‘Hoi, er is rook te zien op de bergtop tegenover ons, aan jouw kant van de vallei’, appt een buurvrouw uit Wales ons woensdagmiddag om 13:40 uur. Ze woont er nog niet zo lang. ‘Is dit normaal?’ vraagt ze, ‘Moeten we dit ergens melden?’ Altijd goed om de autoriteiten in te lichten, app ik terug. Cris en ik zitten pulpo en Padrón-pepers te eten in de stad.

Een paar dagen eerder appte vriend Willem uit Nederland. ‘Hé Henk, ik lees veel over branden in Spanje. Maken jij en je vriendin het wel goed? Alles veilig daar?’ De branden zijn gelukkig ver hiervandaan, antwoordde ik.

Ook na het berichtje van de buurvrouw ben ik nog niet bezorgd. Dat verandert na een tweede berichtje, van vriend Anxo. Hij stuurt een video van een rookpluim. ‘Is dit niet bij jullie in de buurt?’ vraagt hij.

Ook een gemiste oproep van de Nederlandse buurman. ‘Grote brand?’ vraag ik hem. ‘Ja, vlak bij jou. Ik zie net een vliegtuig water gooien. Wind staat nog de andere kant op. Misschien dieren verplaatsen.’ Hij stuurt een foto:

We eten ons bord leeg, rekenen af en snellen ons naar de auto. Vriend en buurman Davíd belt, hij staat voor onze poort zegt hij en de voordeur staat open en hij heeft geroepen maar ziet ons niet. We zijn nog in de stad, zeg ik. Hij heeft zijn kinderen geëvacueerd, zegt hij, nu gaat hij zijn ezel verplaatsen.

Via de snelweg naar huis, de rookpluim aan de horizon. Het door de rook gefilterde zonlicht weerkaatst in de ruiten van de tegemoetkomende auto’s, een oranje licht als in Blade Runner 2049. We krijgen berichten van mensen die hulp aanbienden. Cris belt buren en een wijkagent voor informatie.

Vanaf de afrit van de snelweg hebben we goed zicht op de helling die in brand staat. Cris wil stoppen en kijken, ik rijd door, we hebben een kleine ruzie, ik rijd terug. Dikke rook en grote oranje vlammen tussen de licht ontvlambare eucalyptusbomen. Gele helikopters met tassen bluswater.

Thuis weten we niet wat te doen. We laden wat spullen in de auto: laptops, waterflessen, opladers, een zak chips. Cris verzamelt haar studieboeken acupunctuur, ik open de poortjes van de schrikdraad (‘elektrische herder’ in het Spaans, pastor eléctrico) die het veld in vieren deelt. De gasflessen uit de keuken draag ik naar de schuur. Ik zet de sproeier aan in de voortuin, alsof dat verschil zal maken, en open de poort zodat de honden eruit kunnen.

We verplaatsen de auto’s van de oprit naar de kant van de weg, mochten ze vlam vatten dan niet te dicht naast het huis. We zetten ze met de neus richting de ontsnappingsroute, een landweggetje omzoomd met eucalyptus.

Vanuit het houthok hebben we goed zicht op de rookpluim boven de heuvel. We gaan zitten en kijken naar de rookwolken, is mijn voorstel, totdat we vlammen zien en dan gaan we weg. Nee, zegt Cris, ik wil zo snel mogelijk weg. Ze stelt voor om met de paarden naar de andere kant van het dorp te lopen, maar als het vuur komt, zeg ik, dan ben je lopend niet veilig. De paarden kunnen zelf wegrennen, indien nodig.

We pakken nog wat spullen en gaan naar de auto, met het hondje Perry aan de lijn. In de gauwigheid heb ik de grote honden en de pups gevoerd en water gegeven. Het plan is om naar het huis van Davíd te gaan, Nico en Bruno zijn daar ook. Bij de auto besluiten we toch thuis te blijven en te kijken naar de rook, daar hebben we vanaf het huis van Davíd geen goed zicht op.

Wanneer een blushelikopter een tas water op het vuur gooit, stijgen er witte wolken op, zo stellen we vast. Witte wolken goed, bruine wolken slecht. De helikopters vliegen naar de zee en terug, scheren over de boomtoppen. Een rode helikopter vliegt rondjes om de brand, daar zal de commandant in zitten. Ik vraag me af of hij ons ziet, bij het houthok in de luie stoelen.

We zijn nu toeschouwers. Er komen olijven op tafel en ik trek een blikje bier open. Twee blusvliegtuigen sluiten zich aan bij de vloot en er rijden brandweerwagens over de weg voor het huis. In de verte horen we sirenes en het gepiep van achteruitrijdende vrachtwagens.

Davíd stuurt foto’s. Hij is op de heuvel wezen kijken, bij de brandhaard:

De wijkagent appt dat de brand zich niet uitbreidt. Even later komt Davíd aangereden met Nico en Bruno. We kijken samen naar de rook, reflecteren op de gebeurtenissen en geven commentaar op de bluswerkzaamheden. ‘Ik heb de ezel aangelijnd’, zegt Davíd, ‘de ezel naar buiten gebracht, toen wist ik niet wat ik moest doen dus heb ik de ezel weer terug naar het veld gebracht.’ Zo ook met zijn trekker: de weg op, daarna toch maar weer terug het erf op.

We hebben het gezellig, met een bosbrand op ongeveer een kilometer afstand. Er worden verhalen verteld over eerdere bosbranden. Nico zegt dat hij het dak van zijn huis heeft nagespoten. Men stelt vragen aan AI over hoe lang het duurt om de tank van een brandweerwagen te vullen. Anderhalf uur, zegt AI. Daarover ontstaat discussie. ‘Het hangt af van het aantal pompen en hun vermogen’, stelt Bruno.

We vertellen dat we net twee vegetariërs uit België op bezoek hebben gehad, dat we snijbieten hebben gegeten met aardappels en ei, en algauw gaat het over de beste bereidingswijze van snijbieten, met aardappels of met linzen, dan over het inmaken van sardientjes, men praat met passie en laat elkaar niet uitpraten, een typisch Galicisch borrelgesprek. Ik haal een chorizo uit de koelkast. ‘Vannacht gaan we barbecueën op de smeulende kolen’, grapt Davíd.

Na een tijdje vertrekken Davíd, Nico en Bruno naar de brandhaard om te vragen of ze kunnen helpen met blussen. ‘Het is goed om vrienden te hebben’, zegt Cris.

Zij voert de puppies, ik breng de kippen en varkens bladeren van de kolen uit de moestuin en ik sluit de poortjes van de schrikdraad weer. Het gevaar lijkt geweken.

Een half uur later zijn de vrienden terug. Er waren bulldozers bij de brandhaard die de omgeving zodanig hebben bewerkt dat het vuur zich niet kan uitbreiden, aldus het verslag.

’s Avonds doen we een barbecue in het huis van Davíd. ’s Nachts zien we de hemel rood nagloeien boven het bos dat is afgebrand. Door de vermoeidheid vallen we snel in slaap.

De volgende ochtend is de rook nog zichtbaar. Rond elf uur staat er een cameraploeg op de stoep. Ik lever in mijn beste Spaans kritiek op de slechte staat van onderhoud in het productiebos in onze gemeente en zeg dat de regels worden nageleefd noch gehandhaafd.

Die kritiek komt niet op het nieuws, alleen dat we bang zijn geweest dat het vuur richting het huis zou komen en dat de toestand heden morgen ‘veel beter’ was, ‘maar’… Na die maar wordt mijn deel afgekapt. Een buurman die aan het woord komt zegt dat het bos hier met de huidige droogte een bom is die elk moment kan ontploffen.

We zijn met de schrik vrijgekomen en gaan binnenkort bij de burgemeester informeren welke maatregelen hij neemt om meer bosbranden te voorkomen.

Bedankt voor het lezen van deze nieuwsbrief. Heb je je nog niet geabonneerd, dan kan dat via onderstaande knop.

Abonneer nu

In het weekend van 19 april zagen we de eerste barstjes in een van de ganzeneieren ontstaan en hoorden we gepiep uit het ei komen. Op dinsdag hebben we het kuiken geholpen om uit het ei te kruipen door de schaal een beetje open te breken. Een van de buurkinderen stelde de naam Pipi voor. De andere eieren bleken onbevrucht en hebben we aan de varkens gevoerd.

Pipi woont in een doos in de keuken. In de doos hangt een lamp. We halen hem of haar dagelijks uit de doos en als het niet al te hard regent dan mag Pipi mee naar de tuin, waar ze gretig de blaadjes van de jonge plantjes af snoept – iets te gretig soms, en dan zet ik haar even in een grote emmer.

Mijn geliefde draagt Pipi af en toe in haar trui of in een sjaal die ze om haar middel bindt. Ze was laatst met Pipi en een vriendin naar de andere kant van het veld gelopen om het varkensnest te laten zien – zeug Peppa was een nest van varens aan het bouwen, maar ze heeft uiteindelijk geen biggen geworpen.

Terug thuis gaf mijn geliefde het gansje aan mij en daarna gaf ik Pipi aan die vriendin van haar en toen tilde Pipi zijn of haar staart op en poepte een lange straal geelbruine vloeistof over de trui van deze vriendin en over de vloer.

Ander nieuws

We waren uitgenodigd om in een buurdorp te komen vertellen over ons ‘project’ aan een groep studenten duurzaamheid van de universiteit van Santiago. Er stonden banners met de naam van de opleiding en afbeeldingen van windmolens. Wij en andere mensen met een ‘project’ zaten in een kring in een zaaltje in een luxe hotel, waar de studenten het weekend verbleven.

Het was een voorstelrondje van twee uur. Ik heb in mijn beste Spaans verteld dat we in een onbewoond dorpje wonen dat nu niet meer onbewoond is, dat we voedsel verbouwen en dieren houden. ‘Vandaag zijn er drie eendenkuikens geboren’, zei ik, want dat was zo. Mijn geliefde heeft de rest van het verhaal verteld: de droom om bij de regeneratieve boerderij een soort gezondheidscentrum op te zetten, met dans, niet-farmaceutische geneeskunde en gezond eten uit het eigen voedselbos, waar mensen kunnen herstellen van alle moderne ellende.

De volgende dag gingen de studenten diverse projecten bezoeken, maar niet het onze, daar hadden we niet zo’n zin in en zoveel is er hier nog niet te zien. De eendenkuikens waren bovendien ’s nachts verdwenen, waarschijnlijk opgegeten door een kat, dus die teleurstelling is ze bespaard gebleven.

Nausica en haar veulen maken het goed. We zouden vaker met ze moeten gaan wandelen, maar we moeten al zo veel, er is zo veel te doen in de tuin en aan het huis, en de week gaat zo snel voorbij – althans zo voelt het soms. Een huis verbouwen en een voedselbos aanleggen is een les in geduld, keuzes maken, prioriteiten stellen, voor jezelf zorgen, genoeg rust nemen.

We zijn veel in de moestuin aan het werk, a.k.a. het voedselbos, want in de lente groeit alles rap. Een tuin geeft plezier en voldoening en je kunt er als je wil voltijds in werken maar dat is te vermoeiend; een mens moet rusten, anders raak je overspannen en word je chagrijnig. Iets om mezelf vaak aan te herinneren.

De kippen planten zich ook voort, daar hebben we weinig omkijken naar.

Dat was het wel weer, althans, dat waren de foto’s die ik mooi genoeg vond om naar jou te sturen, lezer. Wat deed ik nog meer in april? Voorzaaien, wandelen, schuilen voor de regen, schuilen voor de zon, de loopse hond binnen houden, Paul Kingsnorth lezen, Terrence Real lezen, ruiten in de deuren laten zetten, kippensoep maken, teken van de dieren plukken en verbranden, brandhout zagen, bramen snoeien, dansen, de boiler vervangen, de keuken verbouwen, makreel grillen, planten determineren.

Bedankt voor het lezen van deze nieuwsbrief en tot de volgende keer!

Februari was een goede maand om bij de kachel te zitten en boeken te lezen. Gabriel García Márquez schrijft dat het in Macondo tien jaar lang regende, dat de planten op de binnenmuren van de huizen groeiden en de vissen door de deuren naar binnen zwommen. Daar leek het bij ons af en toe ook op. Toch zijn we er dagelijks op uit getrokken om onszelf en de beesten uit te laten.

De eenden genoten van de plassen en als de zon doorbrak gaf dat felle schitteringen, zoals hierboven. Ze waren ook begonnen met broeden:

Het is me opgevallen dat eenden hun nest met dons bedekken. Kippen doen dat niet, die hebben ook niet zoveel veren als eenden. Onder dit dons liggen tien eieren verstopt, van kippen en van eenden, die leggen hun eieren in dezelfde mand. Het was geen succes: slechts drie kuikens zijn uit hun ei gekropen en geen enkele heeft het overleefd, mede dankzij de katten.

Bij vriend Nico hebben we een varken geslacht. Het dier was bij ons geboren, een dochter van Peppa, en is door Nico en David grootgebracht. Ik heb nu enige ervaring met het slachten en was dit weekend de tweede knecht van de slager. Na de slacht hebben we met een groep vrienden gegeten en gedronken en van de eerste zonnestralen van het jaar genoten.

Vlak bij ons huis werd ons romantische wereldbeeld bruut geconfronteerd met de moderne industrie. Een groot stuk van het bos is volledig kaalgekapt. Wij gingen daar altijd graag wandelen en er stonden een paar bijzondere bomen tussen de eentonige, snelgroeiende eucalyptussen.

Achteraf had ik het gevoel van ‘solastalgie’, zoals Glenn Albrecht dat omschrijft in zijn boek over ‘aarde-emoties’: ‘pijn of leed veroorzaakt door een ontroostbaar verlangen naar een plek die er niet meer is, hoewel je nog altijd thuis bent en niet uit je vertrouwde omgeving bent weggegaan’.

De houthakkers hebben plastic afval op de helling achtergelaten en er is olie gelekt uit de bulldozers en graafmachines. Daar aangifte van doen, heeft geen zin, omdat de houtkap de grootste sector is in deze regio, er geen toezicht wordt gehouden en het openbaar bestuur hier dictatoriaal en corrupt is. Dat is althans de consensus hier in de buurt. Wat doe je dan?

Je aandacht richten op de mooie dingen. De lente is begonnen en de bomen staan in bloei. Dit is een pruimenboom die we twee jaar geleden hebben geplant. Prachtig om te zien hoe alles weer tot leven komen na de winter. Om het met Maarten van Roozendaal te zeggen: ’t is om te janken zo mooi.

Ook deze. Afgelopen herfst en winter heb ik tientallen boompjes uit de houtplantage gered. Tijdens het wandelen nam ik altijd een plastic tasje mee om zwerfafval en boompjes mee terug te nemen. Kastanjes en eiken hebben tussen de eucalyptussen geen geweldige perspectieven op een lang en gelukkig leven omdat ze prematuur worden vernietigd. Het zien van de ontluikende blaadjes van deze piepjonge kastanje geeft me een blij gevoel.

Tijdens het maaien kwamen we het nest tegen van onze kalkoen. Omdat we alleen een vrouwtjeskalkoen hebben (hadden, ze is verdwenen), waren ze niet bevrucht en konden we er dus tortilla van maken. Na het leeghalen van het nest hebben we dat deel van het veld gemaaid. De rest van die dag heeft de kalkoen triest kakelend heen over het veld gestruind in een poging het nest terug te vinden. Zij had ook last van solastalgie, dat was een droevig gezicht. Volgende keer maaien we om het nest heen. Dat maakt het voor ons ook makkelijker om de eieren te vinden.

Over eieren gesproken. De ganzen die we in januari hadden gekregen, hebben we weer weggegeven. Als je ze wilde passeren, beten ze in je been. En als je naast hun veldje met iemand stond te praten, kwam je niet boven hun gegak uit. Wat een ellendige, asociale dieren. De eieren proberen we nu uit te broeden in deze broedmachine.

Buurman David kwam een aanhangwagen vol raapstelen brengen. Omdat ze al bloeiden kon hij ze zelf niet meer eten, zei hij. De varkens en ook de paarden lustten ze nog wel. Over de paarden gesproken:

Maar goed, dat wist je al, daar heb ik laatst een bericht over geschreven.

Bedankt voor het lezen van deze nieuwsbrief. In het bijzonder aan Greg, die een lief bericht stuurde waarin hij zei dat ik goed kan schrijven, en aan Joost, die mijn vraag of deze nieuwsbrief stompzinnig is ontkennend beantwoordde. En uiteraard ook aan Jan die altijd even meeleest (al blijf ik zelf uiteraard verantwoordelijk voor alle spelfouten en clichés)! Tot de volgende keer.

Hengst en vader Haku was er met zijn hoef tegenaan aan het trappen, wat ik interpreteerde als een voorzichtige poging het diertje ‘wakker’ te maken, alsof hij wilde zeggen ‘opstaan knul, het leven gaat beginnen, en de wolven komen eraan, die ruiken dit op kilometers afstand, dus schiet een beetje op’.

Het vorige veulen, een jaar geleden, was op de dag van de geboorte al overleden, en doordat ik daar denk ik een klein trauma aan heb overgehouden, schoot ik in de stress door het idee dat het met dit veulen ook niet goed ging, dat het niet lukte om op te staan en dat Haku het daarom trapjes gaf. Ik probeerde mijn geliefde te bereiken, maar ze nam niet op, dus ik stuurde haar – kortaf en gehaast – berichten als ‘kom naar veld’ en ‘veulen’.

Haku bleef het veulentje trappen en dat ging toch niet zo voorzichtig als ik eerst dacht. Een keer landde zijn hoef met een doffe klap vol op het hoofd van het arme diertje, precies tussen de ogen, en daarmee werd de grens tussen liefkozen en mishandelen toch wel dermate overschreden dat ik de drang niet kon onderdrukken om in te grijpen in de natuurlijke loop der dingen. Zwaaien met mijn pet voor het gezicht van een paard is een beproefde manier om zo’n dier op afstand te krijgen, dus dat deed ik bij Haku, met wat vermanende woorden erbij, zoals ‘normaal doen!’ en ‘dat doe je toch niet?’

Met Haku op afstand heb ik de placenta, die het pasgeboren veulen een beetje aan een Vietnamese springroll deed denken, van het diertje afgestroopt, in de hoop dat het dan meteen zou opstaan en zou gaan drinken en vrolijk dartelend aan het leven zou beginnen.

Moeder Nausica stond op en sleepte de nageboorte als een jurk achter zich aan. Mijn allerliefste Cris belde terug, ze zat achter (voor?) de computer te werken, en ik zei wederom kortaf en gespannen dingen als ‘neem een cabezada mee’, een halster in goed Nederlands, en ‘ik ben op het veld bij de elektriciteitsmast’.

Ze had geen idee waar ik het over had, ze had mijn eerdere berichten niet gezien, en de beschrijving van waar ik me bevond was ook niet duidelijk, er staan meerdere elektriciteitsmasten op het veld, niet van die grote zoals je nu misschien voor je ziet, maar betonnen palen van een meter of vijf hoog; in Spanje lopen elektriciteitskabels boven de grond. Nadat ik alles nog eens helder had uitgelegd was ze snel ter plaatse, met halsters en touwen.

Het was niet makkelijk om Haku af te voeren, hij was nerveus en wilde graag bij zijn kroost in de buurt blijven. Bij de eerste poging ontsnapte hij, het touw glipte me door de vingers. Daarna hebben we hem in de moestuin gezet, dat was dichterbij en een deel daarvan is gras, maar dat was geen succes. Voordat we hem van onze groente konden scheiden met een touw, stond hij aan de Galicische kolen en jonge laurierbomen te knabbelen. Ik heb hem snel weer aangelijnd en we hebben hem samen op het veld voor het huis weten te krijgen, achter de schrikdraad.

Het duurde lang en het was bijzonder om in het veld te zitten en de vele moedige maar mislukte pogingen van dichtbij mee te maken, en uiteindelijk slaagde het veulentje erin om op vier sprieten van benen te gaan staan.

Het vorige veulen, een jaar geleden, heeft die fase nooit bereikt, althans we hebben het niet gezien. Het dier lag al uitgeput op de grond toen we het vonden. Misschien had dat veulen ook wel een paar trappen van ‘vader van het jaar’ Haku gekregen, dat weten we niet.

Na een minuut wankel te hebben gestaan ging ook dit nieuwe veulen op de grond liggen en het had er alle schijn van dat het op sterven na dood was. Misschien was die trap van Haku op het hoofd toch fataal geweest?

Blijkbaar was het vermoeiend om te staan en moest er meteen een babyslaapje gedaan worden, want na een minuut of tien in deze houding te hebben gelegen krabbelde het paardenkind weer op en ging het pogingen wagen om te drinken. Tussen de voorpoten, te ver naar achter, tegen de buik aan, dan met het voorhoofd tegen de tepels: het lukte maar niet om moeders spenen te vinden en ik had de neiging om uit het gras op te staan om de mond van het veulen zelf aan de tepel te zetten. Anderzijds wilden we ook niet te snel ingrijpen in deze precaire momenten.

Het veulen ging weer zitten, staan, zitten, staan het drinken leek te lukken, of toch niet, of wel? We lagen eigenlijk te ver weg om het te kunnen zien, en al met al lagen we zo toch wel een uur in het gras op een lentedag naar een pasgeboren veulen en een onlangs bevallen merrie te kijken, de eerste momenten van moeder en kind, en dat doen we ook niet dagelijks en het was prachtig, op de heuvel tussen de bloeiende bomen op je buik in het gras observen of het het veulentje lukt om de eerste moedermelk te drinken, met een spinnende kat op mijn rug, zingende roodborstjes en merels en vinken in de bomen, en dan uiteindelijk, ja, duidelijk hoorbaar, het geklok en gesmak van een gulzig biest drinkend paardenveulen.

We hebben Haku nog twee dagen apart gehouden, die geile hengst. Hij rende nerveus heen en weer in het andere veld. De eerste avond hebben we hem even losgelaten, het was al bijna donker, achteraf een slecht idee maar als je niks probeert dan leer je ook niks, en ter bescherming van een veulen tegen roofdieren in de nacht is een extra paar ogen en hoeven geen overbodige luxe. Eerst hinnikte hij verbaasd naast het veulentje, hij rook eraan, maar hij beet het ook in de nek en tilde het van de grond, en al snel bleek hij meer zin te hebben om de merrie opnieuw te dekken dan in het vertroetelen van z’n jong, en dat ging er niet zacht aan toe, de dierenliefde is een gewelddadig schouwspel, en het veulen werd bijna vertrapt, dus hebben we Haku weer apart gezet. Toen bleek dat de stroom niet op de schrikdraad had gestaan en dat de hengst het hek deels had gesloopt, dus dat moest ik in het donker repareren, en toen was ik weer die gestresste man die door de gang stormde om het gereedschap te zoeken, het hek te repareren en de stroom erop te zetten voordat de hengst weer zou ontsnappen. Wel gelukt allemaal, gelukkig.

Ik heb me uiteraard verontschuldigd voor mijn gestresste communicatie en gedrag naar mijn geliefde, en zij begreep het allemaal wel, maar het is wel iets om met de therapeut aan te werken, die stress, en aan het lange liggen in het gras heb ik slechts één tekenbeet overhouden, dus dat viel ook mee.

De volgende ochtend zijn we vroeg opgestaan om te zien hoe het met het veulentje ging en alles leek goed, al lag hij (een mannetje!) wel veel te slapen maar er werd ook gulzig melk gedronken. De varkens waren zéér geïnteresseerd en zijn opvallend veel aan de zijde van de merrie en het veulen te vinden, alsof ze met hun moederinstinct Nausica en het nog naamloze veulen willen bijstaan (ideeën voor namen mogen in de comments).

Donderdagmiddag hebben we Haku en Nausica herenigd. Na ze eerst een tijdje in de gaten te hebben gehouden, hebben we geconcludeerd dat het goed was. Het veulen is nu vier dagen oud en maakt het goed.

Vind je het leuk om deze nieuwsbrief te lezen en wil je onze regeneratieve amateurboerderij in Galicië ondersteunen, dan kun je hier een kleine bijdrage overmaken. Lid worden van de nieuwsbrief kan via de knop hieronder. Dank voor het lezen!

Subscribe now

We hadden een maand geleden gevraagd of ze konden kijken wat er mis mee was en of ze wilden laten weten wat het zou kosten om hem te repareren.

Een vriend die automonteur is, had eerder al gezegd dat het de carburateur was en dat die gemakkelijk te vervangen is, maar ja, ik werk voor een krant en Cris geeft dansles, dus zo makkelijk zou het waarschijnlijk niet zijn. Via Amazon had ik wel alvast een nieuwe carburateur besteld, die kostte 15 euro, met het idee hem zelf te vervangen, Zen en de kunst van het motorzaagonderhoud. Maar ik had het zo lang voor me uitgeschoven dat het me toch sneller en beter leek om de zaag naar de winkel te brengen. Dus dat hadden we gedaan.

Een week daarna belde de winkelier om te vertellen dat het – inderdaad – de carburateur was en dat het 120 euro zou kosten om die te vervangen.

In wezen ben ik een calvinist, en die vriend die automonteur is had gezegd dat het een makkelijke reparatie zou zijn, dus 120 euro was gevoelsmatig een onredelijk hoog bedrag. We hadden geantwoord dat we de zaag dan zelf wel zouden repareren.

Eergisteren, maandag 31 maart, drie weken na dat telefoontje, ging ik de zaag dan eindelijk ophalen.

‘Welke is het?’ vroeg de winkelier.
‘Die oude, model 250 geloof ik’, zei ik.
‘Ah, die ene die we niet mochten repareren.’

De winkelier verdween door een deurtje en kwam terug met de kettingzaag. ‘Ik moet wel 20 euro in rekening brengen’, zei hij.

Blijkbaar keek ik verbaasd want hij zei er meteen op luide toon achteraan dat het ook moeite en tijd kost om een zaag uit te proberen, uit elkaar te halen, het probleem te achterhalen en ons te bellen. ‘Dat moet je begrijpen’, zei hij.

Dat begreep ik op zich wel, maar ik was toch verrast, want dat hij 20 euro in rekening zou brengen voor het nakijken van een zaag die we bij hem hadden gekocht, had hij er vooraf niet bij verteld. Dus zei ik op mijn beste Spaans, en even luid als hij had gesproken, dat ik daar toch wel verbaasd over was, omdat hij dat er van tevoren niet bij had gezegd. ‘Dat moet je ook begrijpen’, zei ik. ‘Ik ben daar toch een beetje verbaasd over. Het komt als een verrassing.’

Zijn vrouw had de conversatie blijkbaar gehoord – ze runnen samen die winkel, ik geloof dat ze franchisehouders zijn want hun winkel staat vol met producten van één Duitse fabrikant. Zij riep vanuit het kantoor achter in de winkel: ‘Die man hoeft dat niet te betalen. Het is goed zo.’

Daar voelde ik me eerlijk gezegd meteen schuldig over, beste lezer, schuldig dat ik er iets van had gezegd en dat ik nu niet hoefde te betalen. Ik snap best dat het tijd en moeite kost om het probleem van een defecte kettingzaag te analyseren en ik ben in wezen ook iemand die anderen gelijk wil geven en geen conflict wil hebben, en dat had ik nu wel, zo voelde het. Ik bood aan alsnog te betalen, ook omdat ik vermoed dat ze het niet breed hebben, twee wat oudere Spaanse middenstanders die het hoofd boven water proberen te houden in een krimpende regio ten tijde van internetshopping. En wat is 20 euro? Daar koop je nog geen Nederlandstalige roman voor. Maar alsnog betalen, dat wilde de vrouw van de winkelier niet hebben.

Haar man zei: ‘Maar je moet begrijpen dat we niet voor iedereen kunnen gaan kijken wat er mis is met een kettingzaag zonder dat we daarvoor geld in rekening brengen, want dan gaan we failliet. Snap je?’

Dat snapte ik, althans, ik kon de logica van de redenering volgen, maar sinds we hier wonen heb ik anderzijds al meerdere apparaten gekocht in hun winkel, en veel mensen die ik ken kopen daar ook hun gemotoriseerde tuingereedschap, dus failliet zullen ze toch wel niet snel gaan, lijkt me. Ik wees de winkelier op de aankopen die ik in hun winkel heb gedaan, een bosmaaier, een kettingzaag, accessoires, om aan te geven dat ze daar toch ook inkomsten uit hebben gehad, en dat ik mogelijk in de toekomst opnieuw gereedschap van deze Duitse fabrikant zal kopen in hun etablissement.

‘Ik zal betalen’, zei ik nog maar eens.
‘Nee, de baas wil het niet hebben’, zei de man, met een kleine hoofdknik richting zijn vrouw, die inmiddels naast hem was komen staan.

Ik liep met een onprettig gevoel die winkel uit en het voorval heeft mij de rest van die dag beziggehouden, wat heet, ook in de dagen erna. Heb ik hier nou goed aan gedaan, vroeg ik me af. Ik heb 20 euro bespaard en ik denk dat ik gelijk had dat ze vooraf hadden moeten aangeven dat het me sowieso geld zou gaan kosten, maar voor mijn verhouding met die winkeliers is het denk ik niet goed geweest en als ik nou weer iets nodig heb van die winkel dan ga ik er denk ik toch met een rotgevoel naar binnen.

Wat denk jij? Laat het me weten in een reactie. Ondertussen ga ik proberen zelf de zaag te repareren.

Bedankt voor het lezen van deze nieuwsbrief. Vind je het leuk om deze nieuwsbrief te lezen en wil je onze regeneratieve amateurboerderij in Galicië ondersteunen, dan kun je hier een kleine bijdrage overmaken. Lid worden van de nieuwsbrief kan via de knop hieronder.

Subscribe now

‘In het tijdperk van het antropoceen zijn mens en natuur met elkaar verstrengeld geraakt: hun verhouding is niet langer hiërarchisch – de mens is niet langer de ingenieur, de rentmeester, de soeverein (…). Dat betekent vooral ook dat het niet helemaal duidelijk is hoe we moeten handelen en waarheen we moeten gaan. De grote kunst wordt het om een verantwoordelijkheid te accepteren die niet meteen een richting inslaat of een vaste koers vaart.’ - René ten Bos, Dwalen in het antropoceen

Januari ligt alweer twee weken achter ons en lijkt al een eeuwigheid geleden. Het was geen overdreven koude maand, zeker in vergelijking met Nederland, maar doordat we in een matig geïsoleerd huis zonder centrale verwarming wonen, hebben we wel gemerkt dat het winter is. Vooral ’s nachts is het koud geweest. Gelukkig hebben een kruik, een elektrische deken en elkaar om het in bed warm te houden. Overdag hebben we zo veel hout gestookt in onze twee kachels dat we bijna door de voorraad heen zijn.

Meer nog dan een koude was het een natte maand. Regen, regen, regen. Zoals je misschien in de krant hebt gelezen, wordt Spanje al weken geteisterd door noodweer. Zuid-Spanje ondervindt de meeste problemen, maar ook bij ons is het uitzonderlijk nat. Het plenst al ruim een maand onophoudelijk en we hebben naar verwachting nog twee weken neerslag voor de boeg.

Op de eerste dag van het jaar hebben we een eend gegeten. Het slachten en plukken was aanzienlijk meer werk dan bij een kip, hebben we gemerkt. De nieuwe oven die we via Amazon hebben gekocht, heeft een teleurstellend lage maximumtemperatuur, en dus duurde het lang voordat het vlees en de aardappels gaar waren. Naargelang de eend langer in de oven lag, werd het vlees taaier, en we hebben het in dunne plakjes moeten snijden om het te eten. ‘Volgende keer eerst een week laten besterven’, zei een dorpsgenoot, die als chef-kok op een schip werkt. Voorlopig slachten we geen eenden meer.

Op dag 1 van het jaar hebben we ook een paar boompjes geplant, als nieuwjaarsritueel. In het midden een Anna Paulownaboom en eromheen andere bomen en plantjes. Als je bomen en planten dicht bij elkaar zet, kunnen ze snel hun wortels met elkaar verstrengelen en elkaar helpen, aldus de theorie van de syntropische voedselbosbouw. Ben benieuwd of het werkt.

Lichtpuntje in januari was het – inmiddels derde – bezoek van Jonathan Sipkema aan Galicië. Altijd gezellig als hij er is, en hij had ook weer zijn camera meegenomen voor het vervolg van zijn non-fictiefilm over een millennial die naar Galicië is verhuisd en luistert naar de naam Henk.

Mijn geliefde had al langer het verlangen om onze Seat Marbella als tractor te gebruiken. Omdat iedereen hier altijd zegt dat Marbellas (zelfde model als de Fiat Panda) zo ijzersterk zijn, was ze ervan overtuigd dat je er ook ’s winters mee door het veld kunt rijden om bijvoorbeeld brandhout te sprokkelen. Ik vond het geen ijzersterk plan, maar ik gunde het haar wel, dus zwierden we samen in de witte auto door het natte gras van de heuvel af naar het laagste punt van het veld om daar een omgevallen boom in stukken te zagen.

Het in stukken zagen van de boom verliep voorspoedig, maar de panda wilde niet meer terug de heuvel op, dus die hebben we in het veld laten staan. Een paar dagen later kwam buurman Davíd met zijn trekker het brandhout naar ons huis verplaatsen en hij heeft Panda achter de kar vastgebonden en die ook de heuvel opgetrokken. ‘We zijn ervoor om elkaar te helpen’, aldus Davíd.

De Mimosa’s staan in bloei, ook zilveracacia’s genoemd, middelgrote bomen met felgele bloemen die lekker ruiken. Bloemisten verwerken ze in boeketten, daar ken je ze misschien van. Hier groeien ze langs de weg. Het zijn invasieve exoten, niet door iedereen geliefd, maar tussen de eucalyptusplantages vormen ze wat mij betreft een welkome, kleurrijke afwisseling. Cris heeft er een olie van gefabriceerd, door de bloempjes in olijfolie te doen.

René ten Bos schrijft in Dwalen in het antropoceen dat het in het huidige tijdperk van ecologische catastrofes ‘niet helemaal duidelijk is hoe we moeten handelen en waarheen we moeten gaan’. In zo’n geval kun je altijd in bed gaan liggen lezen tot je weer energie en inspiratie hebt om je voor de revolutie in te zetten. Wij lezen momenteel Honderd jaar eenzaamheid.

Aureliano Segundo, achterkleinzoon van stamvader José Arcadio, is ook veehouder: ‘Binnen een paar jaar tijd had hij, zonder er moeite voor te doen en slechts door puur geluk, een van de grootste fortuinen van het moerasgebied vergaard dankzij de bovennatuurlijke voortplantingssnelheid van zijn dieren’, schrijft Marquez. ‘Zijn merries wierpen drie jongen tegelijk, zijn kippen legden tweemaal per dag en zijn varkens werden zo onbesuisd vet dat men – afgezien van magische kunstgrepen – eenvoudig weg geen verklaring wist voor zo’n buitensporige vruchtbaarheid.’ Wij hopen dat het onze dieren ook zo mag vergaan dit jaar. Peppa is zwanger, Nausica ook, Nora en Luka mogelijk ook, en wat zou het mooi zijn als de ganzen en eenden zich net zo weten voort te planten als de kippen het afgelopen jaar.

Bedankt voor het lezen over het wel en wee op ons boerderijtje in Galicië. Begin maart lees je het nieuws uit februari en binnenkort bespreek ik weer een boek (niet Honderd jaar eenzaamheid, maar een ander).

Ik vind het leuk als je een like of een reactie achterlaat!

Leave a comment

Eind november 2025 stuurde vriend Jan me bovenstaande foto, genomen in een boekhandel, van De klootzakkenboom – Waarom ik een voedselbos begon en wat er daarna allemaal misging (Oké, soms ook goed) van Thijs Goverde.

Een nieuw boek van een Nederlander die een voedselbos is begonnen, met een fraaie omslag, dat wilde ik lezen. Voor 15,26 euro bestelde ik het boekje (142 pagina’s met illustraties van Bas Blankevoort) via Amazon, ook met het idee om het te bespreken in deze neorurale nieuwsbrief – waarop je je via dit formuliertje kunt abonneren, mocht je dat nog niet hebben gedaan:

Thijs Goverde (1971) studeerde filosofie, zo staat op de omslag, wat ik sympathiek vind, want dat doen alleen ernstige mensen die graag dikke boeken lezen, die zin van onzin willen leren onderscheiden en wier ambities de loonslavernij en het meedoen aan de consumptiemaatschappij overstijgen (full disclosure: ik heb zelf een blauwe maandag filosofie gestudeerd, samen met de Jan die mij de foto stuurde, schrijver van Heemvriend).

Na zijn studie werd Goverde cabaretier en schreef hij 25 kinderboeken, twee feiten die mij totaal onbekend waren, net als de schrijver zelf, maar die waarschijnlijk verklaren waarom zijn relaas soms een nogal ‘komische’ toon heeft, op het storende af, met korte zinnen en veel accenten en uitroeptekens.

Maar! Dat wil niet zeggen dat het boek gespeend is van kwaliteiten. In twintig hoofdstukjes (‘een soort columns die alle kanten op lijken te springen’) vertelt Goverde over zijn voedselbos, geeft hij kritiek op de ‘gewone’ landbouw en pleit hij voor voedselbossen als een alternatieve vorm van voedselproductie.

Klimaatcatastrofe

In 2005 raakt Goverde ervan overtuigd dat hij iets moet doen om zich voor te bereiden op ‘de aanstaande kladderadatsj’ van de klimaatcatastrofe. Online leest hij de tip ‘Maak jezelf onmisbaar’ en voedsel verbouwen lijkt hem een essentiële vaardigheid als het systeem in elkaar dondert. ‘Bovendien: ik had een voortuin, dus kon ik mooi oefenen. En zo begon het allemaal.’

Met vallen, opstaan en een hoop omgekeerde emmers met bakstenen erop – deel van het ‘wat er allemaal misging’ uit de ondertitel – komt hij via voortuin en volkstuin uit bij het (idee van een) voedselbos. De bomen en struiken in zijn voortuin doen het goed, dus koopt hij – samen met zijn ouders, die nog wat spaargeld over hadden, lucky Thijs – twee hectare dure Nederlandse landbouwgrond om een voedselbos op aan te leggen. De Dassenhof, noemt hij zijn bos in aanbouw op een voormalige maisakker in de buurt van Nijmegen.

Het vinden van dat land was een zoektocht van vijf jaar, met specialistische hulp van een landbouwmakelaarskantoor. De hoon die hun daar ten deel valt als zoon Thijs vertelt dat hij een voedselbos wil beginnen, doet denken aan een scène uit Rooted van Sarah Langford, die wordt vernederd door een landbouwadviseur als ze hem vertelt dat ze aan voedselbosbouw wil doen. Zo ook Thijs Goverde: een van de landbouwmakelaars lacht schamper over het idee van een voedselbos en kijkt naar zijn collega, ‘om zich ervan te vergewissen dat hier een stadse betweter, zonder enige achtergrond in de landbouw, met een diploma in de filosofie godbetert, aan twee ervaren landbouw-adviseurs kwam vertellen dat zij het allemaal verkeerd zagen.’

De kar van de landbouwrevolutie zal in elk geval niet door de landbouwadviseurs worden getrokken, ondanks alle trekkers die ze tot hun beschikking hebben – zoveel is duidelijk.

Stupide landbouwbeleid

Met de nu gangbare landbouw is veel mis, schrijft Goverde: kunstmest, gif, pfas, monocultuur, schaalvergroting, stikstof, mest, bodemverzuring en ga zo maar door. ‘Ik kan het niet nalaten op te merken’, schrijft hij, ‘dat onze landbouw – met al zijn gif, zijn vervuiling en zijn omgang met vee (die je in sommige gevallen nog het beste kunt omschrijven als langdurige en systematische marteling) – opvallend goed past bij onze beschaving, die een rijke traditie heeft van onderwerpen en uitroeien.’

Hij overziet ‘de stupiditeit van ons landbouwbeleid’, waarin volgens hem de verkeerde dingen worden gesubsidieerd en beboet. Zijn voorstel: ‘Wil je minder landbouwgif in je drinkwater? Gooi een dikke belasting op landbouwgif. Wil je een leefbaar platteland? Subsidieer boeren niet langer per hectare. Wil je meer biodiversiteit? Subsidieer boeren voor het aantal verschillende bomen en struiken dat ze per hectare aanplanten.’

Met betrekking tot mest: ‘Boeren zitten met een bizarre berg regeltjes opgescheept. Die gaan allemaal over de manier waarop mest op het land wordt toegepast. Maar de enige maatregel die daadwerkelijk helpt is: de productie van mest beperken.’

Klootzakken aan de macht

Dat klinkt niet onredelijk, integendeel: het klinkt redelijk. Goverde heeft evenwel weinig vertrouwen in ‘de politiek’ om deze problemen op te lossen. Sterker nog, ‘in ons land zijn al vele jaren de klootzakken aan de macht’. De temperatuur neemt onderwijl toe, plant- en diersoorten sterven uit en mens en dier krijgen steeds meer te maken met infectieziekten, zoals vogelgriep en covid. ‘Goed bezig, klootzakken!’ schrijft Goverde.

De oplossing zal volgens hem van onderop moeten komen, van mensen zoals hij: ‘Van mensen die hun tuintje een vrijplaats maken voor insecten en andere beestjes. Van boeren die, geheel tegen de keer in, besluiten dat het anders kan. Van filosofen en kunsthistorici en ICT’ers en communi­catie­mede­werkers, die hun werk en opleiding achter zich laten en een voedselbos of een permacultuurtuin uit de grond proberen te stampen.’

Lekker, dacht ik, want dat geldt ook voor ons. Wij zijn dus ook deel van de oplossing van onderaf. Thijs Goverde is onze wapenbroeder. Door bomen te planten en zelf eten te verbouwen, regeneratief uiteraard, verzetten we ons tegen de klootzakken die aan de macht zijn. Viva la revolucion. Voedselbosboeren aller landen, verenigt u!

Manifest voor de voedselbosbouw

Het politieke deel van De klootzakkenboom leest als een manifest voor de voedselbosbouw, en door de ironische toon heeft het iets weg van een schotschrift, maar de hoofdmoot van de twintig column-achtige hoofdstukjes bestaat uit weetjes over (zijpaden in) het voedselbos. Het voelt alsof je met Thijs Goverde door zijn Dassenhof struint en hij je bij elk plantje vertelt wat hij erover heeft gelezen. Vermakelijk, vaak interessant ook, maar wel een beetje van de hak op de noten-, peren- of kersentak.

Dat je de jonge, nog opgerolde bladeren (fiddleheads) van varens kunt eten, wist ik bijvoorbeeld niet. Rondom ons huis groeien meerdere soorten varens, het bereiden daarvan ga ik eens grondig uitzoeken en dit voorjaar proberen. Duizendblad tiert hier ook welig, en dat ‘trekt zweefvliegjes aan die dol zijn op de bladluizen waar je appelboom last van heeft’. Goverde beschrijft vele soorten en tijdens het lezen kon ik het niet laten om er enkele te bestellen om die hier te zaaien of te planten, zoals smeerwortel en Chinese yam.

Ook is er een heester, schrijft Goverde, de pimpernoot, waarvan de nootjes eetbaar zijn en de bloesem valt te verwerken tot ‘een soort kruising tussen zuurkool en kappertjes’. De vruchten zijn net balzakjes, waardoor de plant ook ‘de klootzakkenboom’ wordt genoemd. ‘De veeteelt mag zich gesteund voelen door de klootzakken in onze regering’, schrijft Goverde, ‘maar wij voedselbossers… wij hebben de klootzakkenboom.’ Het verklaart de titel, al is onduidelijk wat de boom zal aanrichten in Den Haag. Misschien eens een pot gefermenteerde pimpernootbloesem aanbieden aan de landbouwminister?

De klootzakkenboom is vooral een aanstekelijk enthousiast boek over Goverdes ervaringen in het voedselbos, af en toe best grappig geschreven (‘Over een paar jaar zijn de bomen wat groter, dan mulchen ze jullie helemaal de moeder!’) en af en toe best puberaal/pueriel (‘Een ecosysteem levert ons, als het een beetje lekker draait, leuke hebbedingetjes op. Schoon water om te drinken en zuurstof om te ademen – dat soort geinige spullen.’)

Maar goed, dit is een kwestie van smaak. Ik houd bijvoorbeeld meer van Ton Lemaires stijl in De filosofie van het landschap, al is die pessimistischer: ‘Het lijkt erop dat het platteland op het moment van zijn liquidering zijn charmes erkend en bewonderd ziet. De interesse voor het platteland is een soort eerbetoon aan een levensstijl, een cultuur, die gedoemd is te verdwijnen.’

Het voedselbos als alternatief

Waarom het voedselbos een redelijk alternatief is voor de huidige landbouw, vertelt Goverde na zijn relatief lange uiteenzetting over het falen van het landbouwbeleid: ‘Een voedselbos is in zekere zin de tegenstelling van de intensieve veeteelt: het vergroot de biodiversiteit en het absorbeert stikstof en CO2 (en slaat die op in bomen die eeuwenlang kunnen blijven staan)’.

In een voedselbos hoeft geen extra stikstof te worden toegevoegd, zoals nu meestal wel gebeurt in de landbouw, wat een weg biedt uit de stikstofcrisis. Niet alleen halen de gewassen in het voedselbos stikstof uit de atmosfeer, maar overtollige stikstof wordt opgeslagen door ‘stikstofbinders’: klavers, bonen en sommige bloemen en bomen. Die halen met hulp van bacteriën stikstof uit de lucht en bewaren die in hun bladeren, stengels of wortels.

Doorheen het boek geeft Goverde meer argumenten voor voedselbosbouw: biodiversiteit is minder vatbaar voor ziekten, verbetert de grond en levert dus gezonder voedsel op. Werken zonder landbouwmachines (‘technologisch geweld’) stoot geen CO2 en andere troep uit en de boer en de consument zijn in een voedselbos minder vervreemd van elkaar, de grond en wat ze eten.

Ecologische groei nodig

Gaat hij nog ergens in op de vraag of en hoe je de wereldbevolking kunt voeden met voedselbossen? Dat niet expliciet, maar Goverde geeft wel een voorzet: zoals een kastanjeboom het goed doet in de juiste ecologie, gedijen voedselbossen ook beter als hun ‘ecologie’ wordt verbeterd.

Daarmee doelt hij vooral op kennis en economie. Koks kunnen kookboeken schrijven waarmee ze de vruchten van de veelal onbekende planten en bomen uit voedselbossen populariseren. Kwekers kunnen meer soorten aanbieden, winkels kunnen het voedsel uit het voedselbos in de schappen leggen, er is onderwijs en onderzoek nodig, en zo kun je nog wel even doorgaan. En uiteraard kunnen de klootzakken die aan de macht zijn helpen door biologisch voedsel te subsidiëren en bespoten voedsel te belasten.

Er beweegt al veel op dit gebied, zegt Goverde, en wellicht kan ‘een volgende lichting voedselbossen, zonder dat iemand kan uitleggen hoe dat nou zo opeens mogelijk is, in recordtempo winstgevend worden’. Boeken zoals De klootzakkenboom leveren daar een geinige bijdrage aan.

Wij gaan op zoek naar een klootzakkenboom voor hier in de tuin. Vond je dit interessant, geeft een betaald abonnement je bindingsangst, maar wil je wel iets bijdragen aan deze nieuwsbrief? Via onderstaande knop kun je een klein bedrag naar keuze overmaken, dan gaan wij een pimpernoot aanschaffen en planten.

Doneer een pimpernootje

Deze eerste nieuwsbrief van 2026 gaat over de ontwikkelingen op onze regeneratieve boerderij in de afgelopen maand.

In december nam de biodiversiteit toe. Via vriend en buurman David hebben we twee toulouseganzen en negen muskuseenden geadopteerd. De eigenaren konden of wilden er niet meer voor zorgen, bij ons konden ze terecht.

Ganzen ogen agressief. Ze blazen en sissen met een uitgestoken tong waar tanden aan zitten. Hoe pak je zo’n vogel op, vroegen David en ik ons af toen we ze gingen halen. Vriend Nico wist raad en ging mee. Met de ene hand leidde hij de gans af, met de andere greep hij hem bij de keel, zoals Freek Vonk bij een slang zou doen. Eenmaal in de houdgreep was het een eitje om de gans te verplaatsen. We hebben ze vervoerd in een grote kartonnen doos.

Eenden oppakken is aanzienlijk makkelijker, al hebben eenden scherpe nagels, dus het dragen van handschoenen is aanbevolen, mocht je ooit negen eenden moet verplaatsen.

December was ook: mandarijntjes eten. De mandarijnenboom heeft de eerste vruchten opgebracht. We hebben hem begin 2024 geplant en hij is nu 1 meter hoog. Zuur fruit, dat wel. Maar toch een genot, de vrucht van eigen arbeid.

De biggen van Peppa jr., op deze foto zes weken oud. Ze slapen met moeder, oom en grootmoeder in de stal. Twee keer per dag voeren en schoon water, eens per twee weken een schoon bed. Het oude hooi gaat dan op de modder voor de stal. Af en toe schep ik de geul voor de stal leeg om regenwater beter te laten wegstromen. En eens in de zoveel tijd verplaatsen we de schrikdraad, zodat de varkens niet altijd op hetzelfde stukje grond lopen als ze de stal verlaten om het veld in te gaan.

Ik ben begonnen met het afzetten van delen van het land, zodat het gras terug kan groeien en de grond zich kan herstellen. We hebben zaden voor op de kale stukken, gras en klaver en wilde bloemen. Met zaaien wacht ik nog even tot volgende maand. Het plan is om het land in vijf of zes zones te verdelen en de dieren regelmatig te verplaatsen. Hoe vaker je het vee verplaatst, hoe beter het gras zich herstelt, aldus de theorie van mob-grazing die ik in Rooted van Sarah Langford (en ook elders) heb gelezen. Dat is extra van belang, omdat ik met Kerst van mijn schoonvader deze tegoedbon heb gekregen:

We moeten ze nog ophalen, wat weer een avontuur belooft te worden, want hoe vervoer je twee schapen? Achter in de Volkswagen, dat is niet onmogelijk maar waarschijnlijk wel onverstandig. Daar gaan we nog over nadenken.

Kat Eufrato en hond Perry. Eufrato laat zich door niemand aaien, maar slaapt wel in de mand bij Perry. Soms plast Perry over de keukenvloer, hij heeft in hondenjaren een leeftijd die blijkbaar met incontinentie gepaard gaat. Het voordeel van een oude betonnen vloer is dat die wel een beetje vies mag worden, maar als-ie zo’n zigzaggend waterspoor achterlaat, roepen we toch even ‘Perry, no, Perry!’ We gaan dagelijks met hem en de andere honden wandelen. Af en toe raakt Perry dan een beetje de weg kwijt, maar dan lopen we een stukje terug en sluit hij zich weer aan bij de groep.

December was ook matanza. We hebben biggen geslacht. Vier buurmannen hebben geholpen, de slager deed het meeste werk. Met kerst hebben we er met de Spaanse familie goed van gegeten en de vriezer is weer gevuld.

De kerstboom van mijn schoonvader, aangeplant begin 2024. De kippen scharrelen er graag omheen en eten de beestjes uit de grond op. Zo eens in de twee weken maken wij een pan kippensoep. Het boerderijleven is eten en gegeten worden. Het zijn veelal krielkippen, klein van stuk, maar goed van smaak. ‘In de Middeleeuwen’, zo las ik op Wikipedia, ‘moesten de eieren van de hoenders aan de landheer worden afgedragen. Alleen eieren van krielen mochten de boeren houden.’ Het zijn maar kleine eitjes die ze leggen, koken is niet echt de moeite waard, maar je kunt er prima omeletten van bakken.

De paarden dan. ’s Winters staat er weinig gras op het veld, omdat het door de lagere temperatuur en kortere dagen niet zo hard meer groeit – een andere aanleiding om nu stukken land af te sluiten. Uit angst dat de paarden te weinig voer binnenkrijgen, schotelen we ze af en toe een baal hooi voor. In de toekomst gaan we hopelijk ’s zomers zelf hooien, om het ’s winters aan de beesten te kunnen geven. Net als boer Isak en zijn vrouw Inger in Hoe het groeide, dus maaien, harken, drogen en dan met de kar naar de hooizolder.

Zo’n vork met twee stelen heet een woelvork en is gemaakt om de grond losser de maken. De grond schijnt er minder onder te lijden dan bij een ploeg of een spade. Ook is de woelvork prettig in het gebruik, vanwege de dubbele steel en de hefboomwerking. Hij werd me aanbevolen door vriend João, die nog bij Ernst Götsch in de leer is geweest, dus die zal het wel weten. Ik heb raapstelen gezaaid, hier grelos genaamd. Die groeien ’s winters goed en eet men in Galicië door de soep, met vlees en aardappels, dus daar doe ik aan mee. Ook heb ik uien, knoflook en tientallen kleine boompjes geplant.

De dag voor de matanza hadden we brandnetels en andere planten gesnoeid om in de modder voor het varkenshok te leggen. Dat is voor iedereen fijner: voor de varkens, voor de beestjes in de grond en voor de slager die voor het hok wil lopen zonder tot zijn enkels in de modder te zakken.

Behalve ganzen en eenden fladderen er nu ook gele kwikstaarten over het veld. Elke morgen tikt er een op het raam om ons te wekken. ‘Hola pajarito’, zeggen we dan. Het kan geen kwaad om tegen de dieren te praten.

‘De mens en de natuur bombarderen elkaar niet, ze geven elkaar gelijk, ze concurreren niet, ze doen geen wedstrijd, ze gaan samen op’, aldus Knut Hamsun in Hoe het groeide. In 2026 gaan wij proberen om samen op te gaan met de natuur, wat volgens mij de kern is van de regeneratieve landbouw. Een vruchtbaar en vrolijk 2026 gewenst, en bedankt voor het lezen van deze nieuwsbrief over het leven op onze boerderij in december 2025.

Binnenkort een verslag van het boek De klootzakkenboom van Thijs Goverde. De ondertitel luidt Waarom ik een voedselbos begon en wat er daarna allemaal misging (oké, soms ook goed). Dat belooft wat. Tot dan!

Steun Stekjes

Daarom bespreek ik in deze nieuwsbrief Rooted: How Regenerative Farming Can Change the World van Sarah Langford uit 2022.

Ik heb het niet gekocht vanwege de cover, maar omdat ik wilde lezen hoe regeneratieve landbouw in zijn werk gaat. Door de ondertitel verwachtte ik dat het ging over technieken en dat het een theoretisch kader zou bieden voor ons werk hier, maar dat bleek slechts in beperkte mate het geval.

Rooted gaat wel degelijk over hoe regeneratieve landbouw werkt, maar dan vooral via de persoonlijke verhalen van boeren in het Verenigd Koninkrijk voor wie de transitie naar regeneratief goed heeft uitgepakt.

Familiegeschiedenis

Langford (1981) begint met het verhaal over hoe ze met haar gezin vanuit Londen in 2017 naar het platteland verhuisde. Het leest alsof je er zelf bij bent; het is een non-fictieverhaal met personages en drama, een mix van memoires en reportages. Langford leunt op een hek, de wind ruist door de bladeren van een boom, haar kinderen rennen tussen de graanstoppels en dan herinnert ze zich de boerderij van haar grootouders en maakt ze een sprong in de tijd.

Opa Peter was boer na de Tweede Wereldoorlog. Er was grote vraag naar voedsel en met hulp van de overheid en met gebruik van chemie en machines konden boeren als Peter daarin goed voorzien. Kleine boerderijen verdwenen en landbouw werd een industrie. Inmiddels zijn de schaduwkanten daarvan bekend: opwarming van de aarde, biodiversiteitsverlies, ontbossing, boze boeren, consumenten die niet weten waar hun eten vandaan komt, achteruitgang van de kwaliteit van voedsel, etc.

Vooral veel stedelingen hebben inmiddels een negatief beeld van boeren en zo belandt Langford bij het verhaal van haar oom Charlie, ook boer. Charlie gelooft niet in de ‘klimaatgekte’, was pro-Brexit, haat George Monbiot en andere veganisten, ploegt lachend zijn grond en gebruikt nog altijd kunstmest en pesticiden. Enerzijds wil ze haar oom begrijpen, hij produceert toch een berg voedsel, anderzijds wil ze hem ervan overtuigen dat het ook anders kan.

In de hoofdstukken die volgen vertelt Langford hoe zij en haar man het boerenbedrijf van haar schoonouders (deels) regeneratief maken. Dat wisselt ze af met hoofdstukken waarin ze verhalen van boeren vertelt die ook de transitie hebben gemaakt. Alle boeren die ze sprak zijn gelukkiger geworden, hun grond, planten en dieren zijn gezonder en hun bedrijven succesvoller.

Samenwerken met de natuur

Langford gaat sporadisch in op enige technieken, die neerkomen op samenwerken met de natuur. Niet de grond kapot ploegen, geen gif en kunstmest gebruiken. Vee laten grazen en vaak verplaatsen (mob-grazing). Een diversiteit aan gewassen zaaien, liefst zonder te ploegen, de grond bedekt houden. Maar het boek is geen handleiding voor regeneratief boeren.

Ze vertelt over boeren met winkeltjes of een restaurant, wat ik inspirerend vond voor onze toekomst hier: een winkel met vriezers vol varkensvlees, eieren, groenten, tweedehands boeken natuurlijk ook. Aan huis producten verkopen herstelt de band tussen boer en burger, schrijft Langford: als mensen hun eten bij de boer kopen, krijgt die een betere prijs en de consument een beter product. Daardoor waardeert de burger de boer meer en andersom, en zo is het ook regeneratief voor het gemeenschapsgevoel.

Biodiversiteit acht ze terecht van groot belang en daarom planten zij en haar man heggen aan. Heggen waren eeuwenlang onderdeel van het Engelse cultuurlandschap en vormen een oase voor vele diersoorten, maar in de jaren zeventig zijn de heggen uit naam van de vooruitgang weggesnoeid om het land beter begaanbaar te maken voor grote machines. Zulke feiten illustreren de tragiek van de landbouw sinds de Tweede Wereldoorlog.

Een landbouwrevolutie

Gelukkig er nu een revolutie gaande, althans zo noemt Langford de transitie naar regeneratieve landbouw: ‘This farming revolution is about keeping the earth covered, about a diversity of plants and animals and people, about mob-grazing and direct selling.’ Dat laatste is het revolutionairste aspect, want als het de boer lukt zijn producten zelf aan consumenten te verkopen, herwint de boer autonomie en verliest the middle man, het grootkapitaal, zoals de supermarktketen of de voedingsindustrie.

Aan het eind van het rit is Langford gelukkiger door haar verhuizing naar het platteland en haar onderzoek naar boeren. Ze voelt zich meer verbonden met de natuur en de grond, meer geworteld, vandaar de titel — en dat begrijp ik, want zo ervaar ik het ook. En ze heeft meer begrip voor boeren.

Langford schrijft met oog voor detail en verwondering, ze maakt personages van zichzelf en de andere mensen in het boek. Als schrijver vond ik dat interessant, want zelf ben ik niet geneigd zo te schrijven, terwijl mijn verhalen voor lezers misschien wel een stuk boeiender zouden zijn als ik dat meer zou doen – het illustreert goed het verschil tussen een Sunday Times-bestseller en een matig gelezen nieuwsbrief op substack.

Rooted geeft een uitgebreid beeld van het boerenbestaan in Engeland, vroeger en nu, met een goed onderbouwde en overtuigend gebrachte visie voor de toekomst, in een rijke mix van memoires en reportages.

¡Viva la Revolución!

Het is evident dat ‘gangbare’ landbouw – monocultuur, pesticiden, kunstmest – onhoudbaar is en dat de transitie naar een gezonde praktijk noodzakelijk is.

Wij hebben hier in Spanje maar een klein boerderijtje vergeleken bij Langford en de boeren die ze beschrijft, wij zijn beginners en amateurs, maar toch voel ik me aangesproken door Langfords boek en geroepen om samen te werken met de natuur en onderdeel te zijn van deze landbouwrevolutie. Dus ik sluit af op z’n Spaans: ¡Viva la Revolución!

Steun deze revolutionair met een tikkie

We hadden meer moeten doen om het huis op de herfst voor te bereiden, dacht ik in november zo nu en dan. Drainage aanleggen, dakgoten ophangen, kieren dichtsmeren, afdakjes bouwen, afdakjes repareren, isoleren.

Anderzijds: we hebben hartstikke veel gedaan deze zomer en ook zonder dakgoten komen we de winter door. Het huis spoelt niet weg, het staat hier al eeuwen, was decennia onbewoond en is toen ook niet weggespoeld.

Alles kan wachten, dat is nu mijn motto, naar een boek van Romke van de Kaa over tuinieren. Ik wil dat lezen, maar als ik het via Amazon bestel is het hier pas eind juni 2026, dus dat zal ook moeten wachten. (Filosofie van de koude grond, een substack die ik volg, noemde het een enorme aanrader.)

De nieuwe kachel beneden is klaar en werkt goed. De keuken is warm, droog en gezellig. Het is een ouderwets houtfornuis, tweedehands gekocht.

Als je in een oud huis woont zonder centrale verwarming, leer je een kachel meer waarderen. Deze dagen laven we ons aan de hitte van het brandende hout. Erboven hangen kruiden en paddenstoelen te drogen, eronder staan onze schoenen. Ik denk dat hier de traditie van het schoentje zetten vandaan komt, een aansporing voor de kinderen om hun natte schoeisel ’s avonds onder de kachel te parkeren, dan zijn die ’s ochtends weer droog. Maar de Sint was niet in Spanje deze maand dus onze schoenen bleven leeg.

Meer nieuws. De zéug het weer ‘ebigd, zoals Lévi Weemoedt het verwoordt in het gedicht Als een tang op een varken (streekroman). Dit keer was het niet Peppa, maar Peppa jr. Twee mannetjes en vier vrouwtjes zijn geboren.

We maken onze dagelijkse wandeling met de honden, we ontdekken nog altijd nieuwe paden in het bos. We hebben een haan geslacht, zijn begonnen met de aanleg van een nieuw stuk voedselbos met vooral eiken en kastanjes.

Nou, genoeg geluld, hier enkele foto’s.

Peppa jr. daags voor de bevalling. We konden de biggen al voelen trappelen. Normaal natuurlijk, maar ook bijzonder. Moeder en biggen maken het goed.

Een quitameriendas, wilde ik schrijven, maar het blijkt een herfstkrokus. De quitameriendas (herfsttijloos in het Nederlands) staat hier symbool voor het najaar. De dagen worden zo kort dat je de middagsnack, de merianda, kunt overslaan (quitar). De kroonbladeren van de herfsttijloos zijn echter langer en lichter dan die van de krokus. Je ziet het pas als je het doorhebt.

Perry op een kale vlakte nabij ons huis. Wij wonen tussen de eentonige productiebossen met snelgroeiende eucalyptusbomen. Galicië staat er vol mee, met bosbranden en andere ellende tot gevolg, zo was ook te lezen in de Volkskrant deze week. Kaalkap of vlaktekap, waarbij alles met de grond gelijk wordt gemaakt, is enorm schadelijk voor bos, biodiversiteit en klimaat, maar daar slaapt de lokale houtbaron niet minder om.

We hebben weer paddestoelen gevonden en gegeten. Mocht je je afvragen of ik al ben begonnen in Entangled Life, het boek van Merlin Sheldrake over paddestoelen, dan is het antwoord: nee, nog steeds niet aan begonnen.

Cris en Haku in het veld onder een kastanjeboom.

Luka op de keukenvloer. Ze is meer binnen dan buiten tegenwoordig.

De varkens in de wei. Linksachter Peppa, mater familias. Binnenkort weer een matanza. Ik heb nog steeds niet over de eerdere slachtdagen geschreven. Vaste lezers zullen wel denken dat ik er liever niet aan terugdenk, maar dat is niet zo, het waren feestelijke dagen. Het stuk staat in de steigers maar ik maak te weinig tijd vrij om te schrijven, ik zit ook met steeds meer tegenzin achter de computer. Het kan wachten, denk ik vaak, maar nu heb ik hiermee wel lang genoeg gewacht. Voor het eind van het jaar zal ik dat stuk afronden.

De varkens in de stal. We willen er een beer bij nemen, voor meer diversiteit in de genenpool. Dan noemen we hem Tierra, Aarde, als grapje voor de mensen die dat boek van John Berger hebben gelezen. Ook een aanrader.

Wandelen met de honden door het bos. Rosso en Luka in de verte.

Uitbreiding van de akker. ‘Een stuk brute, ruige grond’, schrijft Felix Timmermans in Boerenpsalm (1935). ‘Ge kunt u omdraaien en hem laten liggen waar hij ligt, en aan de haven gaan werken. Dan slaapt ge ’s avonds als een os. Maar steekt ge enkel uw vinger in die grond, dan wordt ge er als door wielen en katrollen met lijf en ziel in meegesleurd. Dan is die grond uw leven.’

De grond is ons leven, voor alle mensen, daar komt voedsel uit en bomen die zuurstof maken. Is die grond gezond, dan zijn de mensen gezond. En om als een os te slapen, hoef je niet in de haven te werken. Landbouw vermoeit ook!

We hebben de Panda gewassen. Nu naar de apk. Maar ook dat kan wachten.

In grote lijnen zijn de beelden nu bekend: oude hoeve, dieren, planten, twee bevoorrechte witte mensen van middelbare leeftijd die een nieuwe (oude) weg proberen te bewandelen (revolutionairen…): leven op het land, van het land, met het land. Volgende maand de volgende aflevering in deze rubriek.

Ik ben bezig met een boekverslag van Rooted – How Regenerative Farming Can Change the World. Leuk voor mij, een boek lezen en erover schrijven. Maar wat wil de lezer? Laat het me weten in een reactie. Bedankt voor het lezen en volgen van deze nieuwsbrief en tot de volgende!

Sinds ik in Nijmegen studeerde en Over de waarde van kulturen moest lezen, ben ik een liefhebber van de boeken van antropoloog en filosoof Ton Lemaire. Die liefde nam een vlucht toen ik in 2022 de Nederlandse stad verliet en op het buitenlandse platteland ging wonen, net als Lemaire in 1990 deed.

Ook voor je woordenschat zijn de boeken van Lemaire een aanrader (ik schreef dit stukje oorspronkelijk voor de Volkskrant-rubriek ‘Woord van de week’). In Tegen de tijd maakte ik kennis met de woorden ‘augiasstal’ (een bende), ‘humanimalisme’ (humanisme met dierenwelzijn), ‘topofilie’ (liefde voor een plaats) en ‘caudillisme’ (zoals Lemaire het noemt in een essay over het zapatisme: ‘het steeds weer optreden van een dominante man’).

In het bijzonder trof mij de term ‘silvicide’ in een essay over ontbossing: ‘Al met al voltrekt zich onder onze ogen een ecologische ramp van planetaire proporties, een ‘silvicide’ op grote schaal, een woord dat ik gevormd heb naar analogie van ‘ecocide’ en ‘genocide’. Alle drie zijn ze afgeleid van het Latijnse werkwoord ‘caedere’, dat vellen, kappen en doden betekent.’ Silvi komt van silva, wat bos betekent. In Bomen en bossen schrijft Lemaire er ook over.

Googel ik ‘silvicide’, dan vind ik ironisch genoeg verdelgingsmiddelen om bomen en struiken mee te doden. Deze middelen spelen een bijrol, de silvicide wordt vooral met bulldozers, kettingzagen en lucifers gepleegd.

We koersen af op een ‘rampzalige’ 2,5 graad opwarming, aldus een VN-rapport een maand geleden, mede door ontbossing. Jaarlijks verdwijnt er zo’n 10 miljoen hectare bos, drie keer de landoppervlakte van Nederland. En dat terwijl bomen ‘bondgenoten [zijn] voor een leefbare aarde’, zoals de ondertitel van Bomen en bossen luidt. Hoogste tijd om met silvicide te kappen.

Een kortere versie van dit stukje verscheen eerder in de Volkskrant

Hallo, lezer. Oktober is geweest. Hij was warmer en droger dan we hadden verwacht. Er waren downs, er waren ups, er waren pups:

Deze was als laatste overgebleven. Onze Nederlandse buurman heeft haar geadopteerd. Suni heet ze nu.

De grote honden hadden zich misdragen. Vecino had de geketende hond van de buurvrouw aangevallen. Buurvrouw boos, een rekening van de dierenarts, ik stress. Wat mijn broer vaak zegt, bleek waar: honden zijn de meest veeleisende boerderijdieren. We hebben een schrikdraad om de voortuin gespannen, zodat ze zichzelf alleen kunnen uitlaten als ze bereid zijn een schok te ondergaan. We gaan dagelijks met ze wandelen en ontdekken de mooiste routes door het bos, waarvoor we de honden ook dankbaar zijn. Het is allemaal goedgekomen. ’s Nachts laat ik een van de honden eruit, om het volledige erf te kunnen beschermen, en vooral onze varkentjes:

De gevangenen, noem ik ze soms, maar niet vaak. Ze zitten vast onder goede omstandigheden, een licht regime, driemaal daags voer, vers hooi, ruimte voor natuurlijk gedrag als wroeten en modderbaden, en ze vermenigvuldigen zich, inmiddels zijn het er zestien. Een pre-revolutionaire situatie? Dat zou Peter Sloterdijk zich mogelijk afvragen. (Vriend Andy Leenen maakte eens een treinreis naar station Sloterdijk met Peter Sloterdijk. Bij het zien van de vele koeien in de wei langs het spoor vroeg de besnorde filosoof zijn reisgenoten of er meer koeien zijn in Nederland dan mensen, en of er dan sprake was van een prerevolutionaire situatie, als ik het me goed herinner.)

We groeien ook medicinale kruiden. Cris hing er hier enige te drogen in de schuur. Ik had ook een mooie foto van haar genomen met de honden, tijdens een wandeling boven op de berg, maar die is niet door de keuring gekomen.

We eten goed. In Amsterdam at ik ook weleens goed, maar niet vaak. Zo at ik vaak durum döner als ik van de kroeg naar huis fietste, of een patatje oorlog met ui bij snackbar Emmanuel. Nu eten we zelfgemaakte bonitotartaar met goudsbloemblaadjes en rucola, en met zelfgemaakt bedoel ik dat Cris het maakt en dat we het samen opeten. Ik ben een geluksvogel.

Ik heb een fornuis geïnstalleerd. Het was het eerste dat we kochten toen we hierheen verhuisden, tweedehands in Asturias, een flink eind rijden. Daarna stond het anderhalf jaar in een hoek van de keuken te oxideren. Ik schoof de installatie met een gerust hart voor me uit, want een houtfornuis bouwen, dat vak heb ik niet gevolgd op de universiteit. Maar toen Cris zei dat ze zich schaamde voor onze keuken, zijn we die toch maar eens gaan verbouwen. Metselen had ik nog nooit gedaan, dus er moesten youtubevideo’s worden bekeken, comments geplaatst, e-mails verstuurd, handleidingen gelezen. Gelukkig was het warm en zonnig, want we zaten een maand zonder kachel. Klein wonder: ik heb slechts twee keer gevloekt – en het fornuis werkt.

Qua zwammen was het een goeie maand. Soms nemen we ze mee naar huis en gaan ze door de maaltijd. We dromen er goed van. Ik heb Entangled Life nog steeds niet gelezen, misschien vanavond eens aan beginnen.

De beste manier om boer te leren zijn, is ermee beginnen. Mensen beweren van alles, maar door het te doen kom je er achter wat waar is en wat niet. Mannetjesvarkens moet je castreren, zeggen de mensen, anders worden ze agressief. Wij hebben twee ongecastreerde beertjes en die zijn zo mak als lammetjes en slapen graag samen in het kippenhok, neus aan neus.

Vier vrienden uit Nederland zijn op bezoek geweest. Matrassen op de vloer. We hebben een weekend lang gegeten, gedronken, gelachen, gewandeld en daarna nog maar eens wat ingeschonken. Ook was er sprake van therapy talk. Bedankt lieve vrienden dat jullie er waren. En kom snel weer eens terug.

Laatst droomde ik dat ik een brief kreeg van Substack. In de brief stond dat mijn account zou worden verwijderd, omdat het blog inhoudelijk niet voldoet aan de eisen. Via de bank probeerde ik dit tegen te houden, een kafkaësk proces. Het was maar een droom en ik hoop dat de mensen die dit verhaal hebben gelezen er enig plezier aan hebben beleefd. Bedankt voor het lezen!

Als je er aardigheid in hebt je woordenschat uit te breiden, dan loont het om zo nu en dan eens van hobby te wisselen. Zo is mijn kennis van het jargon van de varkenshouderij enorm toegenomen sinds wij hobbyvarkens hebben.

Dat een jong varken van meer dan een jaar oud een overloper heet, wist ik bijvoorbeeld niet. Een groep varkens heet een rotte, een worp biggen is een toom. Modderbaden is zoelen. Een gelt is een zeug die nog nooit heeft gebigd, zoals Pepa jr. op dit moment (een dochter van Pepa), al staat die op het punt te bevallen. Wordt een zeug deklustig, dan is ze berig of ruizig.

Gaat de zeug op een pasgeboren big liggen, dan heet dit doodliggen. Veel varkenshouders gebruiken daarom kraamkooien, maar onze ervaring is dat de zeug erg voorzichtig is met haar biggen en eerst uitgebreid knort voor ze door de hoeven zakt om op de zij te gaan liggen, alsof ze met dat geknor de biggen naar één kant dirigeert.

Zijn de biggetjes gespeend en is de zeug nog niet opnieuw drachtig, zoals Pepa op dit moment, dan is ze guste. (Ik baseer me hier vooral op Het varkensboek van Anno Fokkinga.)

Van beer tot schram

Wij hadden begin september een toom biggen, acht stuks, vijf mannetjes en drie vrouwtjes. De veearts is langsgekomen om de beertjes te castreren. Dat ging met veel gekrijs gepaard, wat de herkomst van het gezegde ‘gillen als een speenvarken’ helder illustreerde.

Een gecastreerde big heet een barg/borg of een schram. Die laatste term trof me, omdat de beertjes in de week na de behandeling twee schrammen tussen de achterpoten hadden. De naam heeft dus een wat vilein metonymisch karakter, van het type pars pro toto: een deel neemt de plaats in van het geheel, vergelijkbaar met sarrige bijnamen als ‘de neus’ of ‘kaalkop’.

De stam van ‘schram’ zou een oud woord voor afsnijden zijn dat ook aan de basis ligt van scheuren, schaar en scheren. Het heeft een onomatopeïsch karakter, daar de combinatie ‘sch’ het geluid van het scheuren nabootst.

Waarom castreren?

Het castreren zelf is uiteraard nog veel vileiner dan het woord ‘schram’. Zoals een lezer het noemde, in een ingezonden reactie: ‘Hoe kom je op het idee om varkens onverdoofd te laten castreren? Hij zou zichzelf eens onverdoofd moeten laten castreren, dan kan hij ook gillen als een speenvarken. Deze dierenmishandeling zou zwaar gestraft moeten worden.’

Dat we de mannetjes uit deze toom hebben laten castreren, is omdat gecastreerde biggen en vlees van gecastreerde beren beter in de markt liggen. Een economisch argument kreeg daar dus voorrang boven het argument van dierenwelzijn, al hebben we dat laatste ook hoog in het vaandel staan. Veel mensen zijn bang voor zogenoemde ‘berengeur’ in het vlees van ongecastreerde mannetjesvarkens, al is onze ervaring tot nu toe dat die angst onnodig lijkt: het vlees van de drie ongecastreerde beren die we tot nu toe hebben geslacht, smaakt voortreffelijk.

Of we het castreren nog eens zullen herhalen, betwijfelen we, want het was best stressvol voor alle betrokken, vooral voor moederzeug Pepa, die haar kroost wilde beschermen en een paar keer tegen de schrikdraad aan liep. Ze schreeuwde, hijgde en leek me te willen aanvallen als ik een van de biggen oppakte om naar de dierenarts te brengen. De beertjes gingen na de operatie meteen weer maiskorrels eten, en maken het ondertussen allemaal hartstikke prima. Maar we gaan ons best doen om de mensen ervan te overtuigen dat deze vorm van dierenmishandeling eigenlijk onnodig is.

We hebben in september anderzijds ook veel lol gehad met elkaar en met onze vrienden hier, en weer van alles geleerd en meegemaakt omtrent la vida de aldea (het leven op de boerderij).

September was een droge en warme maand – een typisch Spaanse zomermaand, zoals wij die in Galicië evenwel nog nooit hadden meegemaakt. Het heeft een keer stevig gewaaid, daardoor is een tak van een perenboom afgebroken. Van de premature vruchten hebben we sap gemaakt, en dat dronk heerlijk weg. Zoals dichter Willem Kloos eens zei: ‘De natuur is mooi, maar je moet er iets bij te drinken hebben.’

Vruchtensap maken we met een stoompan, een Dampfentsafter in goed Duits (dat staat althans groot op de doos). Het proces: zo’n vijftig peren vierendelen, met wat scheppen suiker in de pan en dan een paar uur stomen voor drie flessen sap. Leuk en lekker, en een gezond alternatief voor bier of wijn.

Met het oog op de herfst hebben we de prehistorische regenwaterkanalen achter het huis leeggeschept. Veel heeft het sindsdien niet geregend en de kippen hebben de gootjes weer gevuld met aarde, stro en ander materiaal. Een goed voorbeeld van de sisyfusarbeid die we hier verrichten, maar zoals vriend Joost-Jan laatst zei: ‘Je moet je inbeelden dat Sisyfus gelukkig is.’

Na vier jaar boertje spelen vind ik mezelf een aardige hekkenbouwer. Doel is om te voorkomen dat de paarden en de varkens ervandoor gaan, en idealiter ook om de honden op het erf te houden, al vinden die steeds weer een ergens zwakke plek, zeker als het verlangen groot is, bijvoorbeeld wanneer er een loops is. Het plaatsnaambord was een cadeau van onze geliefde buren.

Dit deel van het land noemen we the wetlands omdat er ’s winters veel water overheen stroomt, al is dat door de aanhoudende droogte van afgelopen maanden nu niet zo. Nadat het lokale houtkapbedrijf hier met kettingzagen en grote machines alles verwoest had, hebben we er enkele fruitboompjes geplant en wat zaden uitgestrooid, en verder passen we hier de methode toe van het nietsdoen en de natuur haar gang laten gaan.

Ook in Galicië houden katten van dozen – en Amazon bezorgt ook hier pakketjes. Deze noemen we Pizarra, wat leisteen betekent.

Het heeft in september één nacht gestormd. Precies die nacht waren de varkens weggelopen. We hebben ze de hele ochtend gezocht, zoals hier op de eucalyptusplantage in de regen. ’s Middags hebben we ze weer teruggevonden, inclusief acht biggetjes.

Een van de eerste paddenstoelen van het jaar. Ik heb al drie jaar het verlangen om in de herfst Merlin Sheldrake’s Entangled Life te lezen, maar het komt er steeds niet van, omdat ik er moeite mee heb om stil te zitten, omdat ik steeds overal dingen zie die gedaan moeten worden: onderhoud, reparaties, verbeteringen et cetera. Hopelijk kan de regen mij er deze herfst bij helpen om toch wat meer te lezen, al moet ik dat natuurlijk vooral zelf doen. Deze paddestoel op de foto hebben we niet opgegeten, maar we kennen er een paar die je kunt eten en die nemen we mee naar huis als we ze zien.

Cris met Luka (links) en Nora en haar pups. Inmiddels is het nest weer leeg, de laatste pup is vorige week door een van de buren geadopteerd.

Hier had ik een karrevracht hittebestendige bakstenen gekocht om een traditioneel Galicisch houtgestookt fornuis van te metselen in de keuken. Een cocina bilbaína heet dat, wat doet vermoeden dat ze er in Bilbao mee zijn begonnen. Hier ter plaatste heet het een cocina economica, omdat je met weinig hout een grote kachel kunt verwarmen waarop je nog kunt koken ook – economisch dus. Het fornuis is nog niet klaar want door mijn onkunde en perfectionisme vordert het traag. Momenteel (21 oktober) is de temperatuur nog (schrikbarend!) hoog, dus we redden het zonder verwarming, maar het kwik gaat de komende weken zakken, en dan hoop ik dat we hout kunnen stoken in de keuken. (En uiteraard hebben we rookmelders geïnstalleerd.)

Perry is naar de kapper geweest.

En Vecino (rechts, wat ‘buurman’ betekent) is naar de dierenarts geweest. Hij ging iets te graag achter de vrouwtjes aan, terwijl die daar niet altijd van gediend waren en hun baasjes (onze buren) nog minder. We hopen dat dat nu minder wordt, maar daar lijkt het nog niet op. ‘Honden zijn de meest veeleisende boerderijdieren’, heeft mijn broertje eens gezegd, en daar kunnen wij inmiddels over meepraten. Op het moment dat ik de selfie nam was ik Vecino aan het leren om achter in de auto te zitten, zodat we hem zonder problemen naar de dierenarts in de stad konden brengen.

Dat was het nieuws uit september. Je ziet, de regeneratieve boerderij staat nog in de kinderschoenen en het werk vordert langzaam, maar het vordert wel. Poco a poco, zeggen de mensen hier: stukje bij beetje, rustig aan. Zo proberen doen wij het ook.

Bedankt voor je interesse en ben je nog niet ingeschreven voor deze nieuwsbrief, dan kan dat met de knop hieronder.

Subscribe now

Tot slot een citaat van Ton Lemaire uit zijn boek Tegen de tijd. Herkenbaar:

‘Het lijkt er veel op dat niemand meer iets te verbergen heeft en zich zonder veel voorbehoud uitlevert aan oog en oor van anderen. Een zekere mate van exhibitionisme is acceptabel geworden en een gelijke mate van voyeurisme eveneens. Ik vermoed dat het niet toevallig plaatsvindt ten tijde van een sterk toegenomen individualisme in een steeds meer verstedelijkende en anoniem wordende samenleving. Daarin worden mensen meer en meer vreemden voor elkaar en compenseren door een dergelijk openbaar vertoon van ontboezemingen op een wat geforceerde manier het ontbreken van normale intimiteit.’

De muren hier zijn van stenen in vele maten en vormen. Het schijnt goed te zijn om de voegen ertussen te dichten, dat ziet er ook mooier uit. Ik dacht eerst, dat doe ik wel even, hoe moeilijk kan het zijn – zo iemand ben ik – maar het bleek toch niet zo makkelijk en ik was teleurgesteld over het resultaat, zelfs een beetje somber en boos op mezelf – zo’n persoon ben ik ook.

Daarom heb ik Maarten om advies gevraagd, Maarten heeft verstand van voegen. ‘Je moet het spul met je handen in de voegen smijten en smeren’, zei hij, ‘en meteen daarna met een borstel alles glad vegen.’ Maarten liet het zien, ik deed het na. Samen hebben we de muur op de foto gevoegd. Er was sprake van arbeidsvreugde en het resultaat stelt me tevreden. Bedankt Maarten!

Aan de boom voor ons huis groeiden vijgen. Ze waren sappig en mild zoet. In jamvorm kun je ze langer bewaren, dus hebben we er jam van gemaakt. We kunnen tot diep in de winter jam eten – op de boterham, de pannenkoek, bij de havermout, de kaas. Op de foto zie je ook goudbessen, ook wel fysalis, ananaskers, incabes, lampionvrucht of Kaapse kruisbes genoemd. Eigenlijk te veel namen voor een fruitsoort, maar de taal woekert en dat accepteer ik.

Cris kwam op het briljante idee een strandtent te openen. Bij extreme hitte hebben we ’s middags koud gebaad en cocktails genipt in deze exclusieve beachclub. Members only! Op de voorgrond beveiligers Luka en Rosso.

Het is een vriend gelukt de panda aan de praat te krijgen. Ik heb gekeken hoe hij het deed, vragen gesteld en af en toe een schroef aangegeven. Ik moest denken aan Robert Pirsigs Zen and the Art of Motorcycle Maintenance, over de waarde van het zelf repareren van apparaten, al weet ik niet meer precies hoe en wat hij daarover schreef, het is al ruim vijftien jaar geleden dat ik het las.

Cris gaf een dansworkshop, een van de hoogtepunten van de zomer. Twintig geweldige deelnemers, tweemaal daags enkele uren bewegen op muziek, in een zaal hier vlakbij of buiten in de natuur.

Om beurten kookten we in groepjes een maaltijd. De laatste avond aten we gebraden ham van onze Peppe. Javier, een Canarische Eilander, had ervaring met het braden van ham, dus hij was chef, en ik heb veel van hem geleerd: de huid insnijden, tenen knoflook in het vlees duwen, de huid inwrijven met olie en oregano. Zo’n zeven uur in de oven, met een laagje water in de schaal. De huid was krokant en het vlees zacht als boter, en we hebben ervan gesmuld.

Het was de kroon op het werk van de varkenshouder, de vrucht van vele uren arbeid, en het voelde goed om dit met een groep leuke, lieve mensen te mogen delen. Bedankt Javier en bedankt Peppe en alle deelnemers!

De varkens waren datzelfde weekend van huis weggelopen, zoals laatst opnieuw was gebeurd (zie de vorige nieuwsbrief). Buurvrouw Elly belde dat de varkens naast haar huis in een stal lagen. Ik ben gaan kijken en daar lagen ze te snurken, en daarna heb ik een tijdje bij de buren op hun terras gezeten en met een oom van ze uit Zwitserland over zuurkool en kaasfondue gepraat. Ik hoopte dat de varkens na hun dutje uit zichzelf terug naar huis zouden komen, maar dat deden ze niet, dus de ochtend erop ben ik ze gaan halen. ‘Die krijg je nooit mee’, zei een buurman die was komen kijken, maar de varkens zigzagden zonder protest voor mij uit de heuvel op. Ik voelde me een middeleeuwse varkenshoeder, een bijzonder bucolische ervaring.

Nora heeft weer pups gekregen. Vijf hebben het gered, al heel wat meer dan de vorige keer. De overige vijf heeft ze verstikt door op ze te gaan liggen. Een van hen heb ik weer tot leven gewekt met hartmassage. Een week later kreeg diezelfde pup een abces onder z’n kin. Ook dat heeft ze overleefd. Vanaf toen noemden we haar Milagritos, wat ‘kleine wonderen’ betekent.

De eerste drie pups zijn naar hun nieuwe baasje, Milagritos ook. Van de overige twee is er al een gereserveerd.

Onze akker. Op de foto zie je Galicische kool, mais, zonnebloem, boerenkool, zomeralsem, geraniums. We zaaien, snoeien en plukken nu zes seizoenen in en op dit stukje grond en gaan al aanzienlijk minder naar de supermarkt.

De tomaten deden het ook goed en waren heerlijk. Gewoon in de tuin, niet in een kas. We hadden een droge zomer, dat heeft ze goed gedaan.

Dit was een van de eerste keren dat al het eten op ons bord van eigen kweek was. Tomaat, aardappel, bonen, varkenshaas. Het smaakte voortreffelijk.

Winter is coming. Wij zijn er klaar voor.

Dat was weer een update. Ik voel me dankbaar en bevoorrecht dat ik al deze ervaringen mag opdoen. Bedankt voor het lezen van deze nieuwsbrief. Heb je nog geen abonnement, dan kun je je via de knop hieronder inschrijven.

Subscribe now

Hè. Ik sta op de heuvel en kijk uit over de vallei. Ik zie de kerk, de huizen, de lampen die branden, de weilanden, het bos aan de andere kant van de vallei, de windmolens. Zie ik daar een varken in de verte? Nee, dat is een paard, denk ik. Nou, ze zijn waarschijnlijk naar de rivier in het dal gekuierd en nu liggen ze vast te ronken in de stal naast het huis van Elly en Santi, net als een maand geleden. Het zal wel loslopen, ik ben niet meer zo snel gestrest als er dieren ontbreken, dat is al vaker gebeurd en altijd weer goed gekomen, maar nu Peppa hoogzwanger is, maak ik me toch zorgen. ‘Bij het eerste daglicht ga ik naar buiten’, zeg ik tegen Cris als we naar bed gaan.

Ik slaap onrustig, vanwege de muggen, en ik heb last van benauwdheid (allergie voor het winterdekbed, denk ik; stress, denkt Cris). Het is volle maan, het stormt. Om half vijf ben ik het woelen zat en ga naar de keuken, thee zetten, afwas doen, een stoofschotel maken. Ik kijk YouTubevideo’s over het installeren van een houtfornuis – een klus die ik nog voor het eind van de zomer wil klaren. Bij het eerste licht ga ik naar buiten, dat zei ik gisteren, maar het stormt en het lijkt alsof het nooit meer licht zal worden.

Wat zullen ze hebben doorgemaakt? Misschien wilden ze wel terug naar huis, maar kwamen ze de heuvel niet op, Peppa met haar 300 kilo. Misschien zijn ze een groep wilde zwijnen achternagelopen en zijn ze verdwaald? De storm, de regen – hebben ze vergeeft gezocht naar een schuilplaats?

Cris is ook wakker, het is half 8. Regenjassen aan, het weiland in, onder het prikkeldraad door, door de eucalyptusplantage, dan het veld van buurman Manolo in, weer prikkeldraad, de rivier over. ‘Peeeeeppaaaaa’, roepen we om beurten. Ik fluit op m’n vingers. Varkens hebben een voortreffelijk gehoor, schrijft Thomas Macho in zijn boekje Varkens. Hij citeert Claudius Aelianus’ boek De natura animalium: ‘Het varken kent de stem van zijn herder en luistert naar zijn roep, ook als het verdwaald is.’ We hopen dat het waar is.

We spitsen de oren, maar horen geen geknor. Niet in het bos, niet in het dal bij de rivier. We lopen terug via een bospad. Onderweg vinden we een jong eikje midden op het pad dat we uitgraven en meenemen naar huis – toekomstig varkensvoer, langetermijnplanning. Twintig minuten later zijn we terug op het erf, doorweekt. We kijken nog eens bij de rotsen, enorme keien waartussen Peppa een half jaar geleden klem zat, maar ook daar zijn ze niet.

Weer thuis, droog pak aan, havermoutpap en koffie. Dan de auto in, dat is het plan, een ronde over de weg, misschien zien we ze daar. Pen en papier mee om telefoonnummers uit te delen. Maar eerst nog een snelle blik in de stal – en, welja, daar zijn er vier, de ‘kleintjes’, geboren op 20 februari. Met kwispelende krulstaarten eten ze de mais die ik gister heb uitgestrooid. Maar waar is Peppa?

De domesticatie van het varken blijft precair, schrijft Macho, het succes ervan moet niet worden overschat. Hij citeert Albert Brehm: ‘Weinig dieren laten zich zo eenvoudig temmen als zij, maar ze verwilderen weer net zo snel.’ Is Peppa bij de wilde zwijnen gaan wonen? Is ze zwanger van een wilde beer? Is ze het leven op de boerderij zat? Geef ik haar te weinig voer? Is de stal niet schoon genoeg? Ligt het aan mij? (‘Nee joh’, zegt Cris.)

We rijden een rondje, treffen buurvrouw Elly. Ze rookt een sigaret onder haar paraplu en zegt dat we er verregend uitzien. Buurman Manolo, iets lager in het dal, heeft de varkens ook niet gezien. ‘De wolf is in de buurt’, zegt hij, alsof het één wolf betreft en hij die persoonlijk kent. Maar Peppa is te groot voor één wolf en te sterk, houd ik mezelf voor.

Weer thuis. Cris stelt voor om de kleintjes weer vrij te laten, het poortje te openen, in de veronderstelling dat zij ons naar hun moeder zullen leiden. Een goed idee. We openen het hekje, maar ze tonen geen enkele interesse om hun verblijf te verlaten.

We proberen de oude weg langs het erf, een brede geul waar ooit paard-en-wagens doorheen denderden (ik had er vorige keer een foto van gedeeld, de laatste foto uit het overzicht van juli). Nu is dat pad overwoekerd door varens en bramenstruiken. Met een handzeis banen we ons een weg door het struweel. ‘Peeeeeppaaa!’, roepen we.

En dan: geknor in het veld. Peppa? Ik kruip onder de prikkeldraad door om weer op het veld te komen. Dat was ze, ik weet het zeker, we hebben haar! Ze is niet door wolven gedood! Ik loop in de richting van het geknor, maar zie haar nergens. ‘Hè?’ zeg ik tegen Cris. ‘Jij hoorde het toch ook?’ Ja, zij hoorde het ook. Dan ontwaar ik een smal spoor tussen de varens, een typisch zwijnenspoor zoals je ze hier vaak ziet in het bos. Ik volg het, en ja hoor, daar ligt ze, zachtjes knorrend, met negen kleintjes aan haar borst.

Het is een prachtig nest wat ze heeft gemaakt – of wat ze hebben gemaakt, Peppa en haar adolescente kinderen. Misschien bouwen varkens wel samen een nest, daar schrijft Thomas Macho dan weer niets over. Ongeveer 16 vierkante meter aan platgetrapte, platgerolde varens en andere planten, groen en bruin, legerkleuren (heet een nest niet ook een leger?), rondom gecamoufleerd door varens, bramenstruiken en toxos (gaspeldoorns: stekelige struiken met gele bloemen).

Peppa ligt tegen een berg varens aan, als een soort kussen. De kleintjes zien er sterk en gezond uit, op één dode en één zwakke na. Enkele zijn roze, sommige hebben zwarte vlekken, een heeft bruine vlekken. ‘Die is van een wild zwijn’, grapt Cris. Ze zijn toch duidelijk van Peppe, de beer die we begin juni hebben geslacht. Ze drinken, Peppa knort, maar – nadeel van het nest – er vliegen hoornaars om moeder en kroost heen, er is geen drinkplaats in de buurt, ze liggen op 100 meter van de stal en zo midden op het veld zijn ze kwetsbaar voor roofdieren. Dus daar kunnen ze niet blijven, besluiten we.

Een ingrijpend besluit. Ze heeft zo’n mooi nest gemaakt, nu dwingen we ze dat te verlaten. Cris blijft bij Peppa, ik haal twee manden om de biggen mee te vervoeren, met het idee dat Peppa er dan wel achteraan huppelt. Zo hebben we de pups ook verplaatst, dat zal bij varkens ook werken, denken we.

Daar verkijken we ons op. Peppa hupt niet ver achter ons aan. Een paar meter, oké, maar dan keert ze zich om en loopt ze terug naar het nest. En als ze ons eindelijk wat verder volgt, lopen de paarden in de weg. Ik probeer ze weg te jagen door met mijn pet zwaaien, dat schrikt ze vaak wel af, maar ze draven om ons heen en jagen Peppa op, die weer terug naar het nest rent.

Na een half uur hebben we Peppa op enkele meters van de stal, maar dan rent ze toch weer terug, en kunnen we weer van voor af aan beginnen. Mijn benen voelen nu elk 50 kilo zwaar. Het is frustrerend, we zijn moe, het geeft stress, voor ons en de varkens. Misschien hadden we haar moeten laten liggen, denk ik. Ik voel me schuldig dat we de biggen uit het nest hebben gehaald om ze te verplaatsen naar een stal die qua comfort en hygiëne minder aangenaam is dat het nest, maar hun overlevingskansen zijn er simpelweg groter.

We laten de jonge varkens – de middelste generatie nu – opnieuw vrij, in de hoop dat zij Peppa meekrijgen. En ja, verrek, ze gaan min of meer linea recta naar het nest van Peppa, begroeten haar en ze lopen met z’n allen de goede kant op, stalwaarts. Af en toe wil Peppa zich omdraaien, maar ik loop achter haar en duw haar met m’n benen in de juiste richting, wat moeilijk is, omdat zij zo zwaar is en mijn benen zo moe. Als ze toch een u-bocht maakt en de oude weg wil oversteken, is Cris er vlug bij om de weg te versperren met schrikdraad.

Het laatste stukje richting de stal duw ik Peppa met een stok met een drietandig uiteinde de goede kant op. ‘Gooi het voer op de grond voor de stal!’ roep ik naar Cris. ‘Voer op de grond! En ga uit de weg, anders gaat ze niet door het poortje!’ Ik kan niet meer rustig praten, daar heb ik spijt van, ik verontschuldig me bij Cris – het is oké, ze begrijpt het, stress. Peppa is binnen, het hek is dicht. Moeder en biggen zijn herenigd.

Ik voel me moe en ook een beetje droevig. Peppa had zo’n mooi nest gemaakt en nu moet ze van ons in de stal liggen. Waarom zijn we in hemelsnaam varkens gaan houden? Anderzijds, het was een avontuur, we zijn heel de dag buiten geweest, in ‘de natuur’, en het is prachtig om te zien hoe varkens zich gedragen als ze de ruimte hebben om hun natuurlijke gedrag te vertonen.

We hadden eerder een baal stro in de stal moeten leggen, zodat ze daar een nest van had kunnen bouwen. Daar zullen we volgende keer beter op letten.

Cris rijdt naar de buurtsuper voor antimuggenspul – dat was ons doel voor deze dag – en ik breng meer stro naar de stal en inspecteer en repareer het hek. Dan pak ik een stoel, zet die zo neer dat ik de stal in kan kijken, en open een flesje bier. Peppa ligt haar jongen te zogen, en haar oudere kinderen liggen vlak bij ze te slapen. ‘Wat een dag’, app ik naar buurman David. ‘Haha’, stuurt hij terug. ‘Ja vriend, dat is het leven op de boerderij!’

Doneer een emmertje mais

Bij deze de volgende aflevering in de realityserie Henk in Galicië.

Begin juni waren er pups geboren, zoals je weet uit de vorige nieuwsbrief. Eind juli ging de laatste naar een nieuw baasje.

In juli kwam een deel van mijn familie op bezoek. Voor mijn zus en haar man en kinderen hebben we een tent opgezet. ‘Luxury farm resorts are the next glamorous getaway’, aldus CNN Style. Dat was dus min of meer de kampeersituatie, zij het zonder ‘luxury’ en ook niet ‘glamorous’, maar wel met varkens die aan de scheerlijnen knabbelen.

We hebben ook geen ‘farmhouse-style open kitchen with Williams-Sonoma appliances’, zoals in het CNN-artikel beschreven. Wel hebben we deze gootsteen, oorspronkelijk met witte tegels. Oorspronkelijk ook met waterdichte voegen, maar die hadden het begeven, want het water sijpelde via kieren in het keukenkastje eronder. Onze oplossing, in overleg met de lokale bouwmarkt en verfwinkel: voegen dichten met een speciale pasta, daarna een laag waterdichte verf eroverheen. Die verf wordt ook gebruikt voor boten en zwembaden en bestaat hier ter plaatse alleen in de kleur blauw. De rest van de muur kan ook wel een lik verf gebruiken, zoals je ziet.

Ondanks het gebrek aan luxe en glamour heeft de familie het toch erg naar de zin gehad. Hier aten we stamppot van Galicische kool, met spek van onze eigen varkens. We zijn veel naar het strand geweest, want we wonen niet ver van de zee. En de kinderen hebben heel veel met de puppies gespeeld.

Buurman David was een kist met verse sardientjes komen brengen, die een vriend van hem uit de zee had gevist. Ze gingen heelhuids op de barbecue, met zout en olijfolie. ‘Lekker hoor, maar wel veel werk om te eten’, was het oordeel van de familie.

Dan de boerderij. Op de voorgrond, bij de drie stokken van glasvezel, groeien enkele tomatenplanten. Wij hebben die daar niet geplant. We gooiden de etensresten soms op die plek, voor de varkens en de kippen. Die blijken geen fan van tomaten, dus zijn er tomatenplanten gegroeid. Bij de glasvezelpaal op de achtergrond nog een tomatenplant, en een kalkoen.

Die kalkoen, een mannetje, heeft het niet lang uitgehouden, net als de twee hennen. (We hadden in juni drie kalkoenen gekregen, zoals je las in de vorige nieuwsbrief.) Het vinden van deze vleugel in het hok bij de pups, bevestigde mijn vermoeden dat het de honden zijn geweest die de kalkoenen hebben gedood en opgegeten.

Zelf maken we ons ook schuldig aan het doden en eten van pluimvee. Deze kip was oud, liep steeds moeilijker, dus heb ik er een ovenschotel van gemaakt, en later van de resten een bouillon getrokken.

Twee biggen in de modder. Ze zijn inmiddels zes maanden oud. Half september hebben we weer een slachtdag (‘matanza’) ingepland.

Sinds half juli kunnen we goudbessen eten. De zoetzure oranje bessen zitten ‘verpakt’ in een papierachtig omhulsel, als een lampionnetje. Een premoderne kindersurprise, zoals een kennis de vrucht laatst noemde.

Tomaten uit eigen tuin, deze wel zelf geplant. Dit jaar hebben we voor het eerst tomaten geoogst, en gewoon uit de tuin, niet uit een kas. Ik ben wel begonnen met het bouwen van een kas, maar dat project ligt alweer even stil.

De tuinman in eigen tuin. Foto genomen door mijn moeder.

Een zonnebloem. Vorig jaar hadden we er vele, en ik heb meerdere avonden met een pincet de zaden eruit zitten plukken. Dit jaar zijn er maar twee gegroeid. Ik vermoed dat de vogels de meeste zaden hebben opgegeten. Deels de kippen, deels een stel kraaien dat ik vaak in de moestuin heb gezien.

Een oude weg aan de rand van het erf, door het bos overwoekerd geraakt. Vroeger reden hier grote karren overheen, aldus een nazaat van een vroegere bewoner. Nu wandelen we er soms. De natuur slokt de cultuur weer op – dat is hoe de romanticus het graag ziet (zoals Ton Lemaire dat beschrijft in Filosofie van het landschap, een mooi boek). Via de weg op deze foto kun je de nieuwsbrief weer verlaten. Bedankt voor het lezen en tot de volgende.

Subscribe now

De rubriek ‘foto’s van een maand’ toont foto’s in een onlangs afgesloten kalendermaand. In deze nieuwsbrief zie je foto’s uit de maand juni, met korte bijschriften. Het was een maand waarin we mijn 39ste verjaardag hebben gevierd, waarin we twee varkens hebben geslacht, waarin we drie kalkoenen hebben gekregen en waarin we zijn begonnen met het opknappen van de achterkant van het huis. Alles rustig aan, poco a poco. Kijk zelf maar.

Even voor het beeld: dit is de voorgevel.

En dit ben ik – in een van de mogelijke verschijningsvormen van een man die 39 is geworden. Een wollen trui in juni, ook dat is Galicië. We hadden geen taart, de kaarsjes stonden op zelfgebakken broodjes die we panchitos noemen.

Van mijn geliefde kreeg ik een schaap en een koe. Speelgoed, dus onderhoudsvriendelijk en goed betaalbaar. Je hoeft er ’s winters niet voor door de regen naar de stal. De dieren waarvoor dat wel moet: kippen, eenden, kalkoenen, paarden, varkens. We hebben ook honden en katten. Als je deze nieuwsbrief al langer volgt, wist je dit al. We zien uit naar de komst van enkele schapen later dit jaar.

Peppe, partner van Peppa, vader van Weaky, Jabali en nog drie naamloze biggen. Begin juni hebben we afscheid van Peppe genomen. Het was een goed varken, al gaf hij veel kopstoten aan zijn familie als er eten in het spel was.

Peppe, na tussenkomst van de slager, in het weekend van de matanza. Je kunt zeggen: zielig, maar je kunt ook zeggen: we hoeven een jaar niet meer naar de supermarkt voor vlees uit de bioindustrie. Ik schreef eerder al een voorbeschouwing op de slacht en je verwacht misschien ook nog een nabeschouwing, al heeft niemand daarom gevraagd, maar ook niemand vroeg om een voorbeschouwing, en eigenlijk in het algemeen vraagt niemand om deze nieuwsbrief. Heeft het zin om ermee door te gaan? Dat vraag ik me weleens af als ik in het holst van de nacht naar het geblaf van de honden of het gezoem van de muggen lig te luisteren. Maar goed, moedig voorwaarts.

Tijdens de slacht beviel Luka van vijf puppy’s. Dood en geboorte zo dicht op elkaar, dat is het leven op de boerderij, la vida de aldea. Ook ervaar je tijd meer als circulair: Luka heeft al vier of vijf nestjes gehad, steeds gaat het ongeveer hetzelfde. Eigenlijk had ze er deze keer zeven, maar twee waren dood geboren. Die heb ik honderd meter verderop in de struiken gegooid, aan de rand van het bos. Dat was anders dan de vorige keer, toen heb ik dode pups begraven, maar daar was nu geen tijd voor, want we waren varkens aan het slachten. De vijf levende pups zijn nu zeven weken oud en klaar om naar elders te gaan. Wil je een Spaanse mastin, stuur dan een bericht.

De buurman (rechts) leert de kunst van het slachten van de slager van het naburige dorp (links). We zijn drie dagen bezig geweest, omdat we ook nog een grote big hebben geslacht. Meer daarover mogelijk later.

Het dak met een troffel ontdaan van alle planten (mos en varens en dergelijke, zoals die er links op de foto nog op liggen; een troffel is een stuk metselgereedschap). Het voornemen was om twee ramen in het dak te plaatsen voordat mijn familie in juli op bezoek zou komen. Die zijn inmiddels alweer vertrokken, en de dakramen zijn nog altijd niet geplaatst. Het is moeilijk afspraken maken met de lokale vaklui, of eigenlijk is het makkelijk ze te maken, maar ze worden zelden nagekomen, vaak pas maanden later. Maar goed: moedig voorwaarts zonder dakramen.

Op Amazon kocht ik een houtversnipperaar om houtspaanders te maken voor in de tuin. Na een tak of zeven weigerde hij dienst, de messen waren al zo snel bot geworden. Goedkope troep dus, en niet eens uit China maar uit Duitsland. Waar is de degelijkheid gebleven? Heb het geval weer geretourneerd en mijn geld teruggestort gekregen. Op zoek naar een andere.

De halve zak houtsnippers heb ik tussen de planten uitgestrooid. Dat voelde goed en juist en ik verlang ernaar om dat op alle paden en rondom alle planten en bomen te doen. Die snippers zullen daar composteren en de planten voeden, een stuk sneller dan wanneer je het hout in takvorm op de grond legt. Tegelijkertijd houdt het spul vocht vast, voorkomt het dat de zon op de grond schijnt en groeien er minder ongewenste planten in de tuin.

Een ander stuk tuin, zonder spaanders maar wel met andere mulch tussen de planten. Je ziet hier een Galicische kool die zijn blad heeft verloren (aan hongerige eters: wij en de andere dieren) en lichtpaarse peulen met zaad heeft geproduceerd.

Eens in de zes maanden komt hoefsmid Daniela langs om de paarden een pedicure te geven. Nausica heeft er een hekel aan, maar ze hield zich kranig.

De Seat had het begeven. De buurjongen leert voor automonteur en wilde er wel naar kijken, een vriendelijke knul is het, maar hij kon hem ook niet aan de praat krijgen, ook niet nadat hij een vriend had gebeld die ook een Seat Marbella heeft en ze de twee ‘panda’s’ met startkabels hadden verbonden. De motor is kaduuk. Nu is het plan om een nieuwe motor te zoeken om de oude te vervangen. Maar dit staat niet hoog op de prioriteitenlijst.

Luka had uit de compostbak in de keuken gesnoept en het deksel was als een schandpaal om haar nek blijven hangen. Ik zie haar schuldbewust in de lens kijken, maar je kunt in een neutraal gezicht volgens mij elke emotie zien die je wilt, en daar is geloof ik ook een naam voor, maar die ken ik niet.

De buurman had drie kalkoenen gekregen, maar hij had er geen plek voor. Eerst had hij ze bij een vriend gebracht, maar die had er ook geen plek voor, of er geen zin in, dus kwam hij ze bij ons afleveren. ‘Ze slapen graag hoog, zo hoog mogelijk, op een tak of een stok’, beweerden de buurman en zijn vriend, maar de realiteit is dat de grote loopvogels de nacht graag op de grond in het veld doorbrengen, en twee van de drie zijn inmiddels verdwenen, mogelijk door een vos gevangen maar waarschijnlijker door onze eigen honden opgegeten, die het ook niet altijd kunnen laten, zeker als we een dag van huis zijn en ze puppybuiken moeten vullen. We hebben er twee andere bij gekocht, dus nu drie kalkoenen alhier. Cluhuluhuluhu!

Aan de achterkant van het huis begonnen met het vullen van de voegen tussen de stenen, met kalkmortel. Dat is een mix van kalk, zand en water. Ik had daar geen ervaring mee, maar de beste manier om het te leren is het te doen. Paar youtubevideo’s gekeken en aan de slag, op een stuk muur waar we niet vaak naar kijken. Ik had meer moeten borstelen, denk ik achteraf. Maar goed, tegen de tijd dat ik bij de voorgevel aanbeland, zal ik het wel in de vingers hebben. Nou, dat was weer een update!

Van de week wezen pootjebaden in de rivier in het dorp. Auto langs de kant van de weg, via een boomgaard naar de waterkant, schoenen uit, het koude water over mijn voeten. Helder water boven ronde keien, oevers met eiken en esdoorns. Ik dacht aan de varkensstront die twee weken terug in de rivier was ‘gelekt’ uit een mestopslag hogerop in de vallei, zoveel stront dat de mensen in de stad bij de riviermonding niet in zee mochten en geen kraanwater mochten drinken van de gemeente. Misschien was zwemmen nog steeds onveilig, dachten we, al zagen het water en de keien in het water er schoon uit, en we wisten ook niet zeker of het deze rivier was geweest.

Deze rivier: een snel stromende beek met helder koel water, en aan de zijde van de fruitboomgaard op de oever platte ronde stenen waarmee te ketsen valt op het oppervlak. Drie, vier, vijf keer. Helder water, maar ik dacht aan microplastics en pfas. Zwemmen deed ik niet, ik ben er tot de knieën ingegaan, het koude water voelde goed op de hete middag, maar ik kon er niet van genieten vanwege die gedachten aan mest, pfas, microplastics.

‘Zwem nou even’, zei m’n vriendin, ‘geniet er nou van.’ Ik wandelde vijf meter stroomopwaarts, een ondiep gedeelte in, zag plastic op de bodem liggen, dacht dat ruim ik wel even op, een goede daad, kom aan, geen hoop maar wel optimisme, een beter milieu begint bij jezelf. Ik wroette het witte plastic uit de rivierbedding, bleek het een zak vol batterijen te zijn, van die joekels die je in een gettoblaster kunt stoppen – ik ben niet bekend met andere toepassingen. Ik het water uit, met de zak, een plastic tas uit de auto gehaald, daar de zak met batterijen in gedaan en die weggegooid, weliswaar in een kliko langs de weg, dat is ook niet geweldig, maar beter dan in de beek.

De vervuiling is overal, zichtbaar en onzichtbaar, maar dit was een dieptepunt. Zijn we daarvoor ‘in de natuur’ gaan wonen? Anderzijds schijnt Moeder Aarde vergevingsgezind te zijn en een groot reinigend vermogen te hebben. Opruimen en niet opnieuw vervuilen, en nog meer opruimen. Maar ja, heeft het nog zin? Zal ik ooit nog met plezier zwemmen in de rivier?

Blije kippen, want vrije kippen (en eenden), onder toeziend oog van Cris.

Peppa zoogt haar kroost.

Ik had zelf een stopcontact in de gangkast onder de trap gemonteerd, en een lamp met schakelaar opgehangen, en voelde me trots. De ware intellectueel is een handarbeider.

Best een aardig boek, als je van boeken en van landbouw houdt.

Rosso was op een morgen onophoudelijk aan het blaffen naar deze egel. We hebben haar (de egel) in het eendenhok gelegd met water en sla, om bij te komen van het geblaf. Binnen een dag was ze ontsnapt.

Mijn geliefde Cris aan het tuinieren, nabij goudsbloem en iris.

Ontbijt met zelfgemaakte yoghurt, fruit en bloemen uit eigen tuin, en eieren van onze eigen eenden en kippen. Dat smaakt rijk en bevoorrecht.

Met een glaasje sinaasappelsap van eigen boom.

In deze oude voederbak op schragen kweken we sla en rucola.

De eerste palen van onze broeikas zijn gebrand en geslagen. We dronken er een glaasje kruidenbitter op.

Syntropische voedselbosbouw: we weten er weinig van, maar wat kennissen ns hebben verteld, is dat je kort op elkaar kunt planten, dan verstrengelen de wortels sneller en groeien de planten al samenwerkend beter. Hier zie je de stam van een appelboompje (linksboven) uit de citroenmelisse steken, en (vanaf links) een vijgenboompje, ginkgo biloba, wilgenstekje, twee avocado’s, daaronder een laurierboompje, mulch en nog enkele vijgen.

Het pluimvee is productief. We delen eieren uit aan familie en vrienden, voeren ze aan honden en varkens, eten dagelijks zelf een ei, en nog houden we er over. Eieren nodig? Laat het weten.

Cris in tuin 3. Je ziet kolen (links), Japanse mispel en geraniums. Op de achtergrond laurierbomen en eiken.

In april plantte ik zaden in potjes met grond, maar die zijn niet uitgekomen. Daarom een nieuwe poging op nat keukenpapier.

Peppe ligt op de grond te ontspannen. Inmiddels is hij in de varkenshemel.

Cris maakt de mooiste boeketten van bloemen die rondom ons huis groeien.

We zijn tevrden met onze nieuwe koel-vriescombinatie. Het moderne boerengezin kan niet zonder.

Ik zit niet achter de geraniums, maar ik sta er wel voor op deze foto.

Bedankt voor je aandacht en voor het volgen van de ontwikkelingen alhier. Ten slotte nog een huishoudelijke mededeling, voor de vaste lezers niet onbekend. Tot volgende keer.

Vrienden,

De droom: bodem en biodiversiteit verbeteren door regeneratief boer te zijn, de benodigde bronnen bestuderen en daarover alle lezers informeren.

Wil jij die droom helpen verwezenlijken en kun je je het veroorloven, overweeg dan een betaald lidmaatschap of een eenmalige donatie.