De nieuwe wet heet Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Wbnv. De oude naam, Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, was te droog. Bescherming nationale veiligheid is politiek handiger. Niemand stemt daar graag tegen. Consultatie loopt tot 11 oktober 2026. Daarna gaat het naar de Kamer.

De kern is het opponentenregime. Zodra AIVD of MIVD een organisatie als evidente tegenstander aanmerkt, Russische inlichtingendienst, Chinese hackgroep, Iraanse operatie, IS, vervalt de plicht om voor elke tap en elke hack apart vooraf toestemming te halen. Die organisatie mag een jaar lang worden gevolgd en afgeluisterd zonder aparte machtiging per actie. Yesilgöz zegt dat de individuele hacker anders alweer gevlogen is. Dat klinkt operationeel. Het is vooral een verschuiving van de bewijslast. Eerst de aanwijzing. Daarna het net.

Bij hacken wordt de ingreep in drie fases geknipt. Vooronderzoek en binnendringen in systemen hoeven niet meer vooraf langs de toezichthouder. Alleen het kopiëren van gegevens nog wel. De memorie van toelichting vergelijkt dat met het doorzoeken van een loods. Eerst kijken hoe je erin komt. Dan zoeken. Dan meenemen. Een loods is een gebouw. Een netwerk is iemands mailbox, telefoon, cloudomgeving, vaak met derden erin. De metafoor doet alsof de grens tussen binnenkomen en meenemen helder is. In software is die grens een regel in een logbestand.

Daarbovenop komt dwang. Diensten kunnen personen en organisaties verplichten gegevens af te staan. Wie weigert, riskeert gevangenisstraf. De bestaande plicht voor telecomaanbieders wordt opgerekt naar online platforms en financiële instellingen. Banken, universiteiten en platforms moeten informatie kunnen leveren omdat ze volgens het kabinet vaak relevante data hebben om dreigingen sneller in beeld te brengen. Lotte Houwing van Bits of Freedom wees erop dat die vordering ook bij ambtenaren, werknemers en systeembeheerders kan landen. De beheerder van de mailserver wordt dan een onbezoldigde schakel in de inlichtingenketen. Weigeren is een strafbaar feit.

De diensten mogen gegevens delen met private partners en intensiever uitwisselen met de krijgsmacht. Dat klinkt als samenwerking. Het is een verbreding van de kring mensen die geheime data onder ogen krijgt, zonder dat die kring dezelfde wettelijke geheimhouding en toetsing heeft als de diensten zelf. Het vorige kabinet strandde al op het plan om duizenden buitenlandse onderzoekers en studenten te screenen. Deze wet maakt de dataweg daarheen weer begaanbaar, via de universiteit en de bank.

Dan het staatsnoodrecht. Bij buitengewone omstandigheden mogen bepaalde verplichtingen vervallen. De diensten hoeven dan niet mee te werken aan onderzoek van de toezichthouder. Het kabinet weigert vast te leggen wat die omstandigheden zijn. De toegevoegde waarde van dat open karakter, staat in de toelichting, is dat de bevoegdheden benut kunnen worden in allerlei situaties waarvan vooraf niet concreet is af te bakenen wat de aard precies zal zijn. Dat is een volzin die een blanco cheque verpakt als realisme. Grootschalig conflict is het voorbeeld. De tekst sluit andere scenario’s niet uit.

Toezicht wordt tegelijk herschikt. TIB en CTIVD gaan op in het College van Toetsing en Toezicht, het CTT. Vooraftoetsing krimpt. Het aantal leden dat vooraf toetst daalt van drie naar twee. Het kabinet noemt dat nieuwe waarborgen. Bert Hubert, oud-toezichthouder, noemt dat gespin. De wet staat volgens hem vol nieuwe bevoegdheden en schaalt toetsing en toezicht af. In het persbericht wordt verminderde controle verkocht als een nieuw college. Dat is, in zijn woorden, geen oprechte start op het moment dat de diensten vragen om vertrouwen met extra macht.

Ik zie dezelfde truc als in 2017, toen de sleepwet erdoor moest. Eerst de vijand. Dan de slagkracht. Dan de belofte dat de burger buiten schot blijft. Yesilgöz zegt dat Poetin onze privacy niet verdient en de Nederlander wel. De wet zelf werkt anders. Een Nederlandse beheerder, een student, een rekeninghouder, een platformgebruiker belandt in de dataset omdat hij in de buurt hangt van een aangewezen tegenstander. De toets of dat proportioneel was, komt achteraf. Achteraf is prettig voor de dienst. Voor de betrokkene is het een dossier dat al bestaat.

De diensten hebben de afgelopen jaren al meer bijzondere bevoegdheden ingezet. De TIB kreeg in 2024 duizenden verzoeken, een sprong van tientallen procenten. Tegelijk blijft de datahuishouding een zwakke plek. De CTIVD heeft eerder vastgesteld dat bulkdatasets te lang bleven staan, dat toegang te ruim was, dat gegevens van burgers niet netjes werden behandeld. Bits of Freedom wees er deze zomer nog op dat diezelfde diensten mogelijk AI trainen op data van burgers. De nieuwe wet maakt AI en algoritmen expliciet mogelijk, terwijl het vooraftoezicht juist dunner wordt. Meer automatisering, minder poortwachter. Dat is geen slimmigheid. Dat is een ontwerpkeuze.

Ik accepteer dat Rusland, China en Iran opereren. Ik accepteer dat diensten moeten kunnen hacken, tappen, volgen. Dat is hun vak. Wat ik niet accepteer is de pretentie dat je die macht kunt vergroten en tegelijk de burger kunt geruststellen met een zin over Poetin. Privacy is geen cadeau dat je de vijand onthoudt. Privacy is de regel dat de staat niet in jouw systeem, jouw bank en jouw universiteit duikt zonder dat iemand vooraf hard toetst of het moet. Die regel wordt hier verschoven naar achteraf, naar een kleiner college, en in nood naar helemaal niet.

De loodsmetafoor blijft hangen. Eerst naar binnen. Dan zoeken. Dan meenemen. In een rechtsstaat is de volgorde andersom. Eerst uitleggen waarom je de deur opent. Dan kijken. Dan, als het moet, kopiëren. Deze wet draait die volgorde om en noemt dat wendbaarheid. Wendbaarheid is een militair woord. Voor grondrechten is het een eufemisme voor minder weerstand.

De consultatie staat open. De tekst is lang. De marketing is kort. Mes scherper. Vijand helder. Burger beschermd. Wie de artikelen over dwang, platforms, staatsnoodrecht en het opponentenregime achter elkaar legt, ziet iets anders. Een stelsel dat sneller mag handelen tegen aangewezen tegenstanders, en onderweg veel meer Nederlanders in de sleep krijgt dan het persbericht durft te zeggen.

Bronnen:
https://www.security.nl/posting/950874/Kabinet+wil+inlichtingendiensten+AIVD+en+MIVD+meer+bevoegdheden+geven
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2026/08/28/start-consultatie-nieuwe-wet-bescherming-nationale-veiligheid-door-de-inlichtingen-en-veiligheidsdiensten
https://nos.nl/artikel/2628734-zorgen-om-verruiming-mogelijkheden-geheime-diensten-en-afbouw-toezicht

Dat is een begrijpelijke reflex. Het is ook de verkeerde eerste vraag.

De goede is simpeler, en lastiger. Wanneer stopt een bevolking met het geloof dat “het systeem” nog van hen is? Niet pas bij een nexit-folder. Niet pas bij een referendum. Al eerder. Bij een brief die je drie keer moet lezen en daarna nog steeds niet weet wat er van je wordt gevraagd. Bij een inlogsysteem waarvan je de keten niet kunt volgen. Bij beleid dat in Brussel of op het Binnenhof wordt uitgelegd, en op het keukentafelblad aankomt als bijzinnen, artikelen en een datum die ergens in alinea vier staat.

Democratie begint niet bij de stem. Stemmen is het ritueel aan het eind. Leesbaarheid is de voorwaarde.

De cijfers uit IJsland zijn helder genoeg. Op 29 augustus 2026 zei 52,8 procent nee tegen het hervatten van de onderhandelingen, 47,2 procent ja. Opkomst 82,5 procent, ruim 225.000 stemmen op een eiland van ongeveer 400.000 inwoners. Alleen de twee kiesdistricten in Reykjavik gingen overwegend voor. Het platteland, de visgrond, de voorsteden gingen tegen. Premier Kristrún Frostadóttir had zelf campagne gevoerd voor ja. Zondag zei ze dat de zaak onder haar kabinet niet verdergaat. Ze noemde de hoge opkomst een overwinning voor de democratie en beloofde de EER-band met Brussel te versterken in plaats van de toetredingsroute opnieuw open te trekken. António Costa liet vanuit de Europese Raad weten dat de Unie de keuze respecteert.

Nederland kent dat genre. In 2005 stemde 61,5 procent tegen de Europese grondwet, bij een opkomst van 63,3 procent. In 2016 stemde 61 procent tegen de associatieovereenkomst met Oekraïne, bij een opkomst van 32,3 procent. Het verschil met IJsland zit niet in de richting van het oordeel. Het zit in wat erna gebeurt. In Reykjavik wordt de uitslag tot 2028 van tafel gehaald. In Den Haag werd de tekst herschreven, voorzien van een extra verklaring, en alsnog doorgezet. Dat is constitutioneel mogelijk. Het leert de kiezer wel iets over het gewicht van zijn handtekening.

Een overheidsbrief is geen tekst. Het is een machtsverhouding.

De zender kent de termijn, de grondslag en de uitzondering. Hij schrijft in de taal van het dossier, omdat die taal intern precies is. De ontvanger krijgt het restant: verwijzingen, voorzetsels, een “indien van toepassing” dat het verschil maakt tussen rustig afwachten en volgende week in de problemen zitten.

Dat is zelden slechte wil. Ik heb het jaren van binnenuit gezien, bij uitvoering en beheer. Systeemtaal is gebouwd voor de instantie. Ze moet standhouden in bezwaar, in audit, in de keten naar de volgende afdeling. Daardoor wordt ze vaag voor de mens die de brief ’s avonds openmaakt.

“Begrijpelijke overheid” is dan ook geen communicatieproject. Geen herschreven folder. Geen extra icoontje op de website. Het is de vraag of iemand morgen weet welke handeling van hem wordt gevraagd, en voor welke datum.

Als het antwoord nee is, is de rest theater. Je mag stemmen. Je mag een DigiD hebben. Je mag een zorgtoeslag aanvragen. Je kunt het systeem niet lezen. Dan is kiezen een gebaar, geen zeggenschap.

Hetzelfde patroon zit in grotere dossiers. Open source als soevereiniteitsvinkje. Een cloudcontract dat “Nederlands” heet tot de eigenaar van de eigenaar verandert. Een Europees debat over ChatGPT als zoekmachine, terwijl de burger nog steeds niet weet of die blauwe envelop een herinnering is of een dwangbevel. De schaal verschilt. Het mechanisme niet: de keten is zichtbaar voor wie hem beheert, en onleesbaar voor wie hem ondergaat.

Ik ontleed zulke brieven inmiddels op drie dingen. Wat is de echte handeling. Wat is de echte deadline. Wat is ruis.

Die drie vragen zijn brutaler dan ze klinken. Ze halen de status uit de toon. Een brief van de Belastingdienst, UWV, DUO, CJIB of de gemeente houdt op een document te zijn en wordt een taak. Of blijkt geen taak te zijn, wat minstens zo belangrijk is. Mensen liggen wakker van zinnen die niks van hen vragen.

DocumentDecoder doet precies dat. Je plakt de tekst. Je krijgt terug wat je moet doen en voor welke datum, in gewone taal. Nederlands, of een andere taal als dat nodig is. Geen account. Geen advertenties. De brief wordt niet bewaard om jou later iets te verkopen.

Dat is geen juridisch advies. En het is geen soevereiniteit. Soevereiniteit is een keten die je kunt volgen tot het bit op de schijf. Dit is het minimum daaronder: leesbaarheid. Als zelfs dat ontbreekt, heeft het weinig zin om verderop in de keten over autonomie te praten.

Ik bouw zulke tools omdat ik het zat ben om het mechanisme alleen te beschrijven. Schrijven blijft nodig. Zonder de brief op tafel blijft het een mening over “de overheid”. Met de brief erbij wordt zichtbaar waar macht zit: in de zin die je bijna overslaat.

IJsland heeft een grens getrokken bij Brussel. Nederland kan daarvan maken wat het wil. De test dichter bij huis is prozaïscher. Begrijpt iemand aan de keukentafel wat het systeem van hem wil, zonder tolk, zonder paniek, zonder drie keer googelen.

Als het antwoord te vaak nee is, hoeft een bevolking niet op IJsland te lijken om het vertrouwen te verliezen. Dat gaat vanzelf. Stil. Per brief.

Ik bouw kleine tools die onleesbare tekst weer leesbaar maken.
Overheidsbrief: decoder.discretemachine.com
Contract: contractdecoder.discretemachine.com
Overzicht: discretemachine.com

De Commissie publiceerde het op 31 augustus 2026. ChatGPT, Reddit en Roblox hebben volgens eigen opgave elk minstens 45 miljoen gemiddelde maandelijkse gebruikers in de EU. Dat is de magische grens van de Digital Services Act. Daarboven volgt extra toezicht, extra rapportage en extra risico op een boete tot 6 procent van de wereldwijde jaaromzet. Henna Virkkunen, de EU-vicevoorzitter voor techsoevereiniteit, noemde het een hogere standaard van controle, passend bij de impact op burgers en samenleving. Dat klinkt degelijk. Het klinkt ook naar een reflex die we intussen kennen.

De cijfers zijn niet klein. ChatGPT komt volgens de officiële VLOP/VLOSE-lijst op 159,1 miljoen gemiddelde maandelijkse gebruikers in de Unie. Reddit op 57,2 miljoen. Roblox op 46,6 miljoen, nét over de streep. OpenAI Ireland Limited valt onder Iers toezicht. Reddit Netherlands B.V. en Roblox, dat een wettelijke vertegenwoordiger in Nederland heeft, vallen onder de Nederlandse Digital Services Coordinator. Voor Roblox is dat de ACM. Diezelfde ACM is sinds 30 januari 2026 al een formeel onderzoek begonnen naar de bescherming van minderjarigen op Roblox, onder artikel 28 van de DSA. De aanwijzing van vandaag hangt dus niet in het luchtledige. Ze landt op een platform waar kinderveiligheid al maanden een dossier is, en terecht.

Ik heb weinig geduld met het argument dat elke extra regel per definitie betutteling is. Roblox is een creatie- en gameplatform waarop kinderen games van andere gebruikers spelen. Dat levert leuke werelden op en een eindeloze stroom ellende: grooming, seksueel getinte ervaringen, dark patterns die kinderen naar betalingen duwen, chatgroepen die jongeren naar andere apps lokken. Australië heeft Roblox recent nog gedwongen tot aanpassingen omdat volwassenen kinderen konden benaderen. Roblox zelf schroeft nu maatregelen aan tegen games die kinderen belonen voor eindeloos scrollen door mediabfeeds. Dat is geen morele paniek van buitenstaanders. Dat is een product dat te groot is geworden voor de belofte dat het vooral onschuldig is. Extra verplichtingen rond minderjarigen, illegale content en systemische risico’s horen daar bij.

Reddit is een ander beest. Discussiefora, subcommunities, anonieme meningen, soms scherp, soms smerig, soms nuttig. Wie ooit een technische thread heeft gevolgd, weet waarom het platform bestaat. Wie de randen van het platform kent, weet ook waarom Brussel het nu als publiek podium behandelt. Illegale content, opruiing, doxing, seksueel misbruikmateriaal: het is niet theoretisch. Een zeer groot platform dat derden publiek laat publiceren, valt onder de DSA-definitie. Daar valt weinig aan te tornen.

ChatGPT is het stuk dat wringt. De Commissie noemt het een hybride dienst: een AI-systeem dat reageert op prompts en daarbij het web kan doorzoeken. Daarom zou het een online zoekmachine zijn. Juridisch is dat een slimmigheid. Functioneel is het een rek. ChatGPT is geen index van het open web met tien blauwe links. Het is een generatief systeem dat antwoorden fabriceert, soms met bronnen, soms met zelfvertrouwen dat de feiten niet bijbenen. Door het als VLOSE te labelen, trekt Brussel de zwaarste DSA-plichten over een dienst die al onder de AI-verordening valt. Systemische risico’s voor minderjarigen, mentale gezondheid, grondrechten, verkiezingen en openbare veiligheid. Onafhankelijke audits. Datatoegang voor toezichthouders en erkende onderzoekers. Onderzoekbevoegdheden tot in de algoritmen. Dat is geen lichte administratie.

Vier maanden, tot januari 2027. Daarna moet de extra laag staan. In de praktijk betekent dat risicobeoordelingen, mitigerende maatregelen, compliance-teams, juristen die modelgedrag vertalen naar Brusselse categorieën. OpenAI zei al dat het zich voorbereidt. Natuurlijk doet het dat. Een boete van 6 procent van de wereldwijde omzet is geen waarschuwing op briefpapier. Het is een prikkel om voorzichtig te worden. Voorzichtig klinkt veilig. Voorzichtig betekent ook dat antwoorden botter worden, dat gevoelige onderwerpen eerder worden geweigerd, dat productontwikkeling zich gaat richten op wat een auditor kan afvinken.

Daar zit mijn bezwaar. Niet bij het idee dat grote diensten verantwoording afleggen. Bij de manier waarop de Unie labels stapelt zonder eerst hard te maken dat de bestaande labels werken. De DSA geldt sinds februari 2024 voor de allereerste reeks reuzen. Er zijn onderzoeken, er zijn boetes, er zijn rapporten van honderden pagina’s. X, Temu, AliExpress hebben al miljardenboetes of forse claims gezien. Intussen groeit de lijst. Politico telde na deze ronde 28 zeer grote platforms en zoekmachines. Elke dienst die over 45 miljoen gebruikers heen groeit, schuift automatisch naar de zwaarste bak. De drempel is helder. De politieke logica erachter is lui: groot is gevaarlijk, gevaarlijk moet onder Brussel, Brussel moet mogen kijken.

Kijken is geen beleid. Een risicorapport over “negatieve effecten op het mentale welzijn” klinkt indrukwekkend tot je vraagt wie dat welzijn definieert, met welke metriek, en welke productwijziging daaruit volgt die écht iets doet. Bij Roblox kan dat concreet zijn: leeftijdsverificatie die werkt, chat tussen vreemde volwassenen en kinderen die dichtgaat, beloningssystemen die stoppen met kinderen te conditioneren. Bij Reddit kan het gaan om verwijdering van illegaal materiaal en inzicht in moderatie. Bij ChatGPT wordt het al snel een gevecht over toon, weigeringen, politieke gevoeligheid en de vraag of een model te veel of te weinig zegt. Dat is een ander terrein. Daar botsen de DSA en de AI Act. Beide vragen om risicobeoordeling. Beide pretenderen overlap te voorkomen. In de praktijk bouwt een bedrijf twee papieren werkelijkheden voor dezelfde dienst.

Ik zie de aantrekkingskracht voor toezichthouders. Een chatbot die 159 miljoen Europeanen per maand bereikt, is geen speeltje meer. Mensen gebruiken het voor huiswerk, medische twijfel, sollicitaties, nieuwsduiding. Fouten schalen mee. Desinformatie schaalt mee. Kinderen praten met een systeem dat vriendelijk klinkt en geen gezicht heeft. Dat verdient toezicht. Het verdient geen automatisme waarbij elke populaire interface dezelfde plichten krijgt als een sociaal netwerk dat content van derden amplificeert.

Europa heeft een gewoonte ontwikkeld. Eerst een kaderwet. Dan een lijst. Dan een volgende lijst. Dan overlap met de volgende kaderwet. Elke laag is verdedigbaar in een persbericht. Samen produceren ze een klimaat waarin compliance de productstrategie wordt. Amerikaanse reuzen kunnen dat betalen. Europese challengers kijken toe en rekenen uit dat 45 miljoen gebruikers geen feest is maar een drempel waarachter de juristen zwaarder wegen dan de bouwers. Dat is geen bijzaak. Dat is industriële politiek, verstopt in gebruikersbescherming.

De goede kant blijft staan. Een drempel van 45 miljoen voorkomt dat Brussel elk forum van tienduizend mensen platreguleert. Onderzoekbevoegdheid bij diensten die hun eigen huiswerk nakijken, is nodig. Kinderveiligheid op Roblox is geen culturele discussie, het is een falen van ontwerp en prikkels. Transparantie over aanbevelingssystemen en gerichte reclame aan minderjarigen hoort bij volwassen platforms. Wie dat ontkent, verkoopt een sprookje over zelfregulering dat we al twintig jaar horen.

De valkuil is de volgende stap: nog een label, nog een audit, nog een categorie systemisch risico, tot de wet vooral bewijst dat de Commissie aanwezig is. Aanwezigheid is geen resultaat. Als ChatGPT na januari 2027 vooral voorzichtiger klinkt, Reddit vooral meer moderatoren inhuurt en Roblox vooral betere PDF’s levert, hebben we een juridisch succes. Of kinderen daardoor minder worden benaderd, of kiezers minder onzin voorgeschoteld krijgen, of gebruikers beter begrijpen hoe deze systemen werken, is een andere meting. Die meting blijft in Brussel steevast een belofte voor later.

Ik houd het bij een eenvoudige scheidslijn. Regels die een aantoonbaar gat dichten, zoals contact tussen vreemde volwassenen en kinderen op een gameplatform, verdienen steun. Regels die een generatief model in het keurslijf van een klassieke zoekmachine duwen omdat het toevallig ook het web kan raadplegen, verdienen argwaan. Grootte is een signaal. Het is geen diagnose. Zolang de Unie die twee blijft verwisselen, krijgen we meer toezicht en niet per se een veiliger net.

Bronnen:
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-designates-chatgpt-reddit-roblox-under-digital-services-act
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/list-designated-vlops-and-vloses
https://www.reuters.com/legal/litigation/dutch-regulator-probe-roblox-over-risks-minors-2026-01-30/
https://tweakers.net/nieuws/251550/eu-plaatst-chatgpt-reddit-en-roblox-onder-digital-services-act.html

Het ging niet om lidmaatschap zelf. Op het stembiljet stond één vraag: of IJsland de onderhandelingen met Brussel opnieuw moest openen. Een ja zou nog een tweede referendum hebben vereist, jaren later, over een concreet toetredingsverdrag. Het volk kreeg dus geen eindbeslissing voorgelegd. Het kreeg de sleutel tot het proces. Die sleutel ging terug de la in.

Ik kijk naar dat resultaat en zie vooral het verschil met hoe wij in Nederland dit soort keuzes behandelen. IJsland heeft vier ton inwoners. Iets meer dan 270.000 stemgerechtigden. Zaterdag brachten 225.031 mensen een geldige stem uit. 118.040 stemden tegen hervatting, 105.399 ervoor. Het verschil is ruim twaalfduizend stemmen. Krap, ja. Onmiskenbaar, ook. Alleen Reykjavík stemde in meerderheid voor. Op het platteland, in het noorden, het noordwesten en het zuiden, lag het nee boven de zestig procent. De hoofdstad wilde praten. De rest van het eiland niet.

De geschiedenis is kort en leerzaam. Na de bankencrisis van 2008 vroeg IJsland in 2009 het EU-lidmaatschap aan. De gesprekken begonnen in 2010. In 2013 zette een eurosceptische regering ze stil. In 2015 liet Reykjavík Brussel weten dat het land niet langer als kandidaat-lid behandeld wilde worden. De aanvraag is nooit formeel ingetrokken. Juridisch sliep het dossier. Politiek was het dood. Tot de centrumlinkse coalitie van Frostadóttir, aangetreden na de verkiezingen van 2024, het weer op tafel legde. Eerst beloofde ze een referendum uiterlijk in 2027. Daarna schoof ze de stemming naar voren, onder meer omdat Donald Trump Groenland in zijn retoriek haalde en IJsland daarbij een paar keer verwarde met dat andere eiland.

Het ja-kamp praatte over rente, inflatie en veiligheid. De IJslandse beleidsrente ligt rond de acht procent, die van de ECB veel lager. Toetreding, en later de euro, zou volgens voorstanders lucht geven. Zij wezen op de oorlog in Oekraïne, op Russische scheepvaart in de buurt, op handelsoorlogen, op de Arctische wedloop. Brussel hoopte op een rijk Noord-Atlantisch ja. Dat zou de uitbreidingsagenda een welvarend uithangbord geven, naast de armere kandidaten op de Westelijke Balkan.

Het nee-kamp had een simpeler verhaal. Vis. Soevereiniteit. De zee rond IJsland. Vis en mariene producten zijn goed voor bijna veertig procent van de export. Negentig procent van de bedrijven in die sector was tegen hervatting. Onder het gemeenschappelijk visserijbeleid van de Unie worden quota onder meer bepaald aan de hand van historische vangst. Voorstanders zeiden dat IJsland daardoor zijn wateren zou houden, omdat geen EU-land daar al decennia vist. Tegenstanders geloofden die belofte tot de eerste heronderhandeling. Oppositieleider Guðrún Hafsteinsdóttir zei het bot: dit zijn geen problemen die Brussel voor ons oplost. Dit zijn problemen die IJslandse politici moeten oplossen.

IJsland is geen kluizenaar. Het land zit in de NAVO, in Schengen en in de Europese Economische Ruimte. De interne markt is al toegankelijk. Personenverkeer is al geregeld. Wat lidmaatschap extra zou brengen is douane-unie, later de euro, en een stem in de Raad. Wat het zou kosten is zeggenschap over regels die nu nog via het EER-verdrag binnenkomen met een nationale rem. Frostadóttir zei na de telling dat veel mensen tevreden zijn met precies die constructie. Zij wil het EER-verdrag nu beter verdedigen. Dat is een volwassen reactie van iemand die haar eigen campagne verloor.

Ik trek de parallel met Nederland niet omdat IJsland een lesboek is. Ik trek hem omdat wij het omgekeerde patroon kennen. In 2005 stemde 61,5 procent van de Nederlandse kiezers tegen de Europese Grondwet, bij een opkomst van 63,3 procent. Daarna kwam het Verdrag van Lissabon, inhoudelijk de erfgenaam, zonder nieuw referendum. In 2016 stemde 61 procent tegen de goedkeuringswet van het associatieverdrag met Oekraïne. De opkomst haalde nipt de drempel. Het kabinet-Rutte beloofde het verdrag niet zonder meer te bekrachtigen. Vervolgens kwam er een extra verklaring in de Europese Raad en ratificeerde het parlement alsnog. In 2018 schafte de Kamer de Wet raadgevend referendum af. Sindsdien is de burger bij Europese stappen vooral toeschouwer.

In 2005 stemde 61,5 procent van de Nederlandse kiezers tegen de Europese Grondwet, bij een opkomst van 63,3 procent. In 2018 schafte de Kamer de Wet raadgevend referendum af. Sindsdien is de burger bij Europese stappen vooral toeschouwer.

Frostadóttir voerde campagne voor haar eigen voorkeur en bond zich vooraf aan de uitslag. Dat is het punt. Niet of IJsland verstandig kiest. Niet of de visstand in 2035 beter af is binnen of buiten het gemeenschappelijk beleid. Het punt is de volgorde. Eerst de vraag. Dan het antwoord. Dan de consequentie. In Den Haag en Brussel is die volgorde vaak omgedraaid. Eerst het dossier. Dan de uitleg. Dan de mededeling dat heropening onverstandig zou zijn.

In tech en cybersecurity zie ik hetzelfde mechanisme in een ander jasje. Digitale soevereiniteit, cloudafhankelijkheid, overnames in de vitale sector, standaarden uit Brussel of uit Californië: de burger merkt de gevolgen pas als de knoop al is doorgehakt. IJsland laat zien dat je een volk wél een tussenstap kunt voorleggen zonder het land te laten ontploffen. De coalitie blijft zitten. De EER blijft. NAVO blijft. Het enige dat verdwijnt is de pretentie dat “nu of nooit” sterker is dan een stembiljet.

Het resultaat is krap genoeg om de ja-campagne te laten treuren. Het is stevig genoeg om het debat voor deze regeerperiode te sluiten. De regering laat het parlement nog beslissen of de oude lidmaatschapsaanvraag formeel van tafel gaat. Dat is procedure. De politieke boodschap is al binnen. Wie in Reykjavík woont, denkt anders over Brussel dan wie van de vis leeft. Wie de hoofdstad tot het hele land verklaart, verliest op een eiland. Dat geldt ook buiten IJsland.

Ik heb geen romantisch beeld van referenda. Lage opkomst maakt ze tot een speeltuin. Slecht gestelde vragen maken ze tot een val. IJsland zette de lat hoog: één heldere vraag, hoge opkomst, een premier die haar verlies neemt. 82,5 procent is geen stuiptrekking van een boze minderheid. Het is een land dat op een zaterdag zijn koers uitzet en op zondag hoort dat de koers blijft wat hij was.

Brussel wilde een rijk ja als visitekaartje. Het kreeg een beleefd nee van een land dat de interne markt al heeft en de douane-unie niet hoeft. Voor wie soevereiniteit een abstract woord vindt, is vis een concreet. Voor wie digitale infrastructuur een abstract woord vindt, is het dezelfde reflex. Wie beslist over wat van ons is, en wanneer mag het volk dat nog zeggen. IJsland gaf daar zondag een antwoord op. De premier herhaalde het. Dat is geen folklore van een vulkanisch eiland. Dat is het minimum van een volwassen democratie.

Bronnen:
https://www.reuters.com/world/europe/iceland-votes-whether-start-eu-membership-talks-2026-08-29/
https://www.bbc.co.uk/news/articles/c70le8ed1plo
https://www.nu.nl/buitenland/6408010/ijsland-stemt-in-referendum-tegen-hervatting-van-gesprekken-over-eu-toetreding.html
https://www.euronews.com/my-europe/2026/08-30/iceland-says-no-four-takeaways-from-the-eu-accession-referendum

Ik zie het plaatje. Veldhoven als nationaal uithangbord. AI-datacenters die machines blijven bestellen. NXP en ASMI als bijfiguren in een succesverhaal dat Den Haag graag herhaalt. Nieuwe toetreders sinds 2019 voegen volgens het CBS zo’n 400 miljoen euro toe. Dat is afrondingsfout op de schaal van deze sector. De verdubbeling komt van bedrijven die er al zaten, en vooral van één bedrijf.

Dan de verhoudingen. ASML boekte in 2025 32,7 miljard euro omzet wereldwijd en heeft in Nederland rond de 20.000 mensen in dienst. Han de Jong rekende het bij BNR hardop voor: in 2019 was ASML de helft van de sector, nu zo’n zeventig procent. Een nationale industrie van 46 miljard is in de praktijk een monopolist plus een schil van toeleveranciers. Dat is geen moreel oordeel. Het is een concentratierisico dat we collectief als verdienste presenteren.

De motor heet vraag naar AI-chips. TSMC, Samsung en de Amerikaanse cloudjongens bouwen capaciteit alsof rekenkracht een grondstof is. ASML is de enige leverancier van de EUV-machines die de meest geavanceerde nodes mogelijk maken. Die positie verklaart de cijfers. Ze verklaart ook waarom Washington zich met Nederlandse export bemoeit alsof Veldhoven een buitenpost van het Amerikaanse handelsdepartement is.

Nederland heeft EUV-leveringen aan China allang gestopt. Ook de meest geavanceerde DUV-machines gingen onder druk van de VS van de Chinese prijslijst. Wat overbleef, was oudere DUV plus service op machines die er al staan. Dat restant was geen detail. China was in 2025 nog goed voor ongeveer een derde van de ASML-omzet. In het vierde kwartaal van dat jaar liep het aandeel in systeemverkopen op tot 36 procent. Daarna kwam de afkoeling die iedereen kon zien aankomen: 19 procent in het eerste kwartaal van 2026, 14 procent in het tweede. Het bedrijf zelf mikt voor heel 2026 op grofweg twintig procent uit China. Twintig procent van een concern dat dit jaar richting 43 tot 45 miljard euro omzet mikt, blijft een slok geld.

Nu ligt in het Amerikaanse Congres de MATCH Act. Bipartisan, ingediend in april, bedoeld om bondgenoten te dwingen hun exportcontroles op hardware gelijk te trekken met die van de VS. Voor ASML betekent dat in de praktijk: stop ook met de resterende DUV-verkopen aan China, en stop met onderhoud, onderdelen en software-updates voor de machines die er al staan. Weigert Nederland, dan dreigen sancties. ASML is zelf afhankelijk van Amerikaanse toeleveranciers. Dat weet Washington. Dat weet Den Haag ook.

Handelsminister Sjoerd Sjoerdsma vloog in juni naar Washington om dat uit te leggen. Hij zei daar het diplomatieke equivalent van: wij willen dezelfde uitkomst, niet dezelfde baas. Samenwerking die verandert in dwang is ongewenst. Mooie zin. Het probleem is de onderhandelingspositie. Als jouw kroonjuweel Amerikaanse componenten nodig heeft, is soevereiniteit een agenda-item, geen hefboom.

Ik heb weinig geduld met het Nederlandse reflex dat elk recordcijfer bewijst dat het beleid werkt. Het beleid heeft ASML laten groeien én de Chinese afzet systematisch smaller gemaakt. Dat kan allebei waar zijn. De AI-vraag in Korea, Taiwan en de VS kan de omzet nog een tijd overeind houden. ASML heeft de outlook voor 2026 al opgetrokken. Wie daaruit afleidt dat China er niet meer toe doet, leest de winst-en-verliesrekening selectief. Service op een geïnstalleerd park is terugkerende omzet, klantenbinding en kennis over hoe die fabrieken draaien. Een verbod op onderhoud is geen symbolische tik. Het is het droogleggen van een cashflow én het versnellen van Chinese substitutie.

Die substitutie is begonnen. Chinese partijen zetten eigen DUV-lijnen op. De volumes zijn nog klein vergeleken met wat ASML in een jaar aan immersie-DUV verscheept. Dat verandert de politieke logica wel. Elke extra maand waarin Peking moet kopen, is onderhandelingsruimte. Elke extra maand waarin Peking leert bouwen, is een argument in Washington om de kraan verder dicht te draaien. Nederland zit tussen die twee klokken in en doet alsof het een technisch exportvraagstuk is.

Ik zie drie lagen die in de CBS-tabel niet staan. Eerste laag: omzet is geen toegevoegde waarde en geen geopolitieke weerbaarheid. 46 miljard klinkt als vier procent van het bbp als je slordig rekent. Het is omzet van een keten die voor een groot deel door één beursfonds loopt. Als dat fonds een politieke schok krijgt, daalt het nationale succesverhaal met hetzelfde percentage als de orderintake.

Tweede laag: de arbeidsmarkt in Brainport is om diezelfde knoop gebouwd. Huizen, opleidingen, toeleveranciers, Project Beethoven, het hele Eindhovense decor hangt aan de veronderstelling dat de machinevraag structureel omhoog blijft. Die veronderstelling kan kloppen voor AI. Ze klopt minder als exportvergunningen in Washington worden herschreven en servicecontracten in China stilgelegd. Een sector van 43.000 mensen is geen startup die even pivoteert.

Derde laag: Nederland verkoopt strategische autonomie als Europese slogan en accepteert in de praktijk een vetorecht van het Amerikaanse Congres over wat een Nederlands bedrijf mag onderhouden. Dat is geen bondgenootschap in de klassieke zin. Dat is industriële onderaanneming met vlagvertoon. Japan zit in hetzelfde schuitje. De VS houden hun eigen machinebouwers intussen een andere maatstaf voor, als je de berichtgeving over de MATCH Act volgt. Bondgenoten alignen. Concurrenten verkopen.

Ik ben niet naïef over China. Geavanceerde chips zijn dual-use. Een EUV-machine in Chinese handen verandert militaire planning. Daarom is het EUV-verbod al jaren een feit, en daarom heeft Den Haag meebewogen. Mijn bezwaar zit in de glijdende schaal. Eerst de top. Dan de bijna-top. Dan de oude DUV. Dan de monteur. Aan het eind van die ladder houd je een Nederlandse kampioen over die zijn tweede thuismarkt heeft afgestaan én de klant heeft getraind om zonder hem verder te gaan.

De CBS-methode is voorlopig, zegt het bureau zelf. Combinatie van eigen data en overheidscijfers, nog in ontwikkeling. Prima. Cijfers mogen groeien. Wat niet mag groeien is de gewoonte om een statistische verdubbeling te lezen als bewijs dat de positie veilig is. De groei van 2019 tot 2025 viel samen met een periode waarin China nog mocht kopen wat later verboden werd, en waarin AI de orderboeken volliep. Dat is een conjunctuur plus een politiek venster. Geen natuurwet.

Als Amerika de export naar China verder dichtzet, verdwijnt niet morgen de hele Nederlandse chipmarkt. Wel verdwijnt een deel van de groei dat we nu al als vanzelfsprekend in de prognoses stoppen. En verdwijnt de illusie dat 300 bedrijven een gespreid fundament vormen. Wat overblijft is ASML, een handvol toeleveranciers, en een minister die in Washington mag uitleggen dat samenwerking geen commando mag worden. Die zin is al uitgesproken. De wet ligt er nog.

Bronnen:

https://tweakers.net/nieuws/251448/nederlandse-chipindustrie-verdubbelt-omzet-in-vijf-jaar-tot-46-miljard-euro.html
https://www.bnr.nl/nieuws/economie/10609103/nederlandse-chipindustrie-groeit-explosief-omzet-ruim-verdubbeld-sinds-2019
https://nltimes.nl/2026/08/20/us-preparing-force-netherlands-ban-asml-selling-china
https://www.reuters.com/world/china/netherlands-join-us-led-pax-silica-ai-initiative-despite-asml-dispute-2026-06-23/

Ik las de berichten over die schikking met dezelfde mengeling van herkenning en irritatie die ik bij eerdere techschikkingen voel. Het bedrag is groot genoeg om als overwinning te worden verkocht. De productbeloftes klinken streng genoeg voor een persbericht. En precies daar zit het trucje. Wie betaalt zonder schuld te erkennen, koopt rust. Geen vonnis. Geen bindende vaststelling dat het ontwerp zelf het product is. Alleen een rekening en een lijst met defaults.

Het proces was op 18 augustus begonnen in de Northern District of California, onder rechter Yvonne Gonzalez Rogers. Een coalitie van 29 staten stond in de rechtszaal. Californië, Colorado, Kentucky en New Jersey voerden de aanval. Achter hen stonden nog meer procureurs-generaal. In totaal praten de staten over een akkoord met zo’n 47 tot 51 jurisdicties, afhankelijk van wie je telt. Californië alleen zou 1,5 tot 2,1 miljard kunnen ontvangen. Het geld zou in termijnen over ongeveer tien jaar worden uitbetaald. Grofweg 12,7 miljard staat min of meer vast. Zo’n 5,3 miljard hangt af van een voorwaarde die Meta zelf graag herhaalt: YouTube en TikTok, in sommige versies ook Snapchat, moeten vergelijkbare maatregelen nemen.

Die voorwaarde is geen nobele industriepolitiek. Het is risicomanagement. Meta weet dat tieners van app naar app springen. Als alleen Instagram een twee-uurslimiet krijgt, verdwijnt de aandacht naar TikTok. Door een deel van de betaling aan concurrenten te koppelen, draait Meta de politieke druk om. Wij doen al iets, zeggen ze. Nu de rest. Jennifer Newstead Mahoney, de juridische top van Meta, formuleerde het als een “oplossing voor de hele sector, omdat tieners soepel tussen tientallen apps bewegen.” Mooi zinnetje. Het verschuift de schuld van het eigen ontwerp naar het gebrek aan gelijk speelveld.

Wat Meta belooft, klinkt op papier stevig. Standaard twee uur per dag voor gebruikers onder de achttien, opgeteld over Facebook en Instagram. Ouders moeten toestemming geven om die limiet uit te zetten. ’s Nachts een blokkade tussen middernacht en zes uur. Pushberichten standaard gedempt tussen acht en drie, in de schoolperiode. Herinneringen na vijftien minuten onafgebroken gebruik, en opnieuw bij zestig en negentig minuten. Geen zichtbare likes meer voor tieners. Geen filters voor plastische chirurgie. Een optie voor een chronologische feed. Sterkere leeftijdscontroles. Extra oudertools. Een onafhankelijke auditor die naar de staten mag rapporteren. Als andere platforms meedoen, kan de limiet naar een uur en het nachtvenster naar tien uur ’s avonds tot zeven uur ’s ochtends.

Lees de kleine lettertjes. Berichtenverkeer valt buiten de tijdslimiet, buiten de nachtmodus en buiten de schooldemping. Direct messaging blijft open. Wie het verdienmodel van Meta kent, begrijpt waarom. Chats houden mensen binnen. Chats voeden de volgende sessie. En de twee uur geldt voor scrollen en feeds, niet voor alles wat een tiener op die telefoon doet. Wie meerdere accounts heeft, zou meetellen, belooft Meta. Ik geloof dat pas als de auditor het hard maakt. Leeftijdsaangifte op deze platforms is al jaren een farce. Je vult een geboortedatum in. Klaar.

Dat laatste is geen Amerikaanse bijzaak. In april 2026 oordeelde de Europese Commissie voorlopig dat Meta de Digital Services Act schendt, omdat kinderen onder de dertien Instagram en Facebook blijven binnenkomen. De eigen voorwaarden zeggen dertien. De handhaving is een formulier. Dezelfde logica als in Oakland: we hebben regels, de praktijk wijkt af, en de data van die kinderen verdwijnen intussen in systemen die reclame, ranking en inmiddels ook AI voeden. De Amerikaanse staten voerden expliciet COPPA-schendingen aan: gegevens van minderjarigen zonder ouderlijke toestemming, gebruikt voor machine learning.

Eerder dit jaar verloor Meta al staatszaken in Californië en New Mexico, goed voor bijna een miljard aan straffen. In maart oordeelde een jury in Los Angeles dat Meta en YouTube aansprakelijk waren in een individuele zaak over verslavend ontwerp. Schadevergoeding in de miljoenen, niet in de miljarden. Maar het precedent stond. Duizenden vergelijkbare claims van jongeren, schoolbesturen en staten lagen klaar. School districts eisten geld voor mentale zorg en telefoonvrije zones. Meta had intern laten weten dat een nederlaag in Oakland honderden miljarden tot theoretisch 1,4 biljoen kon kosten. De staten noemden eerder zo’n 200 miljard als realistischer. Zestien tot zeventien miljard is dan geen boete. Het is een korting.

Ik heb weinig geduld met het ritueel waarin een platform “teen safety” herontdekt zodra de getuigenbank in zicht komt. Meta had Take a Break. Adoptie onder de twee procent na twee jaar. Quiet Mode. Features die je moet opzoeken, terwijl de default de aandacht blijft opzuigen. Infinite scroll, autoplay, tellers, filters, nachtelijke duwtjes. Dat is geen ongeluk in de interface. Dat is productstrategie. Wie het anders wil, bouwt de rem in de kern, niet in een ouderlijk dashboard dat de meeste gezinnen nooit openen.

Nederland doet alsof dit een Amerikaans schouwspel is. Dat is het niet. Hetzelfde bedrijf, dezelfde apps, dezelfde minderjarigen. Den Haag praat over een Europese minimumleeftijd van vijftien, “zolang sociale media onvoldoende veilig zijn.” Artsen steunen een advies van vijftien-plus. Bits of Freedom sleepte Meta al voor de rechter over de algoritmische feed. Ondertussen scrollt de gemiddelde puber hier net zo hard als in Oakland. Een twee-uursdefault in Amerikaanse staten verandert niets aan de Nederlandse klas, tenzij Brussel dezelfde defaults afdwingt onder de DSA en lidstaten ophouden te wachten op “industriebrede consensus.”

De vergelijking met tabak is cliché geworden, en toch blijft ze werken. Grote betaling. Geen schuld. Productaanpassingen die de kern van de verkoop in stand laten. Fondsen voor voorlichting en zorg, betaald uit de winst van het product dat de zorg nodig maakte. Staten vieren het als historische overwinning, de grootste consumentenschikking sinds de tabaksakkoorden van de jaren negentig. Aandeelhouders vierden het ook. Het aandeel steeg na het nieuws. De markt las de deal correct: het existentiële risico is afgekocht.

Wat ontbreekt is het enige dat het verdienmodel zou raken. Geen verbod op gerichte reclame aan minderjarigen wereldwijd. Geen plicht om het aanbevelingssysteem standaard uit te zetten tot achttien. Geen openbaarmaking van de interne metrics die engagement bij kwetsbare tieners meten. Geen aansprakelijkheid voor het trainen van modellen op data van kinderen. Een auditor is nuttig. Een auditor is geen ontwerper.

Ik zie hier een patroon dat de hele sector de komende jaren gaat herhalen. Eerst ontkennen dat het product schade veroorzaakt. Dan intern weten dat features als likes, filters en eindeloze feeds correlaties hebben met somberheid, slaapgebrek en zelfbeeld. Dan alsnog doorbouwen, omdat aandacht de omzet is. En als de coalitie van staten groot genoeg is, een cheque uitschrijven plus een pakket defaults dat ouders de verantwoordelijkheid teruggeeft die het product hun juist ontnam. Wie dat een doorbraak noemt, verwart volume met richting.

De Nederlandse reflex mag niet zijn: mooi dat Amerika het regelt. De reflex moet zijn: als een concern zestien miljard overheeft om een vonnis te voorkomen, is het ontwerp allang geen privékwestie van opvoeding meer. Het is industriële extractie van aandacht, met minderjarigen als makkelijkste doelgroep. Tijdslimieten helpen alleen als ze de hele stack raken, inclusief chat, Reels, meerdere accounts en de leugen van de zelfverklaarde leeftijd. Tot die tijd blijft de schikking wat ze is. Duur. Handig. En ontworpen om de feed in leven te houden.

Bronnen:
https://www.wired.com/story/meta-will-pay-up-to-dollar167-billion-to-settle-its-social-media-harms-case-and-thats-just-for-starters/
https://oag.ca.gov/news/press-releases/attorney-general-bonta-secures-transformative-17-billion-settlement-meta
https://www.reuters.com/world/us/meta-settles-with-us-states-over-social-media-harms-2026-08-26/
https://digital-strategy.ec.europa.eu/nl/news/commission-preliminarily-finds-meta-breach-digital-services-act-failing-prevent-minors-under-13

Staatssecretaris Willemijn Aerdts zette op 25 mei 2026 een streep door de voorgenomen koop van Solvinity door Kyndryl Nederland, dochter van de Amerikaanse IBM-afsplitsing Kyndryl. Bureau Toetsing Investeringen had geadviseerd tot een volledig verbod. De overname, ruwweg honderd miljoen euro, zou mogelijk een risico vormen voor het publieke belang. Eerste keer dat het BTI een Amerikaanse overname zo hard afschoot. Kyndryl noemde het proces gepolitiseerd. Dat woord blijft hangen, want het verbod is politiek. Dat is geen schande. Een verbod op zeggenschap over vitale digitale infrastructuur is per definitie politiek.

Daarna begint het wringen. Solvinity is allang geen Nederlands kroonjuweel meer. Sinds 2014 zit de meerderheid bij de Britse private-equityclub Vitruvian Partners. DigiD is eigendom van Logius. Solvinity levert de infrastructuur eronder, plus MijnOverheid, Digipoort en volgens Kamerstukken zo’n honderdvijftig applicaties in de justitieketen. Politie en Justitie en Veiligheid zitten ertussen. Wie vandaag alleen over DigiD praat, praat over het logo. Het echte dossier zit bij politiebestanden, executieketens en de berichtenbox.

De ACM had de deal in februari al goedgekeurd. Geen mededingingsprobleem, marktaandelen beperkt, partijen geen naaste concurrenten. Dat is de nette marktlogica. Het BTI keek naar iets anders: Amerikaanse wetgeving met extraterritoriale werking. De landsadvocaat had eerder al opgeschreven dat Solvinity na overname binnen het bereik valt van onder meer de CLOUD Act, FISA en Executive Order 12333. In theorie kan Washington data vorderen die op Nederlandse servers liggen, via een Amerikaanse moeder. Kyndryl beloofde data in Nederland, uitvoering in de EU, toegang alleen op EU-grondgebied. Kamerleden herinnerden het bedrijf eraan dat Microsoft vergelijkbare zinnen uitsprak voordat het Internationaal Strafhof uit een cloudomgeving werd gezet.

Ik vind het verbod verstandig. Ik vind de manier waarop we het verkopen slordig. Aerdts schreef de Kamer een korte brief. Publiek belang. Volledig verbod. Landenneutraal, risico-gebaseerd, proportioneel. Mooie woorden. De onderbouwing van het BTI blijft geheim. Dat is de wet. Het is ook een uitnodiging tot wantrouwen. NRC vroeg terecht: op basis waarvan. De rechter in Rotterdam wees op 14 juli het verzoek tot schorsing af. Geen spoedeisend belang, wacht maar op de beslissing op bezwaar, die komt eind september. Dezelfde rechter kapittelde de staatssecretaris wel over een proceshouding die te veel informatie weghield bij derden. Het verbod blijft staan. De openbaarheid ook niet.

Dan de ironie die Den Haag het liefst overslaat. Kyndryl mag Solvinity niet kopen, maar werkt wél aan ICT voor Defensie. Amerika is te riskant voor DigiD-infrastructuur en acceptabel genoeg voor de krijgsmacht. Dat kan juridisch kloppen. Politiek is het een scheve constructie. Nog schever: Solvinity klopte begin 2025 bij de overheid aan. Of Den Haag het bedrijf zelf wilde kopen. Het kabinet wilde dat niet. Eigenaarschap van bedrijven is een marktaangelegenheid, klonk het. Nederlandse bieders zaten volgens bronnen enkele miljoenen onder het Amerikaanse bod. Toen Kyndryl kwam, ontstond nationale ophef. Eerst de deal laten lopen, daarna het morele register opentrekken. Dat is geen strategie. Dat is nalatigheid met een persmoment.

Het contract met Solvinity is verlengd tot 6 augustus 2028. Van der Burg zei dat anders de continuïteit van Logius in gevaar kwam. Rechters gaven de Staat daarin gelijk: DigiD er nu uittrekken is onverantwoord. Dus verbieden we de Amerikaanse aandeelhouder en houden we de Britse, plus hetzelfde operationele lock-in tot 2028. Soevereiniteit als sticker op een bestaande afhankelijkheid.

Ik ben niet onder de indruk van het verhaal dat één verbod het tij keert. MindYourPass liet eerder zien dat een meerderheid van gemeentelijke webapplicaties op Amerikaanse infrastructuur draait. De rijksoverheid hangt aan Microsoft, Google, Amazon en een handvol beheerders. Solvinity is één schakel. Wie alleen deze schakel verbiedt en de rest laat liggen, speelt soevereiniteit als symbolische politiek. De CLOUD Act verdwijnt niet omdat Aerdts haar handtekening zette. FISA verdwijnt niet. Een Amerikaanse president met een kort lontje verdwijnt niet. Contractuele beloftes over dataresidentie zijn geen soevereiniteit. Ze zijn een service level agreement met een geopolitiek risico in de kleine lettertjes.

Tegelijkertijd moet ik Kyndryl niet tot karikatuur maken. Het bedrijf is geen inlichtingendienst. Het is een beursgenoteerde infrastructuurboer, afgesplitst van IBM, met tienduizenden mensen en klanten in zestig landen. Er liep in de VS ook nog een SEC-spoor over verslaggeving. Dat hoort in een toets thuis. Continuïteit van de leverancier is publiek belang, net zo goed als datajurisdictie. Wie alleen over Trump en de rode knop praat, maakt van een ingewikkeld eigendomsdossier een campagnespot.

De sectorbrede les is ongemakkelijk. Nederland heeft vitale digitale diensten decennialang aanbesteed alsof het printers waren. Laagste prijs, contractverlenging, lock-in, daarna paniek als de aandeelhouder van nationaliteit wisselt. De Wet ongewenste zeggenschap telecommunicatie is een botte bijl die we nu gebruiken omdat we eerder geen eigenaarschap wilden. Hosting valt eronder. Of de wet hiervoor is gemaakt, betwisten juristen. Het CBb krijgt die vraag nog wel als het bezwaar strandt en beroep volgt.

Vandaag hoor ik liever minder pathos over DigiD en meer over de justitieketen. Minder landenneutraliteit als mantra en meer een publieke risicoclassificatie: welke overheidsprocessen mogen onder niet-EU-zeggenschap vallen, welke niet, en wat kost het om dat binnen vijf jaar te veranderen. Een rijkscloud klinkt populair tot iemand de begroting, het personeelstekort en de aanbestedingsregels erbij pakt. Europese aanbieders bestaan. Migratie duurt maanden tot jaren. Dat zei de Staat zelf in de rechtszaal.

Ik zie het verbod als een late correctie, geen bewijs dat we de les hebben geleerd. We hebben een Amerikaanse koper tegengehouden en een Britse investeerder laten zitten. We hebben een geheim BTI-advies tot nationale deugd verklaard. We hebben Defensie en DigiD onder twee verschillende morele regimes geplaatst. En we hebben tot 2028 getekend bij dezelfde leverancier. Wie dat soevereiniteit noemt, verkoopt een persbericht. De hoorzitting van vandaag is nuttig. Alleen als ze over die restpost gaat, niet over de illusie dat het gevaar met één handtekening is geweken.

Bronnen:
https://www.nrc.nl/nieuws/2026/05/26/kabinet-blokkeert-overname-van-cloudbedrijf-solvinity-van-digid-a4928651
https://nos.nl/artikel/2615885-staatssecretaris-verbiedt-amerikaanse-overname-solvinity-bedrijf-achter-digid
https://nos.nl/artikel/2622968-rechter-grijpt-niet-in-blokkade-van-solvinity-overname-blijft-staan
https://www.reuters.com/technology/dutch-government-block-takeover-cloud-services-company-solvinity-by-us-based-2026-05-26/
https://www.kyndryl.com/us/en/about-us/news/2026/05/statement-netherlands-solvinity-decision
https://www.nrc.nl/nieuws/2026/05/27/het-kabinet-verbiedt-de-overname-van-solvinity-op-basis-waarvan-a4928769

Conducteurs mogen reizigers aanspreken. Meer niet. Omroep West beschreef in oktober 2025 dezelfde trend in bussen van HTM en Qbuzz, in winkels en zelfs in de spoedapotheek van het HagaZiekenhuis. Privégesprekken over medische zaken klinken hardop mee. Mensen houden minder rekening met anderen. Jongeren maken minder onderscheid tussen privé en publiek, mede door sociale media.

Dezelfde ergernis speelt in Groot-Brittannië. Wetherspoons verbood recent speakergebruik in zijn pubs. Lib Dems stelden boetes tot duizend pond voor. Transport for London herlanceerde Travel Kind-campagnes. De BBC en The Guardian schreven erover onder de noemer loudcasting. De parallel is duidelijk. Meer data, snellere netwerken, kortere content. Mensen spelen gesprekken, TikTok-clips en YouTube-video’s openbaar af. Oortjes blijven in de tas.

Ik zie hier geen puur etiquetteprobleem. Ik zie een ontwerpfout die private keuzes collectief maakt. Telefoons en apps zijn gebouwd om aandacht te claimen. Autoplay staat standaard aan. Volume gaat makkelijk omhoog. De speaker is de path of least resistance. Wie oortjes vergeet of bewust weigert, volgt de logica van de machine. De machine wil bereik. De machine wil dat jij de content deelt, ook akoestisch.

Techbedrijven reageren niet. Meer dataverbruik is meer omzet. Features die volume automatisch dempen in openbare ruimtes via ambient noise of geolocatie bestaan technisch al lang. Ze komen er niet.

De machine wil dat jij de content deelt.

In Nederland werkt de soft approach al jaren. Stiltecoupés bestaan sinds 2003. NS vraagt reizigers rekening te houden. Conducteurs spreken aan. Boetes voor hinderlijk geluid zijn theoretisch mogelijk, tot ongeveer honderdveertig euro, maar zeldzaam. Qbuzz en HTM onderzoeken maatregelen, vooral via schermen en verzoeken. In Frankrijk lukte het wel een man tweehonderd euro te beboeten voor een speakertelefoongesprek. Hier blijft het bij vriendelijke verzoeken. Dat past bij de Nederlandse stijl. Het lost het onderliggende probleem niet op.

Daniel Janssen van de Universiteit Utrecht wees in Omroep West op iets eenvoudigs. Mensen praten harder via de telefoon omdat visuele feedback ontbreekt. Je hoort jezelf niet goed terug. De speaker lijkt dan een oplossing. In werkelijkheid is het overbodig. Oortjes geven beter geluid en houden je handen vrij. Toch imiteren mensen elkaar. Sociale media normaliseren het delen van privé. Wat ooit een telefoongesprek was, wordt nu een openbare uitzending.

Dit patroon reikt verder dan treinen en bussen. We accepteren dat algoritmes onze aandacht verkopen. We accepteren dat cameras overal filmen. We accepteren dat noodwaarschuwingen telefoons hard laten gillen. De individuele gebruiker doet hetzelfde met zijn feed. Beide kanten claimen noodzaak. Beide negeren de gedeelde akoestische ruimte. Campagnes en verzoeken raken de randen. De architectuur van de apparaten blijft buiten beeld.

Techbedrijven optimaliseren voor engagement. NS en andere vervoerders optimaliseren voor minimale conflicten. Politiek blijft bij symbolische discussies over boetes. Het resultaat is een permanente ondertoon van ergernis. Loudcasting, of hoe je het ook noemt, is de zichtbare versie van een dieper patroon. Technologie die de grens tussen privé en publiek systematisch laat oplossen, zonder dat we daar serieus over praten. Soft power is comfortabel. Het verandert het businessmodel niet.

Bronnen:
https://www.rtl.nl/nieuws/binnenland/artikel/5500436/bellen-op-de-speaker-openbaar-vervoer-grootste-ergernis-van
https://www.omroepwest.nl/cultuur/5020530/telefoon-op-speaker-en-schreeuwen-maar-waarom-zien-en-horen-we-dit-steeds-vaker
https://www.bbc.com/news/articles/c3d3nlmeee0o
https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/aug/25/war-loudcasting-british-nudging-phones-public

De AP is daar hard over. Vicevoorzitter Monique Verdier zei het zonder omhaal: chauffeurs werden zonder pardon op non-actief gezet. Een computer mag niet zelfstandig besluiten nemen die grote gevolgen hebben. Hier had eerst een mens naar moeten kijken. Uber schond het verbod op volledig geautomatiseerde besluitvorming uit artikel 22 AVG en informeerde de chauffeurs onvoldoende over die automatische processen. De praktijk is inmiddels gestopt. Uber gaat in beroep en noemt de boete disproportioneel. Ze wijzen erop dat het om historische systemen gaat en dat het aantal permanente deactiveringen beperkt was.

Ik zie hier iets dat verder reikt dan één boete aan één bedrijf. Platformen hebben de afgelopen jaren stelselmatig geprobeerd de menselijke factor zo ver mogelijk uit de besluitvorming te halen. Snelheid en schaalbaarheid winnen het van zorgvuldigheid. Bij Uber betekende dat dat iemand die afhankelijk is van de app voor zijn of haar brood ineens buiten stond omdat een algoritme een score of een patroon niet lekker vond. Geen gesprek. Geen mogelijkheid om context te geven. Gewoon: account uit.

Dat is precies de kern van artikel 22. Besluiten met rechtsgevolgen of vergelijkbare significante gevolgen mogen niet uitsluitend op geautomatiseerde verwerking berusten. Uitschakelen van iemands inkomen haalt die drempel zonder twijfel. De wetgever heeft dit niet bedacht omdat ze anti-technologie zijn. Ze hebben het bedacht omdat de machtsverhouding scheef is. De chauffeur heeft geen onderhandelingspositie. De app wel. Als de app dan ook nog de rechter, de aanklager en de beul in één algoritme stopt, blijft er weinig over van rechtsbescherming.

Uber claimt dat permanente deactiveringen altijd door mensen werden bekeken en dat het om relatief weinig gevallen ging. De AP ziet dat anders. Tijdelijke blokkades bij fraudeverdenkingen en permanente bij lage ratings gebeurden volgens de toezichthouder zonder betekenisvolle menselijke tussenkomst. Het verschil tussen “we hebben een team” en “het team heeft daadwerkelijk iets te zeggen gehad” is in de praktijk vaak kleiner dan bedrijven willen toegeven. Symbolische menselijke controle is geen echte controle. De Amsterdamse rechtspraak heeft daar eerder al op gewezen in zaken over Uber en Ola. Menselijke tussenkomst moet zinvol zijn, geen formaliteit.

De boete is hoog. Op één na de hoogste onder de AVG, na de 1,2 miljard van Meta. Dat is geen toeval. De AP rekent met de omzet van de hele onderneming en met de ernst van de inbreuk. Chauffeurs die van de ene op de andere dag hun werk kwijt waren, is geen administratieve omissie. Het is een directe aanslag op hun bestaanszekerheid. Eerdere boetes aan Uber, onder meer 290 miljoen voor doorgifte van gegevens naar de VS, laten zien dat de Nederlandse toezichthouder dit bedrijf al langer in het vizier heeft. De klachten begonnen bij Franse chauffeurs die zich niet als wegwerpdoekje wilden laten behandelen. Die route via de one-stop-shop leidde naar Amsterdam, waar Uber Europees is gevestigd.

Wat me vooral opvalt is de hardnekkigheid waarmee techbedrijven blijven denken dat efficiëntie de wet mag overschrijven. “We hebben het systeem inmiddels aangepast” klinkt als een excuus achteraf. De wet gold al in 2018. Artikel 22 stond er al. De richtlijnen over betekenisvolle menselijke tussenkomst waren bekend. Toch bleef het systeem draaien tot 2022. Dat is geen onwetendheid. Dat is een bewuste keuze voor schaal boven zorgvuldigheid.

De bredere kwestie is hoe ver we algoritmes laten gaan bij besluiten die iemands inkomen, reputatie of toegang tot een markt raken. Gig-werk is daar extra kwetsbaar voor. De chauffeur is formeel zelfstandige, maar in de praktijk volledig afhankelijk van de regels en scores van het platform. Als die scores en regels dan ook nog volledig geautomatiseerd worden toegepast, verdwijnt de laatste restje tegenmacht. Andere platformen kijken nu mee. Wie denkt dat dit alleen over taxi’s gaat, kijkt niet ver genoeg. Bezorgers, freelancers op platformen, contentmoderators die door AI worden afgerekend, het patroon is hetzelfde.

Ik zie in deze boete geen overreactie van een toezichthouder die graag de staatskas spekt. Ik zie een late maar noodzakelijke correctie op een model waarin de menselijke maat systematisch is weggemoffeld. Computers zijn goed in patronen herkennen. Ze zijn slecht in context, intentie en proportionaliteit. Precies die drie dingen zijn nodig als je iemands inkomen afsluit. Uber heeft dat jarenlang genegeerd. De AP heeft nu een prijs geplakt op die keuze. Of de boete standhoudt in beroep is een juridische vraag. De inhoudelijke boodschap is dat al.

Bronnen:
https://www.security.nl/posting/950208/AP+over+Uber-boete%3A+Volledig+geautomatiseerde+besluitvorming+in+strijd+met+AVG

https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/actueel/uber-krijgt-boete-van-bijna-825-miljoen-euro-voor-geautomatiseerd-blokkeren-van-chauffeurs

https://ppc.land/dutch-regulator-fines-uber-825-million-euros-over-automated-driver-blocking/

Ik praat graag, en als ik praat is het meestal veel. Ik verdiep me graag in allerlei onderwerpen, ik ben erg kritisch en hou ervan kwesties te doorzien, te snappen, zonder altijd alle details nodig te hebben. Ik kijk graag naar het grote geheel.

Ik snapte nooit goed wat ik ermee moest. Pas recent heb ik ontdekt dat als je dit goed richt, je echt een boodschap kunt overbrengen, een boodschap die bij mensen blijft hangen. Mijn vrouw motiveerde mij om van mijn kritische blik mijn ‘handelsmerk’ te maken. En zo werd Een kritische blik geboren.

Leuk en aardig, hoor ik je denken, maar wat levert het je op? Is het succesvol? Het eenvoudige antwoord is “ja, het is succesvol”. Het levert mij persoonlijk een uitlaatklep op. In plaats van al die onderwerpen binnen te houden, maak ik er nu content van. Voornamelijk geschreven, maar soms ook met beeld en geluid, wat een liefhebberij van me is.

Daarnaast heb ik ontzettend veel leuke nieuwe contacten opgedaan. Vooral in de wereld van soeverine software, waar ik veel over schrijf, maar ook op andere gebieden. Ik uit me wel eens kritisch over IT projecten bij onze overheid. Ik schrijf die niet zomaar, ik heb er jaren rondgelopen als zelfstandig consultant. Totdat diezelfde overheid de zelfstandige consultant tot onbetrouwbaar benoemde.

Over dat soort onderwerpen heb ik een mening. En in plaats van dat voor me te houden, waar het in de grote stapel broeiende onderwerpen terecht komt, schrijf ik ze op, voor de hele wereld te lezen.

“Dan heb je zeker veel abonnees”. Nee, dat niet. Net over de 100 op het moment van schrijven, maar het is wel stabiel. Er is bovendien meer: ik maak ook voor andere platformen content, ik ben recent ook een vlog over mijn leven begonnen en ik begin me steeds comfortabeler te voelen in de wereld van content. Al die berichten, mensen die me opbellen omdat ze iets van me gelezen hebben, afspraken en korte interviews met mensen en bedrijven die interesse tonen, het is een genot.

Sinds die eerste publicatie op 13 april is vandaag de eerste maandagochtend waarop er géén nieuwsbrief uitging. Alhoewel ik dat met dit geschrijf weer teniet doe. Waarom was er dan geen nieuwsbrief?

Zelfs ik raak wel eens uitgepraat.

Ik wens je een mooie dag.

Google presenteert dit als bescherming. Apps van onbekende bronnen zouden tientallen keren vaker malware bevatten dan die uit de Play Store. De wachttijd zou social-engineering-aanvallen doorbreken, omdat oplichters urgentie nodig hebben. Dat klinkt logisch. Het is ook selectief. In de Play Store zelf duiken regelmatig honderden malware-apps op die miljoenen keren worden gedownload voordat Google ze verwijdert. De cijfers over sideloading komen van Google zelf. Onafhankelijke verificatie is schaars.

Het echte effect is eenvoudiger. Elke ontwikkelaar die apps buiten de Play Store wil verspreiden, moet zich identificeren bij Google. Naam, adres, overheidsdocument, in veel gevallen 25 dollar. Hobbyisten krijgen een beperkte vrijstelling tot twintig apparaten. Wie dat niet doet, wordt naar de advanced flow gedirigeerd. Alternatieve stores mogen bestaan, mede dankzij Europese regels. Echte concurrentie blijft uit. De banksystemen van de grote Nederlandse banken werken intussen bijna uitsluitend via de officiële kanalen van Google en Apple. Wie buiten die poort wil bankieren, loopt tegen technische en compliance-muren aan.

Ik zie hier geen neutrale veiligheidsmaatregel. Ik zie een platformhouder die de laatste open deuren dichtdraait onder het mom van bescherming van de naïeve gebruiker. Android begon als open systeem. Je kocht hardware en kon erop zetten wat je wilde, inclusief software die Google niet leuk vond. Die openheid is inmiddels voorwaardelijk. Je mag nog steeds sideloaden, mits je een ritueel doorloopt dat Google heeft ontworpen en dat Google controleert. De sleutel van de voordeur hangt bij Mountain View.

De vergelijking met Apple is snel gemaakt. Apple stond sideloading nooit toe. Android deed dat wel, tot de gratisheid te duur werd. Nu is er een officieel pad terug, maar het pad loopt via Google. Dat is geen compromis. Dat is consolidatie. Europese wetgeving heeft enkele alternatieve stores toegestaan. Die stores moeten zich grotendeels aan dezelfde identificatieregels houden. De macht blijft centraal.

Voor cybersecurity-professionals is dit relevant om een andere reden. Als elke serieuze app-ontwikkelaar zich moet registreren, krijgt Google een complete kaart van wie wat bouwt. Dat is handig voor fraudedetectie. Het is ook een single point of failure en een aantrekkelijk doelwit. Bovendien verschuift de verantwoordelijkheid. Wie een open-source tool of een niche-app wil verspreiden zonder Google te informeren, moet zijn gebruikers door een 24-uurs wachttijd jagen. Dat remt experimenten. Dat remt concurrentie. Dat remt de mogelijkheid om software te testen die bewust buiten het Google-ecosysteem blijft.

De file bij Vianen op vrijdagmiddag is een goed beeld. Je staat stil terwijl de weg zou moeten doorstromen. Google heeft de afritten vernauwd en de vluchtstrook afgesloten. Je mag nog steeds rijden, maar alleen volgens de route die het bedrijf heeft uitgestippeld. De motor met zijspan is hier het Android-toestel dat je zelf hebt gekocht. De file is de opeenstapeling van verificaties, wachttijden en registratieplichten.

Ik heb geen illusie dat dit wordt teruggedraaid. De veiligheidsargumenten werken te goed bij het grote publiek en bij toezichthouders. De kosten voor echte openheid worden afgewenteld op de gebruiker die precies weet wat hij doet. Die gebruiker mag nu 24 uur wachten. De rest van het systeem wordt stiller, netter en meer gecontroleerd.

De vraag is niet of malware bestaat. Die bestaat. De vraag is of de oplossing moet liggen in het centraliseren van toestemming bij één bedrijf dat al de dominante app-store beheert. Mijn antwoord is nee. Maar de praktijk beweegt de andere kant op.

Bronnen:
https://www.androidauthority.com/google-android-advanced-flow-sideloading-rollout-begins-3700073/
https://developer.android.com/developer-verification
https://cybernews.com/security/google-test-sideloading-unverified-android-apps/

Jill Lepore beschrijft dat traject in een lang essay in The Guardian, ontleend aan haar boek The Rise and Fall of the Artificial State. Haar kern is helder. Tussen 1950 en 1980 waarschuwden denkers als Lewis Mumford, Joseph Weizenbaum en Ithiel de Sola Pool al voor wat zij later de artificial state noemt: een samenleving waarin machines en data de democratische deliberatie, de publieke sfeer en de toestemming van de burger vervangen door voorspelling, berekening en commercie.

Mumford schreef in 1966 en 1967 dat cybernetische intelligentie de mens zou reduceren tot een passief, doelloos, machine-geconditioneerd wezen. Weizenbaum, de man achter de vroege chatbot Eliza, noemde in 1976 bepaalde AI-projecten obscene omdat ze menselijke functies van respect, begrip en liefde zouden willen overnemen. De Sola Pool voorspelde in 1968 een geatomiseerde samenleving waarin iedereen zijn eigen nieuws selecteert op basis van specifieke belangen. Consensus zou daardoor steeds moeilijker worden.

Die waarschuwingen werden systematisch genegeerd. Liberale democratieën faalden erin de macht van bedrijven over de digitale infrastructuur te beperken. Techno-libertaire ideeën kregen de overhand. Het resultaat is niet een plotse catastrofe, maar een structurele verschuiving. Politiek wordt steeds meer voorspelling. De publieke sfeer fragmentiseert in gepersonaliseerde realiteiten. Een handvol private platforms beheert de infrastructuur waarop debat, journalistiek en campagnevoering grotendeels plaatsvinden.

Dat is geen bijwerking van technologie. Het is het directe gevolg van hoe de systemen zijn ontworpen en wie er de macht over houdt. Algoritmes optimaliseren op engagement. Dat beloont conflict en nieuwigheid boven genuanceerde afweging. Microtargeting vervangt het publieke argument. De burger wordt een data-punt. De toestemming van de geregeerden maakt plaats voor de logica van platforms.

Technologische verandering is onvermijdelijk. De politieke en institutionele vorm die we eraan geven, is dat niet. Er zijn altijd keuzes geweest. Open standaarden. Grenzen aan datagebruik. Publieke digitale infrastructuur. Regulering van corporate macht over politieke processen. Die keuzes zijn grotendeels halfslachtig of niet gemaakt. De digitale revolutie hoefde niet uit te monden in de huidige concentratie van macht bij private partijen die geen democratische legitimiteit hebben maar wel enorme invloed uitoefenen.

Veel van wat we nu zien is deels inherent aan schaal en snelheid. Mensen reageren sterker op conflict dan op genuanceerde discussie. Dat is psychologie plus prikkels. Tegelijk is de intensiteit van polarisatie en de concentratie van macht geen natuurwet. Het is het resultaat van concrete institutionele keuzes die decennia lang zijn uitgesteld of ontweken.

De interessante kwestie is daarom niet of computers of AI inherent slecht zijn. Het is of we nog in staat zijn om de mechanismen te herstellen waarmee democratische samenlevingen problemen vroeger probeerden te corrigeren. Gedeelde feiten. Publiek debat. Politieke verantwoordelijkheid. Die mechanismen worden ondermijnd door de systemen die nu de infrastructuur vormen.

Lepore laat zien dat de artificial state geen onvermijdelijke uitkomst was van technologische vooruitgang. Het was het product van genegeerde waarschuwingen en het falen van liberale democratieën om corporate macht in te perken. De machine is niet het probleem. De overdracht van democratische functies aan private systemen zonder legitieme toestemming is dat wel.

Bronnen:
https://www.theguardian.com/news/2026/aug/18/the-long-read-democracy-v-the-machine-digital-age-warnings-computer-history-technology
https://www.theguardian.com/books/2026/aug/19/the-rise-and-fall-of-the-artificial-state-by-jill-lepore-review-an-ominous-warning-of-tech-takeover

Het advies werd op 17 augustus openbaar gemaakt. Er is om te beginnen kritiek op de risicogebaseerde aanpak. Deze faalt in de praktijk. De regels schrijven focus op grootste risico’s en versoepeling bij lage risico’s voor. Zo staat het al in de huidige wetgeving, de Wwft, maar het wordt niet voldoende toegepast. De Algemene Rekenkamer schreef al eerder dat de beperkte effectiviteit, hoge lasten voor burgers en onduidelijke opbrengsten tot weinig succes leiden. Het lijkt erop dat de implementatie van de nieuwe wet hier weinig verandering in zal brengen.

Er zal op grote schaal sprake zijn van gegevensdeling door de poortwachters zoals banken en notarissen. Zij moeten veel meer gegevens verzamelen over hun cliënten dan nu. De Raad waarschuwt dat het overzicht verdwijnt: niemand weet precies waar de gegevens zijn, wie er toegang toe heeft en voor welk doel ze nog gebruikt mogen worden. Bovendien ontbreekt een duidelijke wettelijke grondslag voor bijzondere persoonsgegevens en gegevens van strafrechtelijke aard, en is het onduidelijk of deze gegevensverzameling onder AVG of andere richtlijn valt.

En dan is er nog kritiek vanwege mogelijke discriminatie en uitsluiting. Mensen met buitenlands klinkende namen komen vaker in meldingen terecht; weigering van een betaalrekening heeft ernstige gevolgen. Dat is discriminatie, en dat is expliciet verboden, maar de rol van de Autoriteit Persoonsgegevens en het College voor de Rechten van de Mens is onderbelicht.

Natuurlijk is de strijd tegen witwassen noodzakelijke, maar de kosten en de last voor burgers en bedrijven zijn al jaren lang veel te hoog. Effectiviteit van de wetgeving blijft uit. Anders gezegd is dit een bureaucratische papieren tijger van enorme omvang. De overheid heeft het vieze werk naar de poortwachters verschoven, waarbij zij het vingertje kan opsteken als het niet goed lijkt te gaan. De vraag is wat onze overheid nu precies verwacht van deze aanpak.

Het bijzondere is dat er steeds meer sprake is van dataverzameling waarbij de proportionaliteit tot een opmerking in de kantlijn is gereduceerd. We kennen steeds meer regels rondom dataverzameling, maar deze lijken door de overheid meer en meer te worden genegeerd. Denk ook aan de chatcontrole, die er hoe dan ook aan komt. Gegevens van miljarden burgers worden hierbij verzameld en gecontroleerd, terwijl criminelen andere manieren vinden om te communiceren en betrokken politici zichzelf weten uit te zonderen.

De Raad van State vraagt om betere waarborgen. Risicobenadering moet worden gemonitord, evenals discriminiatie en rechtmatigheid van de verwerking van gegevens. Deze aanpassing was een kans om de aanpak onder de loep te nemen, maar die kans is blijven liggen.

En wij, beste lezer, delven het onderspit.

Bronnen:
https://www.raadvanstate.nl/adviezen/@158150/w06-26-00123-iii
https://www.security.nl/posting/949438/Raad+van+State+kritisch+op+wetsvoorstel+voor+bestrijding+van+witwassen

Equinix heeft gekozen voor hoogbouw tot zestig meter, om de opbrengst per meter zo hoog mogelijk te krijgen. De nieuwe regels die in de regio gelden rondom de bouw van datacenters, het zogenaamde datacentermoratorium uit 2023 gelden niet, omdat Equinix het bouwplan daarvoor indiende. Maar één van de vier torens wordt nu gebouwd, omdat er geen ruimte is op het stroomnet.

De datacenterbranche beloofde in 2021 dat ze vanaf 2025 geen datacenters met een score voor Water Usage Effectiveness (WUE) van meer dan 1 bouwt in gebieden met matige waterschaarste. Amsterdam is een dergelijk gebied. Het datacenter van Equinix in aanbouw heeft een WUE-score van 1,690. Alternatieve koeltechnieken die minder drinkwater vragen passen volgens Equinix niet in het hoogbouwontwerp op het krappe perceel. Microsofts grotere, vooral luchtgekoelde hyperscalers in Middenmeer verbruiken jaarlijks slechts zo’n 40 miljoen liter.

Daar zitten we dan, schande sprekend van het water- en elektriciteitsverbruik van Amerikaanse datacenters. We bedenken meer en meer regels en complexiteit, allemaal om onszelf te beschermen, en kijk nu toch. Equinix maakt aan de ene kant handig gebruik van slimme trucs om binnen de regels te blijven, en aan de andere kant negeert ze afspraken en toezeggingen, en wij kijken toe.

Microsofts grotere, vooral luchtgekoelde hyperscalers in Middenmeer verbruiken jaarlijks slechts zo’n 40 miljoen liter.

We hebben dus stapels en stapels regels bedacht, en er is blijkbaar geen orgaan in het leven geroepen die een dergelijk project halt toe kan roepen. Dat we drinkwater van miljoenen huishoudens weggeven aan open koeltorens omdat het ontwerp anders niet past, is een aanfluiting. We lijken te zijn verworden door de zo bekritiseerde papieren tijger. Zolang er geen harde WUE normen worden afgedwongen verandert er niets en laten wij hier in ons eigen kikkerlandje precies gebeuren wat in Amerika ook gebeurt: tekorten op het elektriciteitsnet en op ons drinkwater.

Ik zou me nog kunnen voorstellen dat een uitzondering gemaakt zou kunnen worden voor een niet Amerikaanse partij, maar dat we ons de problemen op de hals halen die we Amerika live zien maken, en dat nog door een Amerikaanse partij ook, is onbegrijpelijk.

Bronnen:
https://www.nrc.nl/nieuws/2026/08/16/nieuw-amerikaans-datacenter-in-amsterdam-verbruikt-veel-meer-drinkwater-dan-de-bedoeling-is-overmacht-zegt-de-bouwer-anders-past-het-niet-a4934490
https://tweakers.net/nieuws/251038/equinix-bouwt-datacenter-dat-1-komma-1-miljard-liter-drinkwater-gaat-verbruiken.html

Dat zegt Proton. Deze firma uit Zwitserland, opgericht door voormalige CERN medewerkers biedt software aan als alternatief voor ‘big tech’ met een focus op privacy. Proton heeft meer dan 100 miljoen gebruikers wereldwijd. Naast email, kalender en office applicaties zoals tekstverwerken en spreadsheet, biedt Proton ook Luma aan, een AI Chatbot.

De aangeboden software is deels open source, maar de backend is closed source. Proton hanteert zero-access en heeft daarmee geen toegang tot data van haar klanten. De hele suite valt onder Zwitsers recht. Buitenlandse verzoeken worden afgewezen, tenzij via Zwitserse rechtshulp.

Er zijn gevallen bekend waarbij Proton gedwongen werd metadata van specifieke gebruikers over te dragen: Franse activist (2021, IP gelogd → arrestatie), Catalaanse activist (recovery-mail), en Amerikaanse Stop Cop City-zaak (billing-info via Zwitserse kanalen naar FBI). De inhoud blijft versleuteld.

Proton biedt nu een tool die de export van je ChatGPT of Claude kan inlezen en je dan informeert hoeveel gegevens er bij de bedrijven bekend zijn over je. De bedoeling is dat je ervan schrikt en overstapt. Persoonlijk vind ik het een goed idee, alhowel het marketing gedeelte wat slapjes is. De realiteit leert dat als bedrijven dergelijke marketing toepassen, ze organisch niet (genoeg) groeien. Het runnen van een AI Chatbot is bepaald niet goedkoop en ook Proton zal ergens de kosten moeten terugverdienen, en meer, want alleen kostendekkend is niet voldoende.

Het is klassieke angstmarketing: wat bij de concurrent niet goed gaat, gaat bij ons wél goed. Proton speelt daarbij handig in op de angst over wat er bekend is over je, zonder hard te bewijzen dat hun Chatbot Lumo écht veiliger is in de praktijk. Toch is dat kleine beetje bewustzijn belangrijk, zelfs als je er nooit iets mee doet. Ik besteed veel tijd en aandacht aan bewustwording. Als het gaat om je privé gegevens, wéét waar het staat en welk risico eraan verbonden zou kunnen zijn, en maak zelf een afgewogen keuze, in plaats van de massa te volgen.

Dat geldt hier ook. Inzicht is het belangrijkst. Wat je ermee doet, is aan jou. Lumo verwijdert de gegevens van ChatGPT of Claude zodra je de sessie afsluit, dus dat is een goede start. Wil je alleen iets meer weten over je gebruik? Dan is het een prima tool. Moet je Lumo nemen als vervanger? Dat is jouw keuze.

Proton is trouwens ook niet vrij van controverse. Zoals eerder benoemd werden metadata van activisten opgeleverd. Daarnaast heeft Proton in 2025 accounts van journalisten tijdelijk geblokkeerd op bevel van een cybersecurity instantie, en worden mail-verzoeken grotendeels nagekomen. Het bedrijf publiceert daar dan wel weer hoeveel verzoeken er komen en hoeveel er zijn ingewilligd.

Bronnen:
https://tweakers.net/nieuws/251028/protons-ai-paper-trail-analyseert-wat-chatgpt-en-claude-over-gebruikers-weten.html
https://www.clubic.com/actualite-625234-proton-devoile-un-outil-gratuit-qui-revele-tout-ce-que-chatgpt-et-claude-savent-de-vous.html
https://lumo.proton.me/aitrail

De industriële revolutie in Groot Brittannië luidde een nieuw tijdperk in. Niet alleen zijn mensen machines, kinderen zijn kleiner, met kleinere handen en dus prima geschikt voor allerlei fabriekswerk waar mensen minder makkelijk pasten. Ze waren bovendien goedkoper. De vroege industriële productiewijze is deels gebouwd op kinderen. Later introduceerde Frederick Taylor scientific management. Taylor analyseerde de bewegingen van arbeiders, optimaliseerde ze en elimineerde overbodige bewegingen. De arbeider moest niet nadenken, maar taken uitvoeren zoals een machine.

Vandaag de dag zien we nog steeds delen van die denkwijze terug. Het software brain principe gaat er vanuit dat de wereld, onze realiteit bestaat uit een heleboel databases waarin informatie is opgeslagen, en een laag software die er een samenhangend geheel van maakt. Wie de code beheerst, beheerste de realiteit. Die manier van denken heeft tot producten geleid die bijna niet meer weg te denken zijn uit de moderne wereld, zoals Uber, Zillow (Amerikaanse Funda) en social media. Algoritmisch denken.

Het interessante is, dat databases altijd lijden aan veroudering. Als ze niet continue worden bijgewerkt, komen ze niet meer overeen met de werkelijkheid. Iedereen die wel eens in de IT sector heeft gewerkt kent dit principe. In de recente geschiedenis hebben we een aardig voorbeeld gezien van hoe deze manier van denken je de neus kan stoten. Toen Donald Trump Elon Musk vroeg om middels DOGE de Amerikaanse overheid te optimaliseren, geloofde Musk dat hij miljarden kon bezuinigen. Hij hoefde alleen maar controle te hebben over alle data. We weten hoe dat is afgelopen.

Systeemdenken vindt nog steeds op grote schaal plaats. Veel van ontwikkelingen zijn erop gebaseerd. Alles wordt in deze tijd opgehangen aan en gecontroleerd door algoritmes, en ook in ons land hebben we daar desastreuze gevolgen van gezien. Denk aan de toeslagenaffaire.

Wat mij persoonlijk intrigeert is het volgende. Als je naar de mens en zijn leven kijkt, is veel prima in data en processen te zien. Om een voorbeeld te noemen: de arbeidsmarkt. We kijken nauwelijks meer naar de persoon achter de kandidaat, maar alleen naar de specificaties zoals diploma’s en eerdere verdiensten. We kijken naar de mens alsof het een machine is. Als ik om me heen in mijn eigen leven kijk, is er veel data. Daar zijn prima processen rondom te bedenken die mijn leven makkelijker maken. Dat begint bij zoiets simpels als een boodschappenlijstje, maar strekt ook verder uit naar werkgerelateerde taken, ontwikkelingen en projecten.

Alleen is dat niet alles. Een mens, een menselijk leven bestaat uit méér dan data en processen. Sterker nog, ik durf te beweren dat het leven plaatsheeft daar waar de data en processen ophouden of niet bij kunnen. We zien dat ook terug in de (veelal dystopische) literatuur: In 1984 leeft Winston als hij buiten beeld is van de Thought Police (een héle grote database). In Brave New World worden de onbruikbaren naar eilanden gestuurd, want het systeem kan niks met ze. En in The Matrix is Zion letterlijk buiten de Matrix. Akkoord, dit is fictie, maar fictie komt uit menselijke breinen, en als je overeenkomsten kunt herkennen in diverse werken wil dat mogelijk iets zeggen.

Persoonlijk ben ik meer van het mensdenken dan systeemdenken. Als automatiseerder (IT’er met een drive voor verdere automatisering) is systeemdenken mijn tweede natuur, maar ik pas dat niet toe als ik het over mensen heb. Een team developers is geen asset. Werknemers zijn geen human capital. En ik ben geen professional. Het zijn mensen. Mensen zijn geen machines. Descartes had ongelijk. Mensen kunnen hele bijzondere dingen bereiken. Ze kunnen in de gekste dingen excelleren. Voeg je een aantal van die dingen bijeen, dan kun je enorm veel bereiken. Maar dat bereik je niet door ze te behandelen als machines. Mensen excelleren niet binnen het systeem, maar juist erbuiten. Leven vindt plaats waar het systeem niet bij kan, of wil zijn.

En daar wringt ‘m de schoen uiteraard. De kwaliteit van door AI geproduceerde inhoud doet veelal niet onder voor menselijke content. Ja ik weet het, daar valt over te twisten, maar in veel gevallen is het wel zo. Daar is zelfs wetenschappelijk onderzoek naar gedaan, waaruit blijkt dat frontier modellen, zoals GPT 4 gedrag vertonen dat vrijwel niet onderdoet voor dat van een mens.

De EU ontkent dat ook niet, maar uiteraard zijn er kwaadwillenden in het spel. Door AI slim te gebruiken is het eenvoudig om de lezer of de kijker te manipuleren. Daar komen de alarmbellen: Fake news, framing, manipulatie, noem het maar op. En de EU ziet dat als een gevaar, en wil daarom dat álle AI inhoud duidelijk herkenbaar is. Door dat onderscheid aan te brengen, zou de burger beter kunnen beoordelen of hij (of zij) onzin zit te lezen of bekijken.

Uit onderzoek is gebleken dat de gewone mens inderdaad interesse heeft om dit te weten. Een van de effecten is dat AI gegenereerde inhoud die ook als zodanig is gelabeld minder snel gedeeld wordt. Dat klinkt als winst. Maar uit onderzoek blijkt ook dat niet als AI gelabelde content hierdoor minder gedeeld wordt. Dat is een averechts effect. Nu moet je dat nog los zien van het nut van alles vierentwintig zeven met elkaar te moeten delen, maar toch.

Daarnaast is er een ander fenomeen van belang: disclosure fatigue. Ofwel, men wordt al het labelen beu. Met als gevolg dat het vertrouwen in labels in het algemeen daalt. Al met al vind ik het maar een twijfelachtige opbrengst.

Anthropic, maker van geroemde AI Chatbot Claude voegt per vandaag wereldwijd een voor mensen onzichtbaar watermerk toe aan gegenereerde tekst. Dat is om twee redenen bijzonder: De lezer ziet het niet, en heeft er dus niets aan, en Anthropic voegt het watermerk toe ongeacht het percentage gegenereerde tekst. Als je als auteur dus AI gebruikt voor sommige delen van je tekst, wordt je niettemin gebrandmerkt. Niet dat iemand dat ziet, maar middels tools komt dat natuurlijk naar boven in de toekomst.

Nu hoor ik je denken “dan moet je ook geen AI gebruiken en alle tekst zelf schrijven”. Fair, maar ook weer niet. Als je bronvermelding doet, met een korte samenvatting, is AI bijzonder handig en efficiënt. Ja, je kunt zonder, maar waarom zou je overbodig werk doen? Of wat dacht je van een uitgelicht blokje met uitleg van een term of gebeurtenis, door AI opgesteld ter ondersteuning van je tekst?

Het is een feit dat de meest onzinnige flauwekul met astronomische snelheid de wereld in geslingerd wordt dankzij AI. Daarmee kunnen meningen worden beïnvloed, zelfs verkiezingsuitslagen, als het goed georchestreerd gebeurt. Maar dat gebeurde voorheen ook al. Er is alleen een nieuwe tool die daarbij zeer efficiënt ingezet kan worden. Het nieuws van vandaag is ook niet te vertrouwen. Dat komt bij centrale persbureaus vandaan, die politiek gekleurde informatie uitzenden. En ook zij gebruiken daarvoor inmiddels AI.

Zolang de mens is, zal hij belazerd worden. Door zijn eigen medemens. Misschien moet dáár eens naar gekeken worden.

Mooie dag.

Bronnen:
https://support.claude.com/en/articles/16266773-how-claude-marks-ai-generated-content
https://tweakers.net/nieuws/250886/anthropic-zet-watermerk-in-ai-gegenereerde-teksten-van-nieuwe-claude-modellen.html
https://techcrunch.com/2026/08/11/anthropic-says-it-will-watermark-text-generated-by-its-ai-models/

Klinkt veilig, nietwaar? Jou en mij kan niks gebeuren, maar criminelen worden herkend. Behalve als ze de alternatieve route lopen, natuurlijk. Om dit te doen worden jij en ik gefilmd. Komen we niet op de lijst voor, dan worden beelden van onze gezichten gewist. Maar wat gebeurt er met de gegevens die gebruikt zijn om te bepalen of er een match is? Worden andere kenmerken van ons gezicht ook gewist? Technisch gezien lijkt me dat verkwistend, want dan moet deze technologie de match elke keer opnieuw doen, terwijl je ook een hash zou kunnen opslaan van eerder geziene gezichten die niet op de lijst voorkomen.

Vorige week las ik verontwaardigde berichten over mensen die brillen dragen met een ingebouwde camera, in publiek. Dat was allemaal privacy schending en spionage. Klimmen de Britten nu ook op de barricades om deze real time gezichtenscans tegen te gaan? Ik chargeer de zaak uiteraard. Maar er zit wel een punt in mijn relaas: er is een zeer fijne lijn tussen privacy en veiligheid in de moderne maatschappij.

In de zomer van 2025 bezocht ik Shenzhen, in China. Iedereen heeft zijn of haar mening over China altijd klaar, maar ik ben altijd overal sceptisch over dus ik besloot een kijkje te gaan nemen. Shenzhen hangt he-le-maal vol met camera’s. Voor mijn vertek zei iemand tegen me ‘houd er rekening mee dat China precies weet waar je bent en waar je heen gaat’. En ik ben er vrij zeker van dat dat waar is. Maar nu komt het: dat gaf mij een gevoel van zekerheid. Zekerheid, dat ik rustig kan rondlopen, genieten, kijken, leren en proeven zonder dat ik continu mijn hand op mijn broekzak moet houden. Zekerheid dat mijn resigenoten niet ineens van een tas beroofd worden door een onverlaat met capuchon op een fatbike. Zekerheid dat ik niet doodgereden wordt in een voetgangersgebied door iemand die de regels aan de laars lapt omdat hij of zei het ‘nergens voor nodig vindt’.

Dit is nu precies waar mijn zoektocht over gaat: de rol van technologie in onze maatschappij. Bleek Shenzhen arm? Lagen de inwoners op de straten te bedelen om een yuan? Lapten inwoners de regels aan hun laars? Lagen de straten vol met afval?

Nee. Shenzhen bleek een erg mooie stad, verschrikkelijk groot, schoon, vriendelijke mensen en vooral heel veel mensen die het heel druk hebben. De economie lijkt er te bloeien. Dat kan ik natuurlijk als gewoon persoon niet zeker weten, maar het was er schoner, vriendelijker en mooier dan in menige stad in West Europa. En ja, de Chinese overheid wist waarschijnlijk op de vierkante millimeter wat ik deed. Dat deed me dieper nadenken. Je levert privacy in, maar krijgt er veel voor terug.

Is dat dan beter? Dat weet ik niet. Ik kan niet voor jou beslissen waar je mee akkoord moet gaan. Maar wat ik wel kan is je adviseren niet zomaar aan te nemen wat er gezegd wordt, over van alles. Dit specifieke onderwerp raakt ons allemaal. Om ons heen zien we wat er met de Westerse maatschappij en cultuur gebeurt. Of dat goed of fout is, mag je zelf bepalen, maar dat ons een sluier voor de ogen wordt gehouden is duidelijk.

Mind the Gap.

Bronnen
https://www.security.nl/posting/948808/Britse+politie+test+live+gezichtsherkenning+in+Londense+metro
https://tfl.gov.uk/info-for/media/press-releases/2026/august/british-transport-police-trialling-live-facial-recognition-at-transport-for-london-stations
https://www.btp.police.uk/news/btp/news/england/btp-expands-live-facial-recognition-lfr-trial-into-london-underground-stations/

Nu moet je e.e.a. natuurlijk met een korrel zout nemen. AI vervangt niet zomaar mensen als geheel. Maar daar komen we wel steeds dichter bij in de buurt. Nadat allerlei mensen zich angst lieten aanjagen omtrent hun bestaan, is nu een bijzondere beroepsgroep aan de beurt: scammers.

U kent ze wel. Decennia terug waren het nog emails van Nigeriaanse prinsen die even een bedragje nodig hadden om dan de vorstelijke miljoenen met je te delen. Dit werd gevolgd door loterijscams waarin je plotseling miljonair blijkt te zijn omdat je een loterij hebt gewonnen waarvan je niet wist dat je had meegedaan. En zo zijn er talloze voorbeelden te noemen.

Meer recent zijn de callcenter scams. Op het scherm van je computer verschijnt een melding dat er iets is geconstateerd, en of je even op onderstaand nummer contact wil opnemen met een Microsoft medewerker. Dat die medewerker nauwelijks te verstaan Indiaas Engels uitkraamt vormt geen teken tot onrust: dat komt door diversiteitsbeleid. Maar dat is een ander onderwerp.

De laatste maanden zijn de bedrijven achter de frontier AI modellen, zoals OpenAI, Google en Anthropic druk bezig geweest met hun nieuwste modellen, die erg goed blijken in het achterhalen van zwakheden in software, ontsnappen uit hun kooi en andere bedrijven hacken om hun doelen te behalen. Niets menselijks is hen vreemd.

Maar nu blijkt dat ze ook bijzonder goed zijn in scammen. Zo goed zelfs, dat scammers zich zorgen beginnen te maken. In een onderzoek met 22 proefpersonen stemde bijna de helft in met het verzoek van de AI om een app te downloaden, tegenover slechts 18 procent bij de menselijke tegenhanger. Wanneer de gebruiker de bot uitdaagde te bewijzen dat het een mens was, verzon de bot steeds betere dekmantels.

Niets menselijks is AI vreemd.

Dit bewijst dat de langste en moeilijkste fase van een scam uitstekend te automatiseren is. Wat belangrijk is om te onthouden, is dat onderzoek (G-EVAL) al heeft aangetoond dat de frontier modellen zich dusdanig menselijk gedragen dat er eigenlijk vrijwel geen onderscheid meer te maken is. Daarom is het ook mogelijk om deze modellen in te zetten voor de evaluatie van andere AI output, ofwel, om vast te stellen hoe echt (menselijk) een AI model is opgetreden. Ik heb die methode zelf toegepast in een applicatie die ik recent ontwikkeld heb die bepaalde gedragingen van de mens simuleert.

De schok en ontkenning bij proefpersonen nadat ze hoorden dat ze met een bot hadden gepraat, maken duidelijk hoe stevig de illusie blijft hangen zolang je erin zit.

Bronnen:
https://futurism.com/future-society/scammer-pig-butcher-ai-chatbot-fraud
https://www.wired.com/story/ai-scammers-are-better-at-building-trust-than-humans/

Bestaande initiatieven als MijnBureau en de Digitaal Autonome Werkomgeving Overheid (Dawo) moeten daarin samenkomen. Er zijn ook voorwaarden gesteld voor opslag en verweking van data: dat moet zoveel mogelijk in rijksdatacenters (RDC) of streng beveiligde Europese datacenters plaatsvinden. Wat de definitie van streng beveiligd is, is niet bekend, en wat het criterium is om af te wijken van de voorwaarde (zoveel mogelijk) ook niet.

Er is verder gekozen voor Open Source om vendor lock-in te doorbreken. De uiteindelijke suite die Nederland samen met Frankrijk en Duitsland ontwikkeld wordt in elk geval deels gebaseerd op Nextcloud componenten. De bedoeling is dat gemeenten Linux desktops gaan testen, terwijl SSC-ICT tegelijk aan een rijksbrede oplossing werkt voor AI, gebaseerd op VLAM AI (Veilige Lokale AI Modellen), in samenwerking met de AIVD.

Een revolutie kunnen we het niet noemen, maar dat de huidige situatie waarin Microsoft de werkplekken domineert niet kan voortbestaan wordt langzaam duidelijk. Het is een goed initiatief. We moeten van de greep op onze infrastructuur door Amerikaanse leveranciers af, dat is pijnlijk duidelijk geworden. Toch zie ik wel wat kanttekeningen.

Om te beginnen is open source niet heilig. Ook is al gebleken dat goede intenties van de Rijksoverheid niet bekend staan om doortastend optreden. De doorontwikkeling van VLAM AI is positief want die staat heden ten dage al 1 - 0 achter op de commerciële AI. En dan hebben we nog de enorme valkuil doordat gemeenten Linux desktops gaan testen: werken zij daarin voldoende samen? Overziet iemand het centraal? En letten we op geen Linux desktop zoals Redhat te kiezen, een commerciële Linux desktop die sinds jaar en dag eigendom is van IBM?

Vertrouwen komt te voet, maar gaat te paard.

Toch wil ik dit toejuichen. Het afgelopen jaar hebben we gezien hoe de strijd om soevereiniteit van onze digitale overheid en de essentiële diensten van de burger te grabbel werden gegooid. Er ging een contractje bij, labeltje soeverein op en alles draaide door in Amerikaanse datacenters, terwijl bestuurders over elkaar heen buitelden om zich op de borst te kloppen.

Nadat we eindelijk een politiek kopstuk met ballen hard NEE hoorden zeggen tegen de overname van de infra leverancier achter DigiD, is er een kentering ontstaan, en dat kan alleen maar goed zijn. Ik kijk dan ook met argusogen toe: vertrouwen komt te voet, maar gaat te paard. Falen is geen optie, maar zeker een mogelijkheid als het onze Rijksoverheid betreft.

Bronnen:
https://www.computable.nl/2026/08/07/ssc-ict-dictu-en-duo-bouwen-samen-aan-soevereine-digitale-werkomgeving/
https://ibestuur.nl/markt-en-overheid/digitale-infrastructuur/kabinet-kiest-voor-eigen-soevereine-overheidscloud