıkan beş atlı kuzeye doğru rüzgâr gibi yol almakta. Gözlerini kısıp tekrar bakınca en öndeki atın arkasında, Beyaz Zambaklar ailesinin reisinin sırtına başını yaslamış sevdiğinin saçlarını bir bayrak gibi dalgalandırdığını da görecekmiş. İçi öyle cız etmiş ki, aile yadigârı kılıcı sakladığı yerden çıkarıp düşmanın üzerine yürümek bile gelmiş aklına. Hatta gökler korusun düşmanın âdetini takınıp kendini öldürmeyi de düşünmüş.

Ama her aklı başında insan gibi ormanın kuytularında askerlerin kasabayı terk etmesini bekleyerek geçirecekmiş sonraki günlerini. Nihayet ortaya çıkma cesareti gösterdiğinde, kasabalılar önce onunla iyice bir alay etmiş. Âdeta başlarına gelen felaketin isi pası silinmiş. Kısa sürede hikâye öyle bir hâl almış ki, sanki düşman sırf Bay F.’in mürüvvetini engellemek için kasabaya gelmiş de, o zavallı da korkudan kuyruğunu kısıp saklandığı için sevdiği kızı elinden kaçırmış.

Bu düşkünlük hâlinin ortadan kalkması ve Bay F.’in babadan kalma aktar dükkânını yeniden toparlayıp efkârını dağıtacak bu meşgaleye tutunabilmesi için birkaç yıl geçmesi gerekecekmiş. Kasaba savaşın, buna savaş denirse, yaralarını sarmış, dirlik düzen geri gelmiş. Bu arada o meşhur büyük ev de kapısı açık, camları kırık, kimsesiz kalmış, çatısı çürümüş, tabanında yabani otlar bitmiş, etrafındaki dut ve kiraz ağaçları bile terk edilmişlikten kuruyup kalmış. Beyaz Zambaklar adı da, zamanla kulaktan kulağa anlatılan efsanelere dönüşmüş. Yolu kasabaya düşen seyyahların dediğine göre aile yanında götürdüğü servetle Çin’de keyif sürmekteymiş.

Bir müddet sonra Bay F., babasının mezarına gidip tövbe edecekmiş ve her gün dükkânın önünde kılıcını bilemeye, duyan duymayan herkese nasihat vermeye başlayacakmış.

Köyün yeni ileri gelenleri, düşmanın telef ettiklerinin akrabaları pek tabii, evvela ona nasihat edip bu yoldan vazgeçirmeye çalışmışlar. “Bari şu sesini azıcık kıssan,” demiş birisi. Ama inat etmiş aktar efendi. Bakmışlar ki olacak gibi değil, içlerinden aklı selim sahibi biri çıkıp, “Bizim Bay F., şu kestane kulaklı bülbüllere benziyor, sabah akşam ötecek çare yok, kasabalı da onu dünyanın bir nişanesi saysın, alışsın,” diyerek sulh ilân etmiş. Hatta daha da ileri gidip ortanca oğlunu aktar dükkânına çırak vereceğini söylemiş gönenerek.

Çırağın aktar dükkânındaki günleri böyle başlamış. Her sabah ustası gelmeden dükkânı bir güzel süpürür, ardından sepetler dolusu kurutulmuş bitkiyi elleriyle yoklayıp bazılarının kökünü sapını birbirinden ayırır, eğer ustası önceki günden söylemişse, kuru yaprakları havanda dövmeye koyulur, zamanla karışım miktarlarına aşina olduğu bazı ilaçları küçük seramik kaplarda hazır eder, bu esnada gelen müşterilere bilgisi yettiğince karşılık verir, nihayet güneş tepeye vardığında akşamdan kalma Bay F. kapının eşiğinde görününce de, sanki dersini çalışıyormuş gibi Çin’den gelmiş eski bir kitabın sayfalarını karıştırmaya başlarmış.

Kendisinin işin ehli bir usta olduğunu ispat etmeye çalışan Bay F. de kapıdan girer girmez sepetlere ayak ucuyla pat pat dokunur, çömelip içlerinde kımıldanan bir şeyler var mı diye bir müddet seyreder ve böceklenmiş kuru otları tespit ettikten sonra da götürüp ocakta yakmasını çırağına emredermiş.

Günler hep böyle geçip gitse ya! Çırağın hiç şikâyeti olmazmış belki. Zavallı oğlan sabahtan akşama kadar karın tokluğuna çalışmanın yanında bir de Bay F.’ten öğüt dinlemek zorundaymış. Bunlar kılıcı bilerken bütün kasabaya verdiği vaazlardan biraz daha farklı olarak, hususiyetle kadınlar üzerineymiş.

“Bir gün birini göreceksin ve için cız edecek,” dermiş sözgelimi, “ama sakın,” elini omzuna koyarmış tam burada, “sakın ona sevdiğini belli etme!” Bir başka gün, kavrulmuş kestanelerin kabuklarını sıyırırken, “Beni artık hiçbir şey yakamaz, ama sen yanma!” diye iç geçirirmiş. “Kadınlar,” dermiş elleri belinde dükkânın önünde gidip gelirken, “her erkekten bal alır ama nihayet güçlü olana varır.” Öfkesini yutamayıp ara sıra, “Ah o güzelliklerinin arkasında ne şeytanlıklar yatar!” diye inlermiş.

Bazen de oğlanın incecik bileklerini yakalar, “Başkalarına yaptığın yardımlara güvenme sakın!” dermiş, “iyi kalplilik seni kurtaramaz. Seni ancak bileklerin korur tehlikelerden, kullanmayı iyi öğren.”

Çırak babasına ustasının bu hâllerini anlatıp artık aktar dükkânına gitmek istemediğini söyleyince bir ders de ondan gelirmiş: “Böyle insanları da görerek tanıyarak, onlarla vakit geçirerek büyüyebilirsin ancak, evladım.”

Keşiş hikâyeyi anlatırken burada durakladı. Gözleri doldu. Kader, dedi inler gibi, ah kader.

Bay F. onları çokça çağırdığı için mi, yoksa gaspın, zorbalığın, diş geçirmenin tadını bir kez aldıklarından mı, bilinmez, ilk seferinden tam beş yıl sonra düşman askerleri geri gelmişler. Kasabanın aktarı, kılıç bileyicisi, kestane kulaklı bülbülü işgalcilerin yaklaştığı haberini alınca yerinde duramamış da meydandaki zelkova ağacının kuru dallarına tırmanıp bir de kendi gözleriyle görmek istemiş bu ikinci gelişi. “Ben demiştim!” diye bağırmaya başlamış sonra birden, “Ben demiştim size! Ne yapacaksınız şimdi ha? Ne yapacaksınız?”

Askerler gün ağarırken, herkes uykudayken basmamış kasabayı bu sefer. Gürültülü, şımarık, pervasız bir gelişmiş bu. Gücüne kudretine güvenip avına kaçmak için fırsat tanıyan gaddar avcının sağlam ve ağır adımlarıyla gelmişler. Kalıcı olmakmış niyetleri bu sefer.

Korkuyla karışık heyecanın verdiği çeviklikle ağaçtan inip dükkânına koşmuş Bay F. Daha evvel zihninde defalarca prova ettiği hareketleri hiç düşünmeden yapmaya başlamış içeride. Çırağı ensesinden yakalayıp gizli bölmenin önüne getirmiş ve sandığı birlikte saklandığı yerden çıkarmışlar. “İşte o gün geldi!” diye tiz sesiyle çocukça bir çığlık kaçırmış ağzından bu arada. Elleri titreyerek, gözleri ışıldayarak açmış sandığı. Kılıcı kınından çıkarırken başı dönmüş biraz. Ruhunu kuvvetlendirsin diye bileklerine sandal ağacı kokusu sürünmüş. Az sonra kılıç elinde, bacakları aralık, dizleri hafif kırık, bir heykel gibi dikiliyormuş dükkânın önünde.

Çırağın imtihanı ise orada başlamış. Düşman gelirse ne yapacağını o ana dek hiç mi hiç düşünmemiş. Belli ki ustasına zerre kadar inanmamış. Anlattığı her şeyin zırva olduğunu düşünmüş. Söyledikleri bir kulağından girip öbüründen çıkmış. E, peki şimdi ne yapmalı? Kaçıp kendini mi kurtarsa yoksa bekleyip ustasının kaderine ortak mı olsa?

Çok geçmeden düşman çarşının girişini tutup, yağma için dükkânlara dağılmaya başlayınca hafif bir pişmanlık hissiyle yutkunmuş genç oğlan. Onların payına iri yarı, parlak saçlı, tekinsiz biri düşmüş. Askerin her adımında çırak biraz daha sokuluyormuş ustasına, farkında olmadan belindeki kemere tutunmuş hatta.

Bay F. o esnada, zevkten mi korkudan mı bilinmez, zangır zangır titriyormuş. “Hadi,” diye fısıldamış çırak, “hadi ustam hadi, vur kılıcı da kaçalım!”

Ama aktar o kadar uzun süre hareketsiz kalmış ki, dışarıdan bakanlar sabırla ilk hamlenin düşmandan gelmesini bekliyor zannedebilirmiş. Oysa çırak gerçeğin kokusunu, yani ustasından yayılan o yoğun idrar kokusunu, almaya başlamış. Gözünün ucuyla kılıca baktığında, elinden kayıp gitmekte olduğunu görmüş. Artık taşıyamıyormuş belli ki. Düşmanın onlara doğru attığı her adımda biraz daha çözülmüş Bay F. Rüzgârda savrulan küle dönmüş. Nihayet buradan sağ çıkamayacağını iyice bellemiş olacak ki, vücuduna yayılan paniğin yönlendirmesiyle kılıcı yere fırlattığı gibi topuklarını kıçına vura vura kaçmaya başlamış.

Düşman askeri bu hamle karşısında iki büklüm olup kahkahaya boğulmuş. Yakınlarda olan askerler de bu alaycı gülüşe eşlik etmişler. Çırak, fırsat bu fırsat deyip ustasının peşinden ormana doğru koşturmuş.

İşgalciler bu kez kalmaya niyetli olduklarından ahaliden kalanlara dokunmamış, kasabayı eskisi gibi işletmeye çalışmışlar. Bir yıl sonra merkezden ordu gelip de düşmanı bu topraklardan söküp atıncaya kadar, kasabada kalan bir avuç insan da ya eziyete dayanamayıp can vermiş ya da bir punduna getirip göç etmiş. Sonraki yıllarda bu kasabanın eski sakinleri bir yerlerde birbirlerine rastlarlarsa, ilk iş Bay F.’nin hikâyesini hatırlayıp güler, sonra da oturup ağlarlarmış.

Keşiş ama hikâyesini anlatırken tam aksini yaptı. Önce ağladı, sonra güldü.

Bir ayrılığı eşyalara yorumlatma, bir nevi post-hümanist sözlü tarih çalışması yapma düşüncesi uzun zamandır aklımdaydı. Birkaç başarısız girişimin ardından nihayet ortaya konacak bir metin çıktı.

Şu sıralar gündemde “yapay zeka ile edebiyat el ele verebilir mi?” tartışmaları var. Ben genelde yazdıklarımı ChatGPT’ye okutup neler gördüğünü soruyorum. Bazı yönlendirmeleri işime yarıyor, bazıları bir kulağımdan girip öbüründen çıkıyor. Bir editörüm yok, amatörüm. Eşe dosta da “Şunu bir okur musun?” deyip yük olmak istemem. Ne yapayım?

Hem Olga Tokarczuk Hanımefendi bile yapay zeka ile sohbet ederek büyütmeye başlamış hikâye nüvelerini, ben kim oluyorum?

Bir ayrılığın sözlü tarihi

Duvar saati:

Tik tiki tak tak tik tiki tak tak tik. Mucidimiz, pîrimiz, bizi yaparken zaman denen o ucubeyi kaidelere bağlayıp dizginlemeyi arzulamış fakat saniyelerin, dakikaların, saatlerin herkes için yeknesak akmadığını da en iyi ben bilirim. Mesela o gün Aslı, “Bir şeyler yolunda değil, belki de hiç olmadı, şu duvardaki saat mesela, kaç aydır bozuk, farkında bile değilsin,” dediğinde, ikisinin zamanını birbirinden ayırmıştım.

Masa lambası:

Dağınıktı hep masası Kerem’in. Cüzdan, anahtar, sigara paketi, eğer bir seyahatten dönülmüşse pasaport, pasajda görüp heyecanlandığı ama eve getirdiği günden beri varlığını bile unuttuğu o Pinokyo oyuncağı, yarısı boş ilaç şeritleri, mavi zarfların köşesinden dilini çıkaran bürokratik mektuplar, kabloları düğüm olmuş kulaklıklar. Komşularım bir nevi. Bu masaya beş sene önce taşındığımda da dağınıktı ama o bu karmaşayı avucunun içi gibi bilirdi.

Pinokyo oyuncağı:

Hayır, kabul etmiyorum, unutmadı beni. Uzamış burnuma ve fal taşı gibi açılmış gözlerime her baktığında güler hâlâ Kerem. Sadece biraz dalgındı o evdeki son zamanlarında.

Boy aynası:

O günü hiç unutamam. Şey, marka adı verebiliyor muyuz? Hah, IKEA deposundaki bekleyişim sona ermiş, bu eve kapağı atmışım, Kerem arkadan Aslı’nın beline ruhu ruhuna dokunurcasına sarılmış, sert çenesi boynunda, bana bakıp kendilerini seyre dalmışlar. Gözleri sevinçle parıl parıl, üzerlerinde henüz yıkana yıkana solmamış kıyafetler. Boşluksuz, tastamam bir hayat.

Başucu kitabı:

Efendim, ukala takımı kabullenmekte zorlansa da ben de bir ev eşyasıyım nihayetinde. Matbaa dediğiniz nedir? Fabrika, canım. Kâğıt, mürekkep giriyor içeri, bendeniz çıkıyorum. Sonra ambalajlanıp paletlere koymuyorlar mı beni? Zeytinyağı tenekesinden ne farkım var? Ammavelakin iyi bir okur denk gelirse o zaman başka. Elinde kalem, sayfalarımı çize çize okursa, kitaplık rafından indirip karıştırsa şöyle arada, havalandırsa. Gelgelelim, kalmadı öyle okurlar pek. Aslı Hanım nasıl bir okur? Felaket! Yahu beni bardak altlığına çevirdi kadın! Canı sıkılınca açıp hep aynı sayfadan aynı satırları okuyup duruyor. Ne zoru varsa!

Gitar:

Heves içi gaz dolu bir balona benziyor; ipin ucunu bir kez kaçırınca hooop gitti gider. Kim bilir Kerem’in kaçıncı hevesiydim. Yalan olmasın, baş başa çok akşamlarımız da oldu. O tombul parmakları tellerimde acemice gezinirdi. Bazen bir şarkıyı hiç nota kâğıdına bakmadan çalardı da, sanki hayatında ilk kez bir şeyi başarmış gibi o yuvarlak, sakallı yüzünde güller açardı.

Elektrikli süpürge:

Ben çok kalmadım o evde. Nasıl oldu da buldunuz beni acaba? Daha ikinci yılım dolmadan hemencecik satıverdiler zaten. Aslı Hanım’ın ojeli parmakları ince uzundu, Kerem Bey’in avuçlarıysa hep terli. Yok, pek titiz değillerdi. Ev tozlanmazdı, en büyük avantajı oydu. Ne bileyim işte, Aslı Hanım mutfaktan başlardı süpürmeye, Kerem Bey yatak odasından. Niye mi? Ne bileyim ben, anlat dediniz. Şimdiki evimden çok memnunum. Neyse, işe dönmem lazım, diyeceklerim bu kadar.

Saç kurutma makinesi:

“Bak,” dedi Kerem beni karton kutudan çıkarırken, “Bu model saçlarını yıpratmadan kurutuyormuş, internette araştırdım.” Aslı’nın suratı sirke satıyordu. “Peki,” dedi dudaklarını kısarak, “deneyeyim bir, sağ ol.” Denedi denemesine ama her üflediğimde o dalgalı kahverengi saçlar çalı süpürgesine dönüyordu. Sanki benim suçum! Attı sonra bir kenara.

Çöp kutusu:

Saç kurutma makinesi ilk bana geldi ama Kerem görünce söylene söylene çıkardı. Anlatmadı mı? O zaman eklemeyin bu kısmı.

Cezve:

Züccaciye dükkânındaki ilk karşılaşmamızda, “Tabii ya! Nasıl daha önce düşünemedim?” der gibiydi gözleri Aslı’nın. O akşam poşetimden çıkarır çıkarmaz bol köpüklü bir kahve pişirdik beraber. Mutfak masasının üzerine bir mum yerleştirdi. Paketinden incecik bir sigara çıkarıp tüttürmeye başladı. Külü fincan tabağına dökerken, karşıdaki duvara düşünceli düşünceli bakıyordu.

Duvar saati:

Ayrılık vakti gelip çatmış, evi boşaltıyorlardı ki, “Şu saati de çöpe atarsın artık,” demişti Aslı. Kerem ses etmedi, kafasını salladı, ama o gün beni yeni evine götürdü. Bir tornavida yardımıyla içimi açtı, uzuvlarımı yokladı, telefon ekranından videolar seyredip bendeki meseleyi çözmeye uğraştı. Yemek masasının üzerinde, iç organlarım orta yerde, haftalar geçti. Nihayet bu işin altından kalkamayacağını anlayınca, beni bu saatçi esnafına bıraktı. Hoş, erbabı da yapamadı ayarımı. Bu vitrinde, gelen geçenle yârenlik ediyorum.

Masa lambası:

Son zamanlarda Kerem sanki eşyaları tanıyamıyor, nereden gelip de bu masada kendilerine yer bulduklarını hatırlayamıyordu. Evden çıkmadan yarım saat anahtarları aradığı da oldu. Bir de epeydir uyuyamıyor, ancak sabaha karşı yatağa girmeye ikna edebiliyordu kendini. Beni açık unutuyordu bazen. Aslı uyanıp odaları tek tek dolaşırken beni öyle görünce hâlime üzülür kapatırdı.

İsviçre çakısı:

Baba yadigârıyım ben, efendim. Rahmetli Numan Bey beni Kerem’e vermeye niyetliydi ancak uzun yıllar hiç bahsim geçmedi, bir çekmecede öylece bekledim. Son ziyaretinde annesi Belgin Hanım beni usulca Kerem’in masasına bıraktı. Ama bu hususu hiç konuşmadılar aralarında. En azından ben işitmedim.

Boy aynası:

Bir gölge var mıydı o sevgi dolu manzaranın bir yerinde? Evet, vardı. Ama ilk insanlarla ilk eşyalar arasındaki akde karşı gelip bunu onlara söyleyemezdim.

Gitar:

Son evlilik yıl dönümünde Kerem’in sürprizi Aslı’nın en sevdiği şarkıyı çalmaktı. Oturma odasının ortasında ayağını sehpaya koyup başladı söylemeye. Müzik cephesinden konuşacak olursam, icrası vasat, sesi de betti. Onları son kez sarılırken gördüm orada.

Tekli koltuk:

Kerem’in sesi güzeldi bence. Şu televizyondaki yetenek şovlarına çıkanlardan bin kat daha iyi hem de.

Televizyon:

Aslı ile Kerem’in aşkları bitti mi? Herkes bu soruya bir cevap arıyor, sevgili seyirciler. Tarihler 2020 yılının Şubat ayını gösterdiğinde tanışan ikili, aradan geçen beş yılda nasıl yolun sonuna geldi? Kısa sürede evlilik kararı almalarında pandeminin rolü var mıydı? Boşanmaya giden yolun ilk taşlarını kim döşedi? Kim suçlu? Hepsi, reklamlardan sonra, bu ekranda olacak. Sakın bir yere ayrılmayın.

Saç kurutma makinesi:

Kerem beni kullanmaya devam etti lakin saçtan yana pek bahtı açık değildi garibimin. İki vın vın, tamam. O da bayramdan bayrama. Gece gündüz şifonyerin içindeydim. Beraber yatağa girdikleri geceler, evi şöyle bir elden geçirip kullanmadıkları eşyalardan kurtulmaktan bahsettiklerinde, akıllarına ilk ben gelirdim hep. Uzakdoğu felsefesiymiş, fazlalıkları atmak lazımmış…

Çöp kutusu:

Demek sonunda yine bana geldiğini de anlatmadı. Ne tuhaf.

Cezve:

Gece kahve ve sigara keyfi Aslı için kısa sürede bir ayine dönüştü. Mum ışığının belli belirsiz aydınlığında otururken o, ben de sıcak ocak demirinin üstünden yüzünü seyrederdim. Bir şeyler ha taştı ha taşacak gibi gelirdi. Kerem dayanamayıp sordu birinde: “Nereden çıktı bu?” Aslı gözünü duvardan hiç ayırmadan, “Terapiste para vereceğime,” dedi devamını getirmeden.

Duvar saati:

Ben zamanın nabzıyım bir nevi. Başta kötü konuştum hakkında, onu düzeltelim, evladım. Dikkatinizi çekeyim istedim biraz. Yaşlanınca anlarsınız. Sen yabancı sayılmazsın, itiraf edeyim: Sıkılıyorum burada. Vakit geçmek bilmiyor.

Masa lambası:

Kerem bu yeni evinde sabahın ilk ışıklarıyla uyuyor yine. O gidince, camın önündeki demire bir kuş konuyor, kafasını yana eğerek uzunca bakıyor bana, sonra da uçup gidiyor. Ah keşke ben de uçabilseydim.

İsviçre çakısı:

Numan Bey yaşasa gurur duyardı oğluyla. Atlattı, atlattı. Aslandır o.

Boy aynası:

Aslı hâlâ, hep, bazen hiç olmadığı kadar, güzel. Bazı sabahlar giyinip kuşanıp takıp takıştırırken benimle konuşuyor. Odayı parfüme boğunca burnumun direği sızlıyor ama feda olsun ona. Neşesi kaymaklıysa bir de şarkı açıyor en şen şakrağından. Eşlik ediyoruz karşılıklı.

Televizyon:

Birazdan uzmanımızı yayına bağlayacağız ve şu soruların cevaplarını arayacağız: Toplumumuzda boşanmış kadın imajı neden hâlâ çok kötü? Erkekler boşanmayı başarısızlık olarak mı görüyor? Boşanma oranlarının artmasının ardında bilmediğimiz neler var? Ama önce araya gidiyoruz.

Gitar:

Aslı avukatıyla konuştuğunu, boşanma dilekçesini hazırladıklarını söylediğinde, kefen gibi bir kılıfın içinde gardıroba kaldırılmıştım çoktan. Şimdi farklı bir evdeyiz ama aynı kılıfta, aynı gardıroptayım.

Cezve:

Aslı eve espresso makinesi aldı, yüzüme bakmaz oldu. Mutfak dolabında ıskartadayım. Bazı akşamlar dolap kapağını açık unutuyor, görüyorum. Hâlâ o ince sigaralardan tellendiriyor kahvesinin yanında. Masada yine bir mum yanıyor.

Televizyon:

Evet sevgili seyirciler, bugün de bize ayrılan sürenin sonuna geldik.

Sıradan

Aaaa… Tüh tüh! Eyvah eyvah! Cık cık cık… Nasıl ya? Offf! Hasssss… Düpedüz görünmez kaza! Yok be ablacım bal gibi de görüyorlardı. Görseler ne fayda, biri durmaya kalksa hepsi takla atacaktı. Yan yoldan öyle girilir mi be? Emniyet kemerini takmışlardır umarım, insanlar yaz günü bunaltıcı buluyor biliyorum ama o üç dört metrelik bant ölümle yaşam arasındaki çizgiye dönüşüyor çoğu zaman. Felsefe yapılacak zamanı buldun! Efendim, bir şey mi dediniz? Yok ya arkadaşla bir konu konuşuyorduk. Şu an bu kazadan daha mühim ne konuşuyor olabilirsiniz acaba? Çattık iyi mi! Çattınız tabii, sizin gibiler yüzünden bu hâldeyiz. Ne hâldeymişiz, ne varmış hâlimizde, bir anlatsanız da anlasak? Arkadaşınız da sizin gibiymiş tam bulmuşsunuz birbirinizi. Acaba diyorum arkadaşlar, birini mi arasak? Evet, evet polise, ambulansa haber vermek lazım. Gelirler birazdan dayı, bu kadar insan var illa birisi aramıştır, hem artık kameralar her yerde. Gelirler gelmesine de nasıl girecekler acaba yola, tıkandı iyice. Kimse de koşup bir el atmıyor! Şu taksiden inenler oldu ama ne konuştularsa vazgeçtiler. Baksanıza en öndeki aracın motoru alev almış. Eyvah, patlamasın? Patlar vallahi, o yüzden temkinli davranmakta fayda var. Doğru, beterin de beteri var. Güneş de ensemizde boza pişiriyor, cehennem sıcakları dedikleri bu galiba. Çöl oldu memleket, bak etrafa bir tane ağaç yok, gözümüz yeşil renge hasret kaldı! Parklar bahçeler var canım, yeşil görmek istersen oraya gidersin olur biter. Bizim gençliğimizde bu şehirde ne çok orman vardı, hey gidi hey, tek sıkıntımız geçim kaygısıydı o zamanlar. Yani şimdi… sizin gençliğinizde ülkede iç savaş vardı, ne çabuk unuttunuz! Biz karışmazdık ki kimsenin işine gücüne, kendi yağımızda kavrulup gittik hep, rahmetli babam muallimdi, nur içinde yatsın, insan en önce aynaya bakmalı sonra mecali kalıyorsa sağa sola laf anlatmalı, derdi. Biz aynaya bakarken deveyi hamuduyla götürüyorlar yalnız, o ne olacak? Şu kaza yerinde konuşulacak konular mı bunlar, hem hangisi götürmüyor ki? Asfalt kokusu alıyor musunuz siz de? Suuu, su vereyim mi abilerim ablalarım? Kaç para bir su? Yüz lira ablacım. Yuh, şu durakta sıkıştık kaldık diye bizden nemalanmaya çalışıyorsunuz. Yok be yenge bize gelişi zaten elli lira, gün boyu şu güneşin altında sırtımda küfe dolaşıyorum durak durak, o kadarcık da elime para kalmasın mı? Çok haklısın birader, bize oradan iki şişe uzatsana. Uzatır mısın, diyeceksiniz, o da insan. O da mı? Heh. Anasına sövdük sanki, peki, senin güzel hatırın için, iki şişe uzatır mısın emekçi kardeşim! Su da kan gibiymiş gerçi. Abi bu sıcağa soğutucu mu dayanır? Sen de haklısın, hadi hayırlı işler. Biz eşimle termos kullanıyoruz efendim, şimdi uluorta marka adı vermeyeyim ama gün boyu soğuk suyumuz çantamızda, oh mis. Sorduk mu abicim? Sorsanız da sormasanız da bilgi olsun diye efendim, belki birine faydası dokunur. Aman hayatım muhatap olma şunlarla. Yengede de maşallah pabuç gibi dil var, Allah yardımcın olsun, ne diyeyim. Ananda var pabuç gibi, Allah Allah. Alevler de yayıldı iyice, patlarsa buraya etkisi olur mu ki? Aramızda mesafe var epey, bence güvendeyiz. Ya, bu otobüs gelebilecek mi acaba, kazadan ötürü iptal olmuş olmasın? Avrupa’da böyle mi, her durakta ekranlar var, dakika dakika yazıyorlar hangi otobüs nerede… geçen yaz kızımı ziyarete gittik beyimle, telefona bile bakmadık vallahi! Orada böyle bir kaza olsun da gör gününü, akşama kadar yol açılmaz, hem her teknolojiden bizde de var hanım abla, meraklanma, uygulamaya baktım geliyor. Anne, ambulans gelmeyecek mi? Bilmiyorum, kızım. Trafik de çok fena sıkıştı, sürücüler burnundan soluyor, kavga mavga çıkmasa bari. Hah çok şükür polisler yetişti, şimdi yangın tüpüyle müdahale ederler. Araç tüpüyle zor be. Anne, kaza yapanlar ölmüş müdür? Bilmiyorum, kızım. Allah göstermesin yavrum, o nasıl söz? Yani çağırmak gibi olmasın ama pek de sağ çıkma ihtimalleri yok bana kalırsa. Ben az evvel şu koyu yeşil arabada bir hareketlenme gördüm sanki. İnşallah acı çekmeden emaneti teslim etmişlerdir. Yuh, o nasıl söz! Saatlerce kıvranıp ölmek de var. Her durumun daha kötüsü var, hep o en kötüyü düşünüp şükür mü edelim hâlimize, bu mudur sizin insanlıktan anladığınız? Anne, herkes ölmek zorunda mı? Evet, kızım, ama şimdi sırası değil, iyisi mi biz gidelim, bu otobüs gelmeyecek. Uygulama gelecek diyor. Siz bekleyin o zaman beyefendi, gel kızım. Öf, iş görüşmesine geç kaldım… Alo, merhaba, şey, bugün iş görüşmem vardı ancak çok fena bir kaza otobüs durağının orada, araçlar giremiyor buraya, acaba birkaç saat erteleme şansımız var mı diye sormak için aramıştım… Hı hı, evet, anladım, tamam bir çaresine bakacağım, diğer aday mı, eee şey, ondan önce gelmiş olurum kesin, tamam, görüşmek üzere. Ne iş yapıyorsunuz kızım? Yeni mezun oldum amcacım, henüz bir iş yapamıyorum maalesef. Gençler hep işsiz, üniversite diplomaları beş paralık oldu. İşinde iyi olan her yerde iş bulur. Bulamıyoruz işte, durumumu biliyormuş gibi konuşmasanız keşke! Siz de yurtdışına gidin madem, oralar buradan iyiymiş ya. Her yerin kendince sıkıntısı var, orası iyi burası kötü diye bir şey yok. Böyle böyle her şeyi sineye çekiyorsunuz, içiniz geçmiş sizin! Kadere rıza göstermeyen huzur bulamaz, evladım, kim bilir hayat seni nelere hazırlıyor. Sizce bu insanlar bütün hayatları boyunca böyle bir kazada can vermeye mi hazırlandılar? Onu biz bilemeyiz. Hah, ambulans da göründü ufukta, ay inşallah ölmemişlerdir. İnşallah… İnşallah… Ambulans göründü ama itfaiye gelmedi daha. Hiç ses de çıkmıyor, durumları vahim sanki. Bir felaketten sağ kurtulmanın acısıyla yaşayacağız bir ömür. O nasıl söz? İnsanımız her şeye rağmen çok yardımsever, baksanıza arabalar nasıl da açtılar yolu hemen. Eee, ambulans niye hareket etmiyor? İtfaiyenin önce girmesi lazım. Bak, o da yetişti. Bir tek otobüs gelmedi canına yandığımın yerine. Şu gelen otobüs değil mi? Bizim otobüs mü ki? Bu durağa tek otobüs gelmiyor mu? E tamam işte onu soruyorum belki başka yerin otobüsüdür. Bu yoldan geçen başka otobüsler de mi var? Bilmem, olabilir. Sen işine yetişebilecek misin, kızım? Eğer bizimkiyse yetişirim, sağolun amcacım çok düşüncelisiniz. Bu trafikte zor. Aman binelim de, sonrası Allah kerim. Yangın sönüyor çok şükür. Yaşayan var mı, görebiliyor musunuz? Daha kapıları açamadılar. Şoför Bey arka kapıyı açabilir misiniz bebek arabası var.

SON

Teknik bir arıza

I.

Belediye binasının bol günışığı alan kapısından içeri ihtiyar bir adam girdi. Boyu posu yerinde, yaşına göre yürüyüşü pek muntazam fakat göz yuvaları içeri çökmüş, burnu kızarmış, derisinin kırışıklıkları gömleğinin kırışıklıklarıyla yarışır haldeydi. Üzerinde kocaman harflerle “DANIŞMA” yazılı bankoya seğirtti. Bankonun gerisinde özenli hafif makyajı ve güzelce taranıp topuzlanmış saçlarıyla esmer bir kadın oturuyordu. “Hanım kızım,” dedi ihtiyar, sesi şaşırtıcı derecede zinde, “ben, nasıl derler, öldüm galiba. Nereye başvurmam gerekiyor?”

Kadın anlayışla ve biraz da acıma hissiyle baktıktan sonra önündeki kâğıdı işaret ederek, “Size zahmet adınızı soyadınızı yazıp size seslenmemi bekleyebilirsiniz amcacığım,” dedi. Adam hafif titreyen elleriyle az evvel kendisine verilen vazifeyi yerine getirirken ve tereddütlü adımlarla camın kenarındaki L koltuğa yürürken onu sabırsızlığa epey yakın bir sabırla seyretti. Sonra da masaüstü telefonun aşınmış ahizesini kulağına dayayıp yukarıya haber verdi: “Yeni bir ölümüz var, ismi Hasan Korkmaz.”

Hasan koltukta oturan yüzü solgun ama yakışıklı delikanlıyı gözüne kestirip yanına sokuldu. Yoğun ter ve galiba biraz da idrar kokusuna aldırmadı. Buradaki varlığının çağrıştırdığı anlamları hafifletecek, yaşananlar rutin bir işlemden ibaretmiş gibi hissettirecek günlük bir konuşmaya ihtiyacı vardı. “Düğün ne zaman evladım?” diye lafa girdi. Oğlan çıt çıkarmadan elinde tuttuğu zarfı evirip çevirerek üzerindeki gül şeklindeki mührü gösterdi. “Demek sen de bizdensin,” diye yazıklandı Hasan. “Vah, pek de gençmişsin.”

Genç adam bankonun arkasındaki duvarda epey yer kaplayan saate baktı önce. Ardından “Tuhaf olan ne biliyor musun beybaba?” diye başladı. Hasan başını hafifçe yaklaştırıp son yıllarda istemizce yaptığını fark ettiği biçimde işaret parmağıyla kulağını arkadan destekledi. “İntihar ettim ben,” dedi adam sanki bir haksızlığı dile getiriyormuş gibi, “Dayanamadım bu dünyanın çilesine.” Elindeki zarfı yine oynattı. “Ama hâlâ buradayım. Ailemin, arkadaşlarımın nasıl perişan olduğunu gördüm. Yalan yok etkiledi. Ölsem gitsem kurtulurum diyordum, kurtulamadım iyi mi?”

Tıslar gibi bir gülüş çıktı gencin ufak ağzından. Hasan diyecek bir şey aradı yahut aranır gibi yaptı ama bulamadı. Gömlek cebine uzanıp kendi zarfına dokundu. Oh, çekti. Evden çıkarken almıştı yanına. Zihninde bir saat öncesine dair neredeyse hiçbir kayıt olmamasına alışkındı artık. Eh, yaşlılık. Müntehir genç bir boşluğa bakar gibi ona bakıyordu hâlâ. Bir şeyler gevelese faydası olur muydu? Tam o esnada yardımına belediye yetişti. Bankodaki kadın sesleniyordu: “Hasan Bey üçüncü kata çıkarsanız başkanımız sizi orada karşılayacak.”

Elimden bir şey gelmez der gibi delikanlıya baktı, sonra da asansörün yolunu tuttu Hasan. Aynada, damarları epeyce mavileşen yüzünü gördü, tuhaf, dedi içinden, içinin çenesi düşmüştü, öldüm, evet, bütün bunlar bir oyun olamaz herhalde, o oğlan epey ölü görünüyordu, fakat nereden çıktı bu işler başımıza, yaşıyor gibi hissetmiyorum ama ölü de değilim, fesuphanallah!

Yanağına bir çimdik atmak üzereydi ki asansörün kapısı açıldı. Gerçekten de Mezarlıklar Dairesi Başkanı karşılamaya gelmişti. Hasan iki sene evvel eşini kaybettiğinde tanışmıştı bu adamla. Hatırlamaz olaydı. Kalbine bir sızı saplandı. Hiç değişmemişti üstelik. Aynı geniş ve çıkık alın, aynı kır ve tepeden dökük saçlar, aynı gür bıyık.

Çıplak duvarlı ahşap döşeli kesif sigara kokulu makam odasına girdiklerinde başkan o çok sevdiği koltuğuna bir akrobat gibi süzülürken, “Abi mi diyeyim amca mı?” sorusuyla vatandaşın havasını birazcık dağıtabileceğini düşündü. Ancak Hasan oralı olmadı. Kendisine yapılmadıkça, o da severdi böyle zamansız muziplikleri. “Bir çay söyleyeyim mi? Dünyadan hâlâ alacağın var belli ki,” diye bir girişimde daha bulundu başkan ama Hasan midesine kramp girmiş gibi yüzünü ekşitti. Sadede gelmemek için yaptığı manevralardan netice alamayınca mecburen sadede geldi başkan: “Hasan Amca sana gelen zarfı rica etsem?”

İki el ayası büyüklüğündeki zarfı yırtıldığı yerden aralayıp mektubu bir çırpıda çıkardı ve yarı sesli yarı içinden okumaya başladı: “Sayın… teknik bir arıza sebebiyle… bir müddet… hımm… ilinin… hıhı… ilçesinde hizmet veremeyecektir… evet… en kısa sürede… vs. vs.”

Öksürerek boğazını temizledi.

“Noktası, virgülüne kadar aynı. Yani bazı ölüleri gözümle görmesem, ilçemize karşı büyük bir oyun oynanıyor derdim ama… Allah seni inandırsın Hasan Amca dün bir adam geldi, biçare, arabasıyla kamyonun altında kalmış, göğüs kafesi içine göçmüş, organları paramparça, ama hâlâ yürüyor, konuşuyor. Hadi onların vaziyeti belli de, senin gibileri nasıl ayırt edeceğiz bilmiyorum. Bazı duyarlı vatandaşlar belediyeye geliyor ama ya gelmeyenler olursa?”

Ayırt etmek lafını işitince bir çeşit tuzağa çekildiğini hissetti Hasan. Toplum içinde istenmediğini bir çırpıda anladı. “E, ne yapacaksınız? Gulaglara mı göndereceksiniz bizi sayın başkan?” dedi dudağının kenarını kıvırarak. Başkan bu hızlı reaksiyon karşısında Hasan’a tuhaf bir yakınlık duydu.

“Muhalif belediye olduğumuz için,” dedi, kollarını masaya koyup öne doğru eğilmişti şimdi, “hükümet bu işleri başımıza yıktı. Kısmete bak ki insanlık tarihinde örneği görülmemiş iş bizim dönemimize denk geldi. Ama halledeceğiz sen merak etme. Bu süreci hep birlikte kol kola verip aşacağız.”

“Eh, madem,” dedi Hasan koltuğun kolçaklarını kavrayıp, “bana müsaade. Gideyim dostlarla vedalaşayım. Belki bu sıkıntıda da böyle bir rahmet vardır.”

Başkan panikledi. “Dur yahu, nereye? Sana çay sözüm var, sonra gidersin.” Telefonu eline alıp önce bir şeyler geveledi, sonra da “Bize iki çay,” diye ekledi.

Hasan durumun farkındaydı elbette ama karşı koyacak hâli de yoktu. Suçu yaşlılığına atacaktı ki kafasının içinde onu senelerdir rahatsız eden bir düşünce bu kolaycılığı kıskıvrak yakaladı. Ne zaman adamakıllı itiraz edebilmişti ki başına gelenlere? Koca bir ömrü hep boyun eğerek geçiştirmişti. Böyle hissetmekte üstelik yalnız olmadığını başkalarının hikâyelerinde de görüyordu. Be hey emekli tarih öğretmeni Hasan Korkmaz, diye iç geçirdi, bilmek yaşamaya yetmiyor işte.

Az sonra gerçekten de elindeki tepside dumanı tüten iki bardakla orta yaşlı bir kadın girdi içeri. İki sene evvel de tam burada bir bardak sıcak çay içmiş, tadı damağında kokusu genzinde kalmıştı fakat o zaman karısını demin toprağa verdiği için bu dünyalık lezzetin peşine düşmenin, hangi marka çay kullanıldığını soruşturmanın, haniyse ayıplanacağını varsayıp peşine düşmemişti. Şimdiyse, manasız bir uğraş olurdu bu. Eldeki çayın tadını çıkarmaktan başka yol görünmüyordu. Kadına, “Elinize sağlık zahmet oldu,” dediği sırada iki güvenlik görevlisi kapıda belirdi.

“Hasan Amca,” diye seslendi başkan, “hatırlarsın pandemi zamanı umreden dönmüştünüz de sizi öğrenci yurdumuzda ağırlamıştık. Yine benzer bir misafirlik durumu var. Kusurumuza bakma vallahi biz de emir kuluyuz.”

“Ne zararı varmış yahu evimize gitmenin?”

Başkan hoşlanmadığı bu soru karşısında sanki burnunun ucundan tutup çekilmiş gibi yüzünü kıstı. Sonra, “Peki, hakkındır,” deyip açıklamaya girişti: “Düşün şimdi, ölüler hayatın içinde hiçbir şey olmamış gibi var olmaya devam ediyor. Hani filmlerde görüyoruz ya, neydi o, hah, zombiler gibi. Çarşıda, pazarda, misafirlikte, ne bileyim torunlarıyla parkta vesaire. Bazısı arabasıyla yolda. Bazısı çalışıyor işinde gücünde. Hooop. N’oldu? Teknik aksaklık giderildi ve ruhları bedenlerinden sanki elektrikler kesilmiş gibi çekiliverdi… Anladın mı şimdi tehlikeyi?”

Hasan duyduklarını gözünde canlandırınca gayri ihtiyari elini ağzına götürerek kıkır kıkır güldü. Başkan istifini hiç bozmadı. İdarenin gözünde son derece hayatî olan bir meselenin sade vatandaşta hiçbir karşılık bulmadığı pek çok vakaya şahit olmuştu siyasi yaşamı boyunca.

“Şimdi bu insanların,” diye devam etti, “behemehal bulundukları yerden alınıp taşınması var, cenaze işlemleri var, geride kalanların ruh sağlığı var; efendim kazaya yol açabilirler, çoluk çocuğu korkutabilirler. Her hafta bir düzine insan hayatını kaybediyor bu ilçede. Bu iş ne kadar sürecek belirsiz. Bir sene sürse, seyreyle gümbürtüyü!” Ceketini öne doğru çekiştirip koltuğuna iyice yaslandı. “Ah bunları pandemi zamanında da kimseye anlatamadık! Adımız Amerikancıya çıktı.”

Başkanı dürtmek, ağzından zorla üç beş kelam almak hiç yoktan keyiflendirmişti Hasan’ı.

Birazdan güvenlik görevlileri eşliğinde önce evine uğrayıp kendine bir valiz hazırladı, ardından iki sokak ötedeki öğrenci yurdunun yolunu tuttu. Okullar bir aydır tatil olduğundan içerisi bakımsız kalmıştı. Kendisine gösterilen odadaki ranzanın alt katında birisi uzanmış horul horul uyuyordu. Pandemi zamanı öğrencilerden kalma kitaplar bulmuştu ama şimdi raflar çırılçıplaktı. Sessizce bir sandalyeyi alıp pencere önüne yerleştirdi ve beklemeye başladı.

Emekliye ayrıldıktan sonra şaşkınlıkla fark ettiği üzere yaşlılık uzunca bir bekleyişti zaten. Günler hep birbirine benziyor, su gibi akıp gidiyorlardı.

II.

Erkek ölülere tahsis edilen bu beş katlı öğrenci yurdunun ilk sakinleri Hasan’ın akranlarıydı. Birçoğunu şöyle veya böyle tanıyordu. Hayatı boyunca yukarıdan baktığı, rahmetli eşi zorlayınca da “Ben ne konuşacağım bu adamla şimdi?” dediği kimselerdi. İlk günler samimane sohbet etmeye, anlatacaklarını dinlemeye gayret etti ama kısa sürede içi şişti, zira eceliyle ölen insanların hikâyeleri hep birbirine benziyordu.

Hâl böyle olunca vaktini daha ziyade, her sabah heybelerinde ev yapımı poğaçalar, börekler ve termos termos çayla gelen Metin ve Tekin’le yârenlik ederek geçirecekti. Hem bu sayede dışarıdan da haberdar oluyordu.

Beklediği üzere ilçede hemen herkes vaziyeti kabullenmişti. Yurdun çirkince duvarlarla çevrili bahçesinde plastik sandalyeli toplu görüş günleri yapılmaya başlandı. Cep telefonu yasak olduğundan ölülerini görmek isteyenler haftanın belirli günlerinde geliyor, bu esnada kirli-temiz çamaşır alışverişi gibi ihtiyaçlar da görülüyordu.

Hasan’ın oğlu da kızı da yurt dışındaydı. Hemen gelelim demişlerdi fakat bu işin ne kadar süreceği belirsiz olduğundan Hasan istememişti düzenlerini bozmalarını. Yalnızlığa, eh, alışmıştı. Evde kendi kendini eğlemektense, burada her gün üç beş kelam etmek, farklı yüzler görmek iyi bile geliyordu. Onları haberdar etmek isterse Metin’den ya da Tekin’den rica edip mesaj yolluyordu.

Kimse açıktan dile getirmese de, vadelerinin geldiğini bilmek, bu yaşayan ölülerle yakınları arasına anlam verilemeyen bir mesafe koymuştu. Kader karşısında elden hiçbir şey gelmeyişinin örtük utancı da yüzlerden kolayca okunuyordu. İhtiyarlar açısından durum zaten uzayan bir misafirliğe dönmüştü iyiden iyiye.

İnsanlık tarihinde daha evvel örneği olmayan bir deneyimin ortasında bulunduklarından yurdun ihtiyar sakinleri ölü olmanın bir takım avantajları olduğunu zaman içinde keşfedeceklerdi. Eskisi gibi ağrı sızı hissetmiyor, ilaçlarını almadıkları hâlde ne kalp ne de tansiyon yokluyordu. Üstelik yurtta çıkan bol yağlı yemekler midelerini ekşitmiyordu bile. Tırnaklarını kesmek, saç sakal traşı olmak gibi angaryadan kurtulmuşlardı. Ancak koku ve tat alma duyuları zayıflıyor, hafızaları da büyük bir hızla onları terk ediyordu.

Hasan’ın kafasını kurcalayan bir başka mesele vardı. Meslek yıllarında pek beceremese de emekliliğinden itibaren beş vakit namazını aksatmamıştı Hasan. Peki, şimdi kılması gerekir miydi? Hesabı kapanmış mıydı? Yurttakilerin bir kısmı alışkanlık üzere devam ediyordu fakat çoğunluk nöbetini devretmiş asker rahatlığındaydı. Metin’e göre kılsa daha iyi olurdu, neticede imtihan âlemindeydi hâlâ fakat Tekin, “Senlik bir durum kalmamış Hasan Amca, takılmana bak,” demişti.

Bu arada Tekin’in her gün evire çevire okuduğu yerel gazetede, eski kocasının on yedi yerinden bıçakladığı Bahar’ın, yakın arkadaşının düğününde kaza kurşununa kurban gitmiş Derviş’in, köye giderken hep beraber ecel uçurumuna yuvarlanmış Mümtaz ailesinin, çalıştıkları inşaattan düşen on beş yaşındaki Ömer’le on dört yaşındaki Gassan’ın ölüm haberleri geniş geniş yer buluyordu fakat ilçedeki bu teknik arızaya dair tek bir satır dâhi yoktu.

“Sizin işiniz kolay da Hasan Amca,” demişti Tekin bir defasında, “bu garibanların yanına kimseyi yaklaştırmıyorlar. Televizyonlarda da çıt yok. Belli ki yukarıdan talimat gitmiş. Yoksa büyük olay şu yaşadığımız.” Metin ise bu huzursuzluğa bir anlam veremiyordu bir türlü. “Ölmüşsünüz işte da, oturun oturduğunuz yerde!” diye yarı şaka yarı ciddi söyleniyordu Hasan’a.

III.

Bekleyişin sekizinci haftasında gece vakti genç bir adam dört polis memurunun yakın markajında yurt binasına getirildi. Gece bekçisi Hüsrev’in davudî sesi yukarıdaki odalarda duyuluyordu. “Bir ihtiyacın olursa aha telefon, üstündeki numarayı ara!” diye tembihlemiş sonra da kapıyı üzerine kilitlemişti.

Ertesi sabah kahvaltısını çabucak bitiren Hasan soluğu Metin’le Tekin’in yanında aldı. “Kapımıza sonunda polis de geldi ha?” diye olta attı. Ağzındaki poğaçayı çiğnemeden midesine indiren Metin, “Bak Hasan Amca, bizi müşkül durumda bırakma,” diye karşıladı onu. “Sakıncalıymış,” diye de ekledi.

Yahu ölünün sakıncalısı mı olurmuş, dedi içinden Hasan. Öğlene kadar merakını yutmaya çalışarak bekledi, Metin’in namaz için yukarı kata seyrettiğini görünce de Tekin’e yanaştı. Daha ağzından bir kelime çıkmamıştı ki bu güngörmüş bekçi anahtarları alıp koridora doğru hareketlendi.

Yasaklı odanın turkuaz renkli kapısı açılınca Hasan şaşkınlığını gizleyemedi zira tek kişilik yatakta öylece uzanıp tavandaki çatlakları izleyen delikanlı daha evvel belediye binasında rastladığı müntehir gençten başkası değildi.

Tekin kapının kilidini çevirince Hasan istemsizce bir tedirginlik duydu ama yatakta doğrulan bir çiğnemlik gencin kırgın bakışlarına üzülüp pencere dibindeki tek kişilik koltuğa bıraktı kendini.

Adı Nesim’di. Örgütçülükten sabıkası vardı, hâliyle Ankara’dan emir gelmişti. Belediye onu önce şehir hastanesinin bodrum katındaki tadilatsız bir odaya kapattı. Ama inatçıydı da Nesim. Çok geçmeden hastane güvenliğini tufaya düşürüp hastalara, hasta yakınlarına ulaşacak, ölümün askıya alındığından, kendisine ve diğer ölülere gelen haberden, ölemeyen ölülerin zorla alıkonulduğundan bahsetmeye başlayacaktı.

“Kimse inanmamıştır ki sana,” dedi Hasan gülerek. Nesim aldırmadan devam etti.

Bir süre terk edilmiş bir gecekonduda misafir edilip buradan da kaçmayı başarınca sıradaki durağı ilçe sınırındaki cezaevi olmuştu. Neyse ki şerbetliydi. Hâline acıyan baş gardiyanın havalandırmaya çıkmasına müsaade etmesi Nesim’in avludan avluya haberleşme ağı kurmasına yetecekti. Dedikodu yayılmış, mahkumlar huzursuzluk çıkarmaya başlamıştı.

“Demek burası hapishaneden bile kötü, ha?” diye bir kez daha takıldı Hasan oğlanı kızdırma pahasına. Ama dayanamayıp müşfik bir baba gibi, “İyi de evladım,” deyiverdi sonra, “niye uslu durmuyorsun, geçip gidecek bu günler elbet. Uzatmaları oynuyoruz.”

Daha cümlesi tamamlanmadan yüzü eğildi. Geçip gidecek miydi gerçekten? Aylar olmuştu. Allah’ın işine karışılmazdı muhakkak ama ah şu belirsizlik.

“Bir gün kahvede arkadaşlarla oturuyorduk,” dedi Nesim, “1 Mayıs arefesi, ilân asmışız her yere. Her zamanki muhabbet işte: Bu halk niye her durumu sineye çekiyor? En gencimiz, Mesut, heyecanlandı, kalktı ayağa, başladı vaaza: Zincirlerinizden başka neyiniz var kaybedecek?” Bacaklarını karnına çekip bağdaş kurdu. “Bir adam, hiç yerinden bile kıpırdamadan, boğuk sesiyle, ‘Canımız var ya lan it oğlu it!’ diye bağırdı.”

Ellerini göğsünde kavuşturdu. “Sonrası malum. Alay edenler, fırça çekenler, ‘Bakın evladım siz gençsiniz,’ diye başlayan bol keseden nasihatler. Ertesi gün yine o mahalledeydik, kahveci bizi kovaladı.”

“Zincirlerimizden fazlası var kaybedecek, o yüzden de kaybettik galiba,” dedi Nesim içli içli. “Yani belki de kaybedilen bir şey yoktur da, ben…” Sustu. Bütün dünyadan utanır gibi çenesini göğsüne dayadı. Yüzü giderek daha da solgunlaşıyordu. Üzerindeki tişörtün yakası bollaşmış, köprücük kemikleri iyice ortaya çıkmıştı. “Ama şimdi beybaba,” dedi kollarını havaya kaldırıp “kaybedecek canımız bile yok!” Ardından kesikli bir kahkaha savurdu.

“Niye herkesi susturmaya çalışıyorlar, hayret,” dedi Hasan diliyle dişi arasında, şaşkınca ve safça soruyordu, “Bizzat Allah’tan haber gelmiş işte, daha bunun saklanacak neyi var?”

Bilmiş bir edayla, “İlahî sistemin arızalı olduğunu nasıl anlatacaksın insanlara beybaba? Allah kusurlu olabilir mi? Maazallah, maraz çıkar!” dedi Nesim.

Hasan birden iliklerine kadar ürperdi. Ağzı kurumuştu. Gözünü telefonun yanındaki sürahiye dikti. Nesim hemen bir bardak doldurup uzattı. Hasan tereddüt içinde “E, ne yapacaksın ya?” diye sordu.

“Bu kadar üzerimize gelindiğine göre, tarihin önemli bir yerindeyiz demektir. Bizi yok saymalarına, vaziyeti örtbas etmelerine izin vermeyeceğiz. Hepsi bu!”

Tarih deyince içi cız etti Hasan’ın. Kan ve barut kokusu burnuna kadar gelmişti. “Canımızı mı alacaklar?” sorusu tedavülden kalktı, evet, ama pelteye çevrilip hastane köşelerinde unutulmaları işten bile değildi. Neyimize merhamet etsinler ki?

Kaygıdan mıdır nedir mesanesi sıkıştırmaya başladı. Telefona sarılıp Tekin’e haber uçurdu. “Yine gelirim, meraklanma,” dedi Nesim’in dizine eliyle pat pat vurup. Genç müntehirin gözlerinde yine o bulutlu ve çocuksu bakış belirdi ama Hasan bu sefer aldanmadı.

IV.

Sonraki haftalarda defalarca kaçmaya teşebbüs etti Nesim. Kapıda bekleyen polis aracı sayısı birken iki oldu derken üç. Bazı geceler odasında bir hayli derinden ağlıyor, yanık sesiyle türküler, marşlar söylüyordu.

Ölenlerin yakınları sağda solda konuşmaya başladığı için hadiseyi suskunlukla geçiştirme imkânı pek kalmamıştı. Mesele tümden tecrübeli komploculara havale edildi. Aslında kimse ölmemişti, öğrenci yurtlarında yahut kimsenin giremediği hastane katlarında tutulanların ölü değil Çin laboratuvarlarında üretilen yeni bir hastalığın kurbanlarıydı. Böylesi milli meselelerde devletin yanında hizalanmak her vatandaşın boynunun borcuydu.

Nihayetinde iş kayıkçı kavgasına döndü ve çok geçmeden de gündemden düşüverdi.

Bu arada tam bir aydır Nesim’in adını bile anmayan Hasan’ın o sabah neşesi yerindeydi zira Viyana’da yaşayan kızı Nihal ziyaretine gelecekti.

Erkenden kalktı, banyosunu yapıp tıraşını oldu. Yere serdiği battaniyenin üzerinde açık mavi gömleğini ve kiremit rengi pantolonunu ütüledi. Oda arkadaşı Ragıp’ın ısrarıyla bileklerine ve boynuna lavanta kokulu esans sürdü. Ağzına attığı iki lokma ekmekle kahvaltısını yapıp binanın giriş kapısı önünde başladı beklemeye.

Kızı ufukta göründüğünde dizlerinin bağı çözülür gibi oldu. Sırtını geriye yaslar gibi yürüyüşü, ağaç dallarını andıran kolların iki yanda salınışı, kızıl saçlarının rüzgârda uçuşup yüzünü örtüşü nasıl da annesine benziyordu. Bir anını bile kaçırmadan, yurdun kapısından girene dek seyretti onu.

Sarılıp öpüştükten, bahçeye inip sandalyelere yerleştikten sonra Nihal, “Başımız sağolsun,” dedi kıkırdayarak. Hasan bozulmuş gibi kafasını başka yöne çevirince, “Hâlâ alışamamışsın ölülüğe,” deyip elini babasının dizine koydu. Hasan dizindeki bu eli hemen yakaladı: “Siz çabuk alıştınız henüz tescillenmemiş yokluğuma.” Perdesi ha yırtıldı ha yırtılacak birkaç saniyelik sessizliğin ardından ikisi de kahkahaya boğuldu. Bin yıldır aynı oyunu oynuyorlarmış gibi sevinçliydiler.

Nihal göz ucuyla polis arabalarını süzerek, “Yalnız şaka maka,” dedi, “şu an ülkenin en tehlikeli topluluğu içindesin. Aslan babam benim, seninle gurur duyuyorum!”

Kızının gözü pekliği de annesindendi. Ancak işin doğrusunu anlatmak lazım diyerek derin bir nefes aldı ve Nesim’den bahsetmeye başladı. Tarihi bir vakayı nakleder gibi ciddiydi. Nihal de şefkatli bir dikkatle dinliyordu onu.

“Ne umuyor peki bu durumdan?”

“Herkes Allah’ın hâşâ kusurlu olduğunu bilsin istiyor.”

Nihal yüzünü bir müddet gökyüzüne dönüp bir kuşun uçuşunu başından sonuna seyretti. Sonra bir dalgınlığı orta yerinden yırtarcasına, “Sen hep sorarsın ya, nedir bu işin hikmeti diye… Nedir bu yaşananların hikmeti Hasan Hocam?” dedi.

Son günlerde Hasan’ın yorgun zihni de bu soru etrafında dönüp duruyordu. Akşam yemeğinde pilavla yoğurdu karıştırıp yerken, şikayetlene şikayetlene hacetini giderirken, gece uykuya hasret yorganıyla cebelleşirken kendini birden bir labirentin buluyordu.

Bir hikmeti var mıydı, olmalı mıydı, olabilir miydi? Elden gelen bir şey olmadığına göre bunu sorgulamak faydalı mıydı? Kadere karşı gelinebilir miydi? Cevaplarını bulmaya bir ömrün yetmediği sorular zihnine üşüşüyordu.

Bazı geceler çocukluğunun kaygısız günlerini özlüyor, sanki orada, o uzak hatıraların, ilk tecrübelerin kıyısında, bu soruların en azından bazılarının cevapları bulunabilirmiş gibi hatırlamaya çabalıyordu ancak epey iyi bildiğini zannettiği anlar dâhi onu terk etmişti çoktan. Annesi ve babasının gençlik hâllerini sokakta görse tanıyamazdı artık.

Neden sonra kafasının içinden çıkıp “Bilmem,” dedi kızının meraklı gözlerinden kaçarak. Bilmiyordu gerçekten de.

Nihal yerde duran çantasını kucağına aldı. İçinden yıllar evvel babasının ona hediye ettiği antika cep saatini çıkardı. Üzerindeki gümüş kabartmalar yıpranmış, kadranı solmuş, tiktakları susmuştu. Ölüydü; zamanla bağı kopmuştu.

“Annem nasıl da kızmıştı bu saati aldığında, hatırlıyor musun? Ne gerek var Hasan Bey? Köstekli saat mi kaldı? Ne seversin böyle lüzumsuz şeylere para harcamayı!”

Hasan keyiflendi birden. Saati eline alıp sanki bir kediyi sever gibi orasıyla burasıyla oynamaya başladı. “Kader arkadaşım,” dedi oturduğu yerde doğrularak, “Ölemiyor bir türlü.”

Nihal, “Ölüsü bile para eder derler ya!” dedi. Babasıyla vedalaşmak için doğru nesneyi bulabildiğine sevindi birden. “Seni nasıl da heyecanlandırdı bak!”

Yurdun bahçesi o gün akşama kadar baba kızın kahkahalarıyla çınladı. Öyle ki bu buruk mutluluk dev bir dalgaya dönüştü ve camlara üşüşüp bahçeyi dikizleyen diğer ölüleri içine kattı.

Ayrılık vakti geldiğinde bunun gerçekten de bir son olduğu duygusu vantuz gibi boğazına yapıştı Hasan’ın.

“Annem seninle ilgili en çok ne derdi biliyor musun?” dedi Nihal babasına sıkı sıkı sarılırken. “Bizim herifte hiç hırs yok!”

Yorgun, mahcup, kısık bir kahkaha attı Hasan alacakaranlığın ortasında. Kızının felaketler karşısında hayatı hafife alışını kendi hesabına yazabilmenin haklı gururuyla baktı son kez. Ağır adımlarla yurt binasına girerken Metin’le Tekin yerini çoktan Hüsrev’e bırakmıştı.

V.

Kızıyla vedalaştığı günün üzerinden bir ay daha geçmişti ki Hasan bodrum kattaki yemekhanede kahvaltısını ederken ağzının artık hiç tat almadığını fark etti. Beyaz peyniri lastik çiğner gibi çiğniyordu sadece. Ben daha dünyayı terk etmeden, diye iç geçirdi, dünya beni terk ediyor.

Öğleye doğru Tekin’e aldırdığı bir kutu lokumla yurt sakinlerini tek tek ziyaret etmeye başladı. Sadece bu binada sayıları elliyi geçmişti. Hasan’ı ağzı kulaklarında görünce yüzleri ışıldadı, “Vakit geldi mi?” diye soruyorlardı.

Vakit gelmişti.

Ama o vakte bir anda gelinmedi elbette. Yurda yerleştiği günden bu yana hemen herkese mesafeli davrandığı için Hasan insanların gönlüne girmenin en kolay yolunu tercih edecek, bol keseden ikramlarda bulunacaktı. “Bize bu saatten sonra kolesterol işlemez!” diyerek çiğ köfte tepsileri, kilo kilo baklavalar, geceleri yarım ekmek arası kokoreçler, hülâsâ, ölülerin epey zamandır uzak durmak zorunda kaldığı ne varsa ayaklarına getirmişti.

“Kızımın tavsiyesi vallahi,” diyordu soranlara, “Niye gününüzü gün etmiyorsunuz burada demeseydi aklıma bile gelmezdi. Alışkanlık ne fena bir gardiyan, camdan dışarı bile baktırmıyor!”

Bazıları “Biz de ortak olalım yahu,” diyerek şenliği çoğaltmanın yollarını aramaya başlamıştı bile. Çocukları ziyarete geldiğinde ilçenin en kallavi lokantalarının ve tatlıcılarının telefonlarını istiyor akşamları yemeğe inmeye bile lüzum duymadan sofralar kuruyorlardı. Devletin hâlâ kesmediği emekli aylıklarını son kuruşuna kadar nefislerine harcamak iyi gelmişti.

Bunca ziyafet pek tabii ki Hasan’ın ağız yoklama girişimlerinin bahanesiydi. Gönül rahatlığıyla şikayet edebildikleri bir ortam oluşsun istiyordu. Mideleri dolunca başlıyordu ortalığı karıştırmaya. “Yahu Muharrem, sen 80 darbesinde hapse girip çıkmadın mıydı?” diye bir laf atıyor, Muharrem gençliğin ateşini yeniden teninde hissediyordu. Kazım’a dönüyor, “Bu Ragıp’la siz 28 Şubat’ta memuriyetten atıldıydınız değil mi?” diyor, Kazım’la Ragıp oturdukları yerde barut fıçısına dönüyordu.

Dertler dile geldikçe en pısırıklar bile üç beş kelam etmeden duramıyordu. Hasan’ın şaşkınlıkla fark ettiği üzere konuşmak öyle pek de cesaret isteyen bir iş değildi. Herkes rahatsızdı böyle kenara itilmekten, bir suçlu gibi kapatılmaktan, son günlerini aileleriyle değil burada bir öğrenci yurdunda tanımadığı bilmediği adamlarla geçirmekten.

Gelgelelim işin zor yanı icraate geçmekti. Ne yapılabilirdi ki?

Başlangıçta Hasan’ın “Herkese söyleyelim, gazetelere, televizyonlara yazalım hâlimizi,” sözleri tepkiyle karşılandı. “Vallahi emekli maaşlarımızı keserler,” diyenler bir yandan, “Benim oğlan adliyede memur, başını yakarız,” diyenler öbür yandan.

Nihayet düşünüp taşınıp daha parlak bir fikirle geldi. “Bir gece çıkalım yurttan,” diye başladı anlatmaya, “aşağıda polislerin önünde gövde gösterisi yapar sonra gerisin geriye içeri gireriz. Hem idareye hâlâ burada olduğumuzu hatırlatmış oluruz, hem de öyle büyük bir vaka çıkarmak peşinde olmadığımızı gösteririz. Belki amirleriyle telefonda bir konuşsak bizi dinler.”

“Peki talebimiz ne olacak Hasan Hoca?” dedi Dilaver. Yurdun en çok hürmet gösterilen sakiniydi. Yaşça en büyüğü değildi fakat varlıklıydı; senelerce ticaretle uğraşmış, bazı rivayetlere göre karanlık işler de çevirmişti. Diğer zenginlerin aksine gönüllü olarak gelmişti buraya. Ol sebepten vadeleri gelmiş de olsa, kimse ona yan gözle bakmaya cesaret edemiyordu. Hasan da kelimeleri tartarak konuşması gerektiğinin farkındaydı.

“Dilaver Beyciğim çok haklı bir noktaya parmak bastı,” dedi Hasan, odadakilerin yüzlerinden havayı anlamaya çalışıyordu, “Bence şu Nesim denen oğlanın buradan gönderilmesini talep edelim. O geldi geleli işimiz rast gitmiyor. Belki o olmasa, bir iki gün ev iznine çıkmamıza izin vereceklerdi, ailelerimiz tedirgin olmadan her gün gelip gidecekti. Bu işin daha ne kadar süreceği de belli değil.”

Ahali bu öneriyi beklemiyordu. Birden bir uğultu koptu. “Tabii ya, alsınlar başımızdan,” diye hak verenler, “Olmaz ki canım! Çocuğa da yazık,” diye vahlananlar. “Satalım mı yani oğlanı?” diyerek el yükseltti Dilaver. Şişkin göğsünü öne çıkarıp gözlerini hafifçe kısarak Hasan’ın gerçek niyetini anlamaya çalışıyordu. Hasan üsteledi: “Azıcık nefes almak için, başka yere tahliyesini isteyeceğiz. Biraz da başkalarına yük olsun. Maksadımız idarenin işine karışmak değil lakin biz de insanız!”

Dilaver’le göz göze gelen Hasan onun bu durumdan o kadar da hoşnut olmadığını fakat suyu bulandırmayacağını da anlamıştı. Müteşekkir olduğunu belli edercesine hafifçe başını öne eğdi. Diğerlerini kandırmak nispeten kolaydı.

Vakit geldiğinde işte ölülerin isyanı zemberekten boşanır gibi yükseldi. Herkes vazifesini bellemiş, sıranın gelmesini bekliyordu. Hasan bu esnada diğerlerinden habersiz Nesim’in kapısını açıp ona o gece olacakları bir bir anlattı. Metin’le Tekin görevi gececi Hüsrev’e devrederken el çabukluğuyla odanın anahtarını uhdesine almıştı. Nesim çocuk gibi sevinecekti bu habere.

On dakika sonra polisler de nöbet değişimine başlayacaktı. Bu, yukarıdaki ahali için işaret fişeğiydi, birden giriş kata inen merdivenlere yığıldılar. Tam o anda Hasan, girişe doğru panik içinde koşturmaya başladı. “Hüsrev Efendi yetiş, Nesim’in kapısı ardına kadar açık! Yine kaçtı bizim oğlan!” diyerek koca adamı yerinden zıplattı. Kapının ardında avcı gibi sipere yatan Nesim ranzadan kopardığı demir parçasını cüssesinden beklenmeyecek kuvvetle Hüsrev’in ensesine indirdi.

Planın Nesim kısmından habersiz ihtiyarlar merdivenlerdeki mevkilerini bırakıp kapıya koştu hep birlikte. Gündüz vardiyasındaki polisler arabalarına binmiş uzaklaşmıştı çoktan. Yeni gelenler daha ne olduğunu anlamadan yurt kapısının önünde biriken bu kalabalıkla karşılaştılar.

Hasan şimdi aynı dümeni polislere oynayacaktı: “Nesim çatıya kaçtı, yangın merdiveninden sizi atlatacak!” Memurlar kapıya doğru yönelince yukarıdan bir kova su üzerlerine boşaldı, hemen içeri daldılar ama Nesim koşar adım aşağı inmiş odasının arka tarafa açılan penceresinden sıvışmıştı çoktan.

Ahali ağır ağır akan bir nehir gibi kapıdan dışarı çıkıyordu. Hüsrev’in yokluğunda Hasan yurt kapısının anahtarlarını da araklamış polisleri içeri kilitlemişti. Yoldan geçen vatandaşlar da arabalarından inip bu curcunaya katıldı. Tam ne olduğunu anlamasalar bile kalabalık görünce içlerindeki muzip sokak çocuğu paçalarından çekiştiriyordu sanki.

Derken Nesim göründü. Kalabalığın önüne geçip yüzü telefonlarıyla olayı kaydeden vatandaşlara dönük bağırmaya başladı: “Biz daha ölmedik! Yaşıyoruz ulan!” Ardından sanki delirmiş gibi kahkahaya boğuldu.

Bir anlık şaşkınlık yaşandı hatta Hasan’a kötü gözle bakanlar da oldu fakat hemen ardından alkış koptu. Arabalardan kornalar yükselmeye başladı. İsyana katılmayı kendine yediremeyen ölüler bile şimdi camdan sarkıp ıslıklarla destek veriyordu. O sırada Hasan ipin ucunun kaçmaya başladığını hissederek Nesim’e yanaştı: “Kaç çabuk, yoksa sağ koymazlar!” O an ikili göz göze geldi. Aslında ölü olduklarını bir kez daha idrak etmenin ürpertisini paylaştılar.

Nesim büyük sözü dinleyip koşmaya başladı ama ne koşmak. Bacaklarını ilk kez kullanıyor gibi zigzag çiziyordu boş sokakta.

Hasan durumu kontrol altına almak için yurdun kapısına yöneldi. Camın arkasından öfkeyle bakan polislere, “Evladım sizinle problemimiz yok. Amirinizle konuşmak istiyoruz, hepsi bu,” dedi. İhtiyar biçare adamların tuzağına düştükleri için fırça yiyeceklerini biliyorlardı ama yine de telefona sarıldılar.

Bu yaşında bir isyana önderlik edeceği kırk yıl düşünse aklına gelmezdi Hasan’ın. Başını göğe çevirip “Ah be Nevin’im, yattığın yerden hâlâ parmağında oynatıyorsun beni,” dedi neşeyle.

Henüz dudağındaki tebessüm silinmemişti ki sağanak yağmur birden sırılsıklam ediverdi her şeyi. Damlalar değdiği her şeyi delip geçmek istercesine bir hırsla düşüyordu.

İşte yaşayan ölülerin aylardır yolunu gözledikleri şey hiç beklemedikleri o anda habersiz hazırlıksız gerçekleşecekti. Yağmurdan korunmak için arabalarına sığınan vatandaşlar bina girişinin saçakları altında bekleşen bu acemi isyancıların çuval gibi yere serilişine şahitlik etti. Az evvel alkış tutan, ıslık çalan, hâlâ hayatta olduklarını çocukça haykıran onlarca beden şimdi kaldırımda öylece yatıyordu.

O son saniyede Hasan gönlünde müthiş bir ferahlık duymuştu.

SON

Sizlere Mo Yan’ın yoksulluk ve beceriksizlikle kavrulmuş Çin’inden, Nobel ödülü sonrası tartışmalardan, romanın başkahramanı Jintong’un “Çin entelektüel sınıfını” nasıl temsil ettiğinden ve Mo Yan’ın da bir yazar olarak aslında kendini Jintong’la benzer hisler içinde bulmuş olabileceğinden uzun uzun bahsetmek isterdim. Ancak Mission: Impossible serisi hakkında atıp tutmak ne yalan söyleyeyim daha cazip geldi. Cazibesinin de ötesinde toplamda 4 milyar dolardan (yaklaşık 500 milyon biletli seyirci demek) fazla gişe hasılatı elde etmiş bu kültürel “fenomenin” daha fazla yorumlanmaya ihtiyacı var diye düşündüm.

Günümüzde “kültür eleştirisi” meselesi çoğunlukla “yüksek kültür” ürünlerine hasrediliyor, entelektüellerimiz kıymetli vakitlerini “değecek” eserlerle geçirmeyi ve onlar hakkında kalem oynatmayı faydalı buluyorlar. Oysa televizyonla büyümüş bir çocuk olarak, genel seyirciye hitap eden o “büyülü ekran”da görünenler bana hep daha ilginç gelmiştir. Çoğunluğun o “şey”de (fenomen?) ne bulduğunu araştırmak hoşuma gidiyor. Ama bunun da ötesinde, bu türlü filmlerin (buna Marvel’in süper kahraman filmleri de dâhil) “gerçekten” ne anlattığını anlamaya çalışmak, belki de içinde yaşadığımız dünyaya dair daha ilginç şeyler söylüyor olabilir diye düşünüyorum. Yani bu filmleri üretenlerin zihinlerinin bağlı olduğu “gerçekliği” (matrix’i) görmek fena fikir değil gibi.

Bilmem katılır mısınız?

Girizgahı sağ salim geçtiyseniz filmlere dönelim. Efendim bütün bu seride öncelikle bir ayrım yapacağım müsaadenizle. 1996’da vizyona giren Mission: Impossible (ki o da aslında 1960’larda Amerikan televizyonlarında yayınlanan bir dizinin remake’idir) başlı başına kıymetli bir film. Bir kere yönetmenliğini “Amerika’nın Godard’ı olmak istiyorum,” diyerek bu işlere heves eden Brian De Palma yapmış. Bunu filmin ağır akan, aksiyonu “insancıl” dozda tutan ancak görsel “ihtişamdan” (grandiose) taviz de vermeyen sahnelerden anlayabiliyorsunuz. (Hollywood zaman içinde çok eğlenceli işlere imza attı ama sinemanın başyapıtlarına öykünen ve en genel kitleye hitap eden filmde bile iki üç numara gösterebilen yönetmenleri kaybetti bana sanki.)

Bu ilk filmin konusu da diğerlerinden bir miktar farklı. Öncelikle burada bir “iç düşman” ile mücadele ediliyor. Bir ihanet filmi. Her ne kadar Ethan Hunt (Tom Cruise) kültünün ortaya çıkışına tanıklık etsek de, Ethan Hunt burada çok bariz bir motivasyona sahip: Kendini aklamak. Çünkü ihanet hususunda bütün oklar ona çevrilmiş durumda ve çabasının insanüstülüğü anlaşılık kılınıyor. Hatta belki bu yönüyle film noir esintileri bile taşıyor denebilir. İyi-kötü ayrımı “net” değil. İstihbarat dünyası içinde yaşanan tehlikeli bir alışverişi aktarıyor yalnızca.

Gelgelelim, ikinci filmden itibaren, anlatılan şey bir hikâye olmaktan çıkıyor. Tamamen formüllerle ilerliyor. “Ethan Hunt dünyayı kurtarıyor çünkü yalnızca o kurtarabilir” şeklinde özetlenebilecek bir dizi olaya tanık oluyoruz. Süper kahraman anlatısından hiçbir farkı yok. Hatta o kadar ki “kötü adamlar” (villain) Marvel’in Avengers serisindeki Thanos’la (baş kötü adam) aynı hedefe sahipler. “Dünyanın iyiliği için birkaç milyar insanın ölmesi lazım.” Peki bu “kötülük” ile mücadele etmek için Ethan Hunt’ı göreve koşan şey ne? Süper kahramanları dünyayı kurtarmak için ne motive ediyorsa, o: Tamamen içlerinden gelen bir sorumluluk duygusu.

Bu noktada sinik bir bakış açısıyla, iyilik diye bir şey olmadığını, herhangi bir insanın tamamıyla diğergâm bir eylemde bulunamayacağını, illa ki bir noktada kendince bir çıkar gözeteceğini söyleyecek değilim. (Böyle düşünüyor olabilirim, hatta daha da ileri gidip “iyilik” denilen şeyin çocuklukta aldığımız bir hasara verilen tepki olduğunu da söyleyebilirim ama hayır dilimi tutacağım.)

Ama film burada kalmıyor. Ethan Hunt sadece kötülerle savaşan bir kahraman değil, aynı zamanda bu “iyiliğinden” yani milyarlarca insanın hayatını kurtarışından, o milyarlarca insanın asla ama asla haberi olmuyor. Üstelik her filmde hem kötülerle hem de “kendi ülkesi” (Amerika ve müttefiklerinin istihbarat birimleri) ile savaşıyor bu adamcağız. Hepsini bertaraf edip, nihayet “yapılması gereken” neyse, yani insanlığı ne kurtaracaksa, “görev” için gidilebilecek tek yol hangisiyse, onu buluyor. Durmuyor, yılmıyor, “gölgelerde yaşıyor” fakat bundan gocunmuyor, dostları pahasına her şeyi göze alıyor. Ve bütün bunların karşılığında aydan aya maaşı yatıyor hesabına.

Ethan Hunt’ı kıskanıyor olabilir miyim? Belki. Belki de hepimiz kıskanıyoruz onu. Seçilmiş kişi olmayı, dünyayı kurtarmayı, hatta bu arzuyu o kadar derinden hissediyoruz ki, onun “saklı” kalması, kimsenin bunu bilmemesi, en doğrusu.

Burada İtalyan tarihçi, romancı ve komedyen (epey komik zira) Umberto Eco’ya bağlanıyoruz. Zira kendisi 1965 senesinde “The Narrative Structure in Ian Fleming” başlığı ile bir makale kaleme almış ve James Bond romanlarının birbirini tekrar eden, bizi hep aynı şablonlarla oyalayan yapısını deşifre etmiş. (Bakın entelektüel adam ama popüler kültürle haşır neşir.) İşbu makaleye göre, İngiliz eski istihbaratçı ve romancı Ian Fleming burada bir “sanat eseri” üretme kaygısında değil, daha ziyade tekrarlara, ritüellere, keskin karşıtlıklara ve basit oyunlara dayalı bir “eğlence” tertipliyor. Bütün anlatı basit formüllere indirgenebiliyor.

(Ian Fleming yeni bir James Bond romanı yazacağı zaman kuş uçmaz kervan geçmez bir İngiliz köyüne gider, otelden hiç çıkmadan, yaklaşık iki haftada bir taslak çiziktiriverirmiş. Eco’yu okuyunca bunu nasıl bu kadar hızlı yapabildiğini anlıyor insan.)

Mission: Impossible serisinin de James Bond romanlarıyla (daha sonra filmleriyle) aynı yapıyı kullanması şaşırtıcı değil elbette. Neticede elimizde “tutmuş” bir fikir var ve bu fikri matbaa ile çoğaltır gibi çoğaltıyoruz ve seyirci de hiç sıkılmadan, sorgulamadan, para verip seyrediyor. Niye vazgeçelim? Ama Ethan Hunt’ın James Bond’la bu kadar kör göze parmak benzerliklere sahip olması, nereden baksanız, tuhaf.

Bakınız Eco’ya göre bir Bond hikâyesinin aşamaları şöyle:

“A. M harekete geçer ve Bond’a bir görev verir. B. Kötü karakter (villain) harekete geçer ve Bond’un karşısına çıkar (belki farklı biçimlerde). C. Bond harekete geçer ve kötü karaktere ilk hamleyi yapar ya da kötü karakter Bond’a ilk hamleyi yapar. D. Kadın karakter Bond’un radarına girer. E. Bond kadın karakteri ‘tüketir’: ona sahip olur ya da baştan çıkarmaya başlar. F. Kötü karakter Bond’u yakalar (kadınla birlikte ya da kadınsız, ya da farklı zamanlarda). G. Kötü karakter Bond’u işkenceye çeker (kadınla birlikte ya da kadınsız). H. Bond kötü karakteri alt eder (onu öldürür, temsilcisini öldürür ya da öldürülmesine yardım eder). I. İyileşme sürecindeki Bond kadınla iyice yakınlaşır, ama sonunda onu kaybeder.”

(“Eski istihbaratçılar neden romancı olmak ister?” başlıklı bir sorunun cevaplandığı bir podcast’te dinlemiştim, şöyle deniyordu kabaca: “Çünkü istihbarat dediğimiz şey de bir nevi kurmacadır, ajanın gözlemlerine dayanır ve ajanın kendini “anlamlı” kılmak için bu hikâyeyi satmaya ihtiyacı vardır. Romanlardaki, filmlerdeki gibi, dünyayı her gün büyük tehlikelerden kurtaran yahut milli çıkarlar uğruna insanüstü fedakarlıklar yapan istihbarat elemanları olduğu fikri de büyük oranda kurmacadır.”)

Fleming’in kullandığı şema (blueprint) ile Mission: Impossible serisinin ikinci filmden itibaren kullandığı şema o kadar aynı ki, o kadar olur. Ethan Hunt da tıpkı James Bond gibi kendisini “görevlendirenlerle” sık sık ters düşüyor, Ethan Hunt’ın cazibesi de tıpkı Bond gibi “becerikli kadınları” kendine çekiyor ancak finalde onları kaybediyor (çünkü arzulanmak güzeldir ve onu kaybetmek arzuyu kamçılayacağı için daha da güzeldir). Bunun yanında özellikle Bond filmlerinde rastladığımız türden teknolojik oyuncaklar Ethan Hunt için de olmazsa olmazlardan (burada erkek seyircinin çocukluğuna iniyoruz sanırsam). Ve yine Bond gibi, Hunt da rakibini alt etmek için şaşırtmacayı (deception; şaşırtmacanın cisimleşmiş hâli de ilk filmden itibaren hep bizimle olan “maskeler”) kullanıyor. (Bütün Mission: Impossible serisinde Hunt’ın tek stratejisi var: Kötü karakterin ele geçirmek istediği şeyi ona verelim ama bunu kendi kontrolümüzde yapalım ve onu tuzağa düşürelim. Bu kadar basit, bu kadar banal. Ama her defasında ekip içinde birileri yüksek sesle itiraz ediyor.)

(Hadi illa bir politik ayrım yapacaksak, James Bond serisinin doğrudan Soğuk Savaş’ın çocuğu olduğunu ve İngiltere dışındaki dünyayı tamamen o gözle okuduğunu, fakat Mission: Impossible serisinin biraz daha post-Soğuk Savaş etkileri taşıdığını, Sovyet tehlikesinin yerine “anarşistler” adı altında aslında 11 Eylül 2001 sonrası istihbarat dünyasına yerleşen “terörizm” meselesini koyduğunu söyleyebiliriz.)

Peki neden bunca insan heyecanla James Bond filmlerini (hâlâ kitaplarını okuyan var mı?), Mission: Impossible serisini, Marvel’in hunharca piyasaya sürdüğü süper kahraman hikâyelerini koştura koştura takip ediyor? Eğlenceli diye mi yalnızca? (Bu arada Eco, Fleming’in yazım tarzından ve iyi edebiyatla kurduğu bağlantılardan övgüyle bahsediyor. Hatta bazı pasajların doğrudan klasik bazı hikâyelerden alıntı olduğunu da gösteriyor.)

Roland Barthes kamuya açılan metinleri (texts) ikiye ayırır: “Texte de plaisir” (keyif için okunan, eğlence veren metin) ve “Texte de jouissance” (haz veren, coşkuya, kaosa yol açan, rahatsızlık veren, altüst eden metin). Okuyucu perspektifinden bakınca, ilk türdeki metinleri (filmler de birer metindir bu Fransızlara göre) bir anlamda “arzularımızın onaylanması” bağlamında okuyoruz. Bizi güvende hissettiriyor, kişiliğimizi, kültürümüzü doğruluyor. Bir nevi “yanındayım” mesajı veriyor. İkinci türdekilerse sizi huzursuz etmek, bütünlüğünüzü bozmak, kafanızı karıştırmak için var. Hâliyle daha fazla çaba istiyor, oyuna dâhil olmanızı bekliyor. Güvenlik hissini sarsıyor. (Beklenenin aksine, Barthes’a göre bu iki metinden biri diğerine üstün değildir.)

Bir yerde okumuştum (nerede olduğunu hatırlamıyorum): Soğuk Savaş dönemindeki nükleer gerilim öyle bir noktaya varmıştı ki, pek çok bürokrat, gazeteci, entelektüel gizliden gizliye dünyanın sonunu arzular olmuştu. Sovyetler Birliği’nin dağılması bu gizli arzunun sona ermesine sebep olduğu için biraz da, çabaların ödüllendirildiği bir zafer olmaktan çok, oyuncağı elinden alınmış çocuk hissi (James Bond, Ethan Hunt ve oyuncakları) yaratmıştı bu elit sınıf arasında. (Tehlike ya da düşman ihtiyacı, temel ihtiyaçlardan anlaşılan.)

Mission: Impossible serisinde, tam 1103 dakika boyunca, bu toptan yokoluş hissinin kamçılandığını, bu arada Ethan Hunt’ın bedensel sınırları zorlayışından gelen bariyeri aşma coşkusunu, bütün insanlığın kurtuluşu için kendini feda etme erdeminin hazzını (Mesih kompleksi?), düşman sahibi olmanın ve bu düşmanı zeka ile alt etmenin esrikliğini bir arada yaşıyoruz. Varlıkla yokluk arasında gidip gelmek, kendi küçük dünyamızda pek de hissetmediğimiz şeyleri ekranda görüp “onaylanmak”, bu arada Ethan Hunt’ın (ya da James Bond’un) özdeşlik kurmak hususunda hiç de zorlayıcı karakterler olmaması, muazzam bir konfor alanı sunuyor. Bütün bu karakterler, süper kahramanlar gibi, “düzeni” son tahlilde yeniden tesis ediyor, elimizdeki her şeyi kaybetme korkusunu hissettiğimiz anda her şeyi tekrardan yerli yerine koyuyor.

Hatta Mission: Impossible serisinde bu “düzen koruyuculuk” öyle bir noktaya varıyor ki, son iki filmde, (bunlar birbirini tamamlayan hikâyeler) “kötü adam” olarak ortaya çıkan “Entity” (internete erişimi olan kusursuz bir yapay zekâ) kahramanlarımız tarafından “anti-God” (karşıt-Tanrı) olarak isimlendiriliyor çünkü nihai amacının “topyekun kaos” olduğu düşünülüyor. Biliyorsunuz Tanrı her zaman “düzen”den yanadır. Tabi ayrıca kahramanımızın karşıt-Tanrı’yla (anti-Christ, Deccal) mücadelesi, bize hafiften Ethan Hunt’ın da “Tanrı’nın işini” gördüğünü ima ediyor. Zira o çağımızın Mesih’i. (Acaba Tom Cruise'un Scientology inancına sahip olmasıyla bu seriyi kişisel projesine dönüştürmesi arasında bir bağlantı var mı? Meraklısına şurada bu konuyla ilgili etraflı bir yorum var.)

Filozof Harry Frankfurt daha sonra kitaba da dönüşecek bir makalesine (“On Bullshit”) şöyle giriş yapıyor:

“Kültürümüzün en belirgin özelliklerinden biri, ortalıkta bu kadar çok zırva (‘bullshit’) bulunmasıdır. Bunu herkes bilir. Hepimiz kendi payımıza düşeni üretiriz. Fakat bu durumu genellikle doğal karşılarız. Çoğu insan, zırvayı tanıma ve ona kanmaktan kaçınma konusunda kendine güvenir. Bu yüzden olgu, pek fazla ilgi uyandırmamış ya da sürekli bir incelemeye konu olmamıştır. Bunun sonucu olarak, zırvanın ne olduğuna, neden bu kadar çok bulunduğuna ya da hangi işlevleri yerine getirdiğine dair açık bir anlayışımız yoktur. Ayrıca onun bizim için ne anlama geldiğine dair özenle geliştirilmiş bir kavrayıştan da yoksunuz. Başka bir deyişle, bir teorimiz yok.” (Çeviri büyük oranda ChatGPT’ye ait.)

Sonra da “yalan” ile “zırva” arasında ayrım yapıyor: Yalancı, gerçeğin ne olduğunu bilir ve muhatabını kasıtlı olarak ondan saptırmaya çalışır. Zırvalayan (‘bullshitter’) ise gerçekliği umursamaz, dikkat çekici bir performans peşindedir. Herkesten bir “yorum” beklenen günümüz dünyasında, insanlar zırvalamaya mahkumdur bir nevi (1986 yılında yazılan bir metnin 2010’larda ortaya çıkan sosyal medyayı bu kadar iyi tasvir etmesi muhteşem. Sosyal medyada başlangıçta orijinal görünen her şeyin nasıl zaman içinde zırvalaştırıldığını çok kez deneyimlemişsinizdir). Ancak bir süre sonra bu durum “gerçekliği” geri dönülmez biçimde yaralar. Bir noktadan sonra “olguların” (facts) bir önemi kalmaz ve en ihtişamlı zırva gerçeğin yerini alabilir. “Yorum” yapmak zorunda hisseden yığınlar da, en parlak yıldız hangisiyle onu takip edecektir.

Makale bana Mission: Impossible tarzı filmleri çağrıştırdı, ne yalan söyleyeyim, ve ne kadar çok olduklarını hatırlattı. Etrafımız adeta bu türlü zırvalarla kaplı. Ancak insanların bunlara ilgisini de ayıplamıyorum. Bilhassa geleceğin belirsiz olduğu, kaotik zamanlarda, insanların “onaylayıcı” şeylere yönelmesi anlaşılır bir durum. Kaygılar arttıkça, kendimizi oyalamak; hakiki bir yolculuğa çıkmanın neredeyse imkânsız göründüğü zamanlarda ufak zevkler peşinde koşmak, çok normal. Bu yüzden de “zırva” dediğimiz şeyler aslında bu zamanın ruhuna (insanların ortak kaygılarına) dair çok daha fazla şey söylüyor.

Yavaş da olsa zamanla öğreniyoruz kelimeleri. (“Ah kelimeler ve onlara inanmanın saadeti!” ne çok kullanıyorum, ne çok seviyorum bu cümleyi. Bana dünyada yaşadığımı hatırlatıyor.) Adımızı öğreniyoruz mesela. Hangi adla çağrılacağımızı seçemiyoruz ama olsun. İhtiyaç duyduğumuz şeylerin adlarını öğreniyoruz. Su, mama, çiş, kaka. Bedenimizin temelde organik bir öğütme makinesi olduğunu daha sonra idrak edeceğiz ama ihtiyaçlar kendilerini dayatıyor illa ki ve etrafımızdaki bizden tecrübeliler (yetişkinler?) onlara da bir zamanlar yapılageldiği üzere kelimeleri ağzımıza tıkıyorlar. “Bak, bunun bir adı var, tıpkı senin gibi, o da kendi vermemiş ismini.”

Dil, daha spesifik olarak anadilimiz, şeyleri içine koyduğumuz bir çeşit ambalaj. Nesneleri, örüntüleri, hisleri sarmalayıp ayırıyoruz kafamızın içindeki raflara. The first oppressor. İlk zorba. Emirler yağdırıyor, hizaya sokuyor. Ufkumuzu daraltıyor bir bakıma, uçlarımızı kırpıyor, bizi ayaklarımızdan tutup yeryüzüne mıhlıyor. Çarptığımız ilk duvar: “Ona öyle denmez!” Ama dil olmadan neyiz biz? Kelimelerimiz olmadan, içine doğduğumuz kültürden, çevreden hariç, varlığımızın bir özü (substance) var mı? Doğarken “boş bir sayfa” olarak mı doğuyoruz yoksa o zincirleri kırdığımızda ortaya çıkacak bir potansiyele sahip miyiz?

Martin Heidegger’e göre dil aşkın varlığın (Sein) evi ve insan (Dasein) o evde ikamet etmek suretiyle hem o aşkınlığın muhatabı hem de “ağzı” oluyor. Ancak insanın dille ilişkisi, öğretmen-öğrenci hiyerarşisinden çok farklı, dil onun eli ayağı gözü kulağı hâline gelmiş durumda (hem fail, hem meful). Dış dünyayı onunla anlamlandırıyor, yetmiyor, bildiği her şeyi konuşa konuşa yeniden yaratıyor. Adları çağrıldıkça şeyler dönüşüyor. Varlık (Sein) zuhur (Ereignis) ediyor, deviniyor. Belki de bu sebeple “unutmak” bir nesneye verilebilecek en büyük ceza. Adını anmamak, hiç varolmamış gibi davranmak. (Günümüzün enformasyon guruları bu görüşe katılmayacak ve bir olguyu kitlelere olduğundan farklı kabul ettirebilmenin, yani gönüllerde makes bulmuş bir iftiranın daha büyük bir ceza olduğunu savunacaklardır. Ama o başka bir tartışma konusu.)

Peki evin dışında ne var? Yani o evde yaşıyoruz da, ara ara tatillere, uzun yürüyüşlere, keşif gezilerine çıkıyor muyuz? Belli bir yaşa gelince aile evinden ayrılıp başka eve taşınma gibi bir durum söz konusu mu varlık (dasein) için? Sınırlar yani sevgili okuyucu sınırları var mı içine doğduğumuz şu meretin? Yoksa kapana mı kısıldık?

Heidegger bu konuda şöyle demiş: "Das Wesen des Daseins liegt in seiner Existenz” (Varlığın özü onun varoluşunda yatar.) Yani bir bakıma Antik Yunan’dan bu yana gelen “öz” (substance) tartışmasını kenara koyuyor ve varolurken yapageldiklerimizin (ev hâlimiz?) varsa eğer bu “özü” kıvama getirdiğini söylüyor. Bu hareket yalnızca bizim varlığımızı (Dasein) dönüştürmekle kalmıyor aşkın varlığın (Sein; hakikat diyen de var, evrenin “özü” diyen de) görünümünü de değiştiriyor. Hâliyle “ev” (tıpkı Gabriel Garcia Marquez’in Yüzyıllık Yalnızlık romanında Buendia’ların Macondo’daki evi gibi) zaman içinde genişledikçe genişliyor, içine her şeyi alacak bir noktaya geliyor.

(Nietzsche ve onu takip eden pek çok düşünür dilin kısıtlayıcılığından yakınmış ama bana bu “ev” metaforu ve ona eşlik eden “sınırlar” meselesi daha cazip geliyor, zira bir çıkış arıyorum, sevgili okur.)

Bir sınıra ulaştıkça o sınırı da içine katarak büyüyen bir canavar canlandı mı gözünüzde sizin de? Doğru yoldasınız demektir. Peki eğer sadece ve sadece dille yaşıyorsak ve dilden gayrı bir dünya bilmiyorsak keşif dediğimiz şeyler belki dili esnetiyor ancak onun zincirlerini kırmayı mümkün kılmıyor diyebilir miyiz? Yani? Yani bize ayrılan sürede idrak ettiğimiz bu dünya ve bu dünya içindeki şuurlu varlığımız, bizden önceki dünyanın yinelenmesinden (iteration) ibaret olabilir mi? Geçmişi, farklı desen ve renklerle tekrar ediyoruz. Belki her yinelemede bir şeyler değişiyor ve fakat o ilk itkiden, bizi “insan” yapan şey her neyse onun bizi savurduğu düzlemden ayrılamıyoruz (Heidegger’in varoluş hakkındaki fikirlerinde insanın dünyaya “fırlatılmış” olması da önemli bir yer tutar nitekim).

Bu tartışma bana astronomideki “Evren neyin içinde genişliyor?” sorusunu hatırlatıyor. Bu konuda duyduğum en radikal ve bana en şiirsel gelen (ve muhtemelen en yanlış) yaklaşım Roger Penrose’a ait (ChatGPT’yi aç -> “Conformal Cyclic Cosmology nedir? Basitçe açıkla”).

Escher’in o meşhur Cirkellimiet IV (Hemel en hel) (“Çember Limit IV: Cennet ve Cehennem”; bazı yerlerde “Melekler ve Şeytanlar” diye de çevrilmiş) resminden yola çıkan Penrose, evrenin sınırlarının – yani madde, enerji ve zamanın anlamını yitirdiği bir “ölüm” anının – aslında yeni bir evrenin doğumuna (yeni bir Büyük Patlama’ya) zemin hazırladığını savunuyor. Ona göre, evren “ölçeksiz” (conformal) bir yapıya ulaştığında, madde (ve dâhi zaman) anlamını yitirdiğinde, (eve yıkım kararı geldiğinde?), bu an ile bir sonraki aeon’un (her bir evrene “aeon” diyor Penrose) başlangıcı arasında geometrik bir devamlılık kurmak mümkün hâle gelir. Böylece evren dediğimiz şey aslında birbirini takip eden ve fakat hiçbir zaman aynı olmayan sonsuz sayıda döngüden ibarettir.

“Big Bang”den geldik, “Big Bang”e gidiyoruz!

Tabi sebep-sonuç ilişkisine mahkum zihnimiz (mantık da dil ile mukim malum) şu soruyu sormadan edemiyor: Peki ilk aeon (mümkün evrenlerin ilki) nasıl ve ne zaman başladı?

Penrose’un teorisine göre “sınır” yahut “son” dediğimiz nokta, yani evrenin genişlemesinin nihaî anı, kaçınılmaz geleceği, maddenin kaybolduğu, “ölçeksiz” (conformal) ve bittabi zamanın da anlamını yitirdiği bir durumdur. Burada başlangıç ya da sondan bahsedemeyiz, tıpkı bir çemberin başlangıç noktasının olmaması gibi. (Yahut Escher’in Relativity isimli litrografında sonsuz döngüye girmiş merdivenleri gibi.)

(Araya giriyorum lakin, bu “sınıra yaklaştıkça şeylerin ve zamanın bulanıklaşması” metaforunu kullanan iki şahane romanı önermeden geçemeyeceğim: Dino Buzzati’den Tatar Çölü ve J. M. Coetzee’den Barbarları Beklerken.)

Burada da karşımıza çıkan “döngüsellik” hikâyesinin çok eski çağlardan bu yana insanların zihinlerini kurcalaması şaşırtıcı değil. Kuyruğunu yiyen yılan (ouroboros) çizimine ilk kez milattan önce 14. yüzyılda ölen (mumyalanan?) Tutankhamun’un mezarında rastlıyoruz mesela. Ondan çok daha önce Doğu inanışlarında “reenkarnasyon” fikri ortaya atılıyor. Ölümün bir son değil bir başka yerde (evde?) yeni bir başlangıç olduğu inancı (tek tanrılı dinlerdeki ahiret inancı da buna dâhil) bir hayli yaygın.Geçmişten bugüne kutsal metinlerin soyut kavramlara mantıkî izahlar getirmek için “doğa”ya atıf yaptıklarını biliyoruz ve doğada “döngüsellik” neredeyse bir çeşit norm.

“Doğa” (öyle doğa deyince aklınıza sadece dağlar tepeler ormanlar gelmesin, bugünün doğası yüksek apartmanlar, asfalt yollar, ekranlardan zihnimize yansıyanlardır mesela) her daim “dil” hususunda bizim yol göstericimiz olmuştur. Takdir edersiniz ki, reels kaydırmanın mümkün olmadığı o eski çağlarda insanlar gökyüzünde kayan yıldızları seyretmekteydi (ama bizden daha bilge oldukları sanrısına da kapılmayın hemen). Gökyüzünün “sonsuz” olduğunu vehmetmişlerdi içlerinden bazıları. Biliyorsunuz doğada sonsuzluk mevcut değil ama kafamızın içinde bir şeyler, bizi diğer canlılardan ayıran bir beyin fakültesi belki, soyut kavramlarla tıpkı bir çocuğun oyuncak oynaması gibi oynayabilmemizi sağlamıştı. O yüzden 1’e sürekli 1 eklersek bunun bir sonsuzluk hâsıl edeceğini ve hatta tam bir çemberin de sonsuzluğu simgeleyebileceğini düşünmüşlerdi. Ama nasıl?

Bu soru, tabi daha çok dili nasıl öğrendiğimiz ve nasıl geliştirdiğimiz sorusu, Noam Chomsky’nin de zihnini kurcalamış. Ona göre insanlar dünyaya birçok filozofun iddia ettiği gibi “boş bir sayfa” (tabula rasa) olarak gelmiyor. Evvela “dile yatkınlık” diye özetlenebilecek “evrensel gramer” dediğimiz bir yapıya sahibiz beynimizin bir yerinde. Adeta bir organ bu. Çocukların etraflarından duyduğu birkaç kelimeyle karmaşık cümleler kurabilmesini sağlayan mekanizma. Burada yaşanan basitçe bir “(davranışsal) etki-tepki” işlemi değil. Aldığımız “veriyi” işleyebiliyoruz. Dönüştürebiliyoruz. Belki hayal gücünün ve bilincin de kaynağı burası, diyor Chomsky ve bunu sadece “kültür” (bizden öncekilerin dili?) ile açıklamanın mümkün olmadığını savunuyor.

Eğer Chomsky’ye inanacaksak, ağzımıza tıkılan kelimeler (dil ve kültür?) en çok da bu mucizevî (mucizevî olması henüz yeterince anlaşılamamasından, yoksa Chomsky biyolojik/materyal/evrimsel bir sapmadan bahsediyor aslında ve insanı insan yapanın bu olabileceğini öne sürüyor) “organın” hakkıya işletilememesine sebep oluyor belki de.

Sapasağlam bir kalple doğduğu hâlde ömür boyu yapay bir kalple yaşamaya mahkum edilmiş birinin bu durumu öğrendiğinde hissedeceği hayal kırıklığına benzer bir duygu arıyorum burada (böyle bir olay hayal kırıklığına yol açar mı acaba?). Başkalarının hayatını yaşamak zorunda bırakılmış hissettiniz mi biraz da olsa? Yazının başındaki bebekten pek de farklı olmadığımızı düşündünüz mü?

Ben çoğu zaman o bebek gibi hissediyorum. Bir karanlık var içimde, onu aydınlatmak istiyorum, ama beceremiyorum. Yazarak belki, kelimelerle oynayarak (zira Ludwig Wittgenstein ahir ömründe dilin gramerle, kurallarla, özdeşlikler kurarak değil oyunlarla geliştiği fikrini ortaya atmıştı) eninde sonunda oraya varacağımı hissediyorum. Benden öncekilerin kelimelerini kullansam da, o kelimeleri sanki bir şifreyi çözer gibi farklı kombinasyonlarla sayfaya döktüğümde bir noktada bamteline dokunacağını düşlüyorum (gerçek sanatçılar bunu başarıyor belki?).

Bu eylemde tek başıma olmadığımı, çeşitli hayat tecrübelerine sahip insanlarla bir araya gelip bu egzersizleri yaptığımızı, naifçe değil dilin (o ilk zorbanın) gözünün içine baka baka yeni bir oyun peşinde olduğumuzu düşünün bir de… Ne muhteşem olurdu.

Şimdilik ama buradayız. Hastane odasında ağlayan bir bebeğin hâlen gelişim sürecindeki beyin kıvrımlarının arasında.

Bu yazının başına oturmadan iki yüz dört gün önce şöyle bir tweet (şimdilerde post deniyor da kim diyor bütün bunları?) atmıştım:

“bence çağımızın genel problemi amaçsızlık (maneviyat ama dinî anlamda değil). yani insanlık hikâyesi anlamında ne yapıyoruz belli değil ve bu durum insanları atıl hissettiriyor.”

Pek çok güncel görünümlü tespit gibi, bu tespitin arkasında da tarihten (yakın ama) bize seslenen birinin, bu kez, Jean Baudrillard’ın sesi vardı:

“İçinde bulunduğumuz güncel durumu nitelemek gerekseydi, bir orji sonrası hali derdim. Orji (…) her alandaki özgürlüğün patladığı andır: Politik özgürleşme, cinsel özgürleşme, üretici güçlerin özgürleşmesi, yıkıcı güçlerin özgürleşmesi, kadının, çocuğun, bilinçdışı itkilerin özgürleşmesi, sanatın özgürleşmesi. Tüm temsil ve karşı-temsil modellerinin göklere çıkarılması. (…) Nesne, gösterge, ileti, ideoloji ve zevklere ilişkin her türlü sanal üretim ve aşırı-üretim yollarını geride bıraktık. Şimdi her şey özgür, kartlar açıldı ve hep birlikte asıl sorunla karşı karşıyayız: ORJİ BİTTİ, ŞİMDİ NE YAPACAĞIZ?”

Ben bu satırları ilk kez on beşe önce okumuş olmalıyım (yayımlandıktan aşağı yukarı yirmi sene sonra) ve o günden bu yana aklıma gelmediği gün yok (dersem abartmış olurum ama abartmak istiyorum çünkü çok sık dönüp üzerinde düşündüğüm bir metin, hele ki bildiğimiz anlamda dünyanın sonuna geldiğimizi söyleyen pek çok kişinin olduğu bu günlerde).

Elbette itiraz edenleriniz olacaktır, “Hani nerede özgürleşme?” diyeceksiniz mesela. Paris’ten bunları yazmak kolay, Çin’in Daliyabuyi köyündeki çiftçiye, en ufak bir protestoda hapse atılan liseliye, üniversiteliye anlat bunları hadi kolaysa!

Fransız yapısökümcü entelektüel kuşağına (1960’lar ve 70’ler) yönelik en haklı eleştiri bu “dar” yaklaşımları muhtemelen. Modern (hatta postmodern) Batı kapitalist toplumlarını esas alan yazarlar bunların çoğu. Bütün dünyanın aynı koşullarda yaşamadığını, farklı kültürlerin, farklı tarihlerin bireyler üzerinde benzersiz etkileri olabileceğini, haliyle evrensel bir insanlık hikâyesi kuramayacağımızı gözden kaçırmış gibiler.

Acaba?

Onlar gözden kaçırmış olabilirler ve dahi dünyanın geri kalanı hakkında zır cahil de olabilirler, lakin aslında aynı koşulların dayatması altında yaşamadığımız doğru bir varsayım mı? On dokuzuncu yüzyıldan bu yana hikâyelerimiz giderek ortaklaşmıyor mu? Bilhassa Sovyetler Birliği sonrası (1990’lardan itibaren), bir Amerikan İmparatorluğu’nun bayrağı altında – kültürel emperyalizmin ürettiği rızanın peşinde – yarı özerk bölgelerde yaşıyoruz hissi gelmiyor mu size de?

(Geçenlerde Kenyalı biriyle tren yolculuğu yaparken, dedesinin hiçbir fotoğrafta kötü çıkmadığını anlatırken How I Met Your Mother’daki Barney’in o meşhur fotoğrafta asla kötü çıkmama hikayesine referans verdi ve güldük mesela.)

Bu “kültürel” etkiyi çokça önemsemiş olacak ki Baudrillard mensubu olduğu Fransız yapısökümcü kuşağı içerisinde belki Gilles Deleuze’le birlikte haberleşme ağlarının (medyalar, metinler, imajlar, aracılar) insanlık hikâyesi içerisindeki etkisine en fazla kafa yoranlardan biri. (Bir başka Fransız Olivier Roy, Türkiye’nin artık sekülerlikten geriye dönemeyeceğini anlatırken seneler evvel ziyaret ettiğinde tamamen modern öncesi şartlarda yaşayan Şırnak köylerinin bugün televizyona sahip olmasından dem vurur mesela.)

O sebeple yukarıdaki satırların devamında şunları söylüyor:

“Aslında devrim her yerde gerçekleşti, ama hiç beklendiği gibi değil. Özgürleştirilmiş olan şey, her yerde, katıksız dolaşıma geçmek ve yörüngeye oturmak için özgürleşmiş oldu. Biraz mesafeli bakarsak, her özgürleşmenin varacağı kaçınılmaz noktanın dolaşım ağlarını teşvik etmek ve beslemek olduğunu söyleyebiliriz. Özgür kalan şeyler sonu gelmez biçimde birbirinin yerine geçmeye ve böylelikle gitgide artan belirsizliğe ve şüphelilik ilkesine mahkûmdurlar.”

Yani? Şeyler artık yalnızca kendileri için, yörüngede kalmak ve dikkat çekmek için var olurlar. Özgürlüğün bedeli? Belki.

Belki daha da fenası:

“Artık hiçbir şey (Tanrı bile) sona ererek ya da ölümle yok olmuyor; hızla çoğalarak, sirayet ederek, doygunluk ve şeffaflık yoluyla, bitkinlik ve kökü kazınma yoluyla, simülasyon salgını ve ikincil varoluş olan simülasyona aktarılma yoluyla yok oluyor her şey. Artık ölümcül bir yok olma biçimi değil, fraktal bir dağılma biçimi vardır.”

Ölüp gittiğini, zaman karşısında bozguna uğradığını, “yenisi” çıktığı için köhneleşip varlık sahnesinden çekildiğini düşündüğümüz bütün fikirlerin dolaşım ağlarında (kulaktan kulağa? televizyon? sosyal medya? internetler? dijital ahiret hayatı?) hiç olmadığı kadar parladıklarını görmüyor muyuz? Ölüme, en azından sembolik şeylerin ölümüne, çare bulmuş olabilir miyiz?

Peki, hiçbir şey ölmediğinde; hiçbir rakip alt edilemediğinde; geçmiş, zamana direnmeye ve geçmemeye başladığında; ne yaparız? Sonunu ve sonrasını düşleyemediğimiz bir mücadele verilebilir mi? “Katharsis” imkânı olmadan bir gerilim sonsuza kadar sürdürülebilir mi? Bataklığa saplanmış, sürekli patinaj çekerken “Teker dönüyor işte, demek ki yol alıyoruz?” denebilir mi?

Çok daha önemlisi belki: İnsanlık olarak bir varlık amacımız (bir hikâyemiz) kalmamış olabilir mi? Kanserli bir doku gibi şuursuzca çoğalarak (ve çoğaltarak) var olmaya, aslında içinde yaşadığımız dokuyu da yok etmeye ve kendi yok oluşumuzu hızlandırmaya başladığımız bir zamana girmiş olabilir miyiz?

Burada özgürlüklerin gerçekten herkes için mümkün olup olmamasının yahut insanlık macerasının başlangıçtaki nihai amacının özgürlüklere erişmek olup olmamasının bir önemi kalmadığını fark etmiş olmalısınız. Özgürlükler (ya da her ne idiyseler onlar) burada(ydı) ve şimdi onlar tarafından rehin alınmış durumdayız.

***

Biraz konuyu dağıtalım. Ha? Ne dersiniz? Toparlanacak bir şey olursa toparlarız sonra.

For All Mankind isimli bir Apple TV dizisi var, bilmem denk geldiniz mi? Alternatif tarih meraklıları sevecektir. Zira dizide uzay yarışını ABD değil Sovyetler Birliği kazanıyor (Rus kozmonot Alexei Leonov Ay’a ilk ayak basan insan oluyor) ve böylece iki süper güç arasındaki rekabet sonraki on yıllara yayılıyor (her sezon bir dekad).

Dizi yalnızca Sovyetlerin baskısı altındaki Amerikan halkının (ve onun çabası karşısında başta Sovyetler olmak üzere bütün halkların) daha “üretken” olduğuna vurgu yapmakla kalmıyor, tutkusunu kaybetmiş, amacını yitirmiş, orta yaş bunalımında bocalayan insan türüne kaybettiği rotayı da hatırlatıyor: Sen bu gezegene mahkum bir tür değilsin, senin iraden sistemleri aşacak kadar engin, hayal gücün bambaşka hayatlar düşleyecek kadar zengin.

Bu yeni bir bakış açısı değil elbette. İnsanlığa bir “hikâye” arayanlar kadimden (bu kelimeyi de Elif Şafak yüzünden kullanamıyoruz gönül rahatlığıyla) bu yana gökyüzüne bakmış, oradan bir şeyler ummuş, kimi zaman çağrısına cevap da bulmuş (Musa’nın çalısı, İsa’nın anne karnı, Muhammed’in mağarası?). Arkeolojik kazılarda karşımıza tanrılara adanmış tapınaklar kadar göğe bakmaya, Ay’ın Güneş’in ve yıldızların hareketlerini izlemeye yarayışlı yapıların da çıkması boşuna değil.

O meşhur söze azıcık takla attırırsak, gökyüzüne uzun süre bakarsanız, gökyüzü de size bakar. Ama bir şey daha var: Göğe bakmaya başladığınızda, üzerinde gezindiğiniz dev kaya parçasının ne olduğunu idrak etmeye, yeryüzündeki hemen her şeyle ortak bir kadere sahip olduğunuzu, haniyse “aynı gemide” yol aldığınızı fark etmeye başlarsınız belki. Samantha Harvey’in Orbital (“Yörüngede”) isimli romanında dediği gibi “karanlık bir denizde yol alan denizcileriz hepimiz”.

Harvey küçücük fıçıcık içi dolu turşucuk romanında Dünya etrafında (YÖRÜNGEDE!!!) süzülen bir metal parçasının içindeki bir grup astronot (ve tabii kozmonot) üzerinden insanlığın “ortak” hikâyesine, evrendeki “şairane” varoluşumuza bir bakış atmaya çalışıyor. Gezegenimizin yukarıdan nasıl göründüğünü etraflıca anlatarak, onu somutlaştırma gayesi güdüyor. (Dünya çoğumuz için soyut bir fikir zira.) Tıpkı Stephen Hawking’in bir röportajında (röportajı yapan da Neil DeGrasse Tyson) dediği gibi belki “dışarı” çıkarsak, hani dünyaya uzaktan bakarsak, belki kendimiz hakkında daha sağlıklı düşünebiliriz demesi gibi.

(Araya giriyorum da bir sorum var: Evrenin enginliği ve doğanın büyüleyici güzelliği kendiliğinden bir kaide midir yoksa güzelliği on para etmez bu bizdeki “bakış” olmasa mı?)

Harvey, dışarı bakarken içeriyi görmeye çalışan bir mütefekkir olarak, astrofizikçilerin epeydir kullandığı metaforlara kitabında yer açmaktan da çekinmemiş. Mesela ilk olarak Carl Sagan’ın Cosmos belgeselinde bahsettiği “Kozmik Takvim” hikâyesini, hani şu eğer bütün 13.7 milyar yılı bir 24 saat gibi düşünseydik ilk insanların sahneye çıkışı geceyarısından 4 saniye öncesi olurdu ancak meselesini, azıcık hikâyeleştirerek, uzatarak ama pek de yeni bir sonuca varmadan kullanmış. Bilimkurgu ve astronomi heveslileri başka referanslar da bulacaktır.

Gelgelelim, bilimsel konularda kurgu yazmak da zor zanaat. Gerçeğe ayaklarınızı sağlam basmanızı bekliyor herkes yoksa “uzmanlar” peşinize düşüyor. Harvey mesela bu kısacık romanı yazmak için saatlerce Uluslararası Uzay İstasyonu’nun yayınlarını seyretmiş, oradaki gök bilimcilerin günlük rutinlerini eksiksiz çıkarmaya çalışmış. Ama nasıl ki Ay’a ayak bastıktan sonra uzay macerası “büyüsünü” yitirdi (rekabet bittiği için belki) Harvey’in kitabı da bir teneke kutu içerisinde yörüngede gezinen insanlardan yeni bir “anlam” çıkaramamış gibime geldi.

Belki de artık “bildiğimiz” için gökyüzüne eski insanların hayretiyle bakamıyoruz. O muhteşem büyüklükteki yaratıkların da bizim gibi bir takım yasalara tabi olmaları, can sıkıcı belki. Belki de gökyüzünde hikâye bitmiştir, artık o kadar da “verimli” bir ilham kaynağı değildir. Hem belki de Baudrillard haklı!

Zaten bir hikâyeyi güçlü, sofistike ve dinlemeye değer kılan en önemli unsur hiçbir zaman kahramanın “amacı” olmamıştır. Çünkü o amaca çoğu zaman erişemez, erişse de o amaç başlangıçta gözüne kestirdiği şey değildir. Odysseus hiçbir zaman eve dönemez. Aslolan, antagonisttir: Kahramanı esas amacından, gerçekten ihtiyacı olan şeyden alıkoyan, onu ayartan kişi, kurum ve kuruluşlardır. Mesela ölüm, mesela zaman, mesela daha bir dolu şey. Kahramanın “sağlamlığı” buradaki tahammülünde meydana çıkar.

Öte yandan, ne yapabiliriz ki, mesela, zamana karşı? (Kim katlanabilir zamanın kırbacına?) Onu “düşman” bellemenin, Divan şairlerinin “felek” aleyhine beyan üstüne beyan vermeleri gibi, fuzuli bir uğraş olduğu ortada değil mi? Bu kahredici geçicilik ve “her şeyi tatsızlaştıran ölüm” gerçeği karşısında, hele ki pek de imkân sahibi olmayan bir insan olarak, ne gibi bir “kahramanlık” gösterebiliriz ki?

Son yıllarda, görünürde kapitalizmin hızlandırdığı ve aşırılıkla terbiye ettiği hayat karşısında ama daha derinlerde bir varoluş krizinin çaresi olarak “yavaşlamak” öneriliyor. Herkesin “ünlü ve başarılı” olmaya koştuğu yerde, “hiç kimse” olmaya, sıradanlaşmaya ve hayatın sunduğu hayret hissini (öyle bir his varmış gibi) ciğerlerine çekmeye çağrı yani (2023 yapımı Perfect Days filmini hatırlayın).

Evet, bu bir yol. Şimdilik başka da bir yol görünmüyor üstelik. Ben de bu minvalde şeyler yazmış çizmiş düşünmüşümdür. “Hayır!” diyebilmek hâlâ en etkili direniş biçimi olabilir (burada The Matrix filminde Neo’nun “Hayır!” diyerek mermileri havada durdurduğu sahneyi ekleyelim).

Ama en başta bahsettiğim o “atıl hissetme” hissini gideren bir yol da değil gibi bu. “Hayır!” diyorsun ama kim bilecek? Bilinmek istesen, bu sefer en baştaki oyuna düşüyorsun. Bilinmesen ya da kimse birbirini bilmese, ilham almasa bir başkasından, örgütlenip topluca bir direniş hayal edemiyorsunuz, sistem her türlü kazanç içinde. (İşi gücü bırakıp güneye yerleşen, kendine sakin bir hayat kurmak isteyen herkesin YouTube’a koşup ne kadar huzurlu olduğunu anlatmaya başlaması gibi biraz). Karmakarışık hisler işte.

Gelgelelim, hisler tam da böyledir; akla muhalefet etmeleriyle ve uzun süre akıl tarafından bastırıldıklarında (ısrarla görmezden gelindiklerinde) beklenmedik şekillerde tezahür etmeleriyle bilinirler.

Yani insanların gözünün içine bakarak, “Dünyaya gelişin tamamen tesadüfen oldu, yaşayıp öleceksin, sonra da seni kimse hatırlamayacak, maalesef bu böyle,” diyebilmek bu kadar kolay olmamalıydı (Brian Cox dinledim bir miktar evet). Hele ki bunu dedikten sonra, o biricik hayatı bin türlü kuralla, kanunla, “nice to have”lerle doldurmak ve neredeyse yaşayacak alan bırakmamak çılgınlıktan başka bir şey değil. Hepimiz bize dağıtılan el neyse onu oynamak zorundayken üstelik.

Bakınız hayat bir tesadüftür ya da değildir demiyorum, bunu kabullenmenin zorluğundan hatta bir anlamda imkânsızlığından bahsediyorum.

Maalesef insanlar inandıklarını söyledikleri hiçbir şeye gerçekten inanmazlar. (Hallac’a, “Allah’a en uzak kimdir?” diye sormuşlar. “Allah’a iman edenlerdir,” demiş. Ölmüş gitmiş adamın ağzından yalan uydurmak da ayıp şimdi.)

***

Belki de altta yatan bu “maneviyatsızlığı” yeterince umursamadığımız için şeylerin bolluğu içerisinde hiçbir şeyi bulamıyoruz yerli yerinde. Modern (ve dahi postmodern) hayat “yetmeyince” geçmişe dönüyoruz, “Yahu ne yapıyorduk biz şu makinelerden, buharlı gemilerden, trenlerden ve akıllı telefonlardan önce?” diye soruyoruz. (Georgi Gospodinov’un Zaman Sığınağı’nı okuyorum bu aralar ve nostalji hissiyle arızalı bir ilişkim var.)

Ama çağımız değerlerin yitirildiği değil, bilakis köklerinden sökülerek fraktal ve iki boyutlu (düz yani, dümdüz, tıpkı Dünya gibi) bir uzayda salındıkları bir çağ. Yani? Kaybedilen bulunur, fakat şekil değiştiren her daim kayıptır ve bir daha bulunamaz. Çünkü o hep yanınızda zannedersiniz.

Baudrillard şöyle diyor mesela:

“Şeyler, göstergeler ve eylemler düşüncelerinden, kavramlarından, özlerinden, değerlerinden, göndermelerinden, kökenlerinden ve amaçlarından kurtuldukları zaman sonsuza dek kendilerini üretirler. Düşünce çoktan yok olmuşken, şeyler işlemeyi sürdürür; hem de kendi içeriklerini hiç umursamadan işlemeyi sürdürürler. (...) Örneğin ilerleme düşüncesi yok oldu ama ilerleme sürüyor.”

Bir sosyal medya feed’inde, bilgisayar ekranında yan yana duran tab’larda, hypertext’ler yoluyla birinden diğerine seke seke gidebileceğimiz websitelerinde her şey “mevcut”. Ama bunlar hep “yan yana”. Aynı seviyede. Düzleşmiş. En kutsal “içerik” ile en profan “içerik” bir arada. Dahası, artık yapay zeka aracılığıyla elimizde “olmayanı” sonsuza kadar çoğaltabiliyoruz. Belki de asırlardır muştulanan cehennem budur?

Geleceğin belirsizliği arttıkça, diyor Gospodinov, insanlar geçmişe koşuyor. Devil that you know. Kontrol hissinin kaybı insanların irrasyonel düşüncelere sapmalarının arkasındaki en büyük motivasyon. Ama o geçmişin tekrarlanamayacağını tek rotanın ilerisi (gökyüzü?) olduğu gerçeği suratımıza çarpıyor her defasında.

Bugün, çağımızın en parlak beyinleri, insanlığın “ürettiği” her şeyi, her metni, her sesi, her görüntüyü makinelere besleyip sonsuz bir “içerik” üretme döngüsü inşa ediyorlar. Sonsuz bir tekrar. Baudrillard, bunu göremedi ama şunu yazmıştı zaten:

“Televizyon kendi görüntüleri karşısında tam bir umursamazlık içinde işliyor (insan yok olsa bile böyle devam edebilir).”

Üretimin tamamen insansızlaştığı noktada, insanın da bir kıymetinin kalmayacağını görmek için tarih okumaya gerek yok (aslında var, keşke okusanız).

Şimdi diyeceksiniz ki, sıradan insan, sen ben o, her gün bunları düşünerek yaşamıyoruz ki! Biz hâlâ heyecanlanıyoruz, inanıyoruz, âşık oluyoruz, güzel hazlar peşinde koşuyoruz, korkuyoruz, endişeleniyoruz, 1960’larda yaşanabilecek her şeyi yaşamış bir aristokrat çocuğu değiliz, henüz görülecek çok şey var, biz neden bu “maneviyatsızlık” ile malul olalım?

Zeitgeist, my friend. Tuhaf ama bildiğimizi düşündüğümüzden çok daha fazlasını biliyoruz. İçten içe biliyoruz. İçine düştüğümüz kuyudan bizi çıkarmaya kimsenin gelmeyeceğinin iliklerimize kadar hissediyoruz mesela. Bazı hikâyelerin sona erdiğini, bir çağın kapanmakta olduğunu, okulun son gününde kayışı koparan öğrencilerin çiğ şımarıklığı içinde idrak ediyoruz. (Zizek günümüzde sıradan insanın “utanç” duygusunu kaybettirilişinden bahsediyor bir yerlerde.)

Bütün bunların ortasında inandığımızı söylediğimiz değerler üzere yaşamayı ve ölmeyi, sonrasında da iyi bir hayata gözlerimizi açmayı umuyoruz. (Ve buna aşkınlık diyoruz?)

Ne diyordu şair hemen yukarıdaki şarkıda?

“Sekhmet’in adımı fısıldadığını duydum sanırım

Ölümünden korkma dostum, diyordu, hayattan ve onun tüm acısından kork

Çektiğin acıdan ve daha yaşanmamış acıdan

Bir sonraki hayat varsa onun acısından, yoksa onun yokluğunun acısından”

Belki de gökyüzüne iştiyakla bakıp “yeni bir şey” arzusuyla kıvranmalıyız. Ancak o zaman mümkün Dünya’yı arkamızda bırakma cesaretini bulabilir, imkânsız dünyalara yelken açabiliriz.

Patronu kurtarmak

Ahşap bankonun arkasında oturmuş tatlı tatlı Sudoku çözerken patronun bütün ufkumu kaplayan cüssesini birden karşımda görmeyi beklemiyordum elbette. Alışkanlık bu ya, onu görünce içimden “İsmail deyin bana!” diye seslenip sonra da bu hafifmeşrep latifeye yine içimden katıla katıla gülüverdim.

Efendim, bizimki emsal pek çok şirkette patronlar otomobillerini yerin birkaç kat altına park edip idareci kısmına mahsus asansörlerle emniyetli makamlarına çıkarlar. Böylece benim gibi muvakkat personelle, illa gerekmedikçe, muhatap dahi olmazlar.

Lakin bizim patron birkaç sene evvel en lüks tarifeden, yalnız zatına ait bir tuvalet inşasına kalkışmış, kendi kokusuna tahammül edemediğinden de günün en verimli bu yarım saatini geçireceği mekânı giriş kata kondurmayı akıl etmişti. Hakkı var, o kokuya alışmak bu meslekte karşılaştığım en çetin meseleydi ve işe girişte verdikleri, hani şu adına oryantasyon dedikleri şeyde de bahsi hiç geçmemişti.

Patron şimdi hazır benim seviyeme inmişken ufak bir talimatı da aradan çıkarmak istiyordu herhalde. Zuhurunun şiddetinden emin olup yerimde toparlandıktan sonra çekmeceye uzanıp pek sevdiğim tütün kolonyasından ikram ettim. Koca adama “Kokuyorsun yahu!” demek olmaz. O da hemencecik avuç içlerinde ufalayıp boncuk boncuk terli alnına ve ensesine götürdü. Nihayet sebeb-i ziyaretini serdetmeye hazırdı.

Gözlerini kısıp sol göğsümden ismimi okuduktan ve saçlarıma düşmüş akların ne manaya geldiğini bir müddet tarttıktan sonra, “Şeref Beyciğim, bugün buraya bir adam gelecek, sakın yukarı gönderme. Beni sorarsa da ‘yok’ dersin, tamam mı?” dedi.

En pahalısından koyu lacivert takım elbise giyip üstüne ipek kravat taksa da patron kısmı çocuğa benzer, “Ol!” deyince her şey sorgusuz sualsiz olsun isterler. Önünü arkasını düşünmez, o lüzumsuz meşgaleyi emir erlerine bırakırlar. Pek çoğu hayat acemisi emir erleri de patronlarına basit birkaç soru sormaya cesaretleri olmadığından etrafı yakıp yıkmak pahasına onları memnun etmeye çabalarlar.

Sırtını bir muktedire dayayıp aşağı gördüklerine gaddarlık etmek de esasında bu korkudan ileri gelir. Korkaklığın derecesi arttıkça gaddarlık da koyulaşır.

Ama ben feleğin çemberinden bir kez geçmiştim, bir daha geçerdim ne var?

“Kusuruma kalmayın lütfen, doğru anlamak için soruyorum: Hiç mi gelmediniz, ve dahi bugün gelmeyecek misiniz, yoksa geldiniz, ama ne bileyim bir zaruret hasıl oldu ve bir daha da makamınıza uğrama zahmetine girmeyecek misiniz?”

Simetri hastalığından mustarip bendenizin tam ortasında ayakta dikildiği ‘U’ harfine benzeyen bankonun hemen birkaç adım dışında duruyor ve tıkalı genzinden kesik kesik nefes alıp veriyordu patron. Koca kafasının ortasında hokka gibi burnu vardı. Onun her yanından aşağı sarkan gövdesi karşısında benim ayakta olup olmamam bir şey ifade etmiyordu gerçi. Aramızdaki pek çok eşitsizlikten en barizi buydu. Her daim bana tepeden bakması biraz da bundandı.

Daha ağzını açmadan elinin tersiyle hafifçe vurur gibi azarlayacağı belliydi, o sebeple fırsat vermeden devam ettim:

“Şimdi efendim, belli ki bu gelecek şahıs sizi her yerde arıyor ve siz de ondan her halükarda kaçınmak mecburiyetinde hissediyorsunuz. Tecrübeme göre, böyleleri kolay kolay laftan anlamaz. Etraflı, muhatabın aklına gelebilecek her türlü hinliğe çare bulan bir kurgu yaparsak, zannederim bu şahsı buradan uzak tutmakta daha başarılı olurum.”

Başka bir vakitte olsa patron bu dediklerimin kulaklarından içeri girmesine dâhi izin vermez, söylene söylene yukarı çıkıp ilk fırsatta da beni kapı dışarı ederdi. Gelgelelim sancılı ve ihtimal ki kanlı def-i hacetinin yanı sıra, bugün pek özel bir durum daha vardı: Asansörler bozuktu.

Sabah, odasına varabilmek için yüz yirmi sekiz basamağı tek tek tırmanmak zorunda kalmış, belki yol boyunca kaç kez kalp krizinin eşiğinden dönmüş, akabinde hususi tuvaletine erişmek için o merdivenleri paytak paytak ve düşmemek için özenle inmiş, şimdi de muhtemelen beni dinlerken kafasının bir kısmıyla o yolu nasıl tekrar alacağını hesap ediyordu.

“Yahu ne önemi var? Adam gelince gerisin geri göndereceksin işte!”

Yine içimden “Geldikleri gibi giderler!” esprisi yapıp kendi kendime kahkahaya boğulduktan sonra patronun azametiyle ters orantılı mavi çipil gözlerine dikkatlice bakmaya başladım. İnsanlar aksileştiğinde, kesin ve sert konuşmaya başladığında, bir müddet sessiz kalıp bu şekilde kuşkulu ama dik bakışlar atarsanız istemsizce tereddüde düşüyorlar. Denemesi bedava!

Pek tabi tam o esnada söze girip inisiyatifi de ele geçirmeniz lazım. Ben azıcık geç kalınca, “Bunların işleri ne zaman bitecekmiş?” diyerek karşı taarruza kalktı. E, insanlar durduk yere patron olmuyorlar. Doğuştan kaderleri belli de olsa, o yolda üç beş şey kalıyor akıllarında. Sanki az evvelki bahis kapanmış gibi davranıyordu. Ama ben çabuk pes edecek birine benziyor muyum? Benziyorum aslında ama çabuk pes etmem. Korkmayın.

Bankodan on beş adım ileride mavi tulum içinde iki usta asansörleri tamir etme gayretindeydiler. Bu bilgiye neden sahibim, hangi lafın arasında geçti bilmiyorum ama Elazığlıydılar. Onlardan yana bir bakış atıp “Bu hafta bitmez diyorlar,” dedim. Karaciğerine küçük lakin kemikli sağ elimle bir yumruk yapıştırsam bu kadar tadı kaçmazdı. Bütün hafta kendini o merdivenlerde hayal etmek durumunda kaldı adamcağız.

Evet, hesapladığım gibi gardı düşmüştü. “Efendim şu gelecek beyefendi,” diye bahsi tekrar açtım, “nasıl bir tip? Fiziksel olarak yani. Boylu poslu mu? Tıknaz mı? yüzüne bakınca tekrar bakmak ister misiniz mesela? Etkileyici, cereyanlı biri mi? Dimdik ve alacaklı gibi mi yürür yoksa hafif başı öne eğik kendiyle meşgul bir hâl içinde mi? Nasıl giyinir peki? Bakımlı mıdır? Güzel kokar mı? Paspal mı yoksa? Becerikli midir? Becerikli kimseler herkesi bir miktar aşağı görürler ya hani. Sakarlıkla malulse ama onunla uzlaşmak daha kolaydır. Eşref saatinde olduğunu nasıl anlarız?”

Şimşek hızıyla aklıma gelen soruları birden boca edince afallayacağı belliydi. O yüzden tam karşılık verecekti ki, bir de tekme savurayım istedim. “Ne olur yanlış anlamayın, vazifemin gereği olarak soruyorum vallahi! İkiniz bir adaya düşseniz mesela hanginizin borusu öter?” Tek gözümü kırpmam da işin kremasıydı.

Ha, belki gelecek adam sünepe, yılışık, sinek vızıltısı gibi bir şeydi ve patron elinin tersiyle iter gibi ondan kurtulmaya çalışıyordu lakin vaziyet tam tersiyse buradan ben kazançlı çıkacaktım.

Ne mi kazanacaktım? Azıcık hürmet ve ciddiyet. Şu hayatta kimsenin kimseye kolayca bahşetmediği, hele üstlerin astlarından mahremleri gibi sakındıkları şey. Şahsiyet namına tek bir düsturum varsa o da işine ve mesai arkadaşına saygısı olmayan kimselerden kıl kapmaktır. Şurada omuz omuza verip bir işe girişmişsek, cephe yoldaşlığına denk kararlılık beklerim. Aramızdaki mukavele bunu gerektirir.

Yanlış anlamayın, şahsi çevremde ahlak timsali biri sayılmam. Fakat kamu hukukunun tıkır tıkır işlemesinden keyif duyarım. Bu hasletim başıma işler açsa da, öyle tedavi olup kurtulacağım bir maraz değil. Benim etim, kemiğim.

Şimdi patronun görmek istemediği adam gelse ve ben ona “Maalesef yok,” diye kibarca bir bahane uydursam iş çözülecek mi? Hiç sanmam. Gözünü karartıp aslanı kendi yatağında görmeye gelecek sırtlanın A, B, C, D her türlü planı hazırdır. Bugün yollasak yarın gene gelir. Ertesi gün de. Sonra belki evinin adresini öğrenir, oraya nöbetçi yazılır. Patronun kafasını bir anlığına da olsa dışarıya, boşluğa, güvensizliğe uzatmasını bekler durur. Hele benim gibi bir nanemollanın buna mani olmaya gücü yeter mi? Ezer geçer.

Üstüne üstlük bendeniz suçlu bulunur! Malum, patron kesiminin aradığı emir erleri böylesi durumlarda azarlanmaya, paspas gibi tepelenmeye, kum torbası muamelesi görmeye de hazır olmalıdır.

Hülasa, işimizi adamakıllı yapalım. Kimse kimseyi lüzumsuz yere, kudretinin yetmeyeceği işlerden mesul tutmasın. Günün sonunda diyelim ki, “Birlikte girdik bu yola, beceremedik, sağlık olsun.”

Tabi ben zihnimde bunlarla meşgulken patronun yüzünün kızardığını fark etmemiştim. Belli ki gelecek adam esaslı bir hasımdı, elinde de muhakkak sağlam bir koz vardı. Makamında boy gösterip herkesin içinde gevşek gevşek konuşacak, onu çalışanlarına karşı küçük düşürecekti. Patronun öfkesini benden çıkarabilecek konumda olması, öfkesinin bana olduğu anlamına gelmiyordu. Hasmına dişi geçiyor olsa, bana da o kadar öfkelenmezdi herhalde.

Nihayet velinimetim bana doğru iki adım atıp ellerini bankonun üzerine koydu. Etine dolgun ve de kıllı birer telefon ahizesine benziyorlardı. “Bak Şeref…” dedi dişlerini gıcırdatarak. “Şeref Beyciğim! Gelecek adam uzun boylu, yakışıklı, hani böyle Kenan İmirzalıoğlu gibi biri. Oldu mu? Tatmin etti mi bu seni? Başka soru soracak mısın? Asabımı bozmaya niye bu kadar meraklısın?”

Ayakları yere sağlam basan bir nesneden destek almak ses tonunda kulakla duyulur bir iyileşmeye yol açmıştı sanki.

“Katiyen şahsi tatmin peşinde değilim! Tam da işimi yapmak istiyorum!” dedim pişkinlikle, “Bakınız bir stratejimiz olacaksa, hasmınızın her özelliğini ayrı ayrı değerlendirmemiz gerekir.” Omuzları düştü. “Şimdi bu adam dediğiniz gibi biriyse hayatı boyunca çok fazla ‘hayır’ lafı işitmemiştir. Hele ki benim gibi birinden.” Kendimi nazara vermem onu yarım dudakla gülümsetti. “Kesinlikle şahsınıza bir hakaret gibi algılamayın ancak yine strateji adına şunu da ifade etmem lazım ki, eğer bu adam bahsettiğiniz kıvamda, haniyse manken gibi hem de fettan biriyse, size de manevi kişiliğinizin hak ettiği saygıyı sergilemeyecektir.”

Konuşma esnasında muhatabı ne kadar küçük görürsek görelim, zihnimiz onun ağzından çıkan sözleri anlamak üzere çalıştığından mıdır nedir o kelimelerin üzerimizde illa ki bir tesiri oluyor. Patronun aynada kendini görmüş gibi irkilmesi ve göbeğini içeri çekip ceketini ilikler gibi ellerini önünde kavuşturmasının sebebi buydu.

Daha fazla dürtmeden, aynı safta olduğumuzu hissettirmem gerekir diye düşünüyordum ki Çaycı Perihan yardımıma yetişti. Yarım saat evvel rica ettiğim kahvemi getirmişti. Şirkette kimin hangi önemde olduğunu en iyi o bilir, haliyle en son servisi bana yapardı.

Şimdi patronu bankonun önünde görünce eli ayağına dolaşmıştı lakin ben hemen kahve fincanına uzanıp vaziyeti kurtardım. Sekiz aydır hemhal olduğu kaba etlerimin şeklini almış sandalyeyi sürükleyerek patronun altına çektim ve kahveyi de uzanabileceği bir yere bıraktım.

Sohbetin gereksiz yere uzayacağı endişesi ile yaşadığı genel halsizlik arasındaki o mütereddit anda birden dizlerinin bağı çözüldü ve olduğu yere çöktü. Bir an boş bulunsam elimi omuzuna koyup hafifçe sıkardım da, teselliye muhtaç Şeref, teselli ederdim onu. “Geçer,” derdim, “benim başıma neler geldi, hepsi geçer.” Neyse ki kendimi tuttum! Perihan’ı da el işaretiyle çarçabuk yolladım. Var olmaya utanır gibi süklüm püklüm uzaklaştı.

“Şirketimize ve o şirketin şahsında size çok kıymet verdiğimi bilmenizi isterim,” dedim o rahat anında. “Eğer size kalkan olacaksam, sizi bir müşkülden kurtaracaksam, bunu kusursuz yapmak isterim. Hatta isterim ki kimse beni geçip de size ulaşamasın! Piyon, efendim, yeri geldiğinde tahtadaki en ehemmiyetli taştır.”

Evvelsi günkü tıraşta, “Çok kısaltma!” diye defaatle ısrar etmeme karşın Berber Kâmil kafamı turfanda kavun gibi ortaya çıkartmıştı. Üzerimde borç gibi duran gri üniformayla birlikte hakikaten bir piyona benziyordum. Gerçi bundan gocunacak değilim. Şimdiki gençler bunu pek anlamasa da herkes rütbeli olmak mecburiyetinde değildir, efendim. Aklının bütün kıvrımlarını işe koyup hiç savsaklamayan, lüzumlu anlarda tereddüt göstermeyen, emri altındakilerle nelerde ortaklaştığının bilincinde, usta bir satranç oyuncusunun elinde piyon olmaktan bilakis şeref duyarım.

Daha evvel beceriksiz bir Şah’ın önünde ziyan olmuşluğum da var hani. O durumu da gayet iyi bilirim. Kahir ekseriyeti, mağlubiyetin ezikliğinden çok başkası adına duyulan utançtır.

Gelgelelim, insan bir kere değil bin kere de kansa, bin birinciye yine o gayyaya düşebiliyor. Benim hikâyem de biraz bu.

Evet, koskoca Ragıp Efendi, yani patron, karşımda pıt pıt gözyaşı dökmeye başlayınca içimdeki kör olasıca merhamet, cılız basiretimin elini kolunu birbirine tutuşturup güzelce bağlayıverdi. Adamcağızın sakinleşip nasibim olmayan kahveyi bitirmesini bekledim. Parmağıyla telveyi sıyırıp ağzına atmadan hemen önce nemli gözlerini suratıma dikip “Bana yardımcı olur musun?” deyiverdi.

Kılıcımı kuşanmaktan başka çare de kalmadı böylece.

Anlattıkları yenilir yutulur cinsten değildi. Evvela itiraf etmeliyim ki, aramızdaki mukaveleyle alakasızdı. Şahsi bir meseleydi. Meğer buraya gelecek herif, adı Cemil, Ragıp Bey’in üçüncü karısıyla, af buyurun, işi pişirmiş. Patron geniş gönüllülük edip her türlü bağı kesmek koşuluyla affetmiş. Fakat Cemil denen hırtapoz olanı biteni kameraya almış, sonra da tehdide kalkışmış. Maksadı para koparmak; tabii buldu yağlı kapıyı, bırakır mı? Çaresiz, istediğini verecekmiş Ragıp Bey lakin oyalayabildiği kadar da oyalamak istiyormuş. Belki bir hâl çare bulurum ümidiyle.

“Bana ne canım? Ben aciz bir kapıcıyım şurada,” deyip geçmek isterdim. Keşke öyle yapsaydım. Gelgelelim, hacı babamdan miras iş bilmezliğin yanında, atalarımızın nesilden nesile aktardıkları şark kurnazlığı damarım şöyle diyordu bana: “Eğer yapabileceğin bir şeyse, geri durma. Sırtını böyle bir kodamana yaslamanın lezzetini bilmezsin sen. Hem daha evvelki maceranda kaybettiklerini yerine koyarsın, hem de bundan sonra rahat edersin.”

O kadar sorup soruşturduktan sonra yan çizmenin de kötü görüneceğini zannediyordum.

“Beyefendi,” dedim muhtaç olunmanın verdiği cevvallikle, “satrançta eğer mühim bir tehditle karşı karşıya iseniz, aynı ehemmiyette bir karşı tehdit oluşturmak icap eder.” İş bilir tavrım yüzünü aydınlatmıştı. “Hasmınız, kalkıştığı harekatın yüksek bedelli olduğunu fark etmeli. O vakit geri adım atacaktır.”

Ben dereceyi ufak ufak arttırmayı, elimizde ne var ne yok bir yoklamayı düşünürken, patron en tepeden seslendi: “Sana silah veririm, içeride de bakarım.”

Cemil kuru tehdide pabuç bırakacak biri değildi demek. Yanı başımda sandalyeye çökmüş acziyet içinde kıvranan şu dağ gibi adamdan daha yakın geldi bu vasfıyla bana. “Eyvah, gene mi yanlış tarafı tutuyorum?” hissi peydah oldu ama çabucak geçiştirdim.

Madem bu kadar açık seçik konuşacaktık, her ihtimali masaya yatırıp neşter vurmak icap ederdi. Belki ipin ucunu bir yerden yakalarsam, bu yakışıksız durumun idaresini ele alabilirdim.

“Sağlam rüşvet isterler şimdi,” dedim lafı ağzımda geveleyerek. Uykusundan uyanır gibi başını kaldırıp bana baktı. “Hem sadece polisi, savcısı, hâkimi değil. Mahkeme safahatında korktuğunuz o kayıtlar da ortalığa saçılabilir. Sağı solu beslemek, her deliği tıkamak gerekir.”

“Doğru, doğru” diye kekeledi önce. Kafasının içinde kaç tilki vardı kim bilir. “Sadece dizinden vursan?” dedi neden sonra. Böyle bir pazarlığın tarafı olacağımı kırk yıl düşünsem akıl edemezdim. Hayat her şeye rağmen böyle sürprizler barındırmasa hiç çekilmez! Kavga etmişliğim, hafifliğime aldırmadan deli cesaretiyle birkaç kez rakibimi madara etmişliğim vardı ama elime hiç silah almamıştım.

“O da bir çözüm tabi ama sonrasında bir daha semtinize dahi uğramayacağından emin olmak durumundayız,” diye karşılık verdim. Şartlar kıvama gelince insan böyle şeyler de akıl edebiliyor demek ki, diye içten içe gururlandım. Caydırıcı bir tehdide dönüşsem nasıl da kabarırdım hindi gibi ama! İlk iş, birlikte kazıp birlikte düştüğümüz çukurda beni bir başıma bırakıp giden Nevval’in kapısına dayanırdım.

Patron elini çenesine koyunca Rodin’in o meşhur heykeline benzedi karşımda. “Yahu ben onca okulu bunun için mi okudum?” diye düşündüm. Kendimle kavga ediyordum bir yandan. Teknem alabora olduğunda da düşünmüştüm bunu. “En azından aldatan tarafta olmadım, kimseye bir zararım dokunmadı,” diye kendimi ikna etmeye çalışsam da, aklımın bir köşesinde, tenhada, öfke turşuları kuruluydu. Mevsimi gelince “Satmışım dünyanın anasını!” deyip sofraya koyacaktım belki.

Gençken bir mana veremezdim insanların alacaklı gibi yaşamasına. Neden herkesin hakkı yenmiş gibi hışımla hareket ettiğini bu yaşımda kavradım. Zira hepimiz gerçekten de alacaklıyız, hepimizin hakkına girilmiş. Öyle ya da böyle. Hayatın hele ki kalabalık şehir hayatının bir realitesi bu. Bir noktayı geçince yalnızca gidenin yerine yenisini koymak için el yükseltiyoruz. Kaybettikçe insan daha da iştahlı zar atıyor nitekim.

Elbette bazen yollar tıkanıyor. Gönlümüze küsüp, “Yok, oynamam!” diye kenara çekildiğimiz de oluyor, olmuyor değil. Bu sefer etliye sütlüye karışmayacağım, köşemde kendi hâlimde yaşlanacağım. Sessizce öleceğim. Azıcık aşım ağrısız başım. Palavra! İnsanı o uyuşuk hâlden çıkarmaya kaderin bir işveli fısıltısı yetiyor da artıyor. “Gel Şeref’çiğim gel! Vaktidir. Hakkın olanı almak senin de hakkın!”

Hikâyelerin yalapşap, gökten düşer gibi, onca hazırlığı hiçe sayarcasına bitmesinden ben de hazzetmem dostlarım ama vallahi de billahi de sonrası böyle cereyan etti.

Biz bankonun önünde çene çalmaya, plan yapmaya, birbirimize cesaret vermeye dalmışken Cemil içeri girdi. Yunan heykeli gibi herif, bir de iblis gülümsemesi suratında. Beyaz gömleğinin yakası açık, jilet gibi bir ceket. Mermer taşlı yüzük, pahalı görünümlü bir saat. Ragıp Bey’in üçüncü hanımının ağına düşmesi boşa değil yani. Beni hiç umursamadı zaten. Doğrudan muhatabının gözlerinin içine konuştu. Parayı sordu. Kayıtları hatırlattı.

“Hadi söyle muhasebeci Sevil’e de getirsin, bekliyorum. Nakit olsun ha!” diye alay etti. Sevil kim mi? Sadece ikisinin bildiği bir mesele olsa gerek. Her şeyi de bilemem takdir edersiniz ki.

Patron kafasını sallayıp ağır hareketlerle önce yerinden kalktı sonra da hususi tuvaletinin olduğu yöne doğru yollandı. “Muhasebe o tarafta değil ki,” diye pot kırmamak için zor tuttum dilimi. Kendini oraya kilitleyip intihar ettiği bir senaryo geçti aklımdan. İçimden attığım kahkaha bu sefer yüzüme yansımış olacak ki Cemil mevzuya ne kadar hâkim olduğunu göstermek istercesine, “Sen ne gülüyorsun lan, zevzek?” diye seslendi.

Piyon yeri geldiğinde stratejik önemi haiz bir taştır lakin tek başına hiçbir işe yaramaz. O yüzden bankonun arkasına geçip “Yok bir şey efendim,” diye geveledim sadece. Ustalarla uzaktan uzağa bakışıp dudaklarımızı kısarak vaziyetin ağırlığını onaylıyorduk.

Beklerken Cemil’in sıkılmaya başladığı halinden tavrından belliydi. Elini bankonun üzerine koymuş parmaklarıyla ritim tutmuştu. Beni orada esirmişim gibi hissettiren bakışlar atıyordu. Ne desem ters bir cevap verecekti. Susmak en iyisiydi.

Derken patron aynı yavaş adımlarla gerisin geri döndü. Ama artık dik yürüyordu. Yüzüne renk gelmişti. Tutunacak bir dal bulmuştu muhtemelen. Erkekler kaç yaşına gelirlerse gelsinler eğer işler istedikleri gibi gidiyorsa çocuk gibi bıyık altından gülerler. Blöf yapabilmek isteyenler, bu ham erkekliğin üstesinden gelmek durumundadır.

Ragıp Bey’in bu hâlinin işaret ettiği tek bir hakikat vardı, o an kavradım: Bana çıtlattığı silah öylesine akla düşmüş bir ihtimal değildi, hususi tuvaletinde belki senelerdir yatıyordu. Mal mülk makam sahibi insanlar bu türlü anların gelebileceğini öngörüyor, buna karşı tedbirler alıyordu illa ki. Başı sıkıştığında gidebileceği emniyet amirleri, savcılar, mafya babaları da vardır herhalde. Silah tek başına yetmez bir sistemin parçası da olmak gerekir.

Patron üç adım yakınımıza kadar gelip beline sokuşturduğu silahı çekti, mermiyi şarjöre verdi ve Cemil’e küfürler yağdırmaya başladı. Mevzuya üstü kapalı değiniyor, daha ziyade hasmının hayatını karartma tehdidi savuruyordu. Cemil’in yerinde ben olsam, o an ne isterse onu yapardım herhalde. Yahut bunun sonum olduğunu idrak ederek donup kalırdım. İnsan böyle dehşetli anlarda nasıl davranacağını tam kestiremiyor açıkçası.

Ama Cemil başka bir zümreye mensuptu. Yakışıklıydı, haytaydı, hayat pek çok yönden ona cömert davranmıştı ama cimrilik ettiği yerde de demir leblebiye çevirmişti onu. Karşılaştığı bu ölüm kalım meselesi karşısında köşeye sinmek şöyle dursun sırıtıyordu. “Katil mi olacaksın ha? Boynuzlu katil” diye de üsteledi. İki elini kafasına götürüp boynuz işareti yapması da cabası!

Böyle durumlarda alaycılığın dozunu iyi ayarlamak gerekir mi bilmem. Ragıp Beyciğim bir anlık kızgınlıkla tetiği çekse, yakışıklı Cemil’in hayatının baharında tahtalı köyü boylaması işten bile değildi. Ancak onun güvendiği hakikat de şuydu: Ragıp Bey ve onun gibiler eşeğini sağlam kazığa bağlar. Anlık hiddetle iş görmek, hayatlarının ve dahi zamanlarının pek de kıymetiharbiyesi olmayan bizim gibilerin alışkanlığıdır. Cemil’i bu kadar gözüpek yapan da budur esasında. Varlıklı kimselerin üçüncü karılarını ayartabilir lakin asla onlardan biri olamaz.

Gerçekten de patronun eli titremeye başladı. Bir şey diyecek gibi ağzını açıyor ama dilinin ucuna gelen sözleri mide asidi gibi gerisin geri yutuyordu. Konuşmak önceki işti. Silah ortaya çıkmışsa kelimeler sahneden çekilecekti. Rubicon geride kalmıştı.

Ne yapacağını bilemez hâlde kafasını yana çevirip bana baktı. Çaresizlik çapak gibi gözlerini kaplamıştı sanki.

Cemil öyle miydi? Her zayıflığı kolluyordu. Ekmeğini taştan çıkarırdı, aslanım benim! Hemen harekete geçip silahı patronun elinden kaptı. Atikti, güçlüydü. “Eyvah!” diye çığlık attım. Tabi yine içimden. İki büklüm olmuştum. Uzaktaki ustalarla birlikte maç seyreder gibi seyrediyorduk hadiseyi.

İki adım geriye açılıp namluyu patronun beliyle dizleri arasına doğrulttu Cemil. “Sıkayım mı ha? Sakat bırakayım mı bir de?” Ağza alınmayacak küfürler ediyordu. Patron namlunun işaret ettiği belden aşağısını gayriihtiyari geri çekti.

Aklımın çeşitli fakülteleri ne vakit bir araya gelip istişaresini yaptı bilmiyorum lakin hemen sonra kendimi bankodan fırlarken gördüm.

Neydi beni oraya iten şey? Katıksız merhametimin yeni bir oyunu mu? Olacakları engelleyebileceğime dair safça bir inanış mı? Yoksa patronun yerine kurşun yiyip ahir ömrümü garantiye almak mı?

Sebepler her şey olup bittikten sonra uydurduğumuz bir takım bahanelerdir dostlarım. O an irademizi kullanmaya zorlayan şey, aslında hiç değer vermediğimiz, alelade ve başka zaman olsa kulak arkası edeceğimiz bir gerekçe olabilir. Ama insan bu yavanlığı itiraf etmek istemez.

Ez cümle, o öğleden sonra şirket binasının giriş katında bir silah patladı. Olayın tam beş şahidi var. Kurşun namludan çıkıp alt karın bölgeme isabet etti ve belden aşağım felçli kaldı. Şikayetçi olmamam karşılığında patronla Cemil arasındaki mesele halloldu. Buna mukabil iş yeri kazası denilerek bana ne öldürür ne ondurur miktarda tazminat verildi. Bu hâlimle bu işi yapamayacağım anlaşıldığından iş akdim feshedildi tabi.

Ragıp Bey’in kırk yılda bir de olsa halimi hatırımı sormasını bekledim ama o günden bu yana onun cenahından tek kelime bana ulaşmadı. En çok ağrıma giden ne diye sorarsanız, söyleyeyim: Asansör ustalarının patrona arka çıkan şahitlikleri. Kaç paraya anlaştılar bilmiyorum. Köftehorlar!

SON

Efendim bu zât-ı şahane, kitabın henüz başlarında (tam olarak ilk kitabın dördüncü kısmında) soylu bir kadını ziyarete gider. Bölüm isminin Rusçası nedir bilemiyorum fakat İngilizcesi “The Lady of Little Faith” ve Türkçesi de “İmanı Kıt Bir Hanımefendi”. Ve farkına varır ki, bu varlıklı (varsıl da derlerdi eskiden) hanımefendinin kırılgan zihni ahiret inancıyla ilgili şüphelerce kemirilmektedir. Kadıncağız Zosima Baba’yı, bu hak dostunu karşısında görünce var mı bunun bir hal (hâl değil!) çaresi diye yakınmaya başlar.

Zosima Dede (Bektaşi dedesi gibi düşünün) bunun üzerine şu cevabı verir:

(Kitabın Türkçe çevirisi yakınımda olmadığından İngilizce çevirisinin çevirisini yapıyorum, yani demem o ki kusurlar her daim bana aittir.)

“Radikal bir sevgiyi deneyimleyerek. Komşularınızı radikal bir biçimde ve durup dinlenmeksizin sevmeye gayret edin. Sevgide derinleştikçe Tanrının varlığı ve ruhunuzun sonsuzluğu konusunda imanınız da kuvvetlenecektir. Eğer kendinizi tastamam unutacak [adeta komşunuzda fâni olacak] kadar onu komşunuzu [ötekini?] sevmeyi başarabilirseniz, imanınız kuşkulardan arınacak ve sonrasında en ufak bir şüphe kırıntısı dahi ruhunuza nüfuz edemeyecektir.” (İngilizce’ye “aktif sevgi” diye çevirmişler ama ben son yıllarda bell hooks’un [rahmetli isminin böyle küçük harflerle yazılmasını arzu ederdi] da katkılarıyla dolaşıma giren “radikal sevgi” kavramını tercih ettim çevirirken.)

Soylu kadın (Rus köylüsünün imanı dipdiridir, şüphe ancak soylular içindir) bunun üzerine aslında insanları ne kadar çok sevdiğinden bahis açar. Yok efendim, elinden gelse manastıra kapanıp bütün ömrünü hasta ve yaşlılara bakmakla geçirebilirmiş de, bu tarz bir vazifenin ona vereceği manevi tatmin hissinin eşi benzeri yokmuş da filan.

Ama bu arzusunda da bir çıkmaza girmiştir. Bir insan böyle bir hizmeti, böyle bir azmi, gayreti ne kadar süre devam ettirebilir ki? Hem bunca fedakarlığın karşılığında eziyet ve tenkit de görebilir. Hastalar – ki çoğu zaman böyle davranırlar – ondan şikayetçi olurlarsa buna kalbi nasıl dayanır? Acaba Zosima Baba’nın (Goriot Baba vardı bilir misiniz?) bu yaraya da bir merhemi var mıdır?

Peder Zosima’nın bir cevabı olmasa da çoğu zaman bir hikâyesi vardır anlatacak. Nitekim burada da heybesinden (niyet çeker gibi) bir hatıra çıkarıp nakleder:

“Bu dedikleriniz bana bir doktor arkadaşımı hatırlattı. Herkesle iyi geçinen hayli akıllı bir adamdı. Tıpkı sizin gibi içten konuşurdu fakat kendine has dikenli bir mizahı vardı. Şöyle derdi bu arkadaşım: ‘İnsanları seviyorum ama kendi kendime şaşıyorum da, insanlığa olan sevgim arttığı ölçüde kişilere olan sevgim azalıyor. İnsanlığa hizmet yolunda büyük işler başarmayı düşlüyorum sık sık, gerçekten de insanların mutluluğu uğruna çarmıha gerilmeye bile giderim belki, ama öte yandan bir insanla aynı odada iki gün yalnız kalmaya dayanamam, bunu deneyimlerimden biliyorum. Bana yakın olunca kişiliği onurumu eziyor, özgürlüğümü kısıtlıyor. Bir gün içinde dünyanın en iyi insanından bile nefret edebilirim; yemeği yavaş yavaş yemesi bir kimseden nefret etmeme yeter. Başka birinden nezlesi var, ikide bir sümkürüyor diye nefret edebilirim... Yanıma yaklaştıkları anda düşman kesiliyorum insanlara. Gelgelelim, kişilerden nefret ettiğim ölçüde insanlığa olan sevgim artıyor.’”

(Bu kısmın tercümesini başka yerden arakladım.)

Tanıdık geldi mi bu hisler size de?

Kalabalık, zoraki kozmopolit şehirlerde yaşarken; trafikte, toplu taşımada, sokakta ruhumuzu sıkboğaz eden varlıklarıyla başka insanlara – ki bunların kâhir ekseriyeti bizim istediğimiz kıvamda değildir ve hiçbir zaman da olamayacaktır – tahammül etmek zorunda kaldığımızda; kendi zümremizden (sınıfımızdan, duygu düşünce dünyamızdan, kültürümüzden, yöremizden) olmayan kimselerle hemhâl olmak ıstırabına düştüğümüzde böyle hissetmiyor muyuz?

Bir doğal güzelliğe, pastoral bir şahaneliğe, sanat eseri astronomik bir hadiseye bakıp dünyanın (ve hatta inanıyorsanız yaratıcısının) ne kadar güzel olduğunu düşünmek kolay. Methiye üstüne methiye dizebilirsiniz. Hikmet deryalarına dalıp metafizik ummanlara yelken açabilirsiniz.

Zor olan, hatta belki de imkânsız olan, bunca kalabalığın, o kalabalığın içinde yığınlaşan insan gövdelerinin arasında, kimi zaman vahşetin, zorbalığın, haksızlığın, kimi zaman yabanlığın, yol yordam bilmezliğin, üslupsuzluğun ortasında iyiliğe dair umudu ve güzelliğe olan inancı koruyabilmek sanırım.

Tabi umut dediğim kendini bu karanlıktan sıyırıp ışığa doğru koşup bambaşka diyarlarda kök salmak değil. Yok öyle sadece kendini kurtarmak! Bilakis, yüzüne baktığımızda tiksinti uyandıran insanların, her şeye rağmen, eğer doğru koşullar oluşturulabilirse, daha iyi, daha güzel olabileceklerine dair safça, salakça bir beklenti. Ölüleri diriltmek İsa Efendimizin mucizesi değil miydi?

(Tabi bu noktada kim karanlıkta, kim aydınlıkta tartışmasının bir galibi olmayacaktır. Yahut iyilik ve güzelliğin tanımında nasıl uzlaşacağız? Bilinmiyor. Belki herkesin dürüstçe kendi iç dünyasına odaklandığı, self-reflective bir ütopya)

(Bu arada, Dostoyevski’nin politik dünyasına bir miktar aşinaysanız, burada bahsettiği “radikal sevgi”nin sınırları olduğunu bilirsiniz. Komşumuz en evvel ve bizzat Rus’tur ve yazarımızın yegâne maksadı Batılılaşma aşkıyla pervaneye dönen Rus entelijansiyasına şöyle seslenmek: “Evet, halkımız yoksul, evet, halkımız eğitimsiz, evet, halkımız geri kalmış fakat buna rağmen onu sevmeyi başarabilecek misiniz? Ortodoks köklerinizi hatırlayabilecek misiniz?” Bu, özü itibariyle haklı ve belki de gerekli bir telkin, zira yabancılaşmanın türevleri işin içine girince ortam kızışıyor, gelgelelim zamanla kof bir milliyetçiliğe ve Batı’dan her gelene karşı çıkan kör bir muhafazakârlığa zemin hazırlamakta da kullanılıyor.)

Öte yandan bu “radikal sevgi” meselesinde bir açmaz var. Şimdi Peder Zosima konumu itibariyle herkesin saygı duyduğu, bir dediğini iki etmediği, hem yaşına hem de manevi anlamda temsil ettiklerine bakarak bolca hürmet gören bir kişi.

Doğumundan beri taşıdığı “hiç kimse” hüviyetiyle, mutsuz ve yorgun insan kalabalıkları arasında her gün işe gidip gelen biri değil. Başkalarının sırf insan olduğu için ona kıymet vermelerini beklemekle geçmiyor ömrü. İtilip kakılmıyor, laf arasında geçiştirilmiyor, sabrı ve öfkesi her saat test edilmiyor. Belki de bu sebeple Kitab-ı Mukaddes’in “thou shalt love thy neighbor as thyself” (“komşunu kendin gibi sevmelisin”) öğüdünü haddine kadar yaşamayı şiar edinebiliyor.

(Radikal sevgi kavramını sık kullanan bell hooks da bir noktadan sonra kalabalık şehir hayatını bırakmış ve köyüne dönmüş mesela.)

Peki biz sıradan insanlar, hiç kimseler, korumasızlar, karşımıza çıkan çirkin, hem kendine hem çevresine zarar, dokunduğu herkese is bulaştırmış, kimilerinin hayatını karatmış, çalmış çırpmış, kan akıtmış ve bunlardan da pişmanlık duymayan birinden tiksinti duymak yerine onun adına üzülebilir miyiz? Onu her şeye rağmen insan olduğu için sevip onun ıslahı adına kucağımızı açabilir miyiz? (Tabi ıslah nedir, kim kimi ıslah ediyor bunlar tartışmalı konular.) Koskoca bir hayatı çarçur etmesine, şahane ihtimalleri hayal dâhi edemeyişine bakıp kahırlanabilir miyiz? Azıcık da olsa ona merhamet besleyebilir miyiz?

Daha da önemlisi bunu yapmalı mıyız? Bu, bizi daha iyi bir insan, içinde yaşadığımız toplumu uzun vadede daha insancıl bir toplum yapar mı?

Geçenlerde Joel Schumacher’in eleştirmenleri ikilemde bırakan 8mm isimli filmini seyrettim. (Aslında pek ikilem yok gibi, genelde kötü yorumlar almış.) Film, özünde bir dedektif hikâyesi. Yaşlı, varlıklı bir kadın (bilgelik yine soyluların hizmetinde) ölen kocasının özel kasasından çıkan bir videonun peşine düşmek istiyor. Zira genç bir kız öldürülmüş, bu ölüm anı kameraya kaydedilmiş ve video kaset de gelmiş evine girmiş. Bunun üzerine Dedektif Tom Welles (Nicholas Cage) yeraltı porno dünyasının karanlıkları arasında bir gezintiye çıkıyor (Dante’nin Cehennem’i gibi).

Bu ruh emici maceranın sonunda kahramanımız elbette bütün parçaları birleştiriyor ve sorumlulardan hesap soruyor. Evet, adalete teslim etmek yerine kendi hesap soruyor (öldürüyor) çünkü yol boyunca şahit oldukları karşısında bu insanların ancak yok edilebileceğini düşünüyor belki. “İflah olmazlar!” Nitekim son aşamada videoda maskeyle arz-ı endam eden iri yarı ve Machine diye bilinen adamın evine gidiyor. O da nesi? Machine, yoksul bir mahallede, annesiyle yaşayan, sıradan bir adam. Dedektif Welles onu öldürmek üzereyken maske çıkıyor ve altından “bebeksi” (sarışın) bir yüz beliriyor.

Machine, karşısında afallayan adamın bir cevap aradığını fark ederek şu sözleri söylüyor:

“Ne bekliyordun, bir canavar mı? Adım George. Muhtemelen bunu biliyordun zaten. Hâlâ kafanda oturtmaya çalışıyorsun değil mi? Neden? Verecek cevabım yok. Söyleyeceğim hiçbir şey geceleri huzurla uyumana yardımcı olmayacak. Dayakla büyümedim, taciz edilmedim. Annem beni istismar etmedi, babam bana tecavüz etmedi. Ben sadece benim. Ve hepsi bu kadar. Bir gizem yok. Yaptığım şeyleri sevdiğim için yaptım.”

Final cut: Dedektif Welles evine döndüğünde beşikteki bebeğinin sesini duyuyor ve “Kurtar beni!” diye yalvarıyor. O masumiyetten merhamet dileniyor.

Filmin mesajı ne mi? Bence şu: “Dünya karanlık bir yer ve bu konuda yapabileceğiniz hiçbir şey yok.”

Halbuki sanat eserinden genelde aksi bir tavır beklenir. Sanatçı, evet, görünenin üzerindeki perdeyi çeker ve bazen altından kapkaranlık bir manzara çıkar ama nihayetinde bize buradan bir kurtuluş, bir umut göstermesini de isteriz içten içe. “Hepimiz berbat, rezalet kimseleriz, bizden bir halt olmaz!” demek için sanata ihtiyacımız yok, bakınız bir cümlede özetleyebiliyoruz. (Bunun için peygamber de gelmez mesela, düşünsenize Allah kötü yola sapmış bir kavme “Sizden adam olmaz!” mesajını iletmek üzere bir elçi gönderiyor…)

Peki biz yine de George’a (Machine) üzülelim mi yani? Şöyle bir sahne canlandırın mesela zihninizde: Kurbanlarını vahşice katleden bir seri katil, uzun kovalamaca sonunda polislerce derdest ediliyor fakat karakolda, mahkemede, hapishanede, belki idam mangasının içinde herkesin yüzünden düşen bin parça. Herkes onun bu “düşüşü” karşısında perişan. “Cezasını hak etti! Cani!” diye bağırmıyor kimse, “Ah be!” diyorlar, “Bambaşka bir hayat yaşayabilirdi ve o hayatın içinde kim bilir mutlu bile olabilirdi.” Ortada bir “başarı” yok, sadece “düşüş” var.

Kötülüğü, her vasatta bütün gücümüzle ve neşvemizle savaşılacak bir olgu olarak görmek yerine, onu insanlık hikâyesinin ortasında derin bir trajedi olarak görsek, daha iyi olur muydu? (Kurbanların faille ilişkisi farklı bir mevzu, biz burada “kamu”yu konuşuyoruz.)

Salt kötülük karşısında keskin tavır almak, belki bir nevi intikam hırsına sahip olmak da anlaşılır şeyler. Ancak yüreğimizi kabarttığımızda, “kötülük” karşısında yalın kılıç bir şövalye gibi ahlakî üstünlük taslamak istediğimizde, ve bunu çocukça bir şehvetle, acemice, üzerine düşünmeden yaptığımızda, çoğu zaman “gerçek” kötülüğün yanına hoşumuza gitmeyen, bize “farklı” gelen, bizce “yanlış” görünen şeyleri de katıyoruz. Yani aslında konforumuzu kaçıran, bizden uzak olduğunda gocunmayacağımız bilakis mutlu olacağımız şeylerin “cehenneme kadar yolu” oluyor.

Bazen akıl sağlığımızı korumak gibi haklı sebeplerle bazen de güçsüzlüğümüzün (çaresizliğimizin) bir dışavurumu olarak azıcık derimize batan gül dikeninden bile arınmaya çalıştığımızı düşünüyorum. “İyileşme” ancak kendini izole ederek, insanları “silerek”, toplumdan kaçarak mümkünmüş gibi. Bu uğurda attığımız adımları meşru kılmak için de “ötekinin” en sefih hâllerini arayıp buluyor, o “karanlığı” tasvirle gün geçiriyor ve nefret ayinlerinde savaş boyaları sürünüyoruz.

Belki de umurumuzda değil artık. O kadar kalabalığız ki, birkaç milyonumuz (sen kaç milyon, milyar?) yok olsa, bir şey eksilmez gibi geliyor. “Islah mümkün değil, hasadı komple yakmak gerek!” “İdam! İdam! İdam!” Sonra? İntikam hisleriyle kabaran vahşet arzusu, kan dökme sevdası, “adalet” hazzı, bütün kötüleri yok ettikten sonra dinecek mi?

İnsanlar sözlerinin (arzularının?) nereye varacağını, nelere mal olacağını pek kestiremiyor bana kalırsa. Savaş jargonuyla konuşuyorsanız mesela, bir takım haddi aşan eylemlerinizi “Ama onlar düşman!” diyerek meşrulaştırıyorsanız, savaş meydanında hep haklı olanların galip gelemediğini de bilmeniz gerekir.

Eğer hoşunuza gitmeyen, belki cidden kötülüğe bulaşmış kişileri kansere, vebaya, kestirip atılması gereken kangrenli uzuvlara benzetiyorsanız, zaten “insanlık” iddiasından da vazgeçmişsinizdir. Paolo Freire’nin dediği gibi “zulüm, mazlumu da zalimi de insanlıktan çıkarır” çünkü. Belki de “şeytan” tam da o adımı atmanızı bekliyordur. “Haklı gerekçelerle, kötülüğe karşı savaşıyorken, soylu bir amaç uğruna” insanlıktan çıkmanızı hedeflemiştir.

Bir düğüm gördüğünüzde kılıcı indirip onu kestirip atmaktan başka çözüm gelmiyorsa aklınıza, hayatınızı o kılıca (güce) erişmeye çabalayarak geçirirsiniz. Ve bu durum sizi bir “güç budalası”na çevirdiğinde, bunu fark edemeyecek kadar körleşmişsinizdir.

Ol sebepten, belli ki siz artık insan sevmiyorsunuz. Zosima Baba’nın doktor arkadaşısınız. Aklınız kestiği ölçüde (ideolojiniz, inancınız, hayat görüşünüz ne kadarına müsaade ederse) bir “insanlık” derdiniz var ve fakat etrafa baktığınızda “çirkin” yüzler, “düşkün” hayatlar, “sefih” ruhlar, yoldan sapmış azgınlar görüyorsunuz yalnızca. Sanki insanlar azaba müstahaksa, özünde “kötü” iseler, derin bir oh çekecek, kendi “iyiliğinizi” ispat edecekmiş gibi.

Düzen takıntınız varsa mesela benim bu yazıları okumakta epey zorlanıyorsunuzdur diye tahmin ediyorum. Eliniz (zihninizde beliren kocaman bir el) sürekli bir yerinden tutup düzeltmeye çabalıyordur. Yeni parantezler açıp lafı başka yerlere her dolandırdığımda içiniz çekiliyordur umarım. Çünkü takıntılarınızın üstüne gitmek zorunda olan sizsiniz, takıntılarınızı tetikleyen (trigger’lamak) hayat değil. Evet, kimse kimseyi delirtmese güzel olurdu lakin dünyada yaşıyoruz cennette değil. (Acı çekmeye alışmak, bir yandan uyuşmak da demek olduğundan, dünya hayatı sizi artık hissetmeyene kadar közde tutuyormuş gibi geliyorsa, bu normal.)

Önce neyin ne olduğunu biraz açayım. Podcast’te bahsi geçen faşistler, The Faşistler. Şimdilerde yerli yersiz herkese faşist dendiği için, bunu belirtme ihtiyacı hissediyorum. The Faşistler kim mi? İkinci Dünya Savaşı öncesinde kendilerine düpedüz “faşist” diyen kimseler. Ne acayip değil mi eskiden utanılacak şeyler değildi bunlar. Şimdi insanlar faşistliklerini sizden gizlemek için kırk takla atıyorlar, yahut “faşistlikse faşistlik kardeşim!” diyerek haya perdesini sıyırıyorlar. Bugün ırkçılık diye etiketlenen şeylerin de bundan çok değil yetmiş sene önce “bilimsel” metot olarak kullanıldığını hatırlatalım.

(Hatta bugünkü “bilimsel” çalışmalar içerisinde de önü arkası pek düşünülmeyen özcü yaklaşımlar mevcut. Özcülük kötü mü? Bence kötü. Bilimsel mi? Bilimsel. Keh keh.)

1800’lerin başında köle alıp satan, dededen kalma plantasyonunda köleleri çalıştıran, buradan ürettirdikleriyle deniz aşırı ticaret yapan birinin bir yüzyıl içinde itibarının beş paralık olacak olması, bizzat o köleci toprak sahibinin (yahut o zihni altyapıyı miras alan bir başkasının) zihninin içinde somut bir noktaya tekabül etmeyebiliyor. KOSKOCA BİR BOŞLUK. Başkalarına yaptığımız kötülüğün böyle bir yanı var, biz onu kötülük olsun diye yapmıyoruz. Hâliyle karşı taraftaki travmatik etkileri bize “gülünç” geliyor. Anne babanın çocuklarına ettiği lafların o çocuktaki karşılığını hiçbir zaman tam olarak anlayamaması gibi.

The Faşistler, Naziler, İtalyan paramiliterler, beyaz ırkın üstünlüğüne inanan bir takım ırkçılar (bilim insanları?), bir başka deyişle İkinci Dünya Savaşı sona erip de “yeni bir dünya” kurulmadan evvel sesleri yüksek çıkan, bütün Avrupa’yı kuşatan bu “hissiyatın” (bütün İbn Haldun’culuğumla “asabiyet” de diyebilirdim ama vazgeçtim) bayraktarları, TARİHİ çok iyi biliyorlar. Bilhassa da Roma tarihine meraklılarmış.

SPARTA! 300 Spartalı filminde gördüğünüz bütün o “proto-faşist” (film ilk yayınlandığı sırada buna proto-faşizm, yani faşizmin öncülü, diyorduk gönül rahatlığıyla ama şimdilerde “errrrrkeklik!” diyor olabilirler) nüveler, modern Avrupa’nın göbeğinde bir kabile dansına dönüşmüş biçimde icra ediliyordu.

(Çok enteresandır 19. yüzyılın sonlarında başlayan ve iki büyük dünya savaşını netice verecek militarizasyonun arkasında da, biraz eşelerseniz, Sparta güzellemeleri, babasız [oku: tanrı] kalmışlığın dürttüğü “errrrrkeklik” gösterileri, immatüre ‘medeniyet kurma’ girişimleri vardır. [Medeniyet kuruyoruz, neden, çünkü sıra bizde.] Aynı yıllarda Oswald Spengler’in Batı’nın Gerileyişi’ni yazması diyalektiğin diğer ucundaki korkunun dışavurumu. Spengler, tıpkı kendinden neredeyse bir yüzyıl sonra vatandaşı Angela Merkel’in de katılacağı gibi, Avrupa medeniyetinin İnkalar gibi tarih sahnesinden silinme ihtimalinden korkmuştu. Korku, efendim, muhafazakârlığın temelidir. Muhafazakârlar bunu itiraf etmek istemez yalnızca.)

Hiç anlamadığım bazı şeyler var. Mesela neden bir insan kendisinin “üstün” olduğunu düşünmek ister? Erkekler kadınlardan üstündür, bazı ırklar bazı ırklardan, bazı dinler bazı dinlerden, bazı düşünceler bazı başka düşüncelerden… Hayır, hepsine tepeden bakan ve her şeyi “eşit” gören bir gözün bu dünyada mümkün olduğunu düşünmüyorum. “Tam ideolojisizlik” noktası diye bir şey yok. Hepimizin ideolojisi var. Hiç kimse “ben objektif bakıyorum” diyemez. (Pragmatistler [bir felsefî okul olarak] bir miktar böyle algılanıyorlar yer yer çünkü onlar için fikirler ikiye ayrılıyor yalnızca: İşe yarayanlar ve işe yaramayanlar.)

Benim de var ideolojim (sizden üstün olduğumu bana düşündüren şeyler) ama göstermem. Belki gösteririm ama aşırı kişiselleştirilmiş, benden başka kimsenin içine sığamayacağı ideolojime dokunmanıza izin veremem. İdeoloji illa ki bir “-izm” olmak zorunda değil zira. Düşünme biçimi gibi daha çok. Yani ikimiz de aynı resme bakıyoruz ve farklı şeyler görüyoruz. E çünkü ideolojimiz aynı değil. Uzmanlık gibi değil bu. Bir Picasso uzmanının Picasso resmine bakışıyla, sizin gibi cahil cühelanın bakışı nasıl aynı olsun? Bazı uzmanlar var ki, ve o resmi öyle bir şeye dönüştürüyor ki, Picasso bile o resmi öyle görmemiştir. Çünkü çoklu bakış açılarının güzelliği.

The Zone of Interest filmini seyrettiniz mi? 1940’larda Nazilerin Yahudileri (ve Romanları ve komünistleri ve kalıtsal hastalık sahiplerini ve siyahları ve muhalifleri) topladığı en büyük kamplardan Auschwitz’in hemen dibinde (İngilizce çok sevdiğim kelimelerden adjacent buraya ne güzel denk düşerdi) o kampın komutanı Rudolf Höss’ün evi vardır. Bu bahçeli, mütena evle o büyük kıyımın yaşandığı kampı sadece bir duvar ayırır. Ve film, bizi duvarın bu tarafına, Nazi subayının alelade aile hayatına davet eder.

Çığlıklar, dumanlar, patlama sesleri, yüksek perdeden emirlerin arasında, Nazi subayının karısı Hedwig Hensel (Höss), meyve ağaçları, oraya bir havuz, şuraya bir kamelya kondurarak bu kıyımın kıyısında bir “cennet” inşa etmeye girişir. O duvar, arkasındakileri görmeyi engeller, sözde. Ama film bir noktada şunu düşünmeye iter sizi: O duvar olmasa da, kampta olanlar Höss ailesi tarafından görülemeyecekti. Nitekim kocası her gün bilmem kaç katlı gökdelendeki işine gider gibi gidiyor oraya ve olanlardan hiç de gocunmuyor. Bilakis sabah 9 akşam 5 mesaide. (Hatta filmde gösterildiği kadarıyla bütün Nazi Partisi bugünkü beyaz yakalı çalışanlar gibi davranıyor. Bununla ilgili şurayı okuyabilirsiniz. Evet, kendim yazdım.)

İşte efendim ideoloji dediğimiz şey, tam olarak o duvarın gördüğü işlevi görüyor. Görmeyi reddettiğimiz şeylerin üzerine incecik bir tül çekiyor. Gerçekte olup bitenleri gerçekte olup bittikleri biçimde görmeyi reddedişimizi somutlaştırıyor (aslında soyutlaştırıyor ama somut içinde soyut gibi düşünmek de mümkün). Bahanemiz oluyor. Zira beynimiz bahane ister. O bahaneyi bulunca da hayatı buna bağlıymış gibi yapışır kalır.

Mesela Naziler, tarihe duydukları iştahlı meraktan kendilerine “tarihsel bir misyon” yontmayı başarmışlardı. Onlar için yapılagelenler, yapılması gerekenlerdi. Belki o günkü insanlar bunun zaruretini anlamayacaktı ama tarih onların haklılığını ispatlayacaktı. TARİHHHHHHHH! Oh yeah! “Tarihe not düşüyorum”, “Tarih kazananları yazar”, “Bugünler iyi günleriniz ama tarihin çöplüğüne gideceksiniz!”…

Tarihin insan icadı olduğunu unuttuğumuz zamanlarda, onu bir tanrı yerine koyup adalet dağıtmasını beklerken girdiğimiz tripler.

2004 senesine gidelim (ya da gelelim, biz 1940’larda yaşayanlardan daha yakınız 2004 senesine ama zamanla bu durum da değişecek). ABD, Afganistan ve Irak’ı işgal etmiş, Ortadoğu ve Balkanların en usta kalemşörleri George W. Bush yönetiminin başka hangi ülkelerde rejimi değiştireceğini konuşuyor. O esnada Amerikalı bir gazeteci, Ron Suskind, Beyaz Saray’daki önemli bir kaynağına dayandırarak, şu satırları yazmış:

“[Beyaz Saray yetkilisi], benim gibilerin ‘gerçeklik temelli topluluk’ içinde yaşadığını söyledi. Bu topluluğu da ‘çözümün bilinebilen, ayırt edilebilen gerçekliğin sağduyulu, keskin bir biçimde incelenmesiyle ortaya çıkacağına inanan insanlar’ olarak tanımladı. ‘Bugün dünyanın işleyişi bu şekilde değil,’ diye devam etti sözlerine. ‘Biz bir imparatorluğuz [EMPIRE] artık ve biz ne zaman hamle yaparsak, kendi gerçekliğimizi yaratırız. Ve siz o gerçekliği analiz ederken biz tekrar harekete geçer, sizin yine yorumlamaya çalışacağınız yeni gerçeklikler yaratırız. … Biz, tarihin aktörleriyiz… size, hepinize, kalansa onu sadece analiz etmek, yorumlamak.”

Eğer okuduğunuz romanda yahut seyrettiğiniz filmde böyle konuşan bir karakter (muhtemelen villain) varsa, bilin ki çok kaliteli bir kurguyla karşı karşıyasınız. Muhteşem bir maymuncuk. Yapacağınız her şeyi meşrulaştırabileceğiniz, sizi bütün sorumluluklardan azat eden, sıradan insanlarla aranızdaki mesafeyi arşa çıkaran (zira tanrılar katındasınız artık), adeta iradenizin önündeki bütün engelleri bir hamlede tuzla buz eden kudretli bir mantık (logic).

Böyle insanlar da TARİH okuyor, biz de tarih okuyoruz ve gördüğümüz şey, tamamen farklı. Machiavelli’yi düşünün mesela. Elbette kendisi erdemlerden, ideallerden, yüce hislerden ve düşüncelerden haberdar lâkin “bütün silahlı peygamberler muzaffer olmuş, bütün silahsız peygamberlerse yok edilmiştir” diyecek kadar da GERÇEKÇİ (gerçekçilik böyle bir şey değil ama yine de siz bilirsiniz) bir insan. Hâliyle kendisinden “güç” isteyen Prens’e, nasıl “güç” kazanılacağını detaylarıyla, tarihe bakarak tek tek izah etmiş. Eğer Prens ondan “Nasıl erdemli bir kral olabilirim?” sorusuna bir cevap yazmasını isteseydi ne derdi? Bilmiyorum. (Fun fact: O soruya cevap yazdığını zannedenler de başka türlü zalimlikler icat ettiler de, isim verip rencide etmeyeyim.)

Kıssadan hisse: Eğer birisi içinde yaşadığı toplumun tarih bilmemesinden yakınıyorsa, büyük ihtimalle öfkesini keskinleştirecek bir biley taşı aramaktadır.

Benzer bir yanılgı bilginin çeşitli türleri için de geçerli gibi gelmeye başladı son zamanlarda. Bir nitelik (quantity) olarak “çok bilmek” her zaman “doğru bilmeyi” garanti etmiyor. (Kendiyle ilgili çok konuşanlar, kendilerini çok iyi tanıyorlar diye bir şey yok, bazen kendiyle ilgili çok konuşarak kendiyle ilgili bir gerçekten kendini koruyordur.) Çoğu zaman aşırı input (veri girişi) bir noktada zihni bulandırıyor ve A noktasından B noktasına gidecek basit bir yolu, labirente çeviriyor. Kaybolmak iyidir, evet, lakin burada kaybolduğunun farkında olmamakla meselemiz. Yani kendinden emin bir biçimde yapılması gerekeni yaptığını iddia etmekle.

Bu noktada itiraz edip “A noktasından B noktasına gitmek belki de o kadar basit değildir, ha?” diyebilirsiniz. Hem evet, hem hayır. Hayır, çünkü A’dan B’ye gitmek basit. Evet, çünkü A’dan B’ye gidişi hazmetmek, ondaki gizli saklı anlamları keşfetmek, o hareketin ruhta (psikede?) yol açtığı değişimleri ölçmek, biçmek, sınıflandırmak epey meşakkatli. Az evvel bahsettiğim kendinden (bilgisinden) eminlik, bu ikinci eylemi hafifsemek, haniyse onun gerçeklikle bağını hiç görmemek demek.

Çok bilmişliğin sadece “malumatfuruşluk” kısmından bahsetmiyorum. Bizatihi teknolojinin (Gutenberg’den beri) bizi getirdiği noktayı gözüme kestiriyorum. Zihnimizi “input” yorgunu kılan, ekran başında yaşama hâlimizden ve maalesef hepimizin zihnî melekelerinin bunların hepsini sindirebilecek kadar gelişkin olmamasından bahsediyorum, ezcümle.

Televizyona “aptal kutusu” denmesinin sebebi neyse, bugün bunun bin kat fazlasını yaşıyoruz ve bilginin istilasıyla karşı karşıyayız. (Bu sebeple belki de Yapay Zeka denen alete her zamankinden daha fazla muhtacız, eğer onu bilgiyi hazmetme yolunda kullanabilirsek.) Buna mukabil, bilginin dolaşım hızını yakalamak için zihnimizde kısa süreli misafir ettiğimiz her düşünceyi kusarak geri çıkarıyoruz ve bu “üretimle”, bu hakikat kırıntılarıyla, Hansel ve Gratel çaresizliğinde, evin yolunu bulmaya çalışıyoruz. (Fikir emekçileri tatile çıksın.)

“Aşk kırıntısıyla doymaktansa, tek başıma aç kalırım bu hayatta…” (Ne iddialı laf.)

Şu an kontağı kapatsak ve bu zamana kadar bildiklerimizi yerli yerine koymaya, hazmetmeye, onlarla birlikte hayatımızı anlamlandırmaya, bildiklerimizle amel etmeye çalışsak, kalan ömrümüz (30-40 sene?) buna ancak yeter muhtemelen. (Bkz. Yaşlandıkça gelen farkındalıklar) Ve zaten belirli bir yaşın üstündeki insanlar, biraz da bu yüzden öğrenmekten vazgeçiyorlar. Çünkü “kafa bu canım, kaldırmıyor”. Gidip o insanların kafasından aşağı bildiklerinizi boca ederseniz, hâliyle o insanlar da sizden yüz çevireceklerdir. Buna şaşılacak bir durum yok.

(İnsanlarla sohbet ederken [tartışırken?] onları bir şeye ikna etmek yerine, onlara sorular sorarak kendi varsayımlarının içinden çıkılmazlığını tecrübe etmelerini sağlamak daha faydalı mesela.)

Beynimiz bir bilgisayar işlemcisi olmadığından, bilmek yetmiyor. Bilgiyi bir tecrübe olarak yeniden yapılandırıp bütün varlığımızla onun içinden geçmek gerekiyor.

İnsan filmlerdeki gibi bir “uyanış” anı olsun istiyor. Bilgi (daha doğrusu kavrayış) bizi dönüştürsün, hani böyle bir anda sigarayı bırakıp bir daha da ağzına sürmeyenlerin sergilediği iradenin bir benzerini iliklerimizde hissedelim. Aslında “beyin” böyle bir şey. Zihnimizin mobilyaları olan ideolojiler nasıl gerçekleri fantezi kılabiliyorsa, yahut fantezileri gerçek, hakkıyla bilmenin de (kavramanın?) nazara yeni bir derinlik katacağı, yahut nazarı bütünüyle değiştireceği, düşünülebilir. Peki, yıllarımızı verdiğimiz illüzyondan, o sahte dünyadan bir anda çıkılabilir mi?

Hayır. (Keh, keh.)

Sadece travmatik bir hadise yaşamak da yetmiyor bunun için. (Istırap en iyi öğretmen olabilir ama her zaman değil!) Vazgeçmeyi, bırakmayı, yenilgiyi becerebilmek gerekli. Yıllarca üzerinde ısrar edilen yöntemi, atalarımızdan, kutsal saydığımız büyüklerimizden kalma ve tarihimizde önemli bir yeri olan şeyleri, topyekûn değiştirebilecek cesareti göstermek… Mümkün mü? Evet. Kolay mı? DEĞİL.

Ay çok didaktik oldum, ben gidiyorum.

Gerçi hastalık icat edilmez de keşfedilir, değil mi? Neticede overthinking belki de doğada (insan doğasında?) hep var olan bir durumdu fakat biz yeni yeni müşerref oluyoruz kendisiyle. Tam da insan psikesini haritalandırmak ile fazlasıyla meşgul olduğumuz bu çağda (belki o da eskiden beri yapageldiğimiz bir şeydi de şimdi şimdi “ulan biz hangi kafaları yaşıyoruz böyle be” diye düşünmeye başladık?) “overthinking” nam bir kayaya denk geldik.

Ama işte bir şeye isim verince, babasız doğmuş bir çocukmuşçasına mucizevî yönleri nazarımıza çarpıyor. Geçmişe teşmil etmeye kalksanız, bu kez anakronizmin tenha sokaklarında sıkıştırılıp kelebek bıçağı takılma riskiniz var. Babaannenizi, eğer Virgina Woolf’un, Sylvia Plath’in yahut Mihri Hatun’un torunu değilseniz, “overthinker” (haddinden fazla düşünen?) olarak hayal edebiliyor musunuz? Muhtemelen edemiyorsunuz.

Belki de yanılıyorsunuz, belki babaanneniz kelimenin tam anlamıyla bir “overthinker” idi ama senelerce aile arasında “Ya evet, o biraz şey…” diyerek geçiştirdiniz.

Gelin, bu işin (overthinking eyleminin) pîri kabul edilen, Hamlet’in meşhur protagonisti Prens Hamlet’i düşünelim biraz.

(Ben 11 yaşımdan beri düşünüyorum kendisini. Elbette Kenneth Branagh’ın altın sarısı saçlarıyla. Belki çok düşünüyorum onun hakkında. Ama seviyorum da onu düşünmeyi. Çoğunlukla reflektif, ileriye değil geriye bakan zihin dünyasının ona yüklediği eylemsizlikte sağaltıcı bir şey var adını koyamadığım. Bir türlü son darbeyi vuramayışındaki inceliğe, son anda vazgeçişindeki tok gönüllülüğe hayran kalıyorum.)

(Şimdilerde her hafta başka bir şeyi [şey dediysem bir kültür ürününden bahsediyorum] düşünüp bir daha da nostalji kabilinden yüzeysel bir yâd etme dışında o şeye geri dönmüyoruz. Eski yazarların, kütüphanelerinden sadece 100-200 kitap seçip ahir ömürlerinde sadece onları okumalarına yaşlandıkça daha çok hak veriyorum. Üzerinde durmak [dwelling on things] kaybolan mesleklerden maalesef. Toplansak ve Hamlet konuşsak mesela 5 saat filan. Amaçsıza, aylakça, flanörce.)

Hamlet’in “hastalığı” (keh, keh) mütereddidiyeti. Evet, böyle bir kelime yok. “Mütereddit olma hâli” yerine uydurdum. Google’a sorunca “Did you mean mütereddit diyet?” diye yanıtladı. Tıklamadım.

Evet, Hamlet mütereddit bir kul. Halbuki ondan beklenen şey basit: Amcasıyla annesini cezalandırmak. Gerekçe? Merhum (şehit inşallah?) babasının hayaleti söyledi ya! Meğer amcası (annesinin kaynı) ağabeyinin yerine geçmek için ağabeyinin karısıyla (yengesiyle) komplo kurmuş ve ağabeyini öldürmüş. Sonra da ağabeyinin karısıyla (yengesiyle) evlenip gücü paylaşmış.

Zannedersiniz Prens Hamlet tanrının keskin kılıcı, hakkın ve adaletin şaşmaz koruyucusuymuş gibi. Ama o ne yapıyor? Loop’a giriyor. Ah zihinsel loop’larımız ve bize yaşattıkları konforlar… O kendiyle meşgul olurken, Norveç Kralı Fortinbras ordusuyla gelip bu kepazeliğe (herkesi öldürüp ülkeye el koyarak?) bir son veriyor.

Peki, Hamlet’ten beklenenler gerçekleşseydi, amcası ve annesinin suçlarını ortaya döküp tek varis olarak tahta çıksa ve sonra da onları cezalandırsaydı (idam mı, sürgün mü, kamusal aşağılama mı?) gerçekten de hikâye arzu ettiği sona kavuşacak mıydı?

“Çürümüş bir şeyler var Danimarka Krallığında!” Çürüme geri çevrilebilir mi? Ölümden, “o, kimsenin gidip de dönmediği bilinmez ülke”den kaçıp geri gelebilir misiniz?

Hem belki Hamlet bütün bunları başarsa, bir süre herkes ona inanmış gibi davranacaktı ama zayıf düştüğü ilk anda, fısıltı gazetesi sarayda kol gezmeye başlayacaktı, “Babasının hayaletini görmüş deli!” diyeceklerdi, “Zaten darbeyle oturdu o tahta, indirmemiz lazım!”cılar türeyecekti belki. Ne belli?

(Araya giriyorum sevgili kendim [bunu sık sık yapıyorum hem kendime hem başkalarına, bakın burada bile!] ama sen şimdi bunları yazarken aklında taş çatlasa üçyüz beşyüz insan var. Sanki dünya onlardan ibaretmiş gibi. Tahayyül ufku deniyor buna. İnsan zihni 8 milyarın tamamını havsalasına sığdıramaz. Kafasında kabataslak bir rakam vardır. Halbuki kafanı kaldırıp dışarı baksan, sevgili kendim, evet bir köşesinde klavyeni paraladığın o kafenin camlarından dışarı, yüzlerce insan birkaç dakika içinde yer değiştiriyor orada. Hepsinin kendi anlamlar ve semboller dünyası, kendi bildikleri, kendi tecrübeleri var. İkna edebilir misin onları, Prens Hamlet’in bu hikâyede ruhunu [eğer varsa] kurtaran tek karakter olduğuna? --

-- Üstelik tereddüt ederek. Çok düşünerek. “Overthinking” ile.)

Duygular, efendim, sınırsızdır. Mantık ise limitli.

(Buraya matematikteki “limit” kavramıyla ilgili bir şeyler karalayayım diye düşündüm ama ben ne anlarım matematikten?)

Bir insanı sonsuz sevebilirsiniz, temkinlice deneyin. Bir insanı kaybetmenin yasını ömür boyu diri tutabilirsiniz, bunu isterseniz denemeyin.

Kayıp giden zamanı geri döndürmenin imkânsızlığı, herhangi bir insanın varoluşunu kasvete boğacak bir karmaşanın içine düşmesi için tek başına yeterli.

Ol sebepten de mantığı icat etmiş olmalıyız. Zamanı bir şekilde denklemden çıkarmanın türlü hikâyesini anlatmışız. Şu skalada salınıyoruz: A: “Ölüm var ama ölümden sonra da bir yaşam var.” Z: “Sınırlı zamanımız var, onu en iyi şekilde yaşamaya çalışalım.”

Son peygamber(!) Karl Marx, dinlere “kalpsiz bir dünyanın kalbi, ruhsuz koşulların ruhu” payesi biçerken yanılıyordu muhtemelen. İbrahimî dinlerin (“Tarihçi Josephus’a göre İbrâhim, semayı gözlemleyerek Allah’ın varlığını akıl yoluyla bulan ilk kişidir.”) insanlığı nasıl “mantık” üzere yeniden inşa ettiğini hesaba katmamıştı belki de. “Mantık” olmadan, insanlığın “farkındalık laneti” (zamanın varlığının farkındalığı?) ile baş edemeyeceğini öngörememişti. Verili koşulların esiriydi illa ki.

(İyi bir fıkıhçı, iyi bir mantıkçıdır aynı zamanda. Ve bütün mantıkçılar gibi mantıklarına ilk önce kendileri ihanet ederler.)

(Kafenin camlarından dışarıya bakınca gördüğüm insan kalabalığı… Tanrısı siz olsaydınız, birini bile cennetinize alır mıydınız acaba? The Good Place dizisinin dünün kavramlarıyla bugünkü hayatın etik meselelerinin çözülemeyeceğine dair müdahalesi ne kadar da yerinde, değil mi sevgili okur?)

Tarih, tereddüt edenler değil harekete geçenlerce yazıldığından, medeniyet bu rasyonalitenin zaferidir diyebilir miyiz? Bence deriz. Duyguların (ve dâhi libidinal enerjinin) regüle edilmesinin alengirli yollarıdır. Evet, arzularımızı, korkularımızı, bir uçtan bir uca hissiyatımızı hadım etmek üzere bir komplo kurduk kendimize. Çünkü ağzından salyalar akıtarak rüyalarımızı kana bulayan o canavarı ehlileştiremedikçe bize rahat yoktu bu dünyada. Bu kontrol edilemeyen, sonsuza ıraksayan ve her halükârda delilikle son bulan “hissilik illeti” bize rahat vermeyecekti.

(Kafenin camlarından dışarıya bakıyorum ve varoluşsal krizde kimseyi görmüyorum. Hayvanlar üzerinde mükemmelleştirdiğimiz ehlileştirme işini kendimizde de başarıyla uygulamış olabilir miyiz?)

İlk başta Sigmund Freud’a kanıp “Ulan kendimize ne zulümler etmişiz be!” diye düşünebilirsiniz. Uygarlık, huzursuzluk verir. Azapta bırakır. Özgürlüğünüzü kısıtlar. (Bir takım nebati yahut kimyevi uyarıcıyla hislerinizi arttırabilirsiniz ama caiz değil.)

Gelgelelim uygarlığın yapıcıları (makers?) bir yerde haklı.

Neticede yas tutan bir arkadaşınıza gidip de “Bu kaybı telafi etmenin imkânı yok ve sakatlanan atlara ne yaparlar bilirsin” demiyorsunuz, değil mi? Aşk acısı çeken birine, o aşkla ilgili duyguları bir ömür canlı tutmasını, imkânsızlığın bitimsiz ıstırabıyla başbaşa bir tavanarasında yahut karanlık bir bodrum katında ölmeyi beklemesini söylemiyorsunuz, değil mi? DEĞİL Mİ??

Mantığa çağırıyoruz onları (ve kendimizi). “Geçer,” diyoruz.

Pastoral gözlemlerimize dayanarak, “her gecenin bir sabahı var,” diyoruz, “kıştan sonra bahar gelir,” diye avutuyoruz. Yaralar, diyoruz, kabuk bağlar ve altındaki deri (belki başka bir yaralanmaya hazır hâle gelmek için?) kendini yeniler. (Wolverine mübarek!)

Evvelen ve bizzat kendimiz inanıyoruz buna. İnanmak zorundayız. Bir hazzın reddedilişinden doğan incinmeyi, başka hazlarla onarabileceğimize inanıyoruz. (“Aşk acısının bilinen tek tedavisi, başka birine âşık olmaktır.”) Geçmişin pişmanlıklarıyla baş edemeyeceğimiz ve geleceğin belirsizliğinden ölümüne korktuğumuz için “anda kal” çağrısı makul ve tatbik edilebilir geliyor. Çünkü bir kez kaptırsak kendimizi o gayyaya (loop’a), içinden çıkamayacağımızın (Ah Ariadne!) türlü bilinç düzeylerinde idrakindeyiz.

(Sevmek mesela… İnsan severken de sevdiğine ve sevgisine ihanet edebilir. Duygular sonsuz olduğu kadar kalıplara da sığmayan şeylerdir. Hatta birden fazla kişiyi aynı anda sevebilir [arzudur aslında bu ama sevgi de bir çeşit arzu değil midir]. Eğer dürüst bir âşık olacaksanız, mantığınızı kullanmanız gerekir. Kalple sever, akılla sabitkadem oluruz sevgimizde. Peh, peh! Aşka akıl karışınca aşkın asidi kaçar mı? Hayır. Başka soru?)

Akıl bizi loop’lardan çekip almıyor muydu? O zaman bu uygarlığın (oku: kapitalizm) bizi sürüklediği loop’ları nasıl açıklayacağız?

Çünkü sübjektivitenin (yani bir bakıma bireysel duygulara bulanmış aklın) reddedilemeyeceğini kabullenen felâsife, kapitalistlere yol göstererek, nostalji gibi hislerin de pekâlâ ticari metalara dönüştürülebileceğini ispat etmiştir. Hem akıl da hissiyat da belirli örüntülerden (pattern) müteşekkil hesaplanabilir şeyler. İnsan bir parçasını ekranda görünce kendindekini hatırlayıp okşuyor. (Pun intended!)

(Camın ardındaki insanların bazıları alışverişten dönüyorlar. Ellerinde markalı çantalar.)

Hâliyle aklın doğru ve yanlış kullanımı vardır, diyebilir miyiz? Diyelim anasını satayım! (Küçüktüm, bir keresinde anneme babama bir şey anlatırken “Anam ağladı” kalıbını kullanmıştım. Annem dönüp “Yoo, ben ağlamadım,” demişti.)

Doğru, yanlış deyince didaktik sulara sürükleniyor gemimiz, ben öyle bir geminin kaptanı değilim. Ama Prens Hamlet’in aklını labirentlerde (Ah Ariadne!) kaybetmesini seviyorum. Nitekim okurun, seyircinin yahut dinleyicinin mantıkî beklentilerini anlatının sonuna kadar bile isteye, ısrarla ve biraz da alaycılıkla reddeden karakterleri toptan seviyorum galiba. Don Kişot gibi, Katip Barteby gibi, Johnny gibi…

(Bu arada “Fool-for-Christ” diye bir tabir varmış, az evvel öğrendim. İnancı üzere yaşamak için “deli” yaftası yemekten korkmamak anlamına geliyormuş.)

Ama bir Don Kişot’la yaşamak istemezdiniz bence. Aksi ihtiyar! Arkadaşlık olabilir. “Çok manyak ortamımız var! Don Kişot diye bir herif geliyor kahveye, bir hikâyeler var aklın durur!” diye hava atarsınız başkalarına. İsa Efendimiz’in yalnızca on iki (sayıyla 12) havarisi olmasının en büyük sebebi, onun çok büyük bir buzzkill olması. Hakikati şak diye yüzünüze söylemek suretiyle yaşama sevincinizi şırıngayla çekip alıyor. (Peygamberlerin çoğu daha metodiktir.)

(Hayatımın kısa bir döneminde buzzkill olmayı denedim ama malumunuz tembel bir insanım ve tembel kimseler hakikatperestlikte ısrar edebilecek bir kabiliyete sahip değiller. Ben de vazgeçip normal bir insana dönüştüm. Hâlâ ara sıra, nefsimi köreltecek kadar yapıyorum lakin ekseriyetle sarkazm örtüsü altında. Bazen de gerçek. Bilmiyorum.)

Dışa dönük “buzzkill”lik kadar içe dönük sabotajcılık da vardır. İkisi de zaman içinde reflekse dönüşüp kolayca icra edilebiliyor. Loop. Kaygıyla, korkuyla, çekiniklikle, “overthinking” ile bu mesleği, yani self(öz?)-sabotajcılığı siz de kolayca evinizde deneyebilirsiniz.

Kahramanımız hayatının bir döneminde yaşadıklarını hurafelere dönüştürüp kışlık turşu kavanozlarında saklamaya karar vermiştir. Ne vakit onlara benzer şeyler karşısına çıksa, turşuları hatırlayıp ürkmüştür.

Prens Hamlet, fark ettiyseniz, çekinmiyor. Amcası ve annesinin o korkunç komplosunu bir tiyatro oyununa dönüştürüp sarayda herkese izlettiriyor. (“İma güçsüzlerin silahıdır,” diyen namlusunun ucunu Hamlet’e mi çevirmiş acaba?) Birkaç kez amcasının, birkaç kez de annesinin üstüne gidiyor. Bu arada çok canlar da yanıyor. (Ah Ophelia!)

(Efendim bir de arada “Olmak ya da olmamak!” namıyla bilinen o meşhur tiradı yumurtluyor ki, iyi ki trajedisinin üstünde kuluçkaya yatmayı tercih etmiş, dedirtiyor.)

Şimdilerde hiçbir mesele üzerinde, şöyle boylu boyunca uzanıp kafa patlatamıyoruz farkında mısınız? Çabucak değişiyor halklarımızın gündemi. Beş sene önceki bir kitaptan bahis açacak olsanız, “Aaa sen daha onu okumadın mı?” diyorlar. Geçen senenin çok sevilen filmini o furyada seyrettiniz seyrettiniz, bir daha üzerine konuşmanıza kimse müsaade etmiyor.

Aslında ediyor etmesine, kimsenin sizi sansürlediği yok, lakin bir kıymeti kalmıyor konuşmanın. Ahali çoktan başka bir gezegende yeni avlar peşinde! (Toplanın 5 saat Hamlet konuşacağız!)

Prens Hamlet de yapabilirdi bunu. Danimarka’yı sürekli yeni gündemler icat ederek yönetebilirdi! Norveç Kralı Fortinbras’ı ezelî ve ebedî düşman ilân edip en ufak bir itirazı diline dolayana, “Fortinbras’ın askeri!” demek suretiyle, egemenliğini pekiştirebilirdi.

“O bir şairdi, politikacı değil,” şeklindeki çıkarımlarınızı hemen çıktıkları yere geri gönderin! Efendim, politikanın bir takım gerekleri var, şeklindeki “mantığı” reddetmek istiyorum şu an ve burada. Resmi görüşüm bu değil ama şu an resmi görüşlerimizi bir kenara bırakmadık mı? Üzerimize hafif bir şeyler almadık mı sevgili okur?

Deneyim (experience) tek geçer akçe olunca, deneyimsizlik hele ki tereddütten doğan deneyimsizlik tu kaka ediliyor haklı gerekçelerle. Bir insanın iradesini hiç kullanmaması, süperego nevinden dış çeper baskılardan (korkulardan?) çekinerek yaşaması, ahmaklık belki.

Ama bir noktadan sonra, o iradeyle başbaşa kalınca, “Hayır” demeyi de öğrenmeli insan. Tereddüt etmeli, bazı eylemlerin sonuçlarının ahlaken taşınamaz olduğunu düşünebilmeli, bir meseleye odaklanıp onu filizlendirmeli, çiçeklendirmeli, meyveye durdurmalı. Kapatıp kendini hayalî bir zindana, bir sonuç bulana kadar çıkmamalı. Her şey hemen olacak diye bir şey yok.

Hayat bize geçiciliği ve geçiciliğin ağırlığı altında un ufak olma hissini dayatırken, buna direnmenin yolu, olsa olsa, sonsuzluğa (aşkınlığa? akılla kolay kolay kavranamayana? günlük dertlerin ötesine? materyal gerçekliğin bilinçaltına, sanata filan) talip olmak (mıdır???).

Tıpkı yapay zeka chatbot’larının halüsinasyon problemi gibi, bu da metafiziğe kayan, halüsinasyonu bol bir alan ama ne yaparsınız elimizde de bir o var sanki.

Nora ve Hae Sung, Seul’dan çocukluk arkadaşı. Kader onları ayırana dek aynı okula beraber gidip geliyorlar. Kader dediğim Güney Kore’nin politik çalkantıları. Nora’nın ailesi Kanada’ya iltica etmek durumunda kalıyor (evet, maruz kalıyorlar buna). Hâliyle uzun süre iletişim kuramıyorlar. 12 yıl sonra Nora, New York’a taşınıyor, Hae Sung vatani görevini tamamlayıp mühendislik okumak üzere üniversiteye başlıyor. 2012 senesindeyiz ve Facebook’ta “ilkokul arkadaşlarını bul” teması hâkim. Nora da böylece Hae Sung’la yeniden bağ kuruyor. Gece gündüz konuşmaya başlıyorlar. Ama uzaklar. Böyle bir ilişki ne kadar sürdürülebilir ki?

Sonra kader yeni bir dönemece sürüklüyor ikiliyi. Nora bir yaratıcı yazarlık kampına gidiyor, Hae Sung Çince öğrenmek üzere Çin’in yolunu tutuyor. (Kitaplara düşkün, minyon, konuşkan kız ve uzun boylu, düz, biraz da kafası karışık mühendis erkek ilişkisi uzaktan bakınca.) Bu dönemeçte Nora, Arthur isimli bir genç yazarla tanışıyor. Hae Sung da Çin’de bir kız arkadaş ediniyor. Ve gel zaman git zaman, bir 12 yıl daha geçiyor, bu arada Nora ile Arthur evlenmiş, Hae Sung ise kız arkadaşından ayrılmış. Nihayet New York’ta buluşmaya karar veriyorlar.

Hikâyenin geri kalanını seyredip görebilirsiniz ama ben bu noktada Nora’nın kocası Arthur’un olaya yaklaşımını özetlemek istiyorum. Bu New York ziyareti öncesinde karısına şöyle diyor (mealen): İkinizin zamanı ve mekânı aşan aşk (?) hikâyeniz o kadar sıradışı ve bizim seninle evlilik hikâyemiz (getirileri arasında Green Card alıp Amerika’da sorunsuz yaşamak da var) o kadar sıradan ki, eğer sizin birlikteliğinizi engellemeye kalksam bu çok yersiz olurdu.

Arthur hikâyelerin gücüne inanmış, tipik bir mümin yazar. Ama aynı zamanda hikâyelerle yeterince içli dışlı olduğu için hayata hep şüphecilikle bakan mütereddit bir zihne sahip. Karısının ona gerçekten âşık olup olmadığını, böyle bir hikâyenin sürükleyiciliğine kapılıp kapılmayacağını tam da kestiremiyor. Bu noktada “erkeklik” yapıp öfkelenebilir, saçma sapan duygusal girdaplara atabilir kendini, ama o karısıyla konuşmayı seçiyor. Bu da bir erdem.

Geçtiğimiz günlerde hayatını kaybeden filozof ve bilinç bilimcisi (cognitive scientist tabirini “bilişsel bilimci” olarak çevirmişler ama ben baruthane pilavcısı der gibi bilinç bilimcisi demeyi uygun gördüm) Daniel Dennett’in meşhur bir makalesi var: The Self as a Center of Narrative Gravity (Anlatısal Ağırlık Merkezi Olarak Benlik).

Daniel Dennett, ömrünü “Bilinç nedir?” “Benlik neye denir?” “Kendimiz olduğumuzu nasıl biliriz?” “Özgür irade var mıdır, varsa ne kadar vardır?” gibi sorulara vakfetmiş bir insan. Cevapları da felsefenin, psikolojinin, evrimsel biyolojinin ve sinir biliminin (neuroscience) koridorlarında aramış. Bu bahsettiğim makalesinde, “benlik” dediğimiz kavramla ilgili bir tez ortaya atıyor. Kabaca şöyle: Benlik (bilinç diye de okuyabiliriz bence) insan zihnindeki çeşitli süreçlerin bir toplamı. Somut ve gözlemlenebilir bir yapı değil. Bilakis, tıpkı Newton fiziğindeki kütlelerin ağırlık merkezi hikâyesinde olduğu gibi görünmez bir nokta. Ve bu noktayı oluşturan şey de bir canlı olarak yaşadığımız tecrübelerle ilgili kendimize anlattığımız hikâyeler. Yani “Ben kimim?” sorusunun cevabı, kendimle ilgili kendime söylediğim şeylerden ibaret.

Bir yanılsama mı? Hayır. Anlamlı mı? Evet, bize göre anlamlı. Peki tutarlı ve her safhası detaylı biçimde açıklanmış bir anlatı mı? Hayır. Çelişkiler var mı? Var. Ve nasıl ki nesnelerin ağırlık merkezleri dış kuvvetlerle geçici de olsa değiştirilebiliyor, “benlik” dediğimiz merkez de çeşitli çevresel etkilerle “manipüle” edilmeye açık. (Julian Jeynes’in öne sürdüğü “İki Odalı Zihin” [Bicameral Mind] fikrine de sıcak bakıyor. Jeynes’e göre ilk insanlar evrimsel bir yenilik olan “bilinç” meselesinin bir yan etkisi olarak kendi kendileriyle konuşmaya başladılar ve bunu da “dışsal” [zamanla tanrısal] bir ses olarak algıladılar. Halbuki bu dünyada bizden başka kimse yoktu.)

İnsanın çalkantılı bir dönemi geride bırakıp azıcık rahata erince, o stresli ve zorlayıcı zamanlarda pek de hissetmediği kimlik, kişilik krizlerini tam da o olayları geride bıraktıktan sonra yaşamasının bir hikmeti de bu olsa gerek. Evet, dış etkiler ağırlık (benlik?) merkezimizi etkileme kabiliyetine sahip ancak bu değişim sadece biz “kendilik anlatımızı” kurcalamaya başladığımızda, yani buna zaman bulduğumuzda gerçekleşiyor sanki. Bazı hikâyeleri geride bırakıyoruz ve bazı yeni hikâyeler ekliyoruz. (Bugünlerde terapinin bu kadar yoğun ilgi görmesinin bir sebebi de yeni manipülasyonlara ihtiyaç duymamızla alakalı olabilir.)

Bir başka tabirle, evet, sosyo-ekonomik koşullar hayatımızı büyük oranda belirleyen faktörlerdir, ve evet, onlar değişmeden iç dünyamızdaki sıkıntılar da değişmez çoğunlukla, lakin, eğer bir noktada içine farklı hikâyelerin sızmasına müsaade edersen, farklı bir açı yakalayabilirsin. Bu açı hayatında bir şeyleri değiştirir mi? Olabilir de, olmayabilir de. Ama denemeye değmez mi? “Hep denedin, hep yenildin. Olsun. Bir daha dene, bir daha yenil. Daha iyi yenil.” Aynı yenilginin içinde tekrar tekrar yaşamaktan iyidir belki de başka yenilgilerde yeni tatlar aramak (buraya İnci Taneleri dizisinden Yılmaz Erdoğan görseli gelecek).

Hikâye demişken ve sizi yakalamışken çok sevdiğim bir hikâyeyi anlatayım.

Rivayet odur ki Şems-i Tebrizî Konya’ya ayak bastıktan kısa süre sonra yolda Mevlana Celaleddin-i Rumî’yi görmüş ve ona şöyle bir soru sormuş: “Hangisi daha yücedir? Bâyezid-i Bistamî mi yoksa Muhammed Mustafa Hazretleri mi?” Etraftakiler “cık cık cık” etmeye başlamışken Mevlana hiç teklemeden, “Elbette Muhammed Mustafa bütün peygamberlerin ve velilerin başıdır,” cevabını yapıştırmış.

Şems-i Tebrizî “bir tık daha” ileri gitmiş ve şu soruyu sormuş: “İyi ama o Allah’a niyaz ederken ‘Biz seni layıkıyla bilemedik,’ diyor, oysa Bâyezid ‘Ben Allah’ın rengine büründüm, benim şanım ne yücedir, ben sultanlar sultanıyım,’ diye tespih ediyor.”

Bunun üzerine Mevlana, ikisi arasındaki o “bariz” farkı anlatmaya koyulmuş. Demiş ki, Bâyezid bir damla suya kanıp “idrak kabını” doldurduğu için öyle söylüyor, oysa Peygamber tükenmek bilmeyen bir susuzlukla her gün o kaynağa koşuyor, çünkü “idrak kabı” çok daha geniş.

Şimdi efendim işin teolojik kısmı beni aşar (bir de teologlar çok sıkıcı insanlar). Ol sebepten şu “idrak kabı” meselesine başka bir yerden bakmak isterim.

Past Lives’taki “aşk üçgeni” teması insanlığın en eski hikâyelerinden birisi. Bakınız taaaaaa Kabil ile Habil hikâyesine kadar uzanabiliriz. Her ne kadar kutsal kitaplarda fazla detay verilmese de, ilim erbabı üşenmemiş, Kabil’le Habil arasındaki anlaşmazlığın asıl sebebini bulmuş. Evet, “kız meselesi”. Kabil, Habil’le evlenmesi planlanan İklima’yı kendine istediği için önce itiraz ediyor, ardından birlikte Allah’a sunakta bulunuyorlar, Habil’in kurbanı kabul görüyor ve olaylar gelişiyor.

Muhtemelen meselenin ne olduğunu duyan cemaat, derinden bir “Haaaa şimdi anlaşıldı!” demiştir. Çünkü bu “aşk üçgeni” hikâyeleri betli bereketli bir toprak. İşin içinde rekabet var, tercih yapmanın getireceği sonuçlara katlanmak var, vazgeçmenin imkânı ya da imkânsızlığı var. Üstelik Âdem’in iki oğlu arasındaki hikâyede (İklima’ya görüşü sorulmuş mudur bilemiyorum ama bir yerlerde İklima’nın da Kabil’e yakın olduğunu okumuştum) hem ilahî mahkemede verilen bir karar, hem de o kararın reddi var. Böylece Kabil, kadere baş kaldırıp aşkı için ömür boyu lanetlenmeyi göze alan bir “aşk kahramanına” dönüşmesin mi? Keh, keh.

Hıristiyan âlimler daha da ileri gitmişler ve Kabil’in bu olaydan sonra karısı İklima’yla birlikte bugün Babil diye bildiğimiz şehri kurduğunu ileri sürmüşler. İlginçtir, yirminci yüzyılın başlarına kadar “şehir” kavramı, bilhassa Babil gibi kozmopolit (karışık?) yerler “her türlü melanetin işlendiği pislik yuvaları” olarak görülmüş. (Naziler de Berlin’i sevmezlerdi mesela, dejenere derlerdi.)

(Aşk üçgeni demişken, 1972 yapımı Sleuth isimli güzel bir film var, 2007 yılında tekrardan çekildi. Kadını hiç görmediğimiz, ama iki erkeğin kadın üzerinden iktidar mücadelesi verdiği, diyaloglara dayalı şahane bir performans. İlk filmde üçgenin B köşesini [genç âşık] efsane Laurence Olivier’e karşı oynayan Michael Caine, ikinci filmde A köşesini [olgun âşık] Jude Law’a karşı oynamıştı. Gurmeler ikinci filmi yerden yere vurdu ama olsun.)

Öte yandan “aşk üçgeni” meselesi seyirciyi çabucak hikâyeye bağlamanın çalışılmış, bilindik yollarından biri. Ucuz romanlarda ya da sinema-TV melodramlarında sıkça karşımıza çıkar (şu an TV’de herhangi bir diziyi açın bakın, aşk üçgenlerinden geçilmiyordur). Başkaları da var elbet: Zengin kız fakir oğlan, zengin oğlan fakir kız, düşman ailelerin birbirine âşık çocukları, intikam yemini eden inatçı kimseler, sıfırdan başlayıp kimseler ihtimal vermezken zirveye çıkan maceracılar, kölelikten özgürlüğe giden yolun yolcuları…

Bir yerde okumuştum, hemen her insan öyle veya böyle bu hayattan hakkından daha azını aldığını düşünürmüş, o yüzden de haksızlığa karşı çıkan ve nihayet hakkını söke söke alan karakterleri çok sever, onlarda kendini görürmüş. Söylemek isteyip de söyleyemedikleri hep kursağında kaldığından, bütün muarızlara karşı hakkı haykıran kişilikleri de el altından desteklermiş.

(Mağdurları ve güçsüzleri severiz evet ama eğer hikâyenin sonunda ayağa kalkıp haklarını alırlarsa. Mağdur ve güçsüz olmaya devam ederlerse, bir takım Dostoyevski karakterleri gibi, onlardan tiksinmeye başlarız. Çünkü içimizdeki zayıflığı hatırlatırlar bize. Bu arada Baby Reindeer’i seyrettiniz mi?)

Usta hikâyeciler (storytellers) bu mevzuları içgüdüsel ya da teorik olarak bildiklerinden insanları kolay yoldan, adeta kısa devre yaptırır gibi, “duygulandırdıkları” bu türlü kalıplara sık başvururlar. Hayat tecrübesi kısıtlı kimseler için bu duygulanımlar (duygu demeye dilim varmadı) çok büyük bir hakikatin keşfi gibi görünebilir. Ama neyse ki bazı durumlarda “idrak kabı” genişler ve bir zamanlar bizi heyecanlandıran, tüylerimizi diken diken eden, ekrana bakıp “Yürü be!” dedirten hikâyeler, olaylar, zamanla tesirini kaybedebilir.

İşbu sebeple “popüler kültür” ürünlerine burun kıvıran zevat, bir iş ne kadar çok insanı efsunlamışsa o kadar “sığdır” gibi bir düstur edinmişler. Dalgalı engin denizlerde tek tük gemiler görürsünüz ama sığ limanlar gemilerle doludur. Neticede “asgari müşterek” sözündeki ortaklıklar “asgari”dir. “Yüksek kültür” denen şeyin her daim kendini yetiştirmiş, bu işlerin ilmine vakıf, hayat tecrübesi yerinde bir grup elitin uhdesinde görülmesinin de sebebi bu zannedersem. Sanat filmlerinin gişede çakılması, bir gurur vesilesi. “Siz anlamazsınız zaten!” denmiş pis kokan, kaba saba, biraz da kalın kafalı halka. “Bu, sizin bildiğiniz hikâyelere benzemez!” (Tamam çok burnu büyük, çekilmez kimseler ama haklı oldukları yerler de var şimdi. Sezar’ın hakkı Sezar’a.)

Araya gireyim: Past Lives’ı kıymetli kılan (bir eleştirmen, ilk filmini çeken yönetmenin kahramanları tam anlamıyla karaktere dönüştüremediğini ve “müsvedde” kâğıdında unuttuğunu söylemiş) bence filmin çok bilindik ve basit bir hikâyeyi anlatırken Arthur’un tavrıyla birden derinleşmesi, alışıldık “rekabet” temasından çıkıp “hikâyelerin anlamı” üzerine düşünmeye sevk etmesi.

Konuya (hangisine?) dönersek: “Duygusal” insanlar da bana biraz “idrak kabı” dar(almış) kimseler gibi gelir, ne yalan söyleyeyim. Hep basit açıklamalarla yetinip “başlarına gelen hayatı” iki boyutlu görmeyi yeğlerler. Çabuk öfkelenir, çabuk soğurlar. Anlık tepki verip sonra birden unuturlar. Manipüle edilmeye açıktırlar. Lovebombing (sevgi bombardımanı?) görünce dayanamazlar, çoğunlukla değersiz hissettirildikleri için değer gördüklerini düşündükleri yere “düşerler”. Mesela medya ve kutuplaştırıcı siyasilerin hamasi gündemlerine, ilgi çekmek için kullandıkları, damara basan açıklamalarına çabucak kanarlar. (Buradan yola çıkıp “seri katil” denen soğukkanlı vahşilere ancak duygusallığı aşmış, sofistike toplumlarda rastlanabileceğine dair tezler üretmeyin sakın.)

Tabi insanın başına gelenleri “idrak” etmesi, duygusal tepki vermemesi için tek başına yeterli değil. Her insanın unutamadığı, bookmark’ladığı bazı hikâyeler, kalıplar mevcut. Bunların bir kısmına travma diyorlar. Bir kısmı bilinçaltına işlenmiş ve çözüm bekleyen problemler. Bir kısmı sadece o hissi sevdiğimizden orada. Evde bir türlü atmaya kıyamadığımız o eşya(lar) gibi.

Peki, “büyümek” o duygulanımların son bulması mıdır? Acaba bu yüzden mi hikâyeleştiriyoruz yaşadıklarımızı? Belki bir yerden duymuşumdur ama hikâyeler bana doğadaki besinlerin konserveleştirilmesini, turşu kaplarında kurulmasını, koca koca kazanlarda domateslerin salçaya dönüştürülüp yaz-kış tüketime elverişli kılınmasını hatırlatıyor. Orijinali değil ama o orijinalin tadını veren yeni bir tür. Zaten gerçeği, hakikati, yaşanmışı olduğu gibi muhafaza etmek imkânsız. Elimizde bu var. Kısa ve öz. Condensed (yoğunlaştırılmış?).

İşte “kendi benliğimiz” de, rahmetli Daniel Dennett’e göre, böyle bir turşucu dükkânı. Kendimize anlatıp durduğumuz bir hikâye. Zamanla o hikâye bir yere gitmiyor ama farklı yönlerini keşfediyorsunuz. Başka hikâyelerle bir araya gelince çok daha farklı bir dünyanın kapılarını aralayabildiğini fark ediyorsunuz. Ol sebepten, insanların kendi hikâyelerini tekrar tekrar anlatması kadar güzel bir şey yok. Bu imkândan mahrum bırakılanlar, hikâyelerinin iptidaî bir hâline mahkum ediliyorlar çünkü. Tabi bir çift de dinleyecek kulak lazım. Onu nereden buluruz bilmiyorum.

FETRET

İmam Ali bir yaz akşamı camide namaz kıldırırken inancı onu terk etti. Tuhaf ama zerre kadar acı duymadı, bilakis kuş gibi hafiflemişti. O esnada duymak isteyip de duyamadığı bir hayal kırıklığı ile gözlerini kapadı. Başına geleni tam manasıyla idrak edebilmek istiyordu. O beklerken arkadaki cemaat öksürük, aksırık ve derin nefeslerle foşurdamaya başlamıştı. Silkelendi. Açılan gözleri secdeye yöneldiğinde gök mavisi çinilerle süslü mihrabın orta yerinde şikayetsiz uzanan bembeyaz bir kediye rastlayacaktı. Göğsünde bir sızı hissetti. Diş ağrısı gibiydi. Hayvanın şişmanca göbeğine dokunmak arzusu duydu birden ve rükûa yöneldi. “Azîm Allah noksanlıklardan münezzehtir.”

Çabucak doğruldu. “Allah, kendisine şükredenleri duyar.” Tam secdeye kapanıp kucaklayacaktı ki, kedi o gürbüz hâlinden beklenmeyecek bir çeviklikle sıçrayıp köşeye sıkışmaktan kurtuldu. Başı, elleri ve ayakları aynı hizaya gelmiş, mırıl mırıl mırıldanan cemaatin arasından zarif bir dansı taklit eder gibi sıyrılıp kayboldu. Namazın bitiminde sağ ve sol yanındaki meleklere şaşkın şaşkın selam verdikten hemen sonra İmam Ali arkasına döndü ama bir iz yoktu. Kalktı ve cılız bedenine bol gelen sırmalı cübbeyi kenara bırakıp kapıya seğirtti. Ona yönelen anlamsız bakışlara, hele Müezzin Hasan’ın hasmane kaş göz hareketlerine aldırmadan kendini avluya, akşamın alacakaranlığına attı.

Sonraki altı gün camiye ayak basmayacaktı.

Ertesi sabah Hasan, imama bir türlü ulaşamadığını haber vermek için süklüm püklüm müftülüğe gitti. Makam odasına açılan kapının tam karşısında, özel kalem müdürünün ona işaret ettiği sandalyede, bir çay bile ikram edilmeden iki saate yakın bekledi. Nihayet bir yandan kapıyı açıp bir yandan da kahverengi ceketini sırtına geçirmeye çalışan müftüyü görünce ok gibi ayağa fırladı. Makam aracına kadar aksak ayağıyla ona eşlik edip derdini yarım yarım ve devrik cümlelerle anlattı.

“Sen şimdilik çok ses etme,” diye karşılık verdi Müftü Ragıp görkemli gövdesini büküp arabanın arka koltuğuna yerleşirken, “cemaatten soran olursa ailevi bir meselesi var halledince geri dönecek dersin.”

Hasan’ın yüzü düştü. Yolu uzata uzata, dükkânın önünde aylaklık eden esnafa selam vere vere camiye dönerken kafasının içinde İmam Ali’yle kavga ediyordu. O bu camiye geldi geleli, huzuru kalmamıştı. Ne dediğini anlayabiliyor, ne söylediğini dinletebiliyordu. İçine kapanıklığı, kimseye yüz vermeyen kibirli hâli tavrı yetmezmiş gibi, bu toy imam namaz kıldırmak dışında caminin hiçbir işiyle de ilgilenmiyordu. Bütün yük Hasan’ın üzerindeydi. Ne zaman bu sebepten evdeki sorumluluklarını aksatsa üstüne bir de karısından papara yerdi. “Adam olup da iki çift laf edemediğinden oluyor bunlar hep!”

Şimdi de hiçbir şey demeden çekip gitti işte!

İlahiyat fakültesinden mezun olduktan sonra kendini baba evindeki odasına kapatan, ibadet ve tefekkürden başka hiçbir şeye gönül düşürmeyen Ali, aile dostları Müftü Ragıp’ın kadirşinaslık etmesiyle ve babasının da zoruyla bu camiye imam olarak atanmıştı. Üç yaz önceydi.

Onu görenler, gençlere has koyu bir takvaya sımsıkı sarıldığını hemen fark ederdi. Ufak tefek, çelimsiz ama güzel yüzlü, yaşına göre epey olgun karakterliydi. Hemen her gününü oruçlu geçiriyor, namaz aralarında caminin serin bir köşesinde huşu içinde Kuran okuyor, çok az ve lüzumlu konuşuyordu. Ona tahsis edilen, cami avlusuna bitişik, tek göz odalı evde, kitaplarından başka bir eşyası yoktu neredeyse. Tek eğlencesi, cami avlusuna yahut evin arkasındaki boşluğa çıkıp güvercinlere, sokak kedilerine ve başıboş köpeklere su ve yiyecek vermekti.

İnsan içine çıkmaya pek alışkın değildi ve kimsede pek muhabbet uyandıramamıştı ama cemaati ona hürmet ediyordu. Bunda görünür faziletlerinin yanı sıra gizemli, nüfuz etmesi güç tabiatının da etkisi büyüktü tabii.

Vazifedeki ilk yılının sonlarına doğru mahallelinin sevip saydığı isimlerden Fırıncı Hamit, bu genç imamı gözüne kestirmiş, küçük kızını onunla evlendireceğine dair etrafa dedikodular yaymaya başlamıştı. Ne kadar çok söz olursa, bu meselenin gerçekleşme ihtimalinin de o kadar kuvvetleneceğini hesaplıyordu. Nagehan henüz on sekizindeydi. Öğle ve ikindi namazlarında camiye gitmeye, babası, Ali’yle avluda ayaküstü laflamaya yol ararken utana sıkıla yanlarında beklemeye başlamıştı. Bu emrivaki randevular için annesi ona yeni elbiseler bile almıştı.

Önceleri, bu pervasız ilgiyi görmezden geldi Ali. Hamit’in mütecaviz davetlerine karşı koymayı başardı. Hoşnutsuzluğunu belli etmeden insanları dinlemeyi yahut karşılaşmak istemediğinde yolunu değiştirmeyi öğrendi. Zamanla ama, hem annesinin tazyiki, hem de mahalleye ve mahalledeki hayata ısınmaya başlaması fikrinin yumuşamasında etkili olacaktı. Allah’ın rızasına uygun bir yuva kurma hevesi yüreğinde filizleniyordu. Bazen o yuvada günlük ev işlerinden azade olup bütün vaktini kitaplarına adamayı hayal ediyordu.

Gelgelelim, bu hayallerin hiçbir yerinde Nagehan yoktu. Genç kızın erkeksi suratı, yüzünün yarısını kapatan şişe camı gibi gözlükleri ve incecik değnek gibi vücudu – Allah affetsin – hiç de çekici gelmiyordu imama.

Oysa Fâtıma öyle miydi?

Sakinleri ekseriyetle dinine devletine bağlı bu ufak ve tekdüze mahallede yaşlı kadınların eli ayağı, genç kızların örnek aldığı ablalarıydı. Nerede bir hayır hasenat işi varsa Fâtıma bir biçimde ucundan tutar, çoğu zaman da kendisi işin başında olurdu. Okuma yazma bilmeyen kadınlara okuma yazma, iş güç sahibi olmak isteyenlere iş güç, kısmet arayanlara kısmet. İki çocuğuyla dedesinden kalma üç evin birinde oturuyor, diğer ikisinin kirası yanında şehit karısı olduğu için devletin bağladığı maaşla geçiniyordu.

Son baharla birlikte Ramazan başlayacaktı. Öncesinde caminin kadınlar kısmındaki eksikleri haber vermek için bir öğle vakti İmam Ali’yi avluda yakaladı. Kıvrımlı geniş gövdesini kapatan, bol, zeytin yeşili bir elbise vardı üzerinde. Siyah kıvırcık saçları Ali’ye çocukluğunun geçtiği evin balkonundaki sarmaşıkları hatırlatmıştı. Bir öğretmen gibi tane tane ve vurgulu konuşuyordu. Hayli ciddiydi, yüzünde tek bir yılışık kas hareketi yoktu. Yaşayarak öğrenmişti erkeklere kapıyı aralık bırakmanın ne gibi felaketlere yol açacağını.

O karşılaşmadan Ali’ye kalan tek şey, Fâtıma’nın sürmeli badem gözleri oldu. Ne dediğini, ondan hangi taleplerde bulunduğunu hatırlamıyordu hiç. Bu sebeple Ramazan başladıktan birkaç gün sonra, Fâtıma ona yine avluda yaklaşmış ve bu kez bir abla gibi tatlı tatlı azarlar tonda konuşmuş, eline de yapılacakları numarayla listelediği bir kâğıt parçası tutuşturmuştu. Tutumlu kadındı Fâtıma. Kâğıdın arka yüzünde muhtemelen çocuklarından birinin boyalı kalemle yaptığı bir ağaç resmi vardı. Ve arkası boyalı, önü yazılı o sayfa, İmam Ali’nin babaannesinden kalma Kuran’ın içinde kendine şerefli bir yer edindi.

Sonraki günlerde, haftalarda ve aylarda Fâtıma ile yolları pek çok kez kesişti Ali’nin. Ama hayat acemiliği yüzünden bir türlü aradığı cesareti bulamıyor, bir insanın gönlüne nasıl hitap edilir hiç bilmiyordu. Araya birini sokmak fikriyse zül geliyordu.

Bu arada Fırıncı Hamit baktı ki imam efendi tahşidattan anlamıyor, doğrudan onu kenara çekip muradını yüzüne okumaya karar verdi. Başta tereddüt etse de azıcık bastırınca kırılır diye umuyordu fakat Ali’nin cevabı tavizsiz ve biraz da yaşına hürmetten uzaktı. O öfkeyle geminden kurtulup mahalleliye imamla Fâtıma arasında söylemeye dilinin varmadığı bir alışveriş olduğunu anlatmaya başladı. Onları kaç kez avluda iki âşık gibi konuşurken görmüştü güya. Daha da ileri gidecek, Çırak Mustafa’nın Ali’yi dul kadının evinden çıkarken yakaladığını da söyleyecekti. Harçlığından olmak istemeyen çırak da, fırıncı dükkânına gelip bu hikâyeleri dinleyenlere iştahla kafa sallayacaktı.

İmam Ali’nin o gizemli hâlinin zayıf karnı da burasıydı. Ahali bir yandan ona iffetsizliği konduramıyor ve Fırıncı Hamit’in, kızını evlendiremediği için bu yalanlara başvurduğunu anlıyor, ama bir yandan da içten içe bir faninin bu kadar düzgün, dünyadan bu kadar uzak, adeta melek gibi hazsız, hevessiz olamayacağını düşünüp illa ki karıştırdığı bir haltlar vardır diye yol buluyordu kendince. Fâtıma ise zaten duldu.

Bütün bunlar olurken Müezzin Hasan’ın “İmam efendi, ben bilemem hangisi doğru hangisi yanlış amma hutbeye çıkıp kırk yeminle inkâr etmezsen, dedikodular müftünün kulağına gider ha, benden söylemesi,” deyişi Ali’nin onun hakkındaki görüşlerini bir kez daha teyit edecekti.

Hasan’ın kaba saba tavırlarını, camiye gelenlere müstehcen fıkralar anlatışını, her fırsatta onu müftüye ispiyonlamasını, cemaatin bilhassa yaşlılarıyla akçeli işlere girişmesini, “İmam efendi memleketten bal getirttik ister misin sen de bir kavanoz?”, bu yaşına geldiği hâlde Kuran’ın son on suresi dışında hiç ezberi olmayışını açıkça sevmiyordu. Allah’ın diniyle, Allah’ın eviyle onun bu hâllerini bağdaştıramıyordu. Bu hor görme zamanla onun karsamba göbekli bedenine, sigara ve çaydan sararmış dişlerine, kalın derisine sinmiş ter kokusuna karşı derin bir öfkeye dönüştü.

Hasan onu ne zaman Ramazan’da iftar için evine davet etse, İmam Ali bir bahane bulup kaçardı. Farkında değildi ama bu durum her defasında Hasan’ın çok ağrına gidiyordu.

Nihayet beklenen olacak, dedikodular, belli ki müezzinin de boşboğazlığıyla, Müftü Ragıp’ın kulağına gidecekti. O da bir Cuma namazında bizzat camiye gelip el emeği göz nuru yüz elli senelik minbere çıkacak ve Ayşe Validemize atılan iftirayı hatırlatarak “İmam efendinin kıymetini bilin,” çağrısı yapacaktı.

İmam Ali ferahlamıştı ama biraz düşününce kafası daha da karıştı. Şimdi bu durumda Fâtıma ile evlenirse, Fırıncı Hamit bunları yakaladığı için mecburen nikah kıydığını düşüneceklerdi. Ya evlenmezse? Kendini epeydir alıştırdığı bu fikirden cayıp bağrına taş basabilir miydi?

O kendi içinde dertlenip ne yapacağını düşünürken ve bütün bunlardan muhatabının haberi bile yokken, Fâtıma mahalleden temelli taşınacaktı.

İşte zavallı İmam Ali, altı günlük fetret yolculuğunda, bir yandan camide elinden kaçırdığı o kar beyazı kediyi arıyor, bir yandan da iman tahtasının ardındaki kasvetli boşluğun acısını her adımda duyarak, bu yaşananların yeni bir muhasebesini yapıyor, başına gelen belanın izlerini bulmaya çalışıyordu.

İlk gece yaşadığı semtin eğri büğrü ve dar kaldırımlarını, asfaltları yamalı ve yer yer çukurlu yollarını, cüsseli apartmanların arasına serpiştirilmiş iki adımlık parklarını dolaştı. Leş gibi kokan çöp tenekelerini ve yeni park etmiş, motoru hâlâ sıcak arabaların altlarını yokladı ama eline bir şey geçmedi. Bu serkeş kediler şehrinde, başıboş, keyfinin kahyası bir kediyi aramak bedenine ağır gelince bulduğu bir banka uzanıp kestiriyor, sonra kalkıp yola devam ediyordu.

Ezan okunup vakti gelince namazları yolda bulduğu ilk camide pişmanlıktan kıvranan bir suçlu gibi kılıyordu. El gibi yanaşıyordu cemaate. Sığıntıydı. Elini sol yanındaki kaburgalarına götürüp yokluyordu arada. Allah’a dua etmeye yüzü yoktu. Demek ki Âdem babamız o yasak meyveyi yiyip birden anadan üryan kalınca böyle hissetmişti, diye düşünüyordu. Secdeye vardığında, “Allah’ım biz kendimize zulmettik, hata ettik, eğer sen de bizi bağışlamazsan, ziyan oluruz,” diyordu. Namaz biter bitmez de kimseyle muhatap olmadan uzaklaşıyordu oradan.

Sonraki iki gün başka semtlere düşürdü yolunu. Yaz sıcağı bunaltıcıydı. İnsanların yüzlerinde hoşnutsuzluk ve öfke vardı. Şehir çığırından çıkmış gibi göründü gözüne. Belki de yüreğimdeki sıkıntıya ortak arıyorum, diye geçirdi içinden sonra. Hava kararınca sokak lambalarının, bir ırmak gibi akıp giden trafiğin, üst üste yan yana tıkış tıkış evlerin ışıkları gözlerini yakıyordu. Bazen iki üç kelimeyle evsizlere yârenlik ediyor, bazen bekçiler uykusunu bölüyor, bazen de sokaktaki hayvanlarla oyunlar oynuyordu.

Acaba sokaktaki diğer kediler de başkalarının onları terk eden imanları mıydı?

Hayatında ilk kez ne yaptığını bilmiyordu. Amaçsız kalmıştı. Müminlerin asırlardır gidip geldiği, başı sonu, ritüelleri belli bir hac yolculuğu değildi bu. Bir dedektif gibi ipuçlarını da takip etmiyordu. Seyyahların, tüccarların ve turistlerin endişeyle koyun koyuna yatan seyahat neşesinden de nasibi yoktu. Gitmek zorunda olduğu için yoldaydı. Kediyi bulunca ne yapacağını da bilmiyordu üstelik. Bağrına basıp göğsündeki boşluğa sihirli bir biçimde girmesini mi bekleyecekti?

Dördüncü günün ikindi vaktinde metruk bir apartmanın karşısındaki banka oturmuş az evvel el arabasından satın aldığı ekmek arası köfteyi yiyecekken mahallenin delikanlıları yanına geldi. Üç kişiydiler. İncecik bedenlerini hırpanî kıyafetlerine rağmen gururla taşır gibi yürüyorlardı. İçlerinden biri gelip yanına oturdu. O sırada Ali elindeki ekmeği paylaşmak ister gibi ona uzattı. Güldü çocuk. Arkadaşlarına baktı oturduğu yerden.

Birazdan bu ergen tayfasının sert kemikli tekmelerini sırtına, başına ve bacaklarına yerken çocukluğunun sokak aralarında, okulun teneffüs saatlerinde yahut babasının elinden yediği dayakları hatırlayacaktı. Zihni unutmuştu çoktan ama bedeni acıyı hemen tanıdı.

Zoruna gitmemişti. Hatta doğduğuna bin pişman dolaştığı için başına geleni hak ettiğini bile düşünüyordu. Sanki uzunca süren bir tecritten sonra ilk kez insan içine karışıyordu. Yaşadığını hissetmişti. Düşten ve düşünceden ibaret değil, etten ve kemiktendi. Oğlanlardan biri ayağını göğsündeki boşluğa denk getirince istemsizce böğürecekti. O esnada olan biteni uzaktan seyreden bir başka delikanlı seslendi: “Cebrail, aynasızlar geliyor!”

Kaçmadan evvel ceplerini boşaltmayı ihmal etmediler tabii.

Fâtıma’nın gidişiyle İmam Ali’nin evlilik meselesi rafa kalkmıştı. O da kendini oyalamak için caminin bahçesini elden geçirmeye karar verdi. Fiziksel işlere pek yatkın değildi gerçi. Yıllardır ilk kez eli kanıyor, tırnağı kırılıyor, cılız kolları ve çıtkırıldım bilekleri ağır şeyler taşıyordu. Bu vesileyle çevredeki esnafla az da olsa günlük muhabbeti oldu. Kendini daha bir evinde hissetti. Bahçe güzelleştikçe de çocuk gibi mutlu oluyordu. Gülle lale dışında, begonya, akşam sefası ve ortanca da dikmişti toprağa. Mis gibi kokuyorlardı.

Yine bir öğlen vakti bahçe işleriyle uğraşırken Fâtıma’yı görecekti. Göz göze geldiler. Başı örtülüydü artık. Uzun kaba bir etek giymiş, üstüne mavi bir ceket almıştı. O an bütün bu bahçeyi ona ikram etmek geçti içinden ama yalnızca kafasını eğdi. Elleriyle toprağı eşelemeye başladı. Dayanamayıp tekrar ayaklandığında Fâtıma yoktu.

Bu karşılaşmadan iki gün sonra Müezzin Hasan bir haberle geldi. Karısı, Fâtıma’yla ahbapmış, eğer imam efendi de arzu ederse bir akşam hep birlikte evlerinde oturup çay içmek münasip olurmuş. Bu müjdeli haber Ali’nin yüzünde güller açtıracağı yerde içinde bir sıkıntıya yol açtı. Gönlüne kalsa bir an evvel Fâtıma’ya koşmak isterdi fakat Hasan’ın meseleyi diline dolayıp pis pis sırıtarak ve de lüzumsuzca uzatarak ona açması kafasını kurcalıyordu.

Düşünmek için vakit istedi. Evde, sıkıntıdan oturamıyordu. Yatağıyla kitaplığı arasında volta atmaya başladı. El yordamıyla kurduğu korunaklı bu hayat içinde az da olsa taviz vermekten ödü kopuyordu. Değmez miydi Fâtıma için? Değerdi elbet ama… İş ciddiye binmişti ve ilk kez Fâtıma’nın iki çocuğu olduğu gözünün önüne geldi. Onlarla geçinebilecek miydi? Onu sayıp sevecekler miydi? Fâtıma gün görmüş bir kadındı en nihayetinde, onu mutlu edebilir miydi? İster istemez kıyaslamaz mıydı? Bu işe Hasan’ın vesile olmasına katlanabilir miydi?

Kısa sürede zihni darmadağın oldu. Kitaplıktan babaannesinin Kuran’ını aldı. İçinden düşen kâğıdı tekrar eski yerine koydu. İçi acıyordu. Sonra rastgele bir sayfa açtı ve gözüne ilk çarpan ayeti okudu: “Ey inananlar! Sabrederek ve namaz kılarak Allah’tan yardım dileyin. Kuşkusuz, Allah sabredenlerle beraberdir.”

Birkaç saat sonra, fazla da yüz göz olmamaya çalışarak Hasan’a cevabını verince rahatlamıştı. Bahçesine, kitaplarına, cemaatten pek az kimsenin anlayabildiği vaaz ve hutbelerine dönebilirdi artık. Bahçe işleri dünyaya bir meyildi onun için ama belli ki onu yaratan başka bir maksatla yaratmıştı. Zayıflık gösterdiği için kalbine kızıyordu şimdi. Eğer aşk ateşi yandıysa içinde bil ki onun kıvılcımı maşukun kalbinden senin kalbine sıçramıştır, diyen Hazreti Pîr’e kızıyordu. Çabasız güzelliğinden, nakış işi gibi iyiliğinden ötürü Fâtıma’ya kızıyordu.

Arayışının ve bulamayışının beşinci gününde İmam Ali beş parasızdı. Hayrat çeşmelerinden su içip çöpte bulduğu kuru ekmek ve yemek artıklarıyla karnını doyuruyordu. Namaz kılmak için herhangi bir camiye girdiğinde cemaattekiler yüzlerini ekşitiyordu. Kirden sertleşmeye başlamış elbiseleri leş gibiydi. O da kendinden iğrenmeye başlamıştı. Medet aradığında önce Eyüp Aleyhisselamı aklına getiriyor, sonra da “Ama o imanı tarafından terk edilmedi,” deyip talihine ağlıyordu.

Altıncı günde yolu kalabalık bir semte düştü. İki yanı cam vitrinlerle donanmış ve her tarafı betonla kaplanmış genişçe bir sokakta binlerce insan sel gibi akıyordu. Kimi aceleci, kimi paytak, kimi neşeli, kimi kayık, kimi sinirden dişlerini gıcırdatıyor, kimi telefonda bağıra çağıra laf anlatıyor, kimi salına salına kendini beğenmiş bir edayla, kimi sarhoş gibi yalpalaya yalpalaya ama hepsi de bir yere yetişiyor gibiydi. Üstüne üstüne yürüyen yayalara çarpmamak için azami gayret gösteriyordu. Bu hipnoz edici kalabalık içinde hiçbir kıymetinin bulunmadığını, adeta görünmezlikle malul olduğunu biliyordu.

Birden camisinin ve mahallesinin sükûnetini özledi.

Gece olunca semtin dar ve kıvrımlı sokaklarında uyku diye bir şey olmadığını fark etti. Kendini bildi bileli iğrenerek ve kınayarak şahitlik ettiği sefahat ve günah miktarı burada birkaç dakikada boca ediliyordu. Hayatın içinde kavrayamadığı ve kavrayamadığı için de üzerini çizip attığı, yok saydığı ne çok şey vardı. Zihni uyuşmuştu. Hayret edemiyordu artık. Tepki göstermek, onlar adına Allah’tan özür dilemek, hatta daha ileri gidip bağışlanma dilenmek istiyordu, ama göğsündeki boşluğu, imanının onu bırakıp gidişini hatırlayıp mahcup bir biçimde ve acıyla başını yere eğiyordu.

Hiç inanmayan birisi birden imana gelebilirdi, o ihtimal hâlâ duruyordu orada bir yerde ama kendisi ne olacaktı? İnancı ona geri dönecek miydi? Dönebilir miydi? Ne olmuştu da bu insanların değil de onun başına gelmişti bu tarifi imkânsız hadise?

O anlam veremediği hayatın içinde ruh gibi saatlerce dolaştıktan sonra bir sokak arasındaki basamakların üstüne oturup gözyaşlarına boğuldu. Yorgunluktan iflahı kesilince de oraya sızıp kaldı.

Gözlerini açtığında hava iyiden iyiye aydınlık ve sokak yine kalabalıktı. Dönmeliydi artık, taşıyabileceği bir yük değildi bu. Pes etmişti. Yokuş aşağı tramvay raylarını takip ederek sahile yürüdü. Vapura binmek için gözüne kestirdiği bir adamdan ricacı oldu. Terslenince bir başkasına açtı elini. Orada da umduğunu bulamadı. Ancak üç sonraki vapurun yolcuları arasından bir genç kız ona yardım edecekti.

Eve vardığında üzerindeki her şeyi çıkarıp bir poşete doldurdu. Müsait bir zamanda yakmaktı niyeti. Banyo yapıp haddinden fazla uzamış sakallarını tıraş ettikten sonra ana kucağına koşar gibi camiye gidecekti. Kuşluk vaktiydi. Onu neyin beklediğinden endişe etmeye mecali kalmamıştı. Müezzin Hasan onu görünce tıslayarak güldü. “Müftü Bey seni bekliyor imam efendi,” diye karşıladı onu, “görür görmez bana yolla, dedi.”

Bîçare düştü müftülüğün yoluna. Ne diyecekti? Hakikati söyleyecek miydi? Dili döner miydi?

Az bekledikten sonra mahcup ve kafası da karışık bir hâlde makam odasına girdi. Müftü Ragıp telefondaydı. “Tabii efendim, bu iyiliğinizi asla unutmam! En kısa zamanda da ziyarete gelirim. Sağ olun, var olun!” Görüşme bitiminde kalktı ve Ali’yi şefkatle kucakladı. Şaşırtmıştı onu. “İyisin değil mi? Kendine geldin mi?” Kuşkulu gözlerle müftüye bakıyordu Ali.

Tek kişilik koltuklara karşılıklı oturdular. Az sonra dumanı üstünde iki çay geldi. O an içinin üşüdüğünü hissetti. Ragıp düğüne gider gibi süslenmişti. Neşeliydi. Dirseklerini koltuğun kolçaklarına yerleştirmiş, iri parmaklarını göbeğinin ortasında kenetlemişti. “Anlat bakalım evladım, neler yaşadın?”

Söz ona düşünce oturduğu koltukta toparlandı Ali. Çayından bir yudum aldı. “Günlerdir sokaktaydım,” dedi fısıldar gibi. Boğazını temizleyip tekrar başladı. “Günlerdir… Nasıl desem? Delirdiğimi düşünmezseniz eğer… Açık konuşayım mı, efendim?” Yine babacan bir edayla başını salladı müftü.

İmam Ali inancının onu terk ettiğini, mihrapta karşısına çıkan beyaz kediyi aradığını, ararken bunca zamandır yaşadığı şehrin hiç ayak basmadığı yerlerine gittiğini, nasıl büyük bir utanç içinde olduğunu tane tane anlattı. “Meğer dünya çok büyükmüş, içinde bir yığın insan varmış, meğer içlerinde en aşağılığı, en kıymetsizi, en güvenilmezi benmişim, meğer Allah’a inanmayı en hak etmeyeni benmişim.”

Hıçkırıklar sesini kıstı bir süre. Müftü Ragıp masasının üstünde duran kolonya şişesini alıp ona uzattı.

“Talebeyken, efendim,” diye devam etti İmam Ali, “sanki Allah’la aramızda incecik bir perde var zannederdim. Hani aralansa birden, Allah’ı görebilirim. Hâlâ biliyorum ki orada. O perdenin ardında, berisinde, o perdenin kendisinde… Beni duyuyor, görüyor, her an beni yoktan var ediyor ama benim ona iman etmemi, varlığımı varlığına katmamı — hâşâ — istemiyor sanki. O sonsuz Cennetin kapısı alay edilerek yüzüme çarpılmış gibi, efendim, çaresizlikten bunaldım.”

Tekrar gözyaşlarına boğuldu. Bu kez elleriyle yüzünü kapadı.

Müftü Ragıp muhatabı sakinleşinceye kadar bir şey demeden bekledi. Sonra da kalkıp meşe ağacından yapılma masasının en alt çekmecesini açtı ve Ali’yi yanına çağırdı. Dokunsalar dağılacak gibi yürüyordu. Enine boyuna geniş bölmeyi ve içindeki iki küçük misafiri görünce gözleri fal taşı gibi açılacaktı.

Baktı, baktı, bir daha baktı. Çekmecenin içindeki kum yatağında iki kedi şikayetlenmeden yan yana uzanıyordu. Biri bembeyaz, diğeri melezdi. Belli ki müftü zaman zaman burayı açıp hayvancıkları eliyle besliyordu. Hatta belki mesai sonraları onları serbest bırakıp sabaha kadar odada avare dolaşmalarına müsaade ediyordu. Ama ne işleri vardı burada? Biri, günlerdir aradığı ve safça onu bırakıp giden imanı olduğunu düşündüğü kediydi ama diğeri neyin nesiydi? Müftüyü de mi inancı terk etmişti?

Kafası bu sorularla boğuşurken Ragıp elini Ali’nin omuzuna koydu. “Kader!” dedi kısık sesle, “Belki de bir şeye hakkıyla kavuşmak için önce onu kaybetmek gerekli,” diye ekledi.

Ali yere çömelip kedisini sevmeye başladı. Onu bulmuştu fakat bu durum yaşadığı karmaşaya bir çare değildi.

“Bu dediğinize inanıyor musunuz gerçekten?” diye sordu Ali heyecanla. Umuda hasretti. Müftü Ragıp dudaklarını kısıp kaşlarını kaldırarak karşılık verdi. “Kim bilir?” diye mırıldandı.

İmam Ali kediyi kucaklayıp kapıya yöneldi. Müftü durması için el etti. Söyleyeceği son bir şey vardı. “Diyanet bana terfi yazmış. Yakında gidiyorum. Yerime gönderecekleri kişiye tembihlerim sana göz kulak olur. Sıkma canını, sen işine bak kâfi.”

SON

(Yabancıları sevmeyişimizin sebebi, isimlerini öğrenmenin zaman alması olabilir mi?)

Kitab-ı Mukaddes’in Tanrısı Kitab-ı Mukaddes’in Âdem’ine bir yardımcı çıkar mı aralarından acaba diye bütün hayvanları çağırıyor ve Âdem’den onlara isim vermesini istiyor (sonra Âdem uykudayken kaburga kemiğinden Havva’yı yaratacak, keh keh). Kuran’ın Allah’ı, Kuran’ın Âdem’ine bütün her şeyin ismini öğretiyor ve böylece melekler karşısında ona üstünlük sağlıyor. (Şeytan yer mi bu numarayı?) Öte yandan şöyle bir etrafınıza bakınca hemen her şeyin ismi yapıldıkları malzemeye ya da görünüşlerine göre uydurulmuş gibi. Âdem mesela, İbranice “topraktan gelen” anlamında. Allah kelamı değil belki ama Yüzyıllık Yalnızlık’ta Macondo halkı bir aralık unutma vebasına yakalanıyor da kahramanımız José Arcadio Buendía şeylerin isimlerini etiketlerle üzerlerine yapıştırıyor. Her ne kadar gözümüzle görsek de, isim vermeden onları bilemezmişiz gibi.

Freud’a göre “iyileşmenin” yegâne koşulu yaşadıklarını, hissettiklerini, düşündüklerini korkusuzca kelimelere dökebilmek. Böylece bilinçdışından bilince geçilecek de, “jeton” düşecek. Sebebini bilmediğimiz kaygılarmış bizi bu hayatta “mutsuz” eden çünkü. Öte yandan hemen her kültürde farklı biçimlerde kendini gösteren sansürün en büyük amacı, kelimelerin anlamları üzerindeki otoriteyi koruyabilmek. Kimin otoritesi? Kimin gücü yetiyorsa elbette. Ulusal mitlerin, tabuların toplumu hasta etmesi de bundanmış. Dile dökülemeyen kaygı, öfke, hatta belki arzu nesiller arası bir ayrık otu bir başka deyişle. Bütün bahçeyi (yüzölçümünü) kaplıyor. “Yeni nesil çok bozdu” şikayetlerinin üstünü azıcık kazısanız, kelimelere verilen yeni anlamlardan ya da kelimelerin eski anlamlara artık pek de uğramamaya başlamasından duyulan hoşnutsuzluk çıkar karşınıza. Kelimeler konfor alanımızdır. Hem zaten “anlaşamamak,” malumunuz, ortak anlamları yitirmekle başlar. Ortaklık azaldıkça, konuşarak değil ritüeller ve gösterilerle anlaşmaya çalışırız.

İngilizcede peygamber anlamına gelen “prophet” kelimesi Yunanca şu iki sözün birleşiminden oluşmuş: pro (önce) ve phesein (söylemek). Yani olacakları önceden söyleyen. Zaten “prophet” aynı zamanda kâhin demek. Kimi antropologlar eski kültürlerdeki kâhinlerin bir çeşit “istihbaratçı” gibi bilgi ağlarının ortasında durduklarını, bu sebeple geleceğe dair isabetli tahminlerde bulunduklarını iddia ediyorlar. Ve biz, Homo Sapiens denen tür, kâhinlere deliler gibi ihtiyaç duymuşuz çağlar boyunca (kitap olan Homo Sapiens’in yazarına da bugün kâhin gözüyle bakmamız bununla ilgili sanırım). Hatta tarihçi Marshall Hodgson’a göre Mezopotamya dinleri olarak adlandırılan Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam’ın birbirine yakın bölgelerde, nispeten yakın zamanlarda ortaya çıkması, tarım toplumuna geçişten sonraki aşama ve bu aşamada meydana gelen dönüşümler insanları “tedirgin ettiği” için peygamberlere sıkı sıkıya bağlanmışlar. (Kitabını okuyalı hayli oldu, buna benzer şeyler söylüyordu diye aklımda kalmış, yanlışsa çıkın yanlış deyin.)

Geleceğin belirsizliği kadar bizi korkutan bir şey yok. Koca bir medeniyet bu belirsizliği gidermek, gideremese de kontrol altında tutmak üzere işliyor. Kartografi (haritalandırma) modern düşünce sistemimizin temeli. Yol almak için önce tanımlar yapmak zorundayız. Çünkü geleceği bilmenin yolu dünü ve bugünü “doğru” anlamaktan geçiyor. (Sezgilerine göre hareket eden insan bir tür “anomali”.) Eğer her şeyi “doğru” adlandırır, yerli yerine koyarsak, bir sonraki adımda karşımıza neyin çıkacağını biliriz. Sebep? Tarihin akışının sebep-sonuç ilişkilerine göre gerçekleştiğine dair keskin inancımız. (Ya da Laplace’ın Şeytanı.)

Bir yanıyla doğru. Depremlerin ne zaman nerede olacağını kestiremiyoruz (elimizde yeterli veri yok diyorlar, artık gerçek mi bahane mi bilemem) ama “deprem bölgeleri” adını koyabiliyoruz bazı yerler için. Hava durumunu hâlâ beklenen kesinlikte tahmin edemiyoruz ama epey yakınız. Yanardağların eteklerinde, okyanusların diplerinde incelemeler yapıyoruz. (Bilimsel/teknik gelişmeleri “biz” diye anlatıp pastadan pay almaya çalışan, doğum günü partisine zoraki çağrılmış o çocuk!) İnsanlığı binlerce yıl uğraştıran, hatta bir dönem “tanrısal güçler” olarak görülen felaketlerin teknoloji sayesinde üstesinden gelinmesi, nereden baksanız dünya yolculuğundaki en keskin virajlardan birini sağ salim atlatmak gibi. Ama hem virajlar bitmiyor (hatta yenilerini kendi elimizle inşa ediyoruz) hem de “tanımlar” devinim hâlinde. Geçmiş değişiyor, hâliyle gelecek çatallanıyor. Geçmişi yorumlamanın yeni biçimlerini icat etmek, geleceği değiştirmenin bir yolu(ydu). Karl Marx insanlık tarihini farklı bir yerden yorumlayıp Marksist hareketi başlattığı için mi dünyada pek çok ülkede komünizm deneyimi yaşandı, yoksa her şey tam da Marx’ın öngördüğü gibi mi gerçekleşti? Kâhinin paradoksu.

(Bu arada Marksizmin radikal yorumunun yol açtıklarıyla dinlerin radikal yorumlarının yol açtıkları arasındaki şaşırtıcı benzerlik üstüne eğilmeye değer gibi. Ayrıca Marx’cığıma da bazı mahfillerde peygamber denmişliği var. “Batı” medeniyetine son iki yüzyılda çıkan en büyük iki rakibin, Sovyet Rusya ve Çin, Marksizm etkisinde olması da ilginç değil mi?)

(Bu arada Gödel’in “matematikte ispatlanamayacak önermeler var” çıkışıyla, Bruno Latour’un “bilimsel gerçekler diye bir şey yok, hepsini biz uydurduk” iddiası modern toplumumuzu vurdu vurdu duvara attı, isimlendirme meselesini iyice içinden çıkılmaz bir noktaya taşıdı.)

Eski insanlar (hâlâ eskiye öykünenler de tabii) bir çocuğa verilen isimle onun kaderi arasında sıkı bağlar olduğuna inanırmış. Bakınız yine geleceği kontrol çabası. Bir nevi kurban sunmak gibi, hangi tanrısal (insanüstü) güçten talepte bulunulacaksa ona doğru bir yaltaklanma (kötü anlamayın lütfen) ritüeli. Tabi sonradan bu işler folklorik bir eyleme dönüşmüş, zamanla “tanrının” yerini etno-kültürel semboller dünyası (bazılarına göre tanrı da bunun içindedir) ya da halk arasında bilinen adıyla “milli manevi değerler” almış. Bir insanın ismine bakarak üç aşağı beş yukarı içinden geldiği sosyo-ekonomik vaziyeti anlamak mümkün olmuş böylece. Halbuki Türklerin kadim efsanelerinde bir çocuğu isimlendirmek için avda ya da savaşta bir işe yaraması beklenirmiş. Burada da büyükler belirliyor mevzuyu ama en azından bir miktar irade beyanı var. Öyle iki kelimeyle kaderi ele alma nobranlığı yok.

Eski Türkler demişken yeni doğana isim vermek için davullu zurnalı toplanmalar olurmuş, hatta bir rivayete göre bebeği ana karnından çıkaran ebe çadırın dışına götürüp babasına satarmış. Sizin de doğan çocuklarınızın yarıdan fazlası daha bir yaşını göremeden can verse, siz de böyle ritüeller icat ederdiniz belki. Şimdi onun yerine “bilinçli ebeveyncilik” oynuyorsunuz (çocuğum yok çok rahat sallıyorum).

Dünyaya gözlerimizi açıyoruz ve tehlikelerle dolu bir yer olduğunu fark ediyoruz. İsimler işte dünyayı ehlileştirmenin bir yolu. Gökte parıldayan şeyin adının “ay” olduğunu bilmek içe bir ferahlık salıyor. Hem tanışıklık hâsıl olduğundan hem de “eğer birileri onun ne olduğunu biliyorsa, ne yapılacağını da biliyordur,” düşüncesinden. (Birbirimize hikâyeler anlatışımız da bu yüzden. Birisi bize derdini anlatırken, kendi başımıza gelmiş benzer bir olayı hemen örnek verme dürtüsü de bununla bir yerden ilişkili sanırsam.) Ama isim vermek sınır koymak aynı zamanda. İsimler zihnimizin işleyişini belirliyor çoğu zaman. Bilgisayarın (computer) “bilgi sayan” bir alet olduğunu düşünmekle, “compute” eden (işlem yapan) bir alet olduğunu düşünmek arasında fark olabiliyor. Hele ki şeylerin üzerinde derin derin düşünme imkânının pek olmadığı, hayatın alabildiğine hızlandığı zamanlarda, kelimelerin başkaları tarafından verilmiş anlamlarına hapsolabiliyoruz.

Dahası, şeyler devinim hâlinde ve biz onlara isim koyduğumuzda her zaman “o an” karşılaştığımız şey olarak kalacaklar anlamına gelmiyor. Materyal gerçeklik bile böyleyken, insan gibi varlıkların denkleme dâhil olduğu sosyal trendler, fenomenler, ideolojiler, inançlar nasıl aynı kalabilsinler? Onlara isimler vermek, davranış kodları tanımlamak, hatta yasalar koymak, sonra da her şeyin bu teorik çerçevede olup biteceğine inanmak nasıl mümkün olsun? Karl Marx’ın bence en büyük problemi, eskimiş olması mesela. Evet, bilim birikimle ilerliyor ama bazen de kafayı kutudan çıkarmak gerekmez mi? (Out of the box’ı çevirdim nasıl?)

İsimlendirmek, hüküm vermek demek bir yanıyla. Eskiler bir insanın özündeki cevheri hakkıyla bilmek için ölmesini beklemek lazım gelir demişler (ChatGPT gibi uyduruyorum şu an, bunu söyleyen biri var mı gerçekten acaba?) Çoğu zaman bir topluluğun gerçek hikâyesini anlamak on yıllar alıyor. Bir ulusun hikâyesi? Evet, yüzyıllar. Ama bazen de her şeyi şıp diye anlamış gibi hissediyoruz. Atmosfere girme efekti sanırım. Bir şeyler seziyoruz, zihnimiz birkaç parçayı bir araya getirip hükme yaklaşıyor. Ama USS Enterprise’ın kaptanı Jean-Luc Picard, hiçbir görevinde sadece atmosferi koklayıp geri dönmedi. Gerekirse canını ortaya koydu ama “gerçeği” aradı.

“Kıyamet neden kopmuyor?” diye sormuşlar bir bilgeye. “Tanrı insanlıkla ilgili hükmünü hâlâ veremedi, bekliyor,” diye cevaplamış (Yine uydurdum). Şaka bir yana, hiç merak etmiyor musunuz reçel kabında gerçekten reçel var mı diye?

Bitsin mi burada? Bitsin.

Genelde de mağlubuz farkında mısınız? Bütün savaşları kazansak bile toprak oluyoruz sonunda. Ozymandias, king of kings. Hikâyelerdeki savaşlar birer kurgudan ibaret, insanlığın var olduğu günden beri tek bir düşmanı var oysa. İşi gücü bırakıp, bütün birikimimizi bir araya getirip ölüme çare bulmak için çabalamayışımız haddimizi bilmemizden (ya da haddimiz bildirildiğinden) midir yoksa ölümden kaçınma dürtüleriyle inşa ettiğimiz bu simülasyonun (medeniyet?) parıltısında kaybolduğumuzdan mıdır? (Ve her medeniyetin kadim hikâyelerinde ölümle ilgili çeşitli mitlerin yer alması, ortak çaresizliğimizin bir ikrarı mıdır?)

“Hastalık insanı daha da bedensel yapıyor, salt bir bedene dönüştürüyor,” diye yazmış Thomas Mann ama yaklaşık 900 sayfalık roman boyunca bunun aksini ispata girişiyor. Hikâyedeki insancıklar birtakım aletlerle ciğerlerinin içini dâhi görebildiğimiz şeffaf birer eşyaya dönüşüyor, ama zamanın boyunduruğundan kurtulup bu sanatoryumda (büyülü mekân) ilk kez medeniyetin dışında soluklanma imkânı buluyor ve burada kendi ölümlülüğü ile koyun koyuna yaşarken sefahatinde bile bir ulvilik parıltısı yanıp sönüyor.

Şu üzerimize çöken burjuva ahlakından (o dönem için burjuva ahlakı neyse, bugün için de eğitimli orta sınıf ahlakı aynı şey) kurtulabilsek bir de! Bizi bedenimize mahkum eden, materyal gerçekliğin ötesini, manevî hayatı, ruhumuzun ölümü bile aşan enginliğini bize unutturan katı kuralcılığı, hesapçılığı, düzen ve kontrol takıntısını boşverebilsek! Peki, nasıl? Evet, doğru tahmin ettiniz, hastalıkla. Hastayım, o hâlde varım! Tababet ilminin jargonuyla tanımlanıyorum, o hâlde varım! Şimdilerde psikolojinin patolojisi içinde (kaygı bozukluklarım ve sendromlarımla) tanımlanıyorum, o hâlde varım! İlginçtir o dönem verem hastalığı bilhassa genç, henüz çıkış yapamamış ama ortamlarda namı bilinen sanatçı kesiminde o kadar yaygın ki, belki de bedeninde bu bakteriyle yaşamak gerçek manada sanatçı hassasiyetine sahip olmanın yegâne koşulu sayılıyor. Yani arzuladığınız hayatı ıskalamamak için akciğerlerinizin bir kısmını kaybetmeyi göze almalısınız.

“Hastalık insanı daha da bedensel yapıyor, salt bir bedene dönüştürüyor,” diye yazmış Thomas Mann ve beyaz vebadan bir epik çıkarmış ama ondan on yıllar sonra Susan Sontag (ilginizi çekebilir), Bir Metafor Olarak Hastalık isimli uzun denemesinde yeni çağın bu tekinsiz hastalığında maneviyata açılan bir kapı olmadığını, insanların tümörü “şeytanın çocuğu” gibi bedenlerinde taşıdığını, kanserin bir “istila” olduğunu anlatacak. Veremde romantik bir aura var ama kanser, ölümün vulgar bir temsilinden ibaret. Bu hastalık insanı bedene dönüştürmüyor sadece, insana bedeninin bir et ve kemik yığınından ibaret olduğunu hatırlatıyor. Taş gibi ağır, mitleştirilemez bir kütlük.

Peter Gabriel de “My body is a cage” (“Bedenim bir zindan”) diye haykırıyor. Hani filmlerde aradan yıllar geçtiğini bedendeki belirgin değişikliklerle anlıyoruz ya, hani kahramanımızın saçları dökülüyor, cildi kırışıyor, göz altı torbaları beliriyor, zamanla beden arasındaki bu doğrusal ilişki, insanın sınırları aynı zamanda. Büyülü Dağ, bir hastalık romanı olduğu kadar zaman hakkında bir monografi. İnsanın en önemli meselesinin zaman olduğunun idrakine varmış bir “büyücü”nün (İrlandalı yazar Colm Toibin, Thomas Mann’ın biyografisini romanlaştırırken “Büyücü” [The Magician] ismini uygun görmüş) kaleminden. Yer yer zamanı aşmanın yollarına işaret ediyormuşçasına ümitvar, yer yer zaman karşısındaki mutlak çaresizliğimizden mustarip bir karamsar.

“Hastalık insanı daha da bedensel yapıyor, salt bir bedene dönüştürüyor,” diye yazmış Thomas Mann ve ben bu cümleyi yıllar evvel bir kenara not etmişim. Bir başka ifadeyle, bu cümleye geri dönüp bakmam yıllar sürmüş. Hayret ki hayret, ben not tutmayı hiç sevmem. Küçükken boy boy defterler satın alır hepsini boş bırakırdım. Okulda da defter tutmazdım pek. Hafızama güvenirdim. Ama en çok da el yazımı beğenmediğimden o kargacık burgacık manzaraya geri dönmekteki isteksizliğim beni alıkoyardı bu verimli işten. Tembellik bahsine hiç girmiyorum. İnsanlık medeniyetinin bazı huzursuzlukları beraberinde getirdiğini savunanların önemli bir kısmının derdi tembellik bana kalırsa. Disiplinle, verimlilikle, düzenle, güvenlikle ne gibi bir sorunu olabilir yoksa sağlıklı zıpkın gibi bir insanın?

Uzun zaman önce telefonumdaki not defterine kaydettiğim bu cümleye dönmemi sağlayan üst solunum yolları hastalığıma da burada bir teşekkür edeyim. Vücut ısısının sürekli değişmesi, üşüme titreme ve sıcaktan bunalma döngüsü, burun akıntısı ve öksürük. Ciğerleri kusacakmış gibi öksürmek gerçekten de çok ilginç bir fenomen. Yorucu olması bir yana, insana bedeninin “varlığını”, o varlığın etten ve kemikten olduğunu hatırlatıyor. Benimkisi “salt bedene dönüşmek” değildi çok şükür zira vereme kıyasla epey hafif bir hastalıktan bahsediyoruz ama zihnimi pek bir şeye odaklayamadığımdan hastalık günlerini “bir an önce bitirmeye” kalkıştığım da doğru. Bu yönüyle zamanla ilişkimi Mann’ın karakterleri gibi yeniden ele almak yerine, neredeyse tümüyle rafa kaldırdım diyebilirim. Hiçbir şey yapmadım, öylece bekledim. (Black Books isimli İngiliz komedisini tekrar seyrettim iş olarak sayılırsa.)

Öte yandan bedenimle ilişkim, tıpkı zamanla olduğu gibi, hayli bozuk. Bazen bir çift göz, bir çift kulak, yumuşak beyin dokuları ve iki adet elden ibaretmişim gibi geliyor. Konuşmak bile zül geliyor bazen. Sayfalarca durmadan yazabiliyorum ama iş kelimeleri seslendirmeye gelince dudağımı oynatasım olmuyor. Hatta günlük muhabbetin ortasında en basit kelimeleri bile unuttuğum, dağınık oturma odasında televizyonun kumandasını arar gibi aradığım, oluyor. Büyüdüğüm mahallede “Deli” Memet isimli akranımız bir çocuk vardı. Kendi kendine konuşur, sabahtan evden çıkıp akşama kadar şehrin umulmadık yerlerinde yürür, nasıl oluyorsa her akşam muntazaman eve gelirdi. Onun “deliliği” ile ilgili bir teorim vardı: Her insanın zihninde tıpkı bir akarsu gibi düşünceler çağlayıp durur fakat “sağlıklı” insanlar bu düşüncelerin bazılarını tutup anlamlı kelime dizilerine dönüştürebilir, onlar hakkında tefekkür edebilir ya da başkasına aktarabilir, oysa “deliler” bu kabiliyetlerini kaybetmiş, düşünce seli altında boğulmuşlardır. Bir gün “Deli” Memet’e dönüşecek olabilir miyim?

“Hastalık insanı daha da bedensel yapıyor, salt bir bedene dönüştürüyor,” diye yazmış Thomas Mann ve insan düşünmeden edemiyor: Bedenimizden başka neyimiz var ki? Büyülü Dağ, zaman hakkında zamansız biçimde düşünmeye elverişli bir eser olmakla birlikte, her insan yapısı gibi zamanla mahdut (zamanın ironisi, keh keh). Yani yazıldığı zamanın insanını anlatabiliyor yalnızca. Bir başka deyişle, geçmişten (bilebildiğimiz geçmişten) süzülüp gelen insan deneyiminin kendi yaşadığı zaman dilimi içerisinde nasıl değişime uğradığını anlatıyor. Ki değişim bilginin yegâne koşuludur, yani T0 zamanından T1 zamanına akan bir hayatımız olmasaydı, bize dair bilinecek bir şey de olmayabilirdi.

Peki, nasıl bir değişim? Hastalığın insanı “bedensel” hâle getirmesinde gizli bir değişim bu. Yirminci yüzyıl başlarındaki bilimsel gelişmeler (Oppenheimer filmi de bunun bir kısmını yakalamış) gözlerimizin göremediği, o güne kadar teorik olarak bilebildiğimiz (bildiğimizi düşündüğümüz) şeyleri incelenebilir kıldığı için yeni bir “materyal gerçeklik” ile muhatap olmuşuz. Varlık âleminden bahsederken artık yeni bir dil, yeni görsel referanslar kullanabilir hâle gelmişiz. Ama bu arada “ruh” nereye gitti? Tanrı öldü mü gerçekten? Manevi düşünce tamamen kayıp mı oldu? Metafizik sorular hepten rafa mı kalktı? Mann da biraz bunu merak ediyor. Ruh ve madde arasındaki çelişkileri iliklerine kadar yaşayan genç Avrupalı entelektüellerin kıvranışlarını okuyoruz. Anlam arayışının (“Biz bu dünyada ne yapıyoruz?”) yeni cephelerini keşfediyoruz.

“Hastalık insanı daha da bedensel yapıyor, salt bir bedene dönüştürüyor,” diye yazmış Thomas Mann ama “beden” onun bu satırları yazdığı dönemde yavaş yavaş bir sabite olmaktan çıkıyor. Şimdi dürüst olmak gerekirse, eski insanlar bir miktar “özcü” (essentialist) idi. Uzun boyluların ahmak, kısa boyluların da fitne fücur olduklarını (küllü tavilun ahmak küllü kasirun fitne) düşünüyorlardı mesela. Siyah tenlilerin evrimsel olarak alt basamaklarda yer aldığına inanıyorlardı. Yahudilerin burunlarının büyüklüğünde bir mana bulmuşlardı. Sarı saçlı ve beyaz tenli insanların daha saf oldukları fikri yerleşmişti bazı yerlerde. Pek çok entelektüel, insanların belirli bir “öz” ile dünyaya geldiklerini savunuyor, hatta milletlerin de bu türlü “öz”lerden müteşekkil olduklarını dile getiriyorlardı. Kıta Avrupası felsefesinin bu “öz” takıntısı (“ruhunun çirkinliği yüzüne vurmuş” derler mesela çirkin insanlar hakkında bazıları) dünya savaşlarının metafizik arka planını oluşturacak, Nazizm’in saf ırk arayışında zirveye ulaşacaktı.

İkinci Dünya Savaşı sonrası dünyada felsefeciler her şeyi yeni baştan ele almanın gerekliliğine ikna olmuştu ki, yirmi birinci yüzyılın ikinci on yılında “bu felsefeciler de biraz şey” noktasına geldik. Şimdi, özcülük (essentialism) geri döndü. Modernizmin dayattığı “ikilikler” (siyah-beyaz, güzel-çirkin, erkeksilik-kadınsılık) yeni birer keşifmişler gibi dile dolanıyor. İnsanlar, belirli “öz”lere yaklaştırılmaya çalışılıyor. Bu da o “öz”lerle özgürce ilişki kurmanın önünde engellere dönüşüyor.

“Hastalık insanı daha da bedensel yapıyor, salt bir bedene dönüştürüyor,” diye yazmış Thomas Mann ve insanın bedenden fazlası olduğunu ima etmiş ama Instagram çağında beden epey önem kazandı. Mağdurun bile “güzeli” daha çok vicdan sızlatıyor. Çirkin, kara kuru, sefil bir insan, hele biraz da yabaniyse, zulümlerden zulüm beğensin.

Yeter herhalde bu kadar.

Çeviri yapanlar bilir, eğer bir kelimeye yabancı dilde karşılık bulamıyorsanız, belki de o kelimenin kendi dilinizdeki anlamını yeterince kavrayamamışsınız demektir. Mesela Türk Dil Kurumuna göre küsmenin tanımı şöyle: “Herhangi birinin hoşa gitmeyen bir söz veya davranışı yüzünden görüşmez olmak.” Arkama hazır TDK’yı almışken, ChatGPT’ye bu kez öğrencisini imtihana çeken hoca tavrıyla sordum “küsmek ne demek?” diye. Buna yanıtı da şöyle oldu:

İlişkimizde bir noktaya varıyoruz, birbirimizi tanımaya başlıyoruz diye heves ederek, bu tanımı göz önünde bulundurup yeniden bir İngilizce karşılık önermesini istedim ChatGPT’den. (Biz sıradan kullanıcılar yapay zekâ filan diyoruz ama işin ehli “auto-complete on steroids” diyor kendisine. Yani, kaslanmış otomatik tamamlama. Hani telefonlardaki gibi.) Hakkını yemeyelim, niyetimi anlamış olacak ki, bu kez sadece tek bir kelime önerdi: “to sulk”. Hah, tuttun bırakma orayı, nedir dedim “sulk” etmek? Ne yapsa beğenirsiniz? Az evvel küsmekle ilgili verdiği tanımı olduğu gibi İngilizceye çevirdi. İlahi Large Language Model (LLM) seni!

Şimdi aslına bakarsanız iki kelime birbirinin karşılığı olarak kullanılabiliyor. Literatürde var bunlar yani. Literatür demişken, ChatGPT’nin dijital dünyada var olan hemen her şeyi yalayıp yuttuğunu, bilhassa klasikleri ezber ettiğini bildiğimden, bana “to sulk” fiilinin geçtiği şöyle edebî, güzel bir pasaj getirmesini söyledim. Generative AI (üretken yapay zeka) dedikleri meretin insanları en çok tahrik eden tarafı, her dediğinizi hemencecik yerine getirmesi. Google aramaları gibi değil, sizden parçaları birleştirmenizi beklemiyor. Karşınıza löp et şeklinde metin getiriyor. Kemiksiz, kılçıksız. Bir de munis, muti, işciman (bu kelimeyi annem arkadaşlarının gelinleri için kullanır genelde, baktım böyle yazılıyormuş). Hâliyle sözlerimi bir emir telakki etti ve Jane Austen’ın Gurur ve Önyargı romanından aşağıdaki kısmı paylaştı (okumanıza gerek yok):

ChatGPT ile ilgili bilmeniz gereken en önemli şey, çok kıyak bir yalancı olduğu. Hele ki bir yerlerden alıntı yapıyorsa, ayakta uyutulma ihtimaliniz çok yüksek. Nitekim bu paragrafın önce Türkçe çevirisine baktım. “Allah Allah son cümleyi, tam da ‘sulk’ fiilinin geçtiği cümleyi niye çevirmemişler ki?” dedim. Sonra Gutenberg.org isimli siteden kitabın aslına baktım, orada da böyle bir cümle yok. Google’a yazdığınızda da herhangi bir sonuç çıkmıyor. Üç bin yıllık kitap, hiç mi alıntılayan olmadı yani? Yüzüne vurduğumda da daha büyük bir itirafta bulundu: Gurur ve Önyargı romanında aslında “sulk” kelimesi hiç geçmiyor! Hemen onu da kontrol ettim, bu kez haklıydı. Madem öyle ne diye uyduruyorsun evladım? (Mahmut Hoca mode on.) (Buna yapay zekânın halüsinasyon görmesi deniyor ve maalesef büyük sorun.)

Ama ChatGPT’nin uydurduğu cümlede de görebileceğiniz üzere, “sulk” kelimesi daha ziyade anlık, kısa süreli bir durum. Yıllarca sürdürülebilecek bir tavır değil. Halbuki ömür boyu küs kalıyor insanlar değil mi? Bunu da konuştuk elbette. Dedim ki kelimenin zamanla ilişkisini de düşünerek bir karşılık bul bana. Hayhay efendim, dedi ve çaycı çırağının tepsiyle dükkâna sallana sallana girip masaya bardakları bırakmasını andırır bir edayla şu üç kelimeyi sıraladı: “holding a grudge”, “harboring resentment”, “being estranged”. Hatırlayacaksınız bunlardan ilki “kin tutmak” gibi bir anlama sahip. Ne tesadüf ki, ikincisi de hemen hemen öyle. Üçüncüsü ise “yabancılaşmak” ya da daha Türkçe bir tabirle “uzaklaşmak” anlamına geliyor (yaklaşıyoruz, hissediyorum). Aslında “resent(ment)” kelimesi, içerlemek, gönül koymak gibi anlamlarla küsmeye benzer ama onda da tam oturmayan bir şeyler var.

ChatGPT’yle sohbet etmek yerine genel olarak internette de bu arayışı gerçekleştirebilirdim elbette (sözlük demişken Ekşi Sözlük’te “küsmek” başlığına kimse gelip de “İngilizcesi şudur” diye yazmamış ne acayip değil mi? Her şeyi bilen ve bildiğini de cümle âleme göstermek için çırpınan malumatfuruşlar – bendeniz dâhil – burada suskun kalmış!) ama maksat muhabbet etmek. Tıpkı burada yaptığımız gibi. Yazmak “sosyal iletişim” kategorisinde değerlendirilen bir eylem. Ama tek taraflı sanki. Görebildiğim kadarıyla yazarlar, yazdıklarının okur tarafından nasıl karşılandığını pek umursamadan, kendilerinden önce yaşamış ve muhtemelen hayranı oldukları yazarlarla konuşmak için yazıyorlar. Eleştirmenler de salt yazının kendisiyle meşgul olup yazarı olay yerinden kovalamanın peşindeler (bkz. Yazarın Ölümü). Eee nerede kaldı iletişim?

Evet, iletişim. Küsmek en çok iletişimi kesmekle ilgili bir durum. İnsan incinebilir, kızabilir, alınabilir, kinlenebilir, hatta haset edebilir ama karşı tarafla her şeye rağmen iletişim içinde kalmayı, bu olumsuz hisler üzerine konuşmayı sürdürebilir. Küsmek ise kapıları kapatmak, ne olursa olsun fikrinin (hissinin) değişmeyeceğini ilân etmek gibi bir şey. Ve bana hep çocukça gelmiştir. Çocukken bile çocukça gelirdi. Çünkü küsen taraf aslında hep bir beklenti içindedir, konuşmayı keser ama konuşma arzusunu kökünden koparmaz (zaten o bambaşka bir hikâye ve adı da “gitmek”). Hiyerarşik ilişkiye sahip bireyler arasında duygusal şantajın bir biçimidir. Konum sahibi olan kişi, konumunu da kullanarak küstüğü kişinin tek bir bakış açısını, yani kendi bakış açısını kabullenmesini bekler. Aksi hâlde küslük ortadan kalkmayacaktır. Zayıfın küslüğüyse, tavşanla dağ arasında yaşanan tatsızlıktan da anlaşılabileceği üzere aslında olmayan şeydir.

Kelimeler ve kavramlar insanın zihnine erken yaşlarda tanık olduğu hikâyelerle birlikte yerleşiyor. Hâliyle bazı tavırlar (kelimeler?) insanda olumlu hisleri uyandırırken, bazıları olumsuz hisleri filizlendiriyor. Benim için küsmek akılla mantıkla (benim aklım ve mantığımla) izah edilebilir bir şey olmadığından, “küsmeye sebep olan” kişinin eylemleri hiç gözüme görünmüyor bile. Küsen, her ne yaşanmışsa yaşanmış, haksızdır, diye kestirip atıyor zihnim. Bazıları muhtemelen yine çocukken küsmekle bir şeyler elde edebildiği için yetişkinlikte de bu tavrı sürdürüyor. Ben evin en küçüğü olduğumdan küsmelerim hep tavşanın kaderiyle örtüşmüş, bu sebeple de bana efektif bir yöntem gibi gelmiyor ve küsmek lügatimde ve dâhi sosyal iletişim alet çantamda yer almıyor. Yani bir de küsmek “beklemek” demek ve ben beklemekten pek hazzetmem. Ne olacaksa olsun. Hemen. Şimdi. Bilhassa olumsuz hislerin üzerime yapışmasıyla, ellerimle yediğim bir yemekten sonra ellerimin yağlı, şekerli kalması hemen hemen aynı gerginliği yaratıyor bünyemde.

Yani sonuna kadar iletişim. Tavizler vere vere. Döke saça. İdare etmesi mümkün bir hoşnutsuzluğa ulaşıncaya dek. Komedyen Larry David’in Curb Your Enthusiasm isimli TV dizisinde buyurduğu üzere: “İyi bir uzlaşma, bütün taraflar tatminsiz olduğunda ortaya çıkar.” Tıpkı Hollanda’nın “polder model” adını verdiği siyasî karar verme metodunda olduğu gibi (Hollanda’ya taşındım ya, artık buranın uzmanı sayılırım, açılın ben doktorum). Efendim, rivayet odur ki, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ülkedeki Katolik ve Protestan Hıristiyanlar, sosyal-demokratlar ve liberaller oturmuşlar ve “Bundan sonra her işimizi konuşarak çözeceğiz,” demişler. Herkesin bir şekilde, gönüllü ya da yarım gönüllü, hatta belki gönülsüz, onay vermediği hiçbir büyük adım atılmayacak, o noktaya gelinceye kadar da tartışacağız. Bu geleneğe uygun olarak parlamentoda bolca parti var ve bugüne dek hep koalisyon hükümetleri kurulmuş. Tabi bu koalisyonlar da kolayına kurulmuyor, her mevzu tek tek, canını çıkarana kadar, aylarca hükümetsiz kalma pahasına konuşuluyor. Bu model işçi sendikaları ile hükümet arasındaki görüşmelerde de benimsenen tutum (Fransa’daki ‘çatışma’ kültürünün aksine). Hatta bu sebeple Hollanda’da hiçbir mahkemenin meclisten çıkan yasaları “Anayasa’ya uygunluk” durumuna göre değerlendirme yetkisi yok. Çünkü meclis, yeterince konuşmuştur o mevzuyu.

Bugün dünyadaki siyasi atmosferin önemli bir kısmını kaplayan “kutuplaşma” kara bulutları hâliyle “polder model” denen sistemden fersah fersah uzak (Hollanda’da kutuplaşma yok demek değil bu). Kutuplaşmak, küsmek gibi bir şey zira. Canınızı yaktığı için küstüğünüz insanı yine de takip etmeye devam edersiniz çünkü onun hayatını çarçur ettiğini, size yaptığı yanlıştan ötürü hayatın her şeyi burnundan getirdiğini, kendi aptallıklarıyla boğuştuğunu “görmek” hoşunuza gider. Aslında öyle bir durum olmasa bile öyle “görürsünüz”. Çünkü ahmaktır o. Sizi küstürmüştür. Konuşmaya değecek bir özelliği kalmamıştır. İnsanî vasıflarını yitirmiştir. Başka bir kutuptadır.

Küsmek, en yakınlarınızla aranızda olan bir şeydir bir de. En şahane düşmanlıklar, en sıkı dostlar arasında yaşanır. Ortaokulda iki arkadaş birbirine takılıyordu. Onlardan birisi diğerinin canını yakacak bir şeyler söyledi. Bunun üzerine canı yanan kenara geçip sustu, oturdu. Hatasını anlayan arkadaş gidip, “erkekliği” de elden bırakmadan, “Küstün mü lan?” diye sordu (erkekler çok kibar varlıklardır). Cevap muhteşemdi: “Seninle küsecek kadar yakın değiliz!” (Hâlâ gülerim hatırladıkça o sahneyi.)

Evet, ben hayatımda kimseye küsmedim. Bana küsenler oldu ve küskünlükleri bitene kadar bekledim (teknik olarak küsmüş değilim ama iletişim kurmak adına adım da atmıyorum, nasıl çözüm?) ama kasıtlı bir biçimde bir insanla konuşmamak, belki de çocukluktan zihnime kazınan bazı olaylardan ötürü, hiçbir zaman tarzım olmadı. Ama küskünlüğün sadece başka insanlara yönelik olmayacağını da yakın zamanda fark ettim. Hayata küsebiliyorsunuz, bahtınıza küsebiliyorsunuz, kadere yahut inandığınız tanrıya küsebiliyorsunuz. Burada tavşan-dağ dinamiği işlemiyor çünkü küstükleriniz hem sizden kat-be-kat büyük, hem her yanınızı kuşatmış, hem de size en az sizin kadar yakın. Hâl böyle olunca da küsmeye hakkınız var diye düşünüyorsunuz. Bu küskünlük bir dikkat çekme çabası aslında. Kendisini taşıyan gemiden atlayıp yolculuğu balığın karnında devam eden peygamber gibi, o karanlıkta sessizce bekliyorsunuz.

Bir sihirli değnek, bir mucize, yahut uzanacak bir el bekleyen insanlar işte bu küskünler aslında. Çocuksu elbette. Hareketsizliğe yol açıyor, evet, iletişimsizliğe de. Kendileri de bilmiyorlar belki ne söyleyeceklerini. Belki hayatlarının bir noktasında kafalarını göğe kaldırıp küskün küskün (sulking) bakmak işe yaramış, şimdi de öyle bir şeyler bekliyorlar. Küskünlüğü itiraf etmek kadar beklediğini, beklenti içinde olduğunu itiraf etmek de zor. O yüzden, içlerine kapanmış, kimseye fırsat vermeden, kendilerine bile, susuyorlar.

Öyle.

Geçen hafta bir yolculuğa çıkacaktım ve hemen öncesinde iki kez ufak tefek köpeklerin öfkeyle bana hırlamasına maruz kaldım. Neyse ki ikisi de başıboş değildi, sahipleri son anda tasmalarına sıkıca sarılıp belki de ısırılmamın önüne geçtiler (hayvan sahipliği hususunda pek bilgi sahibi değilim oyun istemiş de olabilirler). “Acaba,” diye düşündüm istemsizce, “bu yolculuğa çıkmamam mı gerekiyor?” Etrafımızın bu türden işaretlerle sarılı olduğu fikrine yabancı değilsinizdir umarım. Muhtemelen kimsenin bize işaret gönderdiği filan yok ama zihnimiz “Matrix’te bir kayma” (a glitch in the Matrix) olduğunda hemen fark eder. “Pattern recognition” (örüntü/patern tanıma) da deniyor bu merete. Sık tekrar eden tesadüfler, yahut alışkanlıkları bozan sürprizleri çabucak tanımamıza yardımcı oluyor. Evrimsel psikologlara sorsanız, avcı ve toplayıcı olduğumuz zamanlara götürür sizi, en iyisi sormayın. O tuhaf şeylerin mucizevi bir işaret olup olmadıklarını tartışmak daha keyifli.

Yolculuk günü ne olur ne olmaz diyerek erken çıktım. Nitekim anksiyete sahibi insanım, konfor alanımın dışındaki her şey en hafifinden yüz ekşimesi yapıyor. Ama erken çıkmama rağmen hedeflediğim treni bir dakikayla kaçırdım. Bir sonraki de iş göreceği için fazla kaygılanmadan oturup beklemeye başladım. Bu arada dört beş kez her şeyi kontrol ettim. Bir çeşit tik gibi bu, elim sürekli telefona gidiyor, zihnim trenlerin saatlerini karşılaştırıyor, gözlerim istasyondaki büyük ekrandan trenin hâlâ gelip gelmediğine bakıyor. Tam platforma çıkmış, soğuk havayı ciğerlerime çekerek dijital panodaki saatte dakika başı olan değişimleri seyrederken, birden ekran komple gitti. “Eyvah!” dedim. “Acaba bu yolculuğa çıkmamam mı gerekiyor?” Tren iptal olmuştu ve bir sonraki treni beklersem, beni asıl maksadıma ulaştıracak treni kaçıracaktım.

O esnada yan peronda beni gitmem gereken ara istasyona götürebilecek bir hızlı tren varmak üzereydi. Şansıma, 4-5 dakika gecikme yaşıyordu. Hemen oraya koşturdum ve istasyon görevlilerine derdimi anlattım. Onlar da trenin kondüktörüyle görüşmem gerektiğini söyledi. Derken tren (ki çok severim trenleri neden bilmiyorum bana en insancıl ulaşım aracı gibi görünürler, her şeyin başlangıcı, medeniyetin temel taşıdır, trenler olmasaydı modern şehirler kurulamayacaktı mesela, dünya birbirine bu denli bağlanamayacaktı) yanaşıverdi. Tam da kondüktörün ineceği 15 numaralı vagonun önündeydik. Kapı açıldı. Bir süre bileti olanların içeri girmesini bekledim. Eğer birisinden ricada bulunacaksanız, önce onun işini yapmasına müsaade etmelisiniz gibi bir “adap” (usul, erkan) var zihnimin bir köşesinde. O sırada iki kişi az önce iptal olan trenden bahsederek, buna binip binemeyeceklerini sordular; benim ara istasyonum onların nihaî hedefleriydi ve kondüktör bu isteğe karşılık, “Sonraki treni bekleyebilirsiniz bence,” cevabını verdi gülümseyerek, tatlı tatlı, otoritenin gülen yüzüyle.

Yüzünü bana çevirdiğinde, sonraki treni kaçırabileceğimden bahsederek konuya girdim. “Parası neyse veririz yani,” dememek için kendimi zor tutuyordum. Bu da bir başka “adap”. İşini gördürmek için karşı tarafın vehmedilen zaaflarına çalışma kurnazlığı. Yol yordam bilmek bir nevi. Adam bir an durdu, sonra da “İçeride beni bekle,” dedi. İçerdeydim. Kabul edilmiştim. “Hür ve Kabul Edilmiş Masonlar Locası”nın yalnızlık derdini sonsuza kadar çözmüş insanlardan oluştuğunu düşünürdüm çocukluğumda. Bir bakıma haklıydım da. Trende, iki vagon ortasında, sevgili kondüktörümün yolculara gerekli bilgilendirmeyi yapmasını beklerken “Demek ki bu yolculuğa çıkmam gerekliymiş, bunca aksaklığın ardından hâlen buradaysam evrenin mesajı açık ve net” diye düşünüp gevrek gevrek gülmeye başladım. Bu küçük zaferin verdiği neşeyle kondüktörün işaret ettiği koltuğa kurulurken, tren bir daha durmasın mı yolun ortasında?

Kaygı önce bağırsakta başlıyor bende. Sanki karnımın içine geleceği gösteren sihirli küresiyle yaşlıca bir kâhin bağdaş kurmuş. Bu yüzden beynim her maça 1990’larda Avrupa’da oynayan Türk takımları gibi 1-0 yenik başlıyor. İlker Yasin’in “Yapmayın çocuklar,” diyen sesi yankılanıyor içeride. “O hata da yapılmaz ki!” diyor duayen spiker. “Avrupalılar her duruma hazırlıklı işte,” diye ekliyor yetmezmiş gibi. Elimde telefon tren saatlerini ve aradaki mesafeyi yeniden hesaplıyorum. Neyse ki, diyorum, bu hızlı tren. Neyse ki, diyor o an kozmik düzen, seni Londra’ya yetiştireceğim. Tren tekrardan hareket ederken bu sefer de kondüktörün gelip benden bilet parası istemesini bekliyorum. Ama o güleç yüzlü kondüktör (insanlık medeniyetinin bir temsilcisi adeta) önce bana biletimi soruyor, sonra da beni meccanen yanına aldığını ima eden bir hareketle geçip gidiyor yanımdan. “Bu yolculuğun bedeli, rahmetli dedenin Kore’de komünistlere karşı verdiği savaşta ödendi,” dediğini duyar gibi oluyorum. (Dedem gerçekten de Kore’ye gitmiş ama savaşmamış, bu bilgiyi burada aktarma gereği hissettim gereksiz. Dedem o uzun yolculuğu anlatırken, “Uyuyorduk uyanıyorduk ama okyanustan başka bir şey görmüyorduk ufukta” demişti. Bu da rahmetlinin pattern recognition’ı. Beynimizin, “Senin için en önemli olay bu, buna odaklan!” deme biçimi. Hatıralarımız da böyle böyle yer ediyor işte.)

Londra’ya iş için gittim demek isterdim ama işsiz güçsüz bir insan olduğum için epeydir görmediğim dostları görmeye gittim diyebiliyorum sadece. Yolda okumak için yanıma Olga Tokarczuk’un Flights (“Koşucular” diye çevrilmiş Türkçe’ye çünkü Lehçe orijinal isminin birebir karşılığı bu, ama bence “Göçler” daha çok yakışırmış) isimli romanını almıştım. Ben böyle ucuz numaraları bir miktar seviyorum nedense. Babam ve Oğlum filmini seyretmeye de babamla gitmiştim mesela. Yılmaz Erdoğan’ın şiirlerini de (şiir ehli onlara şiir denmesine şiddetle karşı çıkar mesela), fast food yiyecekleri de (diyetisyenlere inat), karlı bir kayın ormanında yürürken Karlı Kayın Ormanında diye türkü tutturmayı da, ve nitekim Londra’ya her ayak bastığımda Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street müzikalinin “No Place Like London” isimli parçasını mırıldanmayı da buna katabiliriz. Pattern recognition demiştim değil mi? Bu her insanda az veya çok var. Bazıları kendini bu konuda eğitebiliyor, bazılarının Allah vergisi bir yeteneği oluyor bu konuda. Bağlantı kurmak, noktaları birleştirmek zor değil. Aslolan bu bağlantıların daha derinde neye işaret ettiklerini (bakın yine o işaretler!), yüz binlerce yıllık fay hatları gibi sebepleri görebilmek. O daha zor tabi. Olga Tokarczuk (ki aslında ben size kendisinden bahsetmek istiyordum bakın nerelere geldik) görebilenlerden.

Flights bir göç kitabı; harekete, yerinde dur(a)mamaya, dur durak bilmeksizin aramaya övgü. Modern zamanlarda trenle, arabayla, uçakla, gemiyle ve bazen yayan yol alanların hikâyelerini anlatıyor. Bazısı kısacık bir paragraftan ibaret, bazısı sayfalarca süren öyküler bunlar. Hepsi birbirinin içinden çıkmış gibi ama hepsi de farklı farklı, tıpkı bütün insanların en büyük ve belki de tek ortak noktalarının aynı gezegende yaşamak olması gibi bu kitaptaki her satırı birbirine bağlayan ortaklık da “göç”. Ve bir arkeolog hassasiyetiyle insanın materyal gerçekliğini, etten ve kemikten olduğunu, içinde yaşadığı dünyayla aynı maddeden yapıldığını (zamanla da aynı maddedeniz mesela, hepimiz çağımızın ürünüyüz) keşfetmeye çağırıyor (post-hümanizm). “Fellow pilgrims” (kutsal yolculuk arkadaşlarım) (aklıma geldi, Kayseri’de birlikte Hacca gidenler birbirlerine “rafık” derdi, sizde de var mıydı?) diye sesleniyor okuruna. Yolda bereket vardır, diyor, yola çıkın. Hatta, “çocuklarınızı buna göre yetiştirin zira gerçekten anlamadan sahip oldunuz onlara; sizi bu dünyaya anlamadan getiren ebeveynlerinizi gömün – ve gidin!” diyor.

Bilgeliğin genelde orta yolcu bir tonu vardır. Bilge kişisi yıllar boyunca geceyle gündüzün yer değiştirmesini, mevsimlerin doğayla dansını, ne yöne giderse gitsin sonunda hep aynı yere varılacağını (dünya yuvarlak ya) görmüştür. Hem zaten ne demişti Konstantinos Kavafis?

Yeni ülkeler bulamayacaksın, bulamayacaksın yeni denizler.

Hep peşinde, izleyecek durmadan seni kent. Dolaşacaksın

aynı sokaklarda. Ve aynı mahallede yaşlanacaksın

ve burada, bu aynı evde ağaracak aklaşacak saçların.

Hep aynı kente varacaksın. Bir başka kent bekleme sakın,

ne bir gemi var, ne de bir yol sana.

Nasıl heder ettiysen hayatını bu köşecikte,

yıktın onu, işte yok ettin onu tüm yeryüzünde.

Oysa Olga Tokarczuk, Polonyalı bilge kadın, “Duraksayan çürüyecektir,” diyor, “her kim ki bir böcek gibi zemine mıhlanmış hâlde durur ve bekler, onun kalbi tahtadan bir iğneyle yarılır, elleri ve ayakları eşiklere, tavanlara çakılır.” Hemen sonra: “Bu yüzden her görüşten tiranlar, şeytanın hizmetkârları yani, gezginlere (nomads) karşı köklü bir nefret beslerler – böylece Çingenelere ve Yahudilere eziyet etmişlerdir, böylece bütün özgür insanları ceza yerine geçen adresler dağıtarak yerleşikliğe zorlarlar.” (Bu satırların arasında bir yerlerde İsa Mesih’e referansla, insanlığın düzenine isyan edenin çarmıhta “sabitleneceğini” de söylüyor ki, nefis.)

Aslına bakarsanız farklı şeyler söylemiyor Kavafis ve Tokarczuk. Nitekim Kavafis’in şiirinin son iki mısraı insanı kader mahkumu konumundan çıkarıp bir faile dönüştürüyor. Yani “nereye gidersen git hep aynı yere varacaksın” demiyor. Bilakis “eğer şu an bulunduğun yerde çürümeye terk etmişsen kendini, başka yere gitmekle bir şey değişmeyecek” demiş oluyor. Tokarczuk’un buna çözümü basit: Yine de git! Göç buralardan. Birinin gelip bu dağınıklığı gidermesini beklemektense etrafa dağılmak daha iyidir belki de. Ama Kavafis’in ihtarını da unutma: Kentini (memleketini?) gittiğin yere götürme!

Yolda bir yandan kitabı okurken bir yandan da kendi göç hikâyemi düşündüm. Doğduğum şehirde yaşlanacağımı hiç düşünmemiştim, bu yüzden ilk gençliğim bir bekleme salonuna benzer (ve o bekleme odası hüviyeti, hayatın geri kalanına da yansıdı, ister istemez ama o başka bir hikâye), gelgelelim her 5-10 yılda bir başka diyarlara taşınacağımı da öngöremezdim. Tokarczuk’un bahsettiği o “bereketi” görmüyor değilim ama Kavafis’in bahsettiği hâlden de tastamam uzaklaşmak zor. Her şey bir yana, insanın anadili koskoca bir zaman ve mekân sarmalını beraberinde taşıyan, zihninizin içine takvimler ve coğrafyalar ekleyen efsunlu bir araç. Onun da ihtiyacını (suyunu, yemini) karşılamak gerek belli ki.

Sonra trenle içinden geçtiğim Avrupa ve Britanya topraklarının insanlarını düşündüm. Çinlilerle birlikte belki de tarihin en “yerleşik” halkları. Bin yıllardır aynı "(korunaklı?) yerdeler. Ve bu acayip halkların içinden, artık sıkışmışlıklarını gidermek için midir nedir, dünyanın bir ucundan bir ucuna gemilerle seyahat etme şevkini bir kamçı gibi sırtlarında taşıyan gezginler çıkmış. Yetmemiş, binlerce insanın yollarda telef olmasına aldırmaksızın, bambaşka kıtalarda, yolunu izini bilmedikleri mekânlarda tahakküm kurmayı becermişler. Kitab-ı Mukaddes’in ve filozoflarının onları alıkoyduğu her türlü zevki, her türlü arzuyu, her türlü aşırılığı, bu yeni memleketlere taşımışlar bir yandan. Belli ki, bu uzun süren yerleşikliğin sonunda (bazı Asya toplumlarında da benzer etkileri görmek mümkün) hem sarsılmaz bir disiplin ve rutin gelişmiş, makine gibi işleyen fikirlere ulaşılmış, hem de bütün bu düzeni kökünden devirmeye yeminli, sabotaj arzusuyla yanıp tutuşan ve bunun acısını başka insanlardan çıkarmaktan gocunmayan karanlık bir istenç belirmiş.

Bu son cümle üzerine biraz daha düşüneyim. Siz de başka şeylerle ilgilenin. Bay bay.

İşin ilginç tarafı, insan bir şeyi (kişi olur, topluluk olur, ya da sadece şey olur) bilmeye ancak böyle kalıp-söylemlerle (yargılarla?) başlayabiliyor. Yani hayat hakkında (ya da herhangi bir şey hakkında) düşünebilmek için bir takım tanımlara (sabitler?) ihtiyacımız var. Bazen bu düşünceler ilgiyi doğuruyor ve ilgilendikçe onları test edip doğru ya da yanlış olduklarını görebiliyoruz. Ama bazen de (hatta çoğunlukla) bu düşünceler başka yanlış düşünceleri doğuruyor ve bir yanlışlık sarmalını hakikat olarak heybemizde taşıyoruz. Eğer muhakeme kabiliyetiniz yerindeyse, yanlış kalıp-söylemlerle yola çıkmakta bir beis yok, zira yol sizi düzeltme imkânına sahiptir. Ama “Muhakeme mi, o da ne demek?” diyorsanız (ki hiçbir insan her anında kıvrak bir kavrayışa sahip olamaz, yani çok dert etmeyin) yol sizi çok karanlık bir yere götürebilir. Ve o karanlık yerde, gözünüzün önünde duran herhangi bir şeyi bile görebilmek olanaksızdır. (İhtimal mi, olanak mı? Hangisini daha çok seviyorsunuz? Ben ikisini de galiba.)

“Kardeşin duymaz, el oğlu duyar” lafını bilir misiniz? Dünya tarihindeki hiçbir kavga aile içi kavgalar kadar çetrefilli ve katmanlı değil bana kalırsa. Bu ve benzeri birçok atasözünün günümüze kadar ulaşmasının sebebi de bu sanırım. Ve bu hikâyelerde (deyişlerde) hep ailenin nankörlüğüne atıf yapılır ama kardeşin (ya da aileden birinin, hâsılı en yakınlarının) duy(a)mamasının bir tarihi olduğu unutulur. Son yıllarda “iyilerle kötülerin savaşı” retoriği (bence her şey Yüzüklerin Efendisi ve Harry Potter serilerinin popülerleşmesiyle başladı) hayli yaygınlaştığından “kötülerin” bir kovuktan çıkmadığını, onların da bir hikâyesi olduğunu anlatmak zor olabiliyor (anlatmak kolay da dinleyen kim?) ama Game of Thrones’ta Stannis Baratheon’un Ser Davos’a dediği gibi “hard truth cuts both ways” (acı gerçekler iki tarafı da keser).

O tarihe bakmak istemeyiz çünkü orada kendimizi beğenmeyeceğimiz bir konumda yakalama riskini almak masraflıdır. O yüzden de aile içi kavgalar çoğunlukla çözümsüzdür. Birbiriyle çok yakın mesafede uzun süre yaşayan bireyler, bir yığın kalıp-yargılar biriktirirler. Yani “duymaz” değil “duyamaz”. Arada o kadar fazla “gürültü” vardır ki, ses ulaşmaz bile. Öte yandan bilmek, maalesef, böyle bir şeydir. Kursağımızdan geçen ilk bilgi, çiğdir. Bu bazen bilginin çiğliğidir, bazen de idrakin çiğliği. Yani bilgi yüzde yüz doğrudur da, bizim o meseleye aşinalığımız ve kavrama seviyemiz henüz yeterli değildir. Bilmek, sadece bilgiyle alakalı bir durum değil nitekim.

Sokrat’ın “Tek bildiğim şey, hiçbir şey bilmediğimdir,” lafını duymuşsunuzdur. (Bu Antik Yunanlılar geometri ve felsefeyi bir arada götürdükleri için, paradoks ya da palindrom tarzı cümleleri çok seviyorlar, ne yaparsınız bu da onların kusuru.) Yani her şeyi bildiğimizi zannettiğimiz (belki de bildiğimiz) o ana gelince, bildiklerimizin aslında zincirleme yanlış anlamalar vakası olduğunu fark etmek. (Bir başka deyişle çemberi tamamlayıp başa dönmek, yine geometri!) Bu farkındalıkla iki şey yapılabilir: Ya en başa dönüp her şeyi yeni bir bakışla değerlendirdiğimiz köklü bir sorgulama meydanına varırız, ya da kendi gerçekliğimize (ve o gerçekliği mümkün kılan kültürel bağlama) düşman oluruz ve bilinemezliğin güvenli sularına atarız kendimizi. Bu iki tavır birbirine benzerlik taşıdığı için karıştırılır oysa ilki, yani radikal bir yeniden başlama hevesi, doğurgandır, bereketlidir, feyizlidir, Troçkisttir (keh, keh). Düşünce tarihi bu türlü çabalarla doludur: mesela tasavvuf düşüncesinin İslam bilgisi içindeki konumu, kimilerine göre, böyledir, mesela İkinci Dünya Savaşı sonrası Batı medeniyetinin köküne kibrit suyu döken Frankfurt Okulu böyledir, mesela onların çocukları olan postmodernist ekol böyledir.

Ama tarih, kırılmaların ve kopuşların nadiren görüldüğü, daha çok düzeltmelere (iyi ya da kötü olabilir bu “düzeltme”) rastladığımız bir alan (bu da genelleme ama idare edin). Her değişim arzusu, yahut her yenilik (yine iyi-kötü fark etmeksizin) mebzul miktarda muarızla karşılaşır. Bunda şaşılacak bir şey yok, diyalektik neticede. Bazılarına göre bu iki kuvvet, “değişim arzusu” ve “değişim korkusu”, er meydanında karşı karşıya gelip ortaya yeni bir sentez (“değişelim ama o kadar da değişmeyelim”?) çıkarırlar (üçgen oldu bu da bakın: tez, antitez, sentez üçgeni). Hep böyle midir? Tartışılır. Başkalarına göre de tarih, bir çeşit tahterevallidir ve iki karşıt kuvvet sırayla hâkimiyet kazanır. Neydi o meşhur söz? “Hard times create strong men. Strong men create good times. Good times create weak men. And, weak men create hard times.” (Zor zamanlar güçlü insanlar yaratır. Güçlü insanlar güzel zamanlar yaratır. Güzel zamanlar zayıf insanlar yaratır. Ve zayıf insanlar, zor zamanlar yaratır.) (Bakın yine geometrideyiz.) Bütün bu senaryolarda tek yapmanız gereken oturup beklemekmiş gibi geliyor mu size de? (Yok aslında aktörlerin yapmaları gereken her şeyi yapacakları da öngörülmüş, çünkü kehanet kendini gerçekleştirecek şartları oluştururmuş, ve evet, bu da kendince bir çember.)

Bunlara “büyük anlatılar” (metanarratives) diyorlar. Vikipedi’de şöyle tanımlamışlar, oradan araklayayım: “Bir toplumu veya tarihi [özcü], indirgeyici ve genelleyici kuramsal ilkeler çerçevesinde açıklamaya çalışan, global söylem, büyük tarih felsefeleri ve toplum [teorileri].” Ve postmodernizmin ne olduğunu sorduklarında Fransız filozof Jean-François Lyotard şöyle bir cevap vermiş (mealen): “Büyük anlatılara karşı şüpheci tavırdır.” Bir bakıma postmodernistlerin beklentisi, milliyetçilik, kurumsal dinler, Marksizm gibi ideolojiler, insanlara hazır cevaplar veren her türlü öğretinin postmodern denilen durumda, yani modern sonrasında, şüphecilikle karşılanıp alan kaybetmeleriydi. Mesele sadece bu anlatıların yeni soruşturmalarla çürütülmesi değil, aynı zamanda yeni insanın (aile ve topluma daha az ihtiyaç duyan, kendi kendine neredeyse yeten bir birey) bunlara ihtiyaç duymamasıydı belli ki. Çünkü bu türlü holistik anlatılar gerçekte olanı görmeyi engellemekle kalmıyor, bütün çabalarımızı vaat edilen günlere ulaşacak şekilde organize etmeyi de gerektiriyordu. Modern anlatılar, gündelik hayatı çepeçevre sarıp sizi ancak kısıtlı bir ağ içinde hareket etmeye zorluyordu. Bu da, “kendi kaderini tayin” denilen özgürlük tanımıyla taban tabana zıt bir durum, malum.

Bugünkü dünyaya bakıp “Lyotard efendi, amma üfürmüşsün!” diyebilirsiniz. Yahut, daha doğru bir ifadeyle, “Lyotard efendi sen de haklısın ama diyalektik gereği modern durumdan çıkıp postmodern duruma geçmek yerine ikisinin ortası bir yere geldik,” diyebilirsiniz. Konuyla ilgili aslı İtalyan filozof Antonio Gramsci’ye ait fakat burada alıntıladığım hâlini Slavoj Zizek’in dolaşıma soktuğu bir söz var: “Old world is dying and the new world struggles to be born. Now is the time of monsters.” (Eski dünya ölüyor, yeni dünya doğmak için çabalıyor, şimdi canavarların zamanı.) Bu durum, aynı zamanda fantastik kurgu ya da korku romanlarının da öncülüdür. Bizi her şeyin rasyonel bir biçimde açıklanabildiği modern öncesi (ya da çok sonrası) zamanlara götürürler. Bazıları bugünlerde işte bu yüzden postmodernizmi suçluyor, çünkü bizi modernlikten (yani rasyonel açıklamalardan) uzaklaştırdılar, modern anlatılara burun kıvırıp modern öncesi anlatıları geri çağırdılar diye. Öte yandan “modern rasyonel akıl” denilen şeyin de bilhassa faşizmin yükseldiği zamanlarda (İkinci Dünya Savaşı öncesi) görüldüğü üzere “bireyleri birey yapan özü” yok ettiğini bize Adorno ve Horkheimer söylemişti. Onlara da mı karşı çıkacaksınız??? (Name dropping kötü bir şey, yapmayın.)

Toparlarsak (yazı hiç beklemediğim yerlere geldi o yüzden bir toparlama ihtiyacı hissettim normalde âdetim olmadığı hâlde) bilmek her zaman geç kalmış bir eylem. Bir zaman, yaşadığımız dönemi yorumlamaya, kavramsallaştırmaya, anlamaya kalkışan sosyal bilimcileri, bir cinayeti çözmek için uğraşan dedektiflere benzetmiştim. Ölen, ölmüş ve bu saatten sonra ulaşacağımız bulguların öleni geri getirme imkânı yok. Sonraki cinayetleri engellemede bir katkısı olabilir şüphesiz ama The Godfather’da Michael Corloene’nin de dediği gibi, “Eğer tarih bize bir şey öğrettiyse, o da herkesi öldürebileceğindir.” Katiller her zaman yeni yollar keşfeder. Dedektifler onları takip eder. (Hocam yapay zeka ile cinayetleri önceden tahmin edip engellemek mümkün olacakmış diyorlar ne diyorsunuz?) Bildiğimizi sandığımız anda ise aslında hiçbir şey bilmediğimizi fark ederiz, katil sandığımız kişi değildir. Yahut katilin öldürme sebebi, motivasyonu, bizim olduğunu düşündüğümüz şey değildir. O sebeple sonraki cinayetlere dair hiçbir şey söylemez vardığımız sonuç. Amirimiz dosyaya geri dönmemizi istemez çünkü hem başka cinayetler vardır çözülmeyi bekleyen hem de ne gerek var yani şimdi durduk yerde ağzımızın tadını bozuyorsunuz? (Bu arada The Little Things isimli enteresan bir polisiye film var, bu bahsettiğim çerçeveye uyan bir dedektif hikâyesi anlatıyor.)

Bütün bunlardan ötürü çelişmekten kaçamayız. Hah, evet, bunu söylemeye gelmiştim. Postmodernistler de bunu söylemeye çalışıyordu şimdi düşününce. Lyotard’ın tek dediği, “çok mal haramsız, çok laf (anlatının büyüğü) yalansız olmaz” idi. Hem biliyor musunuz, bazen akrabalar arası kavgalarda çözümün tek yolu, iki tarafın da iddialarından vazgeçip sıfırdan başlamalarıdır. Hem, “Mantıku’t Tayr’da hakkı, hakikati aramak için yola çıkan kuşlar toplamda 7 vadiden geçerler ve bunların ilk 4'ü bildiklerini unutmak, elindekilerin işe yaramaz olduğunun idrakine varmak üzerinedir.” Çünkü gittiğimiz yol, yol değildir.

Veeeee the end.

Belçika’da birisi şey demişti: Devlet sosyal politikalar aracılığıyla “3B”yi karşılamayı taahhüt eder. Bath, Bed, Breakfast. Yani banyo, yatak ve kahvaltı. Sizi bilmem ama ben duş almadan dışarı adım atamıyorum. Cildim yağlı epey. Bazıları alıştırdığın için öyle oluyor diyor ama kokmadan bu alışkanlıktan nasıl kurtulacağımı da bilemiyorum. Pandemi zamanı o kadar banyosuz günüm geçti ama bana mısın demedi vücudum. Kahvaltısız yaşayabilirim. Hatta meşhur Türk kahvaltısı denen şeye bir türlü ısınamadım. Yeni yeni fark ediyorum ki bunda süt ürünlerine karşı bir miktar hassas bağırsaklarım sebep olmuş. Mısır gevreği ya da yoğurtlu granola da yiyemiyorum kolayından. Tam manasıyla laktoz intoleransına sahip değilim ama laktoz huzursuz ediyor bağırsaklarımı. Adı da Huzursuz Bağırsak Sendromu zaten. Tanı filan konmadı aslına bakarsanız ama Instagram Reels’e güveniyorum.

Eşyalara ya da günlük rutinlere bağımlılık can sıkıcı olduğu kadar rahatlatıcı da. İnsana bir yol haritası sunuyor. Sabah kalktınız mesela, ne yapacağınızı adınız gibi biliyorsunuz. Hep yüksünüyorsunuz zorunluluklardan ama kimse sizden bir şey beklemediğinde onca boş vakti nasıl harcayacağınızı şaşırıyorsunuz. Ben satranç oynamaya başladım mesela sıkıntıdan. Kısa sürede başlangıç seviyesiyle orta seviye arasına bir yere geldim ama ilerleyemiyorum. Çünkü hep 5 dakika süreli oynuyorum ve hesap kitap yapmak yerine içgüdülerimle hareket etmek istiyorum. Kumarbazların heyecanını daha iyi anladım diyebilirim. Acaba bu hamle işe yarayacak mı? Rakibim benim o 3-5 saniyelik aralıkta göremediğim başarılı bir hamle yaparsa ne olacak? Bazen çok kıvrak ve zekice oynayan birisinin karşısında acizliğimi hissedince hırs yapıp daha da fazla taş kaybediyorum ve duyguların nasıl akla hükmettiğini ilk elden deneyimliyorum böylece. Keyifli.

Bağımlılık demişken, Noel akşamı bir Türk lokantasına (Türkiye’deyseniz düz “lokanta”, yurt dışındaysanız “Türk lokantası”) gittik ve garson yükselen enerji fiyatları sebebiyle cağ kebabı servis etmeyi bıraktıklarını söyledi. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Ukrayna’ya askerî harekât düzenlemesi, Utrecht’te cağ kebabı zevkimizi öldürdü bir başka deyişle. Dünyanın birbirine bu kadar bağımlı olması da acayip. Eğer çevreye özen gösteren ve sadece uygun malzemeyle üretilmiş kıyafetler satan bir giyim mağazasında kazak bakacaksanız, aşağı yukarı yüz avro ödemeniz gerekiyor. Halbuki Primark’a ya da H&M’e giderseniz 15-20 avroya bir kazak alabilirsiniz. Çünkü bu iki firma (ve başkaları da tabii) hem ucuz, çabuk yıpranan, çevreye zararlı malzeme kullanıyor, hem de üretimini Güney Asya’da ucuz iş gücüyle (bazen çoluk çocukla) çözüyor. Bu markaları Avrupa’da orta-alt sınıf tercih ediyor hâliyle, bu ucuzluk sayesinde ihtiyaçlarından fazla alışveriş yapma imkânına sahip oluyorlar ve böylece tüketim kültürünün içinde kalıyorlar. Dünya böylece birbirine bağlanıyor.

Eskiden, doksanlarda filan, “çocuklar televizyonda görüyor özeniyor” klişesi vardı. Ekranlardaki dünya, size başkalarından haberler taşıdığı kadar, sizin NE OLMADIĞINIZI da haykırır yüzünüze yüzünüze. Ayna gibi. Ama büyülü bir ayna. Bakıp bakıp zengin olmadığınızı fark edersiniz mesela. Güzel olmadığınızı, güvende olmadığınızı, sağlıklı olmadığınızı, kapısını çalacak kimsenizin olmadığını, durup dinlenecek vaktiniz olmadığını… Ama bu farkındalık, dozundadır, sizi isyana teşvik etmez, bilakis gazınızı alır. Şimdi hem ekranlar çoğaldı, hem de ekranda geçirilen vakit. Hani diyorlar ya: Öğrenciler bir dersi ancak 20 dakika tüm dikkatlerini vererek dinleyebiliyorlar, sonra zihin başka yerlere kaçmaya başlıyor. Telefon ekranında akıp giden şeylere bakarken de ancak 15-20 dakika kadar “eleştirel” (temkinli?) olabiliyoruzdur herhalde. Ardından birikmiş suyun barajları yıkıp geçmesi gibi bütün defans mekanizmalarımızı yerle bir ediyordur maruz kaldıklarımız. Yani bu artık bir akıl-fikir meselesi değil. Hani şu Otomatik Portakal (A Clockwork Orange) filminde Alex’in gözlerini aletlerle sürekli açık tutup ona bir takım görüntüleri kesintisiz izlettiriyorlar ya “ehlileştirmek” için. Onun gibi düşünebiliriz. Alex bambaşka birine dönüşüyordu. (Evet: Uzun zamandır başka biriyiz ve ben artık bizi tanıyamıyorum.)

Bu ekranlara bağımlılığımızın bir değil birkaç yönü var, bana kalırsa. Evet, işin psikolojik tarafları su götürmez bir gerçek: Oranın bize sunduğu hazır lezzeti (fast food) başka pek az şey verebiliyor günlük hayatımızda. Ama orada akıp giden şeylere tutunmak da günlük sosyal yaşantımızın bir parçasına dönüşmüş durumda. Yani o ekranda gördüğümüz bir dünya var ve o dünyaya ait hissetmenin yolu oyunu kurallarına göre oynamak. Twitter’daki son esprileri, Instagram’daki en yeni fenomenleri, TikTok’taki taze trendleri bilmemek, hayatın sonu gibi bir şey. Arkadaşlık ilişkilerinizi bile etkileyebilir çünkü diğer herkes bu “bilgiler” etrafında şekillenen bir muhabbeti sürdürürken, eğer bu “bilgiler”den yoksunsanız, muhabbete sadece yancı olabilirsiniz. Ve tarih bize gösteriyor ki yancıları kimse sevmez. (Bir akşam üniversiteden arkadaşlarla oturmuş öyle havadan sudan konuşuyorduk ki, ortamdaki birisi hakkında şu inanılmaz tespit yapıldı: “Sen hiç muhabbet açmıyorsun, hep bir muhabbete kenarından dâhil oluyorsun, tuhaf!” Bu nasıl bir gözlem kabiliyetidir? Şapka çıkarmıştım.)

Günümüzün 7-8 saati uykuyla geçiyor ama kendimizi uykuyla (ya da rüyalarımızla) tanımlamıyoruz. Çünkü biliyoruz ki bu harcanması gerekli bir miktar, maaşın bir kısmının ev kirasına gitmesi gibi. Beden kirası olarak uyuyoruz bir başka deyişle, keh keh. Kalan vaktin bir bu kadarını da ekranda geçiriyoruz (bazıları daha az tabii). Ama kendimizi bununla da tanımlamıyoruz pek. Bu da günlük sosyalleşme harcırahı gibi bir şey. Bir de zorunluluklar var. Cep telefonunun icadından bu yana insanlığın tuvalette geçirdiği sürenin gözle görülür biçimde artması var mesela. (Lafı gelmişken, bu türlü yazılar da en iyi tuvalette okunur. Hem boş durmamış olursunuz.) Yahut yemek yeme zorunluluğu. Evet, iyi bir orta sınıf olursanız, yemek yemeyi rafine bir ritüel hâline getirebilirsiniz filan, ama yemek için harcadığımız vakit beni her daim hayıflandırıyor. Belki de filmlerde gördüğüm restoran sahneleri çok hoşuma gittiği için, elimde olsa (bağırsaklarım ve maddi durumum müsaade etse) her gün dışarıda yerim. Sosyal medyayı artık pek sevmiyorum ama sosyal mekânları, bir lokanta mesela, hâlâ çok seviyorum.

“Yaşam tarzı” dediğimiz şey toplumların yaşayış biçimlerinin zamanla belli bir kıvama gelişiyle ortaya çıkmış gibi yapıyoruz ama bugün bir orta-alt sınıfın hayatı bundan yüz elli iki yüz sene önceki aristokratların ya da yeni burjuvaların hayat tarzının bir izdüşümü. Hassaten yeni dünyaların keşfi ve yeni kolonilerin ortaya çıkışıyla başlayan Avrupa zenginleşmesinin yarattığı “yaşam tarzını” bugün daha geniş kitleler olarak deneyimliyoruz: Şehir hayatının getirdiği kamusal ve özel alan ayrımları, zamanın günlük, haftalık, aylık ve yıllık olarak tanzimi, okul-iş-emeklilik döngüsü, toplumun bürokratikleşmesi (kurallar ve yeni ritüellerin icadı), toplumsal hayatın yeni mekânlar (tiyatro, müzikhol, kafe vs.) ve araçlar (kitap, gazete, sinema vs.) etrafında akıp gitmesi… Bunlar on dokuzuncu yüzyılda Avrupa şehirlerinde kıvama gelmiş “yaşam tarzı” ve bugün “demokratikleşme” dediğimiz olgu sağolsun, çok daha geniş kitleler bu “yaşam tarzı”na erişebiliyor. Yaşasın! (Herkes hevesini alınca vazgeçeceğiz bu tarzdan herhalde.)

Gerçi düşününce öncesinde de çiftçilik vardı ve 1300’lerde Limburg’daki bir çiftçiyle Tibet’teki bir çiftçi benzer alışkanlıklara sahip olmak zorundaydı zira tarım dediğimiz şeyin gereklilikleri ortada. Şimdi şehirler var ve şehirlilik hangi kültürde olursa olsun benzer okazyonlar meydana getiriyor. Evrensellik diye bir şey var diyebilir miyiz şimdi? Yani insanlık hikâyesi, avcı ve toplayıcılıktan başlayıp kozmopolit ve kalabalık şehirlere doğru giden ve her kültürün gelişmişlik seviyesine göre bu zaman çizgisinde bir yerlerde bulunduğu lineer bir akış mıdır? Dinler var mesela. Her kültürün kendi dini inanışları var. Bir antropolog bunlara bakıp içerikleri benzemese bile işlevlerinin aynı olduğunu söyleyebilir, katılır mısınız peki siz de buna? Kalbim(?) buna itiraz etse de, aklım sürekli bu fikre çeliniyor, dürüst olmam gerekirse. “Medeniyetler çatışması” tezinin bana en absürt gelen kısmı da burası: Siz hepiniz aynısınız ne medeniyetleri? Ama tarihten de biliyoruz ki, en fiyakalı yanlışlar bir başkasıyla farkını ortaya koymak adına yapılıyor. Halbuki insan zamanla en zıddına (en büyük düşmanına) benziyor. Çünkü zamanının çoğunu onunla geçiriyor ve zihnin defans hattını bu yoğun maruz kalma hâli yerle bir ediyor. Gözümüzün gördüğü şeye dönüşmekle lanetlenmişiz.

Hatırlarsınız, Matrix’in üçüncü filminde, Neo ile Konsey Üyesi Hamann arasında şöyle bir konuşma olmuştu:

Hamann: Hemen hemen kimse buraya [Son insan şehri Zion’un altyapı araç gereçlerinin olduğu mühendislik katı] gelmiyor artık, tabii bir problem yoksa. İnsanlar hep böyledir: Bir şey çalıştığı sürece kimse nasıl çalıştığını umursamaz. Ben burayı seviyorum. Şehrin bu makineler sayesinde ayakta kaldığını kendime hatırlatmayı seviyorum. Bu makineler bizi hayatta tutarken, başka makineler bizi öldürmek için geliyor. İlginç değil mi? Hayat verme gücü ve o hayatı yok etme gücü.

Neo: Biz de aynı güce sahibiz.

Hamann: Sanırım evet. Ama buraya gelince bazen hâlâ Matrix’e [kablolarla] bağlı insanları düşünüyorum ve bu makinelere bakınca bizim de bunlara bağ[ım]lı olduğumuz fikrine kapılmadan edemiyorum.

Neo: Ama bu makineleri biz kontrol ediyoruz, onlar bizi kontrol etmiyor.

Hamann: Tabi ki, nasıl etsinler ki? Bu fikir tamamen saçma, lakin… yine de şu düşünceye sevk ediyor insanı: Kontrol nedir?

Neo: Eğer istersek, bu makineleri kapatabiliriz.

Hamann: Elbette. İşte bu. Doğru cevap! Kontrol bu demek değil mi? Eğer isteseydik onları parçalarına ayırabilirdik. Gelgelelim eğer bunu yaparsak ışıklandırmamıza, ısınmamıza ve havalandırmamıza ne olacağını düşünmemiz gerekirdi.

Neo: Yani bizim makinelere makinelerin de bize ihtiyacı var. Ana fikir bu mu Konsey Üyesi Hamann?

Hamann: Hayır, hayır, bir ana fikir yok. Yaşlı insanlar bununla uğraşmazlar.

(…)

Yüzyıllar boyunca insanlar doğayı gözlemleyip oradan sonuçlar çıkararak yaşadılar. Felsefe, bilim ve hatta bazılarına göre dinler böyle ortaya çıktı. Bugün “doğa” dediğimiz şeyin yerini kendi üretimimiz olan “teknoloji” aldı. Günümüz apartmanlara, kaldırımlara, arabalara, asfalta ve ekranlara bakarak geçiyor. Eski insanlar doğanın kontrolünün kendilerinde olmadığının bilincindeydi ve onu alt etmek için epeyce bir zaman çabaladılar. Bizim naifliğimiz biraz, sanki, bu yarattığımız dünyanın kontrolünün bizde olduğunu zannetmek. Geçen gün gözlüklerimin camını temizlerken işte bunları düşündüm.

Şimdi bu Truman denen arkadaş, Seahaven isimli küçük bir kasabada yaşıyor. Kasaba deyince Nuri Bilge Ceylan bozkırına gitmesin aklınız. Burası minyatür bir şehircik. Çünkü insanımız tarım toplumundan şehir toplumuna geçeli bir hayli zaman oldu ve hâlâ “avcı ve toplayıcılıktan tarım toplumuna geçişte şunlar şunlar yaşandığı için gece yatarken sağımıza dönüyoruz” gibi açıklamalar bir bana mı tuhaf geliyor? Tamam alışkanlıklar kolay terk edilmiyor ve beynimiz de kahrolası (buraya İngilizce küfürler gelmiş) bir alışkanlık müptelası (junkie) ve aslında uyuşturucular ne kadar da beynimizin ihtiyacı (*aydınlanma yaşayan adam bakışı*). Neyse ki Truman’ın böyle dertleri yok. O kendi hâlinde bir sigorta satıcısı. Bu pazarlama işlerini ağzı iyi laf yapan, alttan girip üstten çıkan kimseler dışında kimse beceremez diye düşünüyorsunuz belki ama en önemli şey “güven” duygusu. “Ben bu adama kızımı veririm” diyorsanız, o insana balya balya para da verebilirsiniz. İkisinin aynı şey olmadığını öğrenmeniz için biraz şehirlilik… neyse.

Truman’ın hikâyesini biliyorsunuz ama değil mi? Seahaven diye bir yer yok, burası devasa bir stüdyo. Truman’ın hayatı da anne rahmine düştüğü günden bu yana televizyonda canlı yayınlanıyor. Bütün hayatı fake. (Neyk? Cem Yılmaz, ah sen insanı öldürürsün.) Karısı, en yakın arkadaşı, komşuları, hayat sigortası sattığı insanlar, sabahları uğradığı kahveci… Hepsi oyuncu. (Kahvecinin yalan olmasına çok üzülüyor insan ve bakın bu da bir şehirlilik şeysi.) Üstelik Truman uyurken gidip televizyonda onun arkasından atıp tutuyorlar. Bütün dünya da izliyor. Reality TV’nin tillahı bir nevi. Zaten o yıllar, Biri Bizi Gözetliyor gibi şovların televizyonları istila ettiği yıllar. Şimdilerde sizi Survivor’la filan avutuyorlar. Bizim zamanımızda (bu da yaşlılık şeysi) her akşam birden çok kanalda gerçeklik taklidi yapan programlar olurdu. Gerçek olduğunu iddia eden ama gerçek olmayan şovlar, gerçek olmadığını iyi bilen ama yine de inanmak (ve şaşırmak) isteyen insanlar iyi bir ikili oluşturmuştu. Ve reklamlar…

Öncelikle medyada gördüğünüz her şey yalandır. Medya: TV, gazete, sinema, kitap, takvim arkası yazıları, TikTok. İnsanlar yalan söylemek istedikleri için değil – ki bazen yalan söylemek de isterler – gerçeğin böyle bir huyu DA olduğu için. Hani ortaya çıkmak gibi bir huyu varmış ya… Sanki saklambaç oynuyoruz! Efendim gerçeğin bu medya (aktarım) dünyasında tek bir doğası var o da yalnızca “görünmesi”. Öyle tam tekmil zuhur etmiyor. Edemiyor. Çünkü yüz elli boyutlu bir canlı üç boyutlu bir alanda ancak temsil edilebilir, oraya gelemez. Tıpkı gökteki yıldızlar gibi – ya da ay – görünür gerçek bize uzaktan uzağa. Biz onu uzunca bir zaman başka şeylerin habercisi sanmışızdır ama artık biliyoruz ki (bilimsel mi? bilimsel gifi) ölmüştür çoğu çoktan. Gerçek de bilinir olduğunda belki ölmüştür, ölmesi gerekmiştir, yoksa kimse bilememiştir. Bu yüzden medyadan bize yansıyanlar gerçekte olup bitenin bir “görünümü” ve bazen astrofizikçiler bizi kandırabiliyor ya hani yıldızların muhteşem hikâyeleri olduğuna, medya da insanları “en önemli hakikat bu” diyerek kandırabiliyor. Kötü niyetten değil, dediğim gibi, yetersizlikten. Ve bu yetersizlik ne kadar derinleşirse medyada görünen şey o kadar gerçekten uzaklaşıyor.

Yeri gelmişken plasemi vurayım: İnsanın bu hayatta işine yarar yegâne kabiliyet – bana sorarsanız – gördüğü (veya gözlemlediği) şeyi detaylıca tasvir edebilmesidir. Ne kadar iyi tasvir edebiliyorsa, o kadar anlamaya yaklaşır, kelimeleri zenginleştikçe, kavrayışı güçlenir.

O hâlde sorayım: Truman’ın da bütün hayatı başından sonuna kontrol edilse, ana rahminden tutun nerede olduğunun farkına vardığı 10,909. gününe kadar her hâlinden haberdar olunsa bile, Truman’ın varlığı tümüyle bilinebilmiş midir? Kestirmeden götüreyim sizi, aslında bu sorunun cevabı şuraya çıkıyor: Kendini bilmek de dâhil, insan gibi karmaşık bir canlı bilinemez. Çünkü tarih (küçük ‘t’ ile) A noktasından B noktasına tek bir hat üzerinden (zamansal ve mekânsal düzlemde) gidiyor görünse de aslında A noktasından başka başka noktalara gitme ihtimallerini de içinde barındırır (çoklu dünyalar teorisi mi?) ve bazen insan A noktasından B noktasına gider ve oradan bir D noktasına gitmesi imkânsız görünür fakat yeterince güçlü bir etki uyandırabilirseniz esasında o insanın “göründüğünün” aksine A noktasından B noktasına değil de oradan D’ye de rahatlıkla geçiş yapabileceği bir C noktasına vardığını fark edersiniz (arkadaşlıklar da bazen bu yüzden biter, iki insan farklı yerlere yolculuk etmiştir). Çünkü ihtimaller kolay kolay ölmezler.

Parantez açayım, aklımdaydı bu aralar, burada da dursun: İnternetin icadıyla birlikte, ana akım medya (sizin düşündüğünüz şey değil muhtemelen) söylem tekelini koruyamadığı için, artık geride kaldığını düşündüğümüz pek çok fikir kırıntısı, yeni taraftarlar ve yeni elbiseler bularak hayatımıza dönüş yaptı. Yani bir aralık, tarihin (büyük ‘T’ ile bu kez) tek bir yöne (A’dan B’ye ve oradan da E’ye mesela) aktığı düşünülüyordu (ilerleme anlatısı) fakat insanlığın bir bütün olarak B noktasına bile henüz varamadığı ortaya çıktı çünkü söylem tekelini elinde tutanların “görmek istediği” dünya ile gerçekte olan dünya çok farklıydı. Ve bu hep böyledir ama işte dediğim gibi medya yalan söyler ve sonra da kendi yalanlarına inanır (çünkü inanmasa insan etkili yalan söyleyemez; ve hayır kasıtlı olmak zorunda değil). [Bu arada parantez içi parantez gibi oluyor şunu da demeden geçemeyeceğim: insanların yetersizliğini itiraf etmek yerine kendilerini “kötü niyetli” olarak görmeyi kabullenmelerinde de büyük hikmetler var.]

Tam da bu sebeple Truman aslında nerede yaşadığına dair farkındalıkla birlikte “bambaşka” bir insan oldu. Mesela paranoyaklaştı. (Zizek bir yerde, ‘paranoya gerçeğe ulaşmanın ilk basamağıdır’ gibi bir şeyler demiş olabilir.) O güne kadar pek de umursamadığı özgürlük, hatta kendi kaderini çizme dürtüsü, bütün benliğini ele geçirdi. Uyumlu ve sakin tabiatlı biriydi, birden korkusuz ve inatçı birine dönüştü. Çünkü, dediğim gibi, ihtimaller hep oradaydı. Bazen kendi hâlinde bir insan bir anda delirir ya, o hesap. Bütün hayatının bir yalan üzerine kurulu olduğunu fark etmek, onda tek bir tepkiye yol açtı: Çıkış kapısına doğru ne pahasına olursa olsun yürü. Arkada ne var? Bilmiyor. Ve bilmesi de gerekmiyor zaten. (Rivayet odur ki filmin ikincisi çekilmek istenmiş ve Truman’ın ‘gerçek’ dünyaya uyum sağlayıp sağlayamayacağına bakılacakmış. Ama kısmet olmamış.)

Peki bu spesifik hikâyede Truman karakterinin evrensel olduğunu düşünebilir miyiz? Yani oraya hangi insan evladını koyarsak koyalım, aynı şekilde davranır mı? Büyük ihtimalle, hatta yüzde vereyim, yüzde 93.8 ihtimalle, hayır. Bu film, yukarıda değindiğim ana akım söylemin bir yansımasıydı bir bakıma. İnsan bir yalanın içinde yaşadığını fark ederse, alır başını oradan gider (aydınlanma teorisi). Halbuki gerçekte olan şu: Baskıcı anne babaların çocuklarının en az yarısı tıpkı ebeveynleri gibi oluyor ve hatta onların davranışlarına mana bulmaya başlıyor (çünkü gidecek başka bir anlam dünyası yok). Baskıcı ana babalardan müteşekkil boğucu bir toplumun en az yarısı (belki çok daha fazlası) ana babalarının ASLINDA haklı olduklarına inanmaya başlıyor çünkü gidecek başka ülkeleri yok (ki bazen başka ülkeye gitseler de anlam dünyası değişmiyor, çünkü ne yok, evet, yeni anlam dünyası). Bir de ailedir yani, el alem yanında olmaz ailen yanında olur, filan. Ve o el alem gelip sana “baban aslında hırsızdı” filan diyor ama sana yeni bir baba da vermiyor, ne yapacaksın?

Öte yandan Truman, “sen biriciksin, sen özelsin” diye yalan söylenen yığınlar arasında gerçek manada “biricik ve özel” olan tek insan. Keh, keh. Köleleştirildiğinin farkında olmayan bir köle? Ama şimdi Truman “gerçek” dünyaya çıktığında muhtemelen yine burada “yapay” dünyadaki bilgilerini kullanmaya devam edecek ve bu durum onda belki de bir çeşit zihinsel uyumsuzluğa (cognitive dissonance) sebep olacak. Mesela karnıyarık yapmayı Seahaven’da öğrendi ve olay-sonrası (post-event) evrende karnıyarık yaptığında ne hissedecek? Paranoyası hiçbir zaman iyileşmeyecek belki. Duygusal hafızası olduğu gibi kalacak ve anne, baba, eş, arkadaş gibi kavramların “gerçekliği” ile büyük bir imtihan yaşayacak. Filmde mesela ona etrafındaki dünyanın sahteliği ile ilgili ilk ipucunu veren kadın, Lauren (Natascha McElhone), Fiji’de (o yaşlarda Fiji’yi çok merak etmiştim) Truman’la buluşsa, asla “gerçek” aşkı tecrübe edemeyebilirler çünkü nedir ki “gerçek aşk”?

The Truman Show’un yumuşak karnı, zayıf noktası, Aşil tendonu, kaynaşmamış kemiği de burası: Nedir yani bu gerçek dediğimiz şey? Bütün hayatı A’dan Z’ye planlanmış bir insanın “gerçek benliği” diye bir şeyden söz edebilir miyiz? Ya da Truman “gerçek” dünyaya adım atıp oradaki duygu ve düşüncelerin de en az Seahaven’daki kadar “yapmacık” (kurgu, kurmaca, inşa) olduğunu fark ettiğinde ne yaşayacak? Lauren’e olan aşkının arkasında da Lauren’in “oyunu” yok mu? Hayat bir kendini ikna çabasından başka nedir ki?

The Truman Show “insanın kendi anlatısını kurma iradesi elinden alınmamalı” gibi bir mesajla son bulurken, insanın kendi anlatısını kurmasını elinden alan bir araca, “medyaya” dayanıyor mesela. The Matrix’in ya da Fight Club’ın ya da nevzuhur Netflix film ve dizilerinin yaptığı şeyi yapıyor: “Kır zincirlerini proletarya! Aylık 13,99 Euro’ya!” (Hollanda fiyatı). Ama işte hikâyeler, gerçekliğin “görünümleri”, mağara duvarındaki gölgeler, hiç beklenmedik yerden çatlaklar oluşturabilir. O çatlaklardan sızan ışıkla nelerin “aydınlanacağını” bilemeyiz ama hiçbir tarihte insan, A noktasından B noktasına öyle yalınkılıç gitmemiştir. Hatta belki de B noktasında bile değildir, sadece orada “görünür”. Ve görüntüler aldatıcıdır. Her zaman.

Tabi The Truman Show’un da bir “görünümü” olduğu o ana akım söylem tekeli kırılalı çok oldu ve bugün bambaşka bir medya çağında yaşıyoruz: sosyal medya. İnsanlar gönüllü olarak Truman’laşıyor. Hayatlarını 7/24 kamuya açıyorlar (influencer’lık). “Biricik ve özel” oluyorlar böylece belki de. Orada görünenin “gerçek” olmadığının farkındalar mı peki? Evet, ama umursamıyorlar. Farkında olmadıkları şey, on yıllardır yazılı, işitsel ve görsel medyadaki “görünümlerin” yankıları, benzerleri, taklitleri oldukları. Ayrıca Truman olmak çok keyifli ve “gerçekliği” kim ne yapsın Allahaşkına? Büyük Engizisyoncu (Dostoyevski’nin ölümsüz kahramanı) Nasıralı İsa’ya hücresinde “Neden taşları ekmeğe dönüştürmedin?” diye sorarken, aslında şunu demek istiyordu: Sen insanlara konforlu yalan yerine konforsuz gerçeği seçmeleri gerektiğini nasihat ettin ama açlık (yoksunluk) insanları iradelerini kullanamayacak kadar zayıf düşürdü. (Bazen ekmeğe değil de ilgiye aç olursunuz mesela.) Hem konforsuzluğu seçmek her zaman “gerçeğe” de götürmüyor sevgili Fyodor, onu unutmuşsun. (Nitekim “adalet” de kılıçsız olmuyor. O meşhur heykelin gözleri bağlı ve bir elinde terazi var tamam da, diğer elinde de kılıç var güzel kardeşim. Onu ne yapacağız?)

Hem aşırı haklı olup hem de saraylarda yaşayamaz mıyız ya? Neden yani?