‘Wat ik soms ingewikkeld vind bij een sterfbed, is als er gevonden wordt dat je niet meer hoeft te lijden. Dat er behandeltechnisch zo veel mogelijk is, dat het lijden voorkomen kan worden.’

Deze woorden las ik niet in een preek, of in een filosofische mijmering over het levenseinde. Ik las ze in een column in een vaktijdschrift voor artsen: Medisch Contact. De auteur: een huisarts, tevens kaderarts palliatieve zorg en SCEN-arts.

Dat trok mijn aandacht.

In de column beschrijft de huisarts dat pijn, achteruitgang en verlies onlosmakelijk verbonden zijn met afscheid nemen. Het zijn processen die tijd vragen. Juist die tijd kan waardevol zijn, schrijft ze, dierbaar zelfs. Comfort blijft belangrijk, nuanceert ze, maar tegelijkertijd stelt ze de vraag: ‘Zou het ook zo kunnen zijn, dat lijden een functie heeft? Dat de pijn van het achteruitgaan en het verlies van functies nuttig is, ergens voor dient?’

Maar wie bepaalt dat eigenlijk?

Het idee dat lijden een functie kan hebben en dat het waardevol en zelfs wenselijk is, komt niet uit de medische wetenschap. Het heeft diepe wortels in religieuze tradities, met name in het christendom. Theologe Annelies van Heijst, emeritus hoogleraar Zorgethiek en Caritas aan de Universiteit van Tilburg, beschreef hoe het christelijke denken over lijden lange tijd werd gedragen door twee dominante opvattingen: lijden als beproeving en loutering, op weg naar morele of religieuze volmaaktheid, en lijden als levenshouding, waarin zelfopgelegde ontbering werd gezien als een deugd op zichzelf.

Dat denken, inclusief lijdensverheerlijking, zo analyseerde ze al dertig jaar geleden, berust op een mensbeeld dat moeilijk te rijmen is met moderne opvattingen over autonomie en zorg. Tegelijk benadrukte Van Heijst dat lijden onlosmakelijk bij het leven hoort. Het is psychologisch het gezondst om dat te erkennen, stelde zij: ‘Anders lijkt alles wat je aan lijden meemaakt een enorme rotstreek van het leven.’

De gedachte dat lijden nu eenmaal onderdeel is van het leven, is niet voorbehouden aan religieuze tradities. Ook seculiere en humanistische levensbeschouwingen erkennen dat. Tot zover niets nieuws onder de zon. Maar dat lijden functioneel en waardevol is, gaat een stap verder. Als zulke levensbeschouwelijke opvattingen via een persoonlijke bril het medische domein binnensijpelen, moet je gaan oppassen. Want dan is het niet de patiënt, maar de zorgverlener die het lijden gaat duiden. Dan wordt het een oud verhaal in een witte jas.

In de reacties onder de column wijst voormalig huisarts, schrijver en kunstenaar Ignace Schretlen op precies dat punt. Bij de vraag of lijden een functie heeft, past volgens hem grote bescheidenheid van zorgverleners. Hij maakt daarbij een onderscheid tussen onvermijdelijk lijden, waarmee ieder mens wordt geconfronteerd, en lijden dat te voorkomen is. Juist dat laatste doet volgens hem een appèl op de medemenselijkheid van de zorgverlener. Zelf ervaart hij ‘helaas steeds vaker’ dat collega-artsen zich hiervan niet (meer) bewust zijn. ‘Bij te voorkomen lijden (van klein tot groot) denk ik – sorry – dat er voor veel collega’s nog een lange weg te gaan is.’

Die observatie wordt bevestigd in de reacties onder de column. Een andere huisarts schrijft: ‘De grootste bewondering heb ik voor mensen die, vaak zeer bewust en weloverwogen, juist kiezen voor de weg van de mééste weerstand, die de pijn niet schuwen. Je moet het maar kunnen...’

Het is een houding die vaker in de zorg opduikt: juist de stervende die niet klaagt en die zijn lijden gelaten ondergaat, oogst lof. Dat ideaal van waardig, stil gedragen lijden verwoordde de Poolse dichter Zbigniew Herbert in ‘Meneer Cognito’ als volgt:

men dient zich te schikken
zacht het hoofd te buigen
zonder handenwringen
het lijden met gepaste zachtmoedigheid te hanteren
als een prothese
zonder valse schaamte
maar ook zonder hoogmoed (…)

Voor de literaire liefhebbers: die ingetogen houding staat juist haaks op een ander, beroemd gedicht over sterven, namelijk ‘Do not go gentle into that good night’ van Dylan Thomas, waarin juist verzet, woede en weigering centraal staan.

Dat contrast laat het dilemma duidelijk zien: sterven is geen eenduidig proces en laat zich dus ook niet vangen in één verhaal. Voor de één is het berusting en acceptatie, voor de ander ongeloof, boosheid of weerstand. De neiging om aan lijden een functie toe te kennen, is misschien een symptoom van iets anders: de geprivilegieerdheid waarmee westerse verworvenheden onder de loep worden genomen. In rijke westerse landen, waar pijnstilling, palliatieve sedatie en ook euthanasie tot het medische arsenaal van veel huisartsen behoren, zal die vraag eerder rijzen dan in arme landen waar zulke mogelijkheden ontbreken.

Gedachtenexperimentje: als lijden tot op zekere hoogte technisch beheersbaar is geworden, groeit dan de behoefte om er alsnog een betekenis aan toe te kennen? Vanuit de patiënt bezien is dat volkomen begrijpelijk – hallo, sterven is nogal wat. Alles wat de ellende ondertussen draaglijker maakt, is dan welkom. Maar of hetzelfde geldt voor de zorgverlener, valt nog maar te bezien.

De huisarts aan het begin van dit stuk gaat nog iets verder: het lijdensproces kan volgens haar zelfs ‘dierbaar’ zijn. Dat roept een simpele, maar wezenlijke vraag op: dierbaar voor wie? Voor de stervende zelf is die stelling op z’n minst nogal problematisch: als je sterft, heb je na afloop niets aan dat lijden. Je hebt immers geen herinnering achteraf en dus kun je het lijden ook niet meer als betekenisvol duiden. Voor naasten dan? Ja, soms kan een sterfbed inderdaad waardevolle ervaringen opleveren, maar het ligt niet voor de hand dat mensen het ‘lichamelijk achteruitgaan en het verlies van functies’ van een geliefde als iets positiefs onthouden.

In het boek Het refrein is Hein, waarin menig sterfbed voorbij komt, legde arts en schrijver Bert Keizer de vinger op de zere plek: ‘Lijden is pijn zonder hoop.’ Het is een rauwe formulering, eentje die weigert lijden deftig aan te kleden met een functie of doel. Juist die weigering maakt duidelijk waar de grens ligt. Lijden hoort bij het leven, maar het verhaal eromheen schrijven we zelf.

Afbeelding: The Death of Leonardo da Vinci - Jean-Auguste-Dominique Ingres (1780–1867)

In korte tijd las ik twee volstrekt verschillende verhalen over de zorg die me aan het denken zetten. Ze stonden los van elkaar, speelden zich af in uiteenlopende contexten, en leken op het eerste gezicht weinig met elkaar gemeen te hebben.

Ik neem je even mee in de twee verhalen. Het eerste verschijnt in het artsenblad Medisch Contact. Een huisarts beschrijft een 60-jarige patiënte, een vrouw met zoveel bescheidenheid dat ze in het leven soms ondergesneeuwd raakt. Deze patiënte vertelt dat ze al bijna twee dagen elk uur helderrood bloed poept en dat het haar verschrikkelijk spijt dat ze haar huisarts daarmee moet lastigvallen. De huisarts, bij wie de alarmbellen onmiddellijk gaan rinkelen, verwijst haar met spoed naar de SEH van het academisch ziekenhuis, vijfhonderd meter verderop.

De volgende ochtend leest ze in de elektronische post van het ziekenhuis dat het bloedverlies lijkt te zijn gestopt. Het advies van de mdl-arts is om de patiënte te verwijzen voor een spoedcoloscopie. De huisarts is verrast: ze had haar patiënte toch juist verwezen voor nadere diagnostiek en behandeling? Toch maakt ze opnieuw de verwijzing, uit vrees dat de patiënte anders tussen wal en schip valt.

Een week later volgt een brief van het hoofd van de afdeling: het academisch ziekenhuis is een hooggespecialiseerde instelling en heeft geen plaats voor ‘eenvoudige zorgproducten’. De huisarts moet de patiënte maar naar elders verwijzen.

De huisarts, inmiddels strijdlustig vanwege zoveel bureaucratie, pakt de telefoon, treft een begripvolle collega in het ziekenhuis en eindelijk: de patiënte kan er toch terecht. De poli zal persoonlijk met de patiënte contact opnemen, zo luidt de belofte. Enkele dagen daarna belt de patiënte de huisarts op het telefonisch spreekuur: het spijt haar verschrikkelijk dat ze weer moet storen, maar het bloedt weer zo... en nee, ze heeft nog niets van het ziekenhuis gehoord.

Het tweede verhaal lees ik op LinkedIn. Internist-oncoloog Sabine Netters beschrijft daarin een persoonlijke ervaring. Netters is zelf oprichter van Carend, centrum voor palliatieve zorg. Haar tante is 83 en heeft uitgezaaide darmkanker. Al langere tijd gaat het niet goed met haar. Toch stelt haar behandelend arts een zware behandeling voor. In een gesprek van ongeveer vijftien minuten krijgt de tante van Netters uitleg over het traject. En moet ze – in het kader van shared decision making – zelf zeggen wat ze wil.

Wat de oncoloog wél tegen Netters zegt, maar niet tegen haar tante:
’Als het mijn moeder was, zou ik deze behandeling afraden.’

Maar dat inzicht deelt de arts niet met haar patiënt. Wat er vervolgens gebeurt, is pijnlijk. Voor de tante zelf blijft na het gesprek namelijk iets anders hangen, schrijft Netters: ‘Ze dacht dat als ze deze behandeling niet met beide handen zou aangrijpen ze er zélf voor koos om sneller te overlijden. Dat het niet de ziekte was, die dat besluit al had genomen, maar zij zelf.’

Op het eerste gezicht hadden deze twee ervaringen weinig met elkaar te maken. De eerste beschreef obstakels in de organisatie en logistiek van de zorg, de andere speelde zich af in het gesprek tussen arts, patiënt en een familielid.

Toch bleven ze door mijn hoofd spoken. Niet meteen, maar in de weken erna. Pas later viel het kwartje. In beide situaties werkte taal nadrukkelijk sturend: een rijtje woorden als ‘eenvoudig zorgproduct’ en ‘shared decision making’ bepaalde hoe mensen dachten, spraken en handelden. Met als gevolg dat er juist iets gebeurde dat niemand zo had bedacht of bedoeld.

Dat taal ons handelen stuurt, is natuurlijk op zichzelf niet vreemd. Ons taalvermogen is een abstract cognitief systeem: het stelt ons in staat om complexiteit te overzien, te ordenen en te delen. Een gedeelde professionele taal is dan een handig instrument.

Maar er schuilen ook risico’s in. Als officiële termen en woorden te ver losraken van de concrete situatie waarop zij betrekking hebben, schuift ook het denken op. In de zorg heeft dat direct gevolgen. Het talige kader waarin wordt gewerkt laat dan minder ruimte voor eigen afweging, voor twijfel, voor het individuele geval. Zo kan taal die bedoeld is om houvast te bieden, ongemerkt afstand scheppen tot de menselijke maat.

Zulke talige kaders hoeven empathie niet in de weg te staan (hoewel ‘compassiemoeheid’ inmiddels een ingeburgerde term is in de zorg – veroorzaakt door te veel paarse krokodillen, zeggen zorgverleners vaak zelf). Het is iets anders: de ruimte om te blijven nadenken over ‘die ene mens’, terwijl de situatie zich nog ontvouwt. De mogelijkheid om te zeggen: dit past hier niet, of dit vraagt iets anders dan de standaardroute. Want wie behandelt hier nu eigenlijk de patiënt?

Dat heeft ook een heel praktische kant. Al jaren klagen zorgverleners over de administratieve werklast. Niet verwonderlijk: die is al jaren hoog en onveranderd, met gemiddeld ongeveer een derde van de werktijd besteed aan registratie, ondanks jarenlange pogingen tot vermindering. Onderzoek van FNV toont aan dat bijna de helft van de medewerkers 25 procent of meer van de tijd kwijt is aan overbodige taken, wat leidt tot frustratie, stress en minder tijd voor patiëntenzorg.

Misschien zijn de twee anekdotes hierboven toeval. Dat kan. Maar toch: een gewaarschuwd mens telt voor twee. Als we weten dat taal het denken – en daarmee het handelen – herstructureert, dan is het niet ondenkbaar dat ook de taal van het systeem verschuift. Van registratie en vinkjes die gezet moeten worden naar een richtinggevend kader dat zelf nadenken zachtjes maar dwingend aan de kant schuift.

Zo verdwijnt de patiënt uit beeld. In het eerste verhaal gebeurde dat letterlijk. In de tweede anekdote eigenlijk ook, alleen viel het daar wat minder op.

Wanneer Wierd Duk spreekt over de ‘ondergang van onze beschaving’, beschrijft hij geen werkelijkheid die zich nu voltrekt. Hij vertelt een verhaal. Dat verhaal is niet toevallig, en allerminst origineel. Het is een bekend verschijnsel met een lange geschiedenis, waarin het woord ‘beschaving’ functioneert als middel om een moreel en cultureel superieur ‘wij’ te definiëren en anderen buiten die groep te plaatsen.

Dit stuk gaat over die taal: over hoe zulke verhalen werken, waarom ze overtuigend zijn, en hoe ze maatschappelijke verandering hervertellen als moreel verval. Want het verhaal dat Duk hier vertelt, is ouder dan hijzelf, ouder ook dan het huidige migratiedebat.

Toen Duk in Panorama de ondergang van Europa aankondigde, had ik nét in het kader van mijn studie cultuurwetenschappen het artikel ‘Who’s Afraid of Barbarians?’ van Maria Boletsi gelezen. Boletsi, bijzonder hoogleraar Nieuwgriekse Studies aan de Universiteit van Amsterdam en universitair hoofddocent film- en literatuurwetenschap aan de Universiteit Leiden, laat daarin zien hoe het beeld van Rome en zijn ‘barbaren’ telkens opnieuw voet aan de grond krijgt in hedendaagse politieke taal, vooral op momenten van maatschappelijke onzekerheid.

Het recept is steevast hetzelfde. Ooit was er orde, verlichting en beschaving, nu is er verval, veroorzaakt door een falende elite en een onderontwikkeld voorgestelde groep mensen, die hun primitieve gewoonten en gebruiken zou willen opleggen en niet zou terugdeinzen voor geweld. Het is een verhaal dat zich opwerpt als nuchtere analyse, maar eigenlijk een te romantisch beeld van het verleden schetst.

Het idee dat beschaving altijd van ‘ons’ is en barbarij van ‘hen’, is niet nieuw. Historicus Edward Gibbon schreef het al in de achttiende eeuw: Europa was verlicht, rationeel en in de kern onaantastbaar. Boletsi merkt vervolgens op dat deze zelffelicitatie wegkijkt van Europees geweld en overheersing.

Voor wie het verhaal van Rome en de invasie van de ‘barbaren’ niet paraat heeft: het West-Romeinse Rijk verzwakte over eeuwen door interne politieke en economische problemen, in wisselwerking met migratie en militaire conflicten aan zijn grenzen. In hedendaagse politieke taal wordt die complexe geschiedenis teruggebracht tot één overzichtelijk waarschuwingsbeeld: een beschaving die ten onder ging omdat zij haar grenzen niet bewaakte en zich liet overspoelen door ‘barbaren’.

In september 2015 hield Marine Le Pen in Parijs haar aanhangers voor dat Europa zonder ingrijpen een ‘migrant invasion’ zou ondergaan zoals in de vierde eeuw, met mogelijk dezelfde gevolgen.

Die versimpeling beperkt zich niet tot de uiterste flanken van het debat. Zoals Maria Boletsi laat zien, krijgt de Rome-analogie sinds 2015 opnieuw nadrukkelijk voet aan de grond in de Europese politieke retoriek, mede door terroristische aanslagen (België, Frankrijk) en de zogenoemde ‘vluchtelingencrisis’.

Vergelijkingen tussen de ‘val van Rome’ en hedendaagse migratie circuleren niet alleen in opinies en online commentaren, maar duiken ook op in mainstream politiek taalgebruik. Want in november 2015, een paar maanden na Le Pen, waarschuwde premier Mark Rutte* bijvoorbeeld dat Europa haar grenzen beter moest beschermen, met een expliciete verwijzing naar het Romeinse Rijk: ‘‘[as] we all know from the Roman Empire, big empires go down if the borders are not well protected”. Boletsi wijst erop hoe problematisch die vergelijking is: ongewapende Syrische vluchtelingen worden zo impliciet in de rol geplaatst van ‘barbaren’ aan de poorten van Europa.

Zulke vergelijkingen, schrijft ze, versterken het gevoel te leven in een permanente crisis, onder de dreiging van een naderende ‘val’. Ze voeden angst voor anderen die ‘onze’ manier van leven zouden ontwrichten: angst die het westerse publieke debat sinds 9/11 gijzelt. Boletsi laat zien dat dit soort historische analogieën effectief zijn. De boodschap spreekt een grote groep mensen aan. Niet doordat die analogieën historisch kloppen, maar doordat ze een culturele superioriteit suggereren die prettig aanvoelt.

Opvallend is dat Wierd Duk anderen juist vaak verwijt dat zij ‘in een narratief’ denken. Dat doet hij nu ook weer in Panorama. Politici, journalisten en burgers die het niet met hem eens zijn, zouden ‘gehersenspoeld’ zijn door ideologie, door media, door elites. ‘Ze leven in een soort film, in The Truman Show’, zegt hij in het interview. ‘In hun Truman Show zijn Trouw, de Volkskrant, NRC, de NPO en RTL de leveranciers van de werkelijkheid. Die media suggereren dat er een enorm klimaatprobleem is, maar geen asielprobleem. Dat Trump de Satan is en dat de Russen eraan komen. Die mensen geloven dat allemaal.’

Hun wereldbeeld is volgens Duk dus niet het resultaat van analyse, maar van indoctrinatie. In één adem zet hij kwaliteitsmedia ook nog eens neer als leugenachtig en manipulatief. Natuurlijk heeft zo’n verwijt niets te maken met inhoudelijke kritiek, maar als pure delegitimatie. Wie ‘gehersenspoeld’ is, hoeft immers niet meer serieus genomen te worden. Het is een retorische zet gevuld met leegte, een manier om het niet over de inhoud te hoeven hebben. Kortom: gebakken lucht.

In dat licht presenteert Wierd Duk zich de laatste tijd nadrukkelijk als ‘cultuurchristen’. Niet als gelovige in theologische zin, maar als hoeder van een vermeende beschaving. Natuurlijk is Duk niet opeens in de Heere. Duks handreiking naar het christendom komt niet voort uit geloof, maar fungeert als uithangbord, een cultureel visitekaartje waarop staat wie erbij hoort en wie niet. Zo kan hij volgers verzamelen en morele grenzen trekken zonder zich te hoeven verhouden tot religieuze praktijken, zoals bidden: daar heeft hij anderen voor, zoals reli-influencer Chris Verhagen. Misschien zullen we hem af en toe in een kerk zien, maar waarschijnlijk staat hij dan zelf op de preekstoel.

Dat dit ‘cultuurchristendom’ weinig met geloof te maken heeft en des te meer met kracht en afbakening, maakt Duk zelf expliciet. Op X schreef hij onlangs: ‘Ik heb iets met de Jezus die krachtig optreedt tegen mensen die het geloof bedreigen. Ik heb minder met de Jezus die geneigd was om zijn linkerwang toe te keren. Ik ben voor een fermer christendom. (…) Ik heb niet zoveel met het zwakke, weke christendom.’
Het christendom fungeert hier niet als moreel kompas, maar als legitimatie van strijd. Niet de Bergrede – waarin Jezus naastenliefde, vergeving en genade predikte – staat centraal, maar ferm optreden. Wie zich hier niet in herkent, valt buiten het morele universum dat Duk creërde (en waarvan hij zag dat het goed was).

Zoals Maria Boletsi laat zien, zijn dit oude patronen die stevig vervlochten zijn in onze taal. Beschavingsretoriek is van alle tijden. De keuze voor precies dat taalgebruik maakt van vluchtelingen ‘barbaren’ en van Europa een cultureel ontwikkeld, rationeel en verlicht continent dat gevaar loopt. Maar laten we elkaar geen sprookjes vertellen: het is een opgeleukt narratief met een selectief geheugen. Boletsi toont het haarfijn aan: Europa’s eigen geweldsdaden, van koloniale wreedheid tot wit extreem geweld zoals dat van Anders Breivik, worden zelden in hetzelfde vocabulaire beschreven.

Die blinde vlek is historisch onjuist, maar spreekt desondanks een grote groep mensen aan. De beproefde verwijzing naar beschaving en verval roept een gevoel van urgentie en morele superioriteit op. In die zin vertelt Wierd Duk geen analyse van het heden, maar een oud, uitgewrongen en maar al te bekend verhaal: barbaren, dat zijn altijd de anderen. We hebben het allemaal al eerder gezien – met andere hoofdpersonen, maar hetzelfde plot.

* Rutte geciteerd in Pieter Spiegel, ‘Refugee influx threatens fall of EU, warns Dutch PM’, Financial Times (26 november 2015), https://www.ft.com/content/659694fe-9440-11e5-b190-291e94b77c8f (geraadpleegd op 14 december 2025).

Wie het belangrijk vindt dat dit soort essays geschreven kunnen blijven worden, kan mijn werk met een bijdrage steunen via een ‘pledge’.

Afbeelding: “Romans vs Barbarians” – Thomas Quine, CC-BY 2.0 (Wikimedia Commons)

Voor wie niet dagelijks diergeneeskundig onderzoek leest: het idee klonk plausibel. In de natuur verlaat moeder kip af en toe het nest waardoor er door het ei licht valt. Dat licht zou de ontwikkeling van de hersenen van de kuikens beïnvloeden, waardoor ze op volwassen leeftijd minder angstig zouden zijn voor mensen. Een elegante hypothese, en bovendien evolutionair logisch.

Het nieuws had alleen één probleem: het was niet waar.

Toen ik de volledige publicatie downloadde en doornam, viel alles uit elkaar. De studie liet nauwelijks effect zien. In slechts één van de vijftien experimenten verscheen een klein, marginaal verschil. Dat was het. Toch beweerde de perspitch precies het tegenovergestelde.

Aan de onderzoeker lag het niet. Ze was volledig transparant. Sterker nog: ik kreeg de indruk dat zij niet eens wist dat de persvoorlichter de onderzoeksresultaten zo had gepresenteerd. Ik interviewde haar en schreef een stuk met de titel:

Groen licht tijdens incubatie maakt kippen níet minder angstig

Niet om de universiteit dwars te zitten, of om wetenschap ‘onderuit te halen’, maar omdat lezers niet gebaat zijn bij opgepoetste onderzoeksresultaten. Misschien ben ik oldskool, maar ik zie de journalistiek allereerst als een dienend vak, met het publiek als ontvangende partij. Daar ligt mijn loyaliteit. Niet bij de universiteit, niet bij het prestige van een onderzoeksproject, maar bij de lezer. Bij iemand die erop moet kunnen vertrouwen dat woorden als effect, significant en doorbraak niet lichtvaardig worden gebruikt.

Maar het gaat verder dan één misleidende perspitch. Dit gebeurt continu.

Universiteiten hebben hun communicatie in de afgelopen decennia steeds verder geprofessionaliseerd, en daarbij steeds vaker de methoden van corporate public relations overgenomen. Dat betekent dat wetenschappelijke bevindingen niet alleen worden gedeeld, maar ook strategisch worden gepositioneerd, met oog voor zichtbaarheid, reputatie en financiering.

Dat die verschuiving gevolgen heeft, weten we al ettelijke jaren. Een veelgeciteerde BMJ-studie uit 2014 liet zien dat 40 procent van de persberichten tóen al overdreven adviezen bevatte, en 33 procent causale claims aandikte. Problematisch, want precies die overdrijvingen belanden via krantenkoppen en talkshows bij het publiek.

Voor een lezer is het onmogelijk om te zien waar de nuance verloren is gegaan: in het abstract, in het persbericht, of bij de journalist. Maar als het misgaat, is de uitkomst vaak dezelfde: het zicht op wat een studie werkelijk aantoont raakt vertroebeld.

En nu het slechte nieuws: het wordt maar niet beter.

In 2014 organiseerde het NTvG samen met de Volkskrant een speciaal congres over medisch nieuws, met een debat dat ik destijds zelf leidde. We concludeerden toen al dat persberichten soms meer hype dan nuance bevatten, dat koppen ontspoorden zodra een redacteur ‘nieuwswaardigheid’ wilde toevoegen, en dat wetenschappers, voorlichters en media allemaal hun eigen rol spelen in het opblazen van resultaten. Een ecosysteem van overdrijving, op zoek naar aandacht.

Toch ben ik optimistisch. En ik zal je uitleggen waarom.

Steeds meer redacties en hoofdredacteuren beginnen in te zien dat transparantie geen service is aan de lezer, maar een professionele en morele verplichting. Ook in Nederland: zo verscheen in Villamedia verscheen kort geleden een artikel met het voorstel voor een nieuwe functie op redacties: die van transparantie-redacteur.

Dat soort signalen stemmen me hoopvol. Een paar weken eerder had ik zelf al op LinkedIn een pleidooi voor meer openheid in wetenschap en journalistiek geschreven, naar aanleiding van een gastcollege voor de nieuwste generatie hersenonderzoekers van de Universiteit van Amsterdam. Daarin propageerde ik Radicale Transparantie: openheid is geen extraatje, maar een voorwaarde om informatie te kunnen vertrouwen.

Dat inzicht leeft niet alleen in Nederland. Emily Bell, hoogleraar journalistiek aan de Columbia-universiteit, verwoordde de verschuiving treffend:

“Mensen vragen niet alleen ‘Is dit waar?’, maar ook ‘Wie zegt dat, wie heeft het gecontroleerd, en waarom?’”

Het publiek vertrouwt niet meer op een merk of logo, of op het imago van een kwaliteitskrant.
Lezers willen de herkomst van informatie kunnen volgen.
En is dat niet volkomen terecht?

Wie vertrouwen terug wil winnen, moet bereid zijn nieuwe idealen te omarmen: radicale transparantie, herleidbaarheid, en het helder onderscheiden van wat we weten en wat we niet weten.

En dat kan alleen als we het ecosysteem van hype afbouwen en vervangen door iets duurzaams: transparantie, ook wanneer die schuurt.

In een discussie over de veiligheid van vaccins noemde iemand me een nitpicker.

Niet spottend, niet plagend, maar als verwijt: ik zou ‘te precies’ zijn in mijn formuleringen over risico’s.

Ik moest er eerst om lachen, daarna om zuchten, en uiteindelijk dacht ik: sorry not sorry, maar dit is eigenlijk precies wie ik wil zijn.

Wat speelde er? Op dat moment had de Amerikaanse vaccinadviescommissie (ACIP) net het advies voor het hepatitis-B vaccin bij pasgeborenen geschrapt, terwijl dat programma sinds 1991 naar schatting 500.000 infecties heeft voorkomen en 90.000 levens heeft gered. Het aantal infecties daalde met 99 procent.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat het besluit tot grote ophef leidde in de medische wereld. De American Academy of Pediatrics noemde het besluit ‘gevaarlijk’. Het medische vaktijdschrift JAMA, die de bui al voelde hangen, plaatste al op voorhand een waarschuwing: ‘Het uitstellen van de eerste hepatitis-B-vaccinatie tot ná de pasgeboren periode brengt risico’s met zich mee die levenslang schadelijke gevolgen kunnen hebben, zonder enig aantoonbaar gezondheidsvoordeel.’ En de Amerikaanse wetenschapsjournalist Deborah Blum (volgtip!) postte sarcastisch op Bluesky: ‘Is er een vaccinatie tegen domheid?’

Sommige Amerikaanse kranten en nieuwswebsites brachten sec het nieuws, in neutrale termen. Zó neutraal dat een leek zou kunnen denken dat het ging om een wetenschappelijke update, niet om een politieke ingreep die het bestaande bewijs negeert. Maar ook een scherp artikel in de pro-democratische website The Bulwark kreeg kritiek. Jessica Calarco, hoogleraar sociologie aan de universiteit van Wisconsin–Madison, vond dat de auteur letterlijk had moeten schrijven: ‘Vaccins are safe’. Haar opmerking ging viraal en kreeg bijval van vele Bluesky’ers.

Maar ik dacht: wacht eens even.

Ik zei dat ik het er niet mee eens was. Over het algemeen zijn de vaccins die nu op de markt zijn zeer effectief en ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam. Toch is een uitspraak als ‘vaccins zijn veilig’ te simpel. Wie risico’s volledig wegpoetst, creëert op de lange termijn méér wantrouwen dan wie eerlijk blijft over zeldzame complicaties.

Een goed voorbeeld is de folder over darmkankerscreening van het RIVM. Daarin werden alleen de voordelen van de screening beschreven. Over complicaties – een darmperforatie is zeldzaam, maar wél een mogelijk gevolg van een colonoscopie bij een positieve bloedtest, inclusief overlijden – werd met geen woord gerept.

Pas na tegengas van een groep artsen, waaronder ethicus Gert van Dijk van artsenfederatie KNMG, werd de folder aangepast. Terecht: als het gaat over medische (be)handelingen, is het zaak dat de overheid burger informeert, niet overhaalt. Burgers zijn geen kleuters. Informed consent berust op transparantie, niet op het bewust weglaten van informatie omdat jij denkt dat de patiënt het anders niet begrijpt.

Terug naar vaccins. Ook hier geldt: nuance en heldere taal kunnen prima samengaan. Je moet er wat meer moeite voor doen, maar versimpeling door informatie weg te laten is niet de oplossing. Bovendien kan één algemene uitspraak nooit voor alle vaccins gelden. Elke prik, elke technologie, elke doelgroep en elke update vereist een nieuwe beoordeling.

De slogan ‘vaccins zijn veilig’ promoten als journalistiek credo zou daarom zowel een vergissing als onwetenschappelijk zijn. Het publiek verdient het hele verhaal, zonder opsmuk.

Zorgvuldigheid betekent niet dat je nooit een fout maakt – dat doen we allemaal, ik net zo goed als jij – maar wel dat je weigert om de weg van de minste weerstand te kiezen. Nauwkeurigheid is een streven, geen claim op foutloosheid. Maar het streven zelf is wél essentieel.

Als dat van mij een nitpicker maakt, dan draag ik die bijnaam met plezier.

En daarom schrijf ik Schuurpapier.
Omdat precisie geen pietluttigheid is, maar gereedschap.
Hier mag het schuren: soms is dat nodig om iets helder te krijgen. Dank dat je hier bent.

Subscribe now