࣪𖤐.ᐟ

noong bata ako, may weird obsession ako sa mga panty ko.

hindi ko alam kung normal ba iyon para sa isang bata, pero gustong-gusto ko kasi talagang pagmasdan ang mga ito. may pitong piraso ako no’n sa durabox kong may tatak na power box. iyong plastik na kahon na tila likas na bahagi ng bawat tahanang pilipino, banal na sisidlan noong araw kung ituring.

bawat isang panty ko kasi noong kapanahunan ay may nakaburdang pangalan ng araw sa bandang harapan. ang cute kaya, monday hanggang sunday. hangang hanga ako sa taong nakaimbento no’n kasi kahit hindi ko tinitingnan ang kalendaryo namin para malaman kung anong araw na.

sisilip lang ako sa panty ko.

ang pinakaayaw ko lang noon ay ako rin ang naglalaba ng mga iyon.

syempre, masaya ako kapag araw-araw napapalitan ang panty ko. gustong-gusto ko rin naman ang pakiramdam na bagong laba ito dahil malinis at mabango. gusto ko ang malinis na panty. ayoko lang ng proseso bago iyon.

lalo na tuwing alas kwatro ng hapon.

iyon kasi ang oras na nagsisimula nang lumamig ang araw at lumalabas na ang mga bata. naririnig ko ang mga tinig nila mula sa labas habang ako naman ay nakaupo sa tabi ng palanggana naming plastik na halos kupas na, paulit-ulit na kinukuskos ang tela sa pagitan ng mga palad ko.

sa halip na nasa labas din ako, nakikipaghabulan sa mga batang kasing-edad ko, naroon ako sa tabi ng poso de bomba namin, binababad ang panty na ilang oras ko pa lamang suot. nakakainis kaya.

hindi ko iyon gusto.

minsan nga gusto kong iwan na lang.

pero sino ang maglalaba?

hindi ko naman puwedeng iasa kay lola ang lahat. marami na siyang ginagawa. marami na siyang kailangang alalahanin. siya na sa pagkain ko, sa pag-aalaga sa akin, sa pagplantsa ng mga uniporme ko, sa pag-aasikaso ng bahay, at kung anu-ano pang maliliit na bagay na kailangang gawin araw-araw para lang umandar ang isang tahanan.

isa pa, may tatlo pa akong maliliit na kapatid na kailangan niyang paliguan at patulugin tuwing hapon.

kaya kung kaya ko naman, ako na.

pero ayoko talaga no’n. ayokong ako ang nakayuko sa tabi ng palanggana habang nasa labas ang mga batang kaedad ko. ayokong ang hapon ko ay nauubos sa pagkuskos ng maliit na piraso ng tela na ilang oras ko pa lamang isinuot. ayokong magbilang ng mga bula ng sabon habang may mga batang nagbibilang naman ng taya sa patintero.

gusto ko ring maglaro.

gusto ko ring marumihan ang mga tuhod ko sa lupa, pagpawisan ang batok, mangitim sa araw, umuwi kapag madilim na, at paniguradong mapapgalitan dahil anong oras na. gusto ko ring marinig ang pangalan ko na isinisigaw mula sa labas, hindi dahil may kailangan akong gawin, kundi dahil may naghahanap sa akin para isama sa laro.

ang panty ko kasi, e. panira.

huwag na lang kaya ako mag-panty?

mas madali sana iyon, no? wala nang lalabhan. wala nang ibababad. pero naisip ko rin na baka pagalitan ako ni lola.

at saka, paano kung makita ng mga tao? pagtatawanan ako.

o baka i-chismis ako ng mga kapitbahay namin at pag-usapan na wala kasi akong mga magulang kaya para akong napapabayaan. baka sabihin nila, “kawawa naman, walang nagtuturo sa bata.”

baka si lola pa ang sisihin.

ayoko no’n.

hindi naman ako pinapabayaan ni lola.

hindi ko naman gustong isipin ng mga tao na may kulang sa pag-aalaga niya dahil lang sa isang batang ayaw magsuot ng panty. at ayokong makarating kay lola ang kung anu-anong sasabihin nila.

baka malungkot siya o baka isipin niyang kasalanan niya. panty lang naman. kaya ko naman. hindi naman mabigat. hindi naman mahirap. hindi naman ako mamamatay kung ako ang maglalaba.

sige na nga, maglalaba na ako.

ganoon lagi. ganoon lagi ang kwento ng hapon ko. paulit-ulit ang parehong ritwal hanggang sa hindi ko na namalayang nagbago na ang mga kamay ko.

paglipas ng panahon mula sa dati na maliit na panty lang ang nasa palanggana.

ngayon, mas marami na.

may dalawa nang unipormeng kailangang kuskusin, mga medyas na kailangang pigain, mga de-kolor na kailangang ihiwalay sa puti, mga tuwalyang halos isang buwan nang hindi nalalabhan, mga dati kong pajama na bunso na ang gumagamit, at ang mga panty namin ng mga babae kong kapatid. may mga plato na rin sa lababo na naghihintay sa akin, mga gamit na nakakalat sa sala, mga kapatid na kailangang gisingin sa umaga at paalalahanan bago matulog.

mga bagay na mas lalong hindi na maaaring iasa kay lola dahil isa na rin siya sa mga kailangan ng taga-asikaso.

hindi itinuro sa akin kung paano gawin ang lahat ng iyon. walang nag-abot ng listahan. walang nagsabi kung alin ang mauuna, kung gaano karami ang kaya ko, o kung kailan sapat na. natutuhan ko na lang lahat habang ginagawa iyon.

lalo na kung paano labhan ang sipon sa puke na madalas maiwan sa panty namin.

simple lang naman ang manual.

paano labhan ang sipon sa puke na madalas maiwan sa panty namin.

step one: ibabad muna. bago ang lahat, kailangang ibabad muna ang panty upang lumambot ang mga kumapit na dumi at mas madaling matanggal ang libag. ilubog nang maigi at hayaang magtagal sa tubig bago simulan ang pagkuskos. ibabad nang ibabad hanggang sa hindi mo na namamalayang nasasanay ka na pala sa pagkakalubog. hanggang sa ang tubig na dapat sana’y paghahanda lamang sa paglalaba ay siya nang mundong kinamulatan mo, at kung saan ang pag-ahon ay isang bagay na hindi mo na maalala kung paano gawin.

step two: dagdagan ang sabong-panlaba na ilalagay. dati, kasya na ang maliit na patak dahil maliit na panty lang ang nasa palanggana. pero ngayon, mas marami na. kaya dagdagan ang sabon. sapagkat habang dumarami ang kailangang labhan, dumarami rin ang kailangang akuin.

step three: kuskusin. kuskusin ito nang maigi. siguraduhing walang libag na maiiwan sa tela. kahit sa mga bahaging hindi agad nakikita, kailangang tiyaking malinis ang lahat bago ito banlawan. hindi puwedeng basta-basta. kailangan mong tingnan kung may naiwan. ulitin kung kinakailangan. baka mangati o mangitim ang singit ng mga kapatid ko. kapag ako ang gumawa, dapat perpekto.  

step four: kapag malinis na, pigain nang maigi. kailangang maalis ang tubig na sumipsip sa tela bago ito isampay. piga nang piga hanggang wala nang matira. huwag bibitaw agad. may tubig pang kailangang ilabas. may natitira pa kaya piga ulit.

step five: banlawan. banlawan nang ilang beses hanggang luminaw ang tubig. kapag may natitirang bula, huwag muna isampay. banlawan lang. linisin muna ang sarili bago humarap sa iba. kung pwedeng lunukin, lunukin ang pagod, galit, at mga sama ng loob. huwag mong hayaang makita nila. pagkatapos, saka ka humarap ulit sakanila. sariwa. malinis. walang bakas na may nangyari.

step six: pagkatapos ng banlaw, piga ulit haha.

step seven: pagkatapos pigain, isampay na. ilagay sa araw. iayos nang maigi para pantay ang pagkakasabit at matuyo ang buong tela. kahit kakapiga mo pa lang, kailangan magmukhang handa na naman.

ang simple, diba?

mula sa isang maliit na panty na ayaw kong labhan, natutuhan ko nang labhan ang halos lahat ng bagay na kayang magkasya sa isang palanggana.

hindi ko nga lang napansin kung kailan pati ang ibang bagay ay nagsimula nang mapunta sa mga kamay ko. siguro nagsimula sa mga bagay na madaling buhatin. mga damit na kailangang kuskusin bago dumilim, mga pinggang naiwan sa lababo, at mga medyas na kailangang pigain hanggang wala nang matirang tubig.

pagkaraan, hindi ko na namalayang pati mga bagay na walang timbang ay natutuhan ko nang pasanin.

ang pag-alala kung may baon ang mga kapatid ko, kung may malinis silang uniporme kinabukasan, kung sino ang susundo sakanila kapag umulan, kung may ulam pa para sa hapunan, kung anong oras dapat gisingin ang bunso, kung makakabili ba ako ng gamot ni lola ngayong linggo, kung anong oras ako magpapaalam sa part-time ko para maka-attend sa pta meeting ng pangalawa, kung sino ang kailangang paalalahanan na huwag masyadong magpagabi, at kung ano ang kailangang mauna bago pa man may magsabi na kailangan pala iyon.

walang nag-atas sa akin na alalahanin kung sino ang may pasok kinabukasan, kung sinong kapatid ang madaling magkasakit, kung sino ang mapili sa pagkain, kung sino ang makakalimutin pagdating sa mga gamit, kung aling damit ang kailangan nang labhan, o kung kailan kailangang bumili ng sabon bago tuluyang maubos. walang nagsabi sa akin na dapat alam ko kung anong oras uuwi ang bawat isa.

naging likas na sa akin ang saluhin ang mga bagay bago pa man tuluyang mahulog. unti-unti, naging pamilyar sa akin ang bigat ng mga bagay na hindi naman talaga akin. mga bagay na kaya kong buhatin. kaya kong ayusin, kaya kong tapusin, at kaya kong tiisin.

at dahil ilang ulit kong napatunayang kaya ko, parang naging kahina-hinala na ang pagkakataong sabihin kong hindi ko kaya.

hindi ko na alam kung kailan naging mas madali para sa akin ang gumawa kaysa humingi. haha, mas madali pa lang ibigay ang balat ng balat ng fried chicken sa mga kapatid ko kaysa aminin sa sariling paborito ko rin iyon.

iniisip ko, paano kung nakakapagsalita rin ang isang panty? marahil ay marami itong alam tungkol sa isang babae. lalo na sa mga panganay na babae.

alam nito kung kailan siya unang nagkaroon ng regla, kung kailan tumutubo ang mga buhok sa singit nito, at kung gaano kadalas ang pagtulo ng sipon sa puke. alam din siguro nito kung ilang beses siyang nagpalit dahil may mantsang hindi niya maalis. kung ilang beses siyang nagkuskos nang mas maigi dahil ayaw niyang may maiwang bakas. at kung kailan siya umiyak habang naliligo at ilang minutong hinayaang lunurin ng tubig ang tunog ng paghikbi.

alam nito ang katawan sa pinakawalang-kandiling anyo nito.

hindi maganda. hindi mabango. hindi maayos. hindi handa para sa ibang tao.

dito pumapatak ang dugo. dito dumidikit ang pawis. dito naiiwan ang mga likidong buong buhay ay itinuro sa mga babae upang ikahiya.

dati, mangha ako sa panty ko.

nakakamangha ang pagkakapareho ng dalawang sisidlan na ito.

ang panty, sumasalo ng anumang lumabas sa katawan.

ang babae, sumasalo ng anumang itinatapon ng mundo.

parehong hindi tinatanong kung hanggang saan ang kayang dalhin. parehong pinupuno. parehong nagtitiis. at kapag wala nang puwang, hindi agad itinatapon.

nilalabhan muna.

pinipiga.

binabanlawan hanggang luminaw.

hanggang matuyo.

hanggang pwede na ulit gamitin.

. ✦ ݁ ˖

hindi ko alam kung normal ba ang weird obsession ko sa mga panty noong bata ako.

ngayon ko lang naisip na baka hindi naman pala dapat iyon ang ikinabahala ko.

࣪𖤐.ᐟ

hindi ko alam kung saan kumukuha ng pag-asa ang mga pilipino, pero sana may nagtitinda rin noon sa palengke.

kasi kung meron man, ‘matic suki kami niyan.

ako si mara. dalawampu’t isang taong gulang. iskolar ng bayan. anak ng nagtitinda sa palengke at ng turon. tagapagmana ng utang na hindi ko naman inutang. nagbabayad ng mga desisyong hindi naman ako ang gumawa. at residente ng bansang paulit-ulit akong sinasabihang magtiis muna na para bang may katapusan ang pagtitiis. yes galing taina!

dose anyos pa lang ako, kabisado ko na ang amoy ng palengke tuwing umaga. bawang na bagong dikdik, isdang nakabilad sa yelo, gulay na binabasa para magmukhang sariwa, at usok ng mantikang paulit-ulit na ginagamit hanggang hindi mo na alam kung alin ang kumukulo: mantika o ang pasensya ng mga taong alas-singko pa lang ng umaga ay lugi na agad sa buhay.

kabisado-kabisado ko ang buhay-palengke. alam ko kung anong oras dumarating ang isda, kung sinong tindera ang mahilig mang-away ng suki, at kung aling puwesto ang may pinakamaraming langaw pero pinakamasarap ang tinda.

may maliit kaming puwesto sa palengke. hindi kalakihan iyon at sapat lang para sa mga paninda namin, isang monobloc na upuan, at isang anak na kailangang matutong huwag humarang kapag maraming bumibili. tuwing sabado at linggo, ako ang bantay sa puwesto.

kung tingin n’yo, ulirang anak ako dahil masipag ako? haha, mali. panganay lang talaga ako at isa lang ibig sabihin non, wala kasing ibang magbabantay.

habang ang mga kaklase ko ay may weekend rest, ako naman may trabaho. weekend sale ang tawag ko para kunwari sosyal. may turon din kaming benta tuwing hapon. side quest naman tawag ko noon, dahil kulang ang kita ng pangunahing paninda at kailangan pa naming pagkasyahin ang puhunan sa isa pang maliit na pagkakakitaan.

si nanay ang nagbabalot ng saging. ako ang naglulubog sa asukal. siya ang nagbabantay sa mantika. ako ang taga-abang kung may bibili.

kapag may umorder ng tatlo, masaya na kami.

kapag sampu, mas ayos kasi pang-ulam na ‘yon.

kapag naman walang bumili o may natira, iuuwi na lang namin. o bukas na lang ulit, baka bukas malakas ang benta, sana bukas may bumili.

bukas.

doon ko siguro natutunan ang salitang iyon, imbes na sa paaralan. sa palengke, kung saan ang bawat umaga ay nagsisimula sa pagtitimbang ng paninda at nagtatapos sa pagtitimbang kung sapat ba ang kinita para bukas.

at siguro dahil doon ako lumaki, hindi ko kailanman naunawaan kung bakit may mga bagay na kayang ibenta nang walang tawaran. meron bang ganon? meron niyan sa pilipinas.

pangako.

serbisyo.

kinabukasan.

pag-asa.

ang gaganda, ‘no? ang lilinis pakinggan. hindi tulad ng kamatis na kailangan mo pang himayin bago malaman kung alin ang sariwa at alin ang isang araw na lang bago mabulok.

ang pangako, hindi mo kailangang amuyin. hindi mo kailangang pigain. hindi mo kailangang timbangin.

sapat na kasing marunong magsalita ang nagbebenta.

sapat nang maayos ang tindig, malinis at plantsado ang barong tagalog, malakas ang boses, may ngiti sa tamang anggulo at mga salitang kasya sa tarpaulin, marunong kumaway, at marunong magpakilala na parang bagong mukha kahit ilang dekada nang umiikot ang apelyido sa balota.

ang galing.

pucha, alam kasi nila kung anong gusto nating marinig, e. alam nila kung anong salita ang dapat ulit-ulitin. alam nila kung kailan ngingiti, kailan kakaway, at kailan magsasabing “para sa bayan.”

alam nilang ibenta ang bukas sa mga taong halos wala nang pambili ng kasalukuyan.

tayo naman, syempre bibilhin natin’yan. ano pa nga ba? sa hirap ba naman ng buhay ngayon halos taun-taon na yata tayong inuuto ng mga politikong ‘yan. tapos kapag tinanong mo kung kailan darating ang ipinangako?

bukas raw.

kapag hindi dumating kinabukasan?

sa makalawa.

hanggang sa hindi natin namamalayang eleksiyon na naman. hindi natin namamalayan, nandiyan na naman ang mga politikong biglang sumusulpot na parang mga tindero’t tinderang may bagong bukas na puwesto, nakangiti, kumakaway, at parang sinasabing, “Yohoo, dito ang tingin!”

nakakaumay. kuhang kuha pika ko, dol.

kaya hindi na rin nakapagtataka kung bakit parang palengke ang politika.

sa palengke kasi, maaga mong matututunan na walang bagay na basta-basta lamang. may halaga ang bawat kilo, may presyo ang bawat piraso, may patong ang bawat paninda, at may dahilan kung bakit kailangang tumawad ng isang taong ang pera ay pinag-isipan muna bago ilabas sa bulsa. may nagtitinda. may bumibili. may namamagitan. may nakapuwesto. may mga suki na alam na ang presyo bago pa man itanong. may mga bagong mamimili na kailangang kumbinsihin. may panindang inilalabas sa harap para unang mapansin at may panindang itinatago sa ilalim dahil alam ng nagtitinda na kapag nakita mo ang pagkabulok, hindi mo na bibilhin.

pamilyar, ’di ba?

sapagkat ganoon din ang politika.

may mga pangakong inilalako na parang bagong dating na gulay. makintab, sariwa sa mata, at nakasalansan nang maayos para hindi mo agad mapansin ang mantsa.

may mga platapormang pinapakinang hanggang magmukhang bagong ani kahit ilang taon nang nakalatag sa parehong puwesto. may mga apelyidong paulit-ulit na isinasabit sa harapan, na para bang ang kapangyarihan ay panindang may suking minamana kasama ng apelyido. may mga nagpapakilalang tagapaglingkod habang nakapuwesto na parang ang bayan ang kanilang tindahan at ang kaban nito ang kanilang kaha. tayo naman ang mga suki. yaong mga pumipila, pumipili, at nagbabayad.

ang masaklap niyan, tayo rin ang umuuwing lugi.

ayon ang hindi na nakakatuwa.

sapagkat sa palengke, pera mo ang kapalit ng paninda.

sa politika, hindi pera ang ipinambibili natin.

buhay.

sa politika, sarili nating kinabukasan ang ipinangbibili natin sa pangakong ipinagbibili nilang kinabukasan.

ang kaibahan lang, kapag pumalya ang paninda sa palengke, puwede mong isauli. kapag panis ang isda, ibabalik mo. kapag bulok ang kamatis, hindi mo bibilhin. kapag kulang ang timbang, puwede mong ituro ang timbangan at sabihing, “kulang ’to.”

sa politika, saan mo isasauli ang isang pangakong pinaniwalaan mong parang totoo pero hindi napanindigan? kanino mo ibabalik ang mga taong nasayang sa paghihintay?

ang problema sa kanila, hindi pa sila takot malugi niyan dahil kunsabagay, hindi nga naman kasi sarili nilang puhunan ang ipinapatalo nila. hindi sariling pawis nila ang ipinangsusugal nila. hindi nila oras ang inuubos nila. hindi kanilang katawan ang pumapasan ng mga pagkakautang. hindi kanilang hapag ang unang nababakante kapag pumalpak ang negosyo.

pondo ng bayan. pondo ng bayan ang ipinapatalo nila.

pera ng mga taong bago maglabas ng isang daang piso ay pinag-iisipan muna kung may maiiwan pa para sa pang-hapunan. buwis ng mga manggagawang buong araw nakabilad sa araw. sahod ng mga gurong pinagkakasya ang isang buwan sa mga presyong tumataas nang mas mabilis kaysa kanilang kinikita. baon ng mga studyanteng minsan kailangang mamili kung kakain ba o mag-iipon na lang ng pamasahe pauwi.

tayo ang puhunan ng mga punyetang nagpapayaman sa isang rehimeng naniniwalang ang buhay ng mga mahihirap ang pinakamurang bagay na pwedeng isugal kapalit ng kapangyarihan.

sa totoo lang, nakapanghihina ng loob ang araw-araw na realidad ng mga pilipino. kawawa tayo, kung tutuusin.

tangina, ang dami nating ginagawa. ang daming gumigising bago sumikat ang araw para kumita nang marangal. ang daming pumapasok nang puyat dahil ayaw umasa sa ibang tao. ang daming nagbubuhat ng semento, nagmamaneho ng jeep, nagtitinda sa bangketa, nagtatanim sa bukid, nangingisda sa dagat, nagtuturo sa silid-aralan, at nag-aalaga ng maysakit.

ang daming lumalaban nang patas.

pero minsan parang kasalanan pa ang pagiging marangal, e.

magtrabaho ka nang tama, kulang ang sahod. magbayad ka ng buwis, kulang ang serbisyong natatanggap. sumunod ka sa batas, mahaba ang pila. mag-aral ka nang mabuti, pagkatapos, ikaw pa rin ang mag-aalala kung may trabaho kang babagsakan.

samantalang may mga taong hindi na kailangang gumapang pataas dahil lang ipinanganak silang nasa ibabaw na ng hagdan? tayo pa ang sasabihan na kasalanan natin kung nasaan tayo ngayon?

aba, mga hangal. hindi naman sila naroon dahil sila ang pinakamataas. ang tuktok na ipinagmamalaki nila ay hindi naman nakabitin sa himpapawid, nakapatong iyon sa balikat ng mga taong ni hindi nila kayang tingnan sa mata. kung wala ang mga taong nasa ilalim, saan ba nila ilalapag ang mga paa nilang sanay nakatapak sa atin?

nakakagalit, hindi ba? sino bang hindi? ang daming lumalaban nang patas, pero dito, parang ang marangal na pamumuhay pa ang may pinakamabigat na kabayaran.

ang daming nagpapawis para sa kakarampot na sahod, habang ang ginhawa ay patuloy na naiipon sa mga kamay ng mga taong ni hindi naman kailanman nakipagbuno sa kakulangan.

kayod tayo ng kayod tapos kapag hindi pa rin nakaahon, kulang tayo sa sipag at diskarte?

e ano bang ginagawa natin?

hindi ba tayo gumigising bago pa sumikat ang araw? hindi ba tayo pumapasok kahit kapos ang pamasahe? hindi ba tayo nagtatrabaho hanggang sumakit ang katawan para sa sahod na nauubos bago pa matapos ang buwan? hindi ba tayo nagtitipid sa sarili para may maipambayad sa kuryente? hindi ba tayo nangungutang para sa matrikula hindi ba tayo naglalakad kapag wala nang pamasahe?hindi ba tayo nagtatanim kahit hindi sigurado kung mababawi ang puhunan?

o baka naman kailangan pa nating magtrabaho nang dalawang beses? tatlong beses?
apat na trabaho sa isang araw, baka sakaling matawag na nating “pag-ahon” ang pagkalunod? baka pwede ring magtrabaho habang nakapikit? matulog nang mas kaunti? o ‘di kaya huwag na lang matulog? oo naman. pahinga lang naman ’yan. hindi naman kailangan ng katawan ang pahinga para mabuhay.

o baka kailangan nating gawing collateral pati buto? ipagpalit ang likod sa isang supot ng bigas. ang mga kamay sa isang buwang pambayad ng kuryente. dalhin pati katawan sa palengke at ibenta na rin para may pandagdag sa puhunan?

anong trip ‘yan? badtrip.

ang daming pilipinong gumagawa ng tama kahit ang sistema mismo ang paulit-ulit na nagpapakitang mas madaling maka-angat ang marunong lumusot. tapos kapag hindi pa rin tayo nakaahon, kulang pa rin? anong diskarte ba ang dapat pang gawin? mangurakot? magnakaw? mandaya? manloko? magsinungaling?

ano klaseng thought process ‘yan? abusado amputa.

ang sarap sukuan ng pilipinas, sa totoo lang. ang sarap iwan ng bansang hinihingi sa’yo ang huling hibla ng pag-asa, habang unti-unti naman nitong kinakalbo ang dahilan para manatili ka. ang sarap sabihing “1, 2, 3, go! Kanya kanya na.”

nakakapagod maging suki ng panlilinlang.

nakakapagod, sobra. pero hindi pa ako handang magsara. hindi habang may mga nanay na madaling-araw pa lang ay nakapuwesto na, hinihintay ang unang mamimili para may maiuwi sa mga batang naghihintay ng almusal. hindi habang may tatay na buong araw nagbubuhat, nagmamaneho, nagkukumpuni, nagsusunog ng balat sa araw at pag-uwi, ang unang tanong ay hindi kung pagod ba siya, kundi “may naiuwi ka ba?” hindi habang may estudyanteng pumapasok na ang baon ay sapat lang para sa pamasahe, at ang gutom ay kailangang ipagpaliban hanggang makauwi. hindi habang may magsasakang nagtatanim ng pagkain pero hindi makapagtakda ng presyo ng sariling ani. hindi habang may manggagawang buong buwan kumakayod pero pagdating ng sahod, parang dumaan lang sa palad ang pera at hindi man lang nag-iwan ng bakas.

nakakapagod, pero paano ko susukuan ang mga taong hindi naman nagkaroon ng pagkakataong sumuko?

iyan ang hindi ko maalis sa isip ko.

galit ako, oo. pero umaasa pa rin ako. nakakatawa, ’no? sa dami ng dahilan para sumuko, bakit may bahagi pa rin sa akin na naghihintay? haha, awit. tanga yern?

galit ako, oo. pero hindi pa ako tapos, e.

hindi pa tapos ang tanong ko. hindi pa tapos ang pagkadismaya ko. hindi pa tapos ang pagnanais ko na singilin ang mga taong ginawang negosyo ang kapangyarihan at ginawang puhunan ang pagtitiis ng iba. hindi pa tapos ang galit ko sa isang sistemang paulit-ulit na humihingi ng pasensya sa mga taong wala nang natitirang maibigay kundi pagod. hindi pa tapos ang pangarap ko na magkaroon ng bansang hindi kailangang takasan para lamang mabuhay nang marangal.

kaya kung ako ang tatanungin, “bakit ka umaasa pa rin?”

lumaki ako sa palengke at naroon ang kasagutan ko.

nandoon sa mga kamay ng buong araw nagbibilang ng barya pero kinabukasan, magbibilang na naman. nandoon sa mga tindera na alas-kuwatro pa lang ng umaga, hinihila na ang takip ng puwesto habang tulog pa ang buong barangay. nanlalabo pa ang mata, sumasakit na ang likod, pero kailangang mauna sa araw dahil kapag nahuli, baka maunahan ng ibang nagtitinda.

paano ako mawawalan ng pag-asa kung sila, na mas marami pang dahilan para mawalan ng pag-asa, ay patuloy pa ring nagbubukas ng puwesto?

kung ang mga taong halos wala nang puhunan ay patuloy pa ring nagbubukas ng puwesto tuwing umaga, sino ako para magsara? kung sila, na mas maraming dahilan para sumuko, ay patuloy pa ring naglalabas ng paninda tuwing umaga, sino ako para sabihing wala nang bukas?

sila ang nagturo sa akin na pwedeng maging iba ang takbo ng bukas.

pero kung hindi bukas,

sana bukas makalawa.

bukas makalawa, sana makawala.

࣪𖤐.ᐟ

it’s a wrap, mga korap.

hindi na kami bibili.

mga pakyu.

sa panahon kung kailan tumataas ang presyo ng bigas nang mas mabilis kaysa sa dignidad ng mga halal na opisyal, natutuhan kong sukatin ang buhay sa mga bagay na kaya kong bitawan.

unang nawala ang pagkahumaling ko sa mga branded na kape. starbucks noon, kopiko blanca na lang muna ngayon. ang kulang pang dos, babayaran na lang pag-uwi. sunod ang mga libro ni eros atalia na matagal ko nang gustong bilhin. pero nakakumay dahil may balance pa’kong kuwarenta’y dos sa meralco. saka na lang ang literatura, unahin ko na lang muna ang ilaw sa bahay bago ang liwanag ng isip.

maging ang pagnanais na magplano para sa hinaharap ay isinantabi ko muna dahil sa ekonomiyang mayroon ang Pilipinas ngayon? hanep, may mga bagay na kailangang ipagpaliban upang makabili ng hapunan.

wala tayong magagawa. panahon ng implasyon, e.

ang sakit, brad. kahit nga ang camel tumaas din ng isang piso. akala mo naman sobrang sarap?

ִ ࣪𖤐

ngunit sa lahat ng bagay na patuloy na nagmamahal, ikaw ang tanging gastos na hindi ko kailanman kinuwestiyon. sa panahong patuloy na tumataas ang presyo ng bilihin at unti-unting numinipis ang halaga ng salapi, ikaw ang tanging gastos na hindi ko kailanman isinama sa mga dapat kong bawasan.

‘lam mo kung bakit? ikaw pa? ang lakas lakas mo sa’kin, e.

ikaw ang kapritso kong hindi ko kailangang kalkulahin o tantiyahin. sapagkat ang pagkandili sa’yo ay parang paglalaan ng kakaunting yaman sa isang bagay na hindi naman sana kabilang sa mga pangunahing pangangailangan ko, ngunit sa kung anong salimuot ng damdamin, nagiging pinakamahalagang bahagi ng aking pagkonsumo.

ang sakit mo sana sa bulsa, bossing.

lalo na sa panahong bawat piso ay may kanya-kanyang ipinaglalaban. biruin mo.

pamasahe.

pagkain.

kuryente.

para sa mga taong katulad kong minimum wage lamang ang sinasahod, ang bawat pagpili ay may kapalit. bawat piso ay may pinaglalaanan at bawat gastusin ay may kailangang isantabi. kumbaga hindi mo maaaring gugulin ang lahat ngayon dahil may bukas pang kailangang harapin. kaya bago pa man dumating ang sahod, nakapila na sa isip ang pagkain, pamasahe, bayarin, at ang sobrang perang kailangang itabi para sa mga araw na hindi mo alam kung saan ka kukuha.

hindi ba, may tinatawag ngang opportunity cost sa economics? na sa bawat bagay na pinipili mo, may mga bagay kang kailangang isuko. kasi ‘di mo alam, ang isang dagdag na gastusin ay maaaring maging bawas sa hapag-kainan, o pamasahe, o isang munting kagustuhang muli na namang ipagpapaliban hanggang sa susunod na sahod.

at sanay kami roon. lalo naman ako. sanay na sanay ako sa salitang, “saka na lang.”

kaya kung tutuusin nga, isa kang luho.

alam mo ‘yon? ‘yung sakit ng mga taong kinakapos na nga sa pang araw-araw na pamumuhay, pilit pa ring inaabot ang ang hindi nga dapat hinahawakan. iyong pagnanais na laging nauuwi sa katuwiran. isang guhit na malinaw sa isip, pero malabo sa damdaming gustong sumubok pa rin.

۶۟ৎ

isa kang luho sa paraang ang mabuhay nang may kaunting ginhawa ay nagiging luho na para sa maraming Pilipino. sa panahong pati disenteng pagkain, maayos na tirahan, sapat na pahinga, at kaunting kapanatagan ay kailangang pag-ipunan, iniisip ko kung gaano tayo katawa-tawa.

dalawang taong sinusubukang magkasya sa mundong pati pag-ibig ay tila kailangang isama sa badyet.

habang ang iba ay nagkakalkula ng tubo sa bangko, tayo naman ay nagbibilang kung ilang oras pa bago muling magkita. habang pinag-uusapan sa telebisyon ang implasyon, mga target na piskal, paglago ng ekonomiya, at mga pagtataya para sa susunod na taon, ang tanging datos na hindi ko kailangang hanapin sa kahit anong ulat ay kung ilang araw na ang lumipas mula nang huli kitang mayakap.

ang hirap hirap ng buhay, no? pero isipin mo sa dami ng bagay na kailangan kong bawasan, ikaw ang hindi ko kailanman isinama sa pagtitipid.

ikaw ang luho kong alam kong hindi ko kayang ipaliwanag sa isang talaan ng gastusin. ngunit sa kabila ng lahat ng kakapusan, patuloy ko pa ring pinaglalaanan.

dahil kung may itinuro man sa akin ang pamumuhay sa ilalim ng minimum wage, iyon ay ang matutong mamuhay nang kaunti. ngunit hindi ang matutong magmahal nang kaunti.

ִ ࣪𖤐

nakakahiya mag-mahal sa panahon ngayon, dawg.

nag-mahal pati presyo ng kwek-kwek. iyong lagi nating kinakain habang naglalakad tayo pauwi. ang lala, pati singil sa traysikel papuntang Intramuros nag-mahal din. iyon na nga lang ang pasyalan natin.

na para bang wala kang karapatan mag-mahal ngayon.

parang bawat panunuyo ko na may kasamang paborito mong choco mucho at chuckie ay may kapalit. na sana ginamit ko na lang sa pamasahe pauwi, o sa ulam ko ng dalawang araw.

nakakahiya mag-mahal kapag ang mundo ay laging may paalala na unahin ang tiyan bago ang damdamin, na ang lambing ay hindi nakakabusog, na ang “tayo” ay hindi nakasulat sa listahan ng mga kailangang bayaran sa kinsenas-katapusan.

awit. lahat nag-mamahal.

parang mga kalaban.

pero,

paano ‘yon?

mas nauna akong mag-mahal.

bago pa magmahal ang presyo ng kwek-kwek, mahal na kita. bago pa magtaas ng singil sa traysikel papuntang Intramuros, nagmamahal na ako. bago pa magmukhang pang-mayaman ang isang simpleng panunuyo na may choco mucho at chuckie, hulog na hulog na ako.

۶۟ৎ

ano bang laban ko sa implasyon kung nauna na akong tamaan ng pag-ibig?

ang problema sa lahat ng ito, mas nauna akong magmahal kaysa magmahal ang bilihin.

mahal kita.

lintik na pag-ibig dahil mas mahal kita.

mas mahal kita kaysa sa sistemang sanay nang sukatin ang tao sa kung ano lamang ang kaya niyang bilhin. mas mahal kita kaysa sa implasyong araw-araw na kumakain sa kakayahan kong mangarap. mas mahal kita kaysa sa presyo ng bigas na bawat kilo ay parang dagdag na sidhi sa bawat araw ng pagbangon ko.

mas mahal kita kaysa sa sahod ko na bago pa man dumating ay may nakalaan nang gastusin. mas mahal kita kaysa sa perang ilang beses ko nang hinati sa isip bago ko pa man mahawakan.

mas nauna akong magmahal kaysa magmahal ang presyo.

kaya huwag mo akong sisihin kung hindi kita maisama sa mga dapat kong tipirin.

ako ba naman ang unang nahulog. hindi ko naman alam na pati ekonomiya pala, sasabay.

ִ ࣪𖤐

oִo, alam kong may mga bagay na dapat unahin. alam kong hindi biro ang pamasahe, ang pagkain, ang bayarin, at ang perang kailangang pagkasyahin hanggang sa susunod na sahod. alam kong may halaga ang bawat pisong inilalabas ko.

pero kapag ikaw na ang nagyaya—

gago, paano ako tatanggi?

kaya kong sabihin sa sarili kong magtipid. kaya kong hindi bumili ng kung anu-ano. kaya kong magbaon, maglakad nang kaunti, maghintay ng sahod, at magkunwaring hindi ko kailangan ng kahit ano.

pero huwag mo lang akong tanungin kung gusto kitang makita.

ibang usapan na ‘yon, boss.

bigla akong nagkaka-pera kapag ganiyan, e.

kumbaga kapag ikaw na ang usapan, nawawala ang konsepto ko ng pagtitipid.

kaya sa panahon ng implasyon, tumataas man ang presyo ng lahat, isang bagay ang hindi ko kayang tawaran.

iyon ay ang halaga ng isa pang araw na kasama ka.

at kung mahal na talaga ang lahat ngayon,

edi mahalin na rin kita nang todo.
tutal, mas nauna naman akong magmahal.

۶۟ৎ

sa panahon ng implasyon, ikaw ang pinakamahal kong luho.

sa bawat araw ng kakapusan,

ikaw ang dahilan kung bakit hindi ako tuluyang nawawalan.