Ci, co mnie znają, wiedzą, że lubię grać w grę niezjadania pianki marshmallow. Jakby ktoś zapomniał, to ten eksperyment z Uniwersytetu Stanforda, który niczym tortury z Guantanamo sadza delikwenta, zazwyczaj kilkuletniego, przy stole ze słodką, pyszną pianką. Człowiek wychodzi i mówi, że jak dziecko jej nie zje, to za kwadrans dostanie drugą. Czas niesamowicie zwalnia. Niektórzy zasłaniają sobie oczy, żeby nie ulec pokusie. Inni śpiewają, kopią, dłubią w nosie albo zasypiają. Ci, co zaczynają jedynie lizać albo skubnąć troszkę, są już skończeni, dostali małą działkę i teraz pokusa jest jeszcze większa. Okazuje się, że eksperyment, który był wykonywany w latach sześćdziesiątych i tłumaczony tak, że ten, co nie zje, osiągnie sukces, bo ma silną samokontrolę, z czasem okazał się nie do końca trafny. Teraz badacze bardziej skłaniają się ku teorii, że wskaźnik statusu społecznego dzieci odgrywa tu kluczową rolę. W zamożniejszych domach podobno częściej dotrzymuje się obietnic i takie dzieci są w stanie łatwiej wytrzymać 15 minut. Z kolei te z uboższych domów często mają doświadczenie, że na przykład wejdzie brat, zje piankę i guzik dostaniesz.

Teoria teorią, jutro zapewne będzie nowa. Jednak nie to jest ważne. Dla mnie liczy się zabawa z samym sobą. Chciałem w tym wypadku przetestować postawę stoicką. Postawę, jaką przybierał Katon, gdy celowo zakładał niemodny, awangardowy strój i szedł na miasto. Musiał znieść spojrzenia oraz docinki innych, stając się niewzruszonym na to, co na zewnątrz.

Niepicie alkoholu na spotkaniach jeszcze cztery lata temu przypominało paradowanie w różowym garniturze i wmawianie wszystkim, że to nie różowy, a łososiowy. Byłem tym typem, na którego ludzie krzywią się z obrzydzeniem, gdy odwraca kieliszek do góry dnem. Raz, po jakiejś akcji męskiego wolontariatu, gdzie nie trzeba było myśleć, a jedynie mieć jakiekolwiek mięśnie do noszenia, musiałem po skończonym zadaniu szybko prysnąć do domu. Chyba przez fizyczne wypompowanie nie dałbym rady dumnie trzymać mojej „odmienności” przy opróżnianiu butelek nalewek z piętnastoma prawie nieznanymi mi gośćmi. To jedyny moment, gdy poczułem się jak ten „odtrącony”, bo nie pali szluga podczas przerwy. To czas, gdy przechodzi się na inny poziom rozmów i zdobywa rangę „towarzysza”. Z czasem było coraz łatwiej. Piwa zero procent opanowały rynek. Coraz więcej osób chodziło w tym łososiowym stroju. Trochę jak z bieganiem, gdy w pierwszych latach ludzie patrzyli na biegaczy i szukali, kto ich goni.

Planując koniec absolutnej wstrzemięźliwości, postanowiłem, że zamienię tę grę na inną. Otworzę furtkę, ale wciąż będę nosić dziwaczny strój. Wymyśliłem więc, że dany rodzaj alkoholu będę mógł wypić tylko raz na określoną ilość czasu. Jeszcze nie podjąłem ostatecznej decyzji, jaki okres zeruje stan. Może pięć, a może dziesięć lat. Do tego muszę wprowadzić do notatnika, co dokładnie piłem, i ocenić trunek. Od tego czasu przez, powiedzmy, siedem lat nie będę mógł go znowu wypić. Siedem lat to trochę jak z tym mitem, że człowiek po takim okresie cały się zmienia. Niech będzie więc siedem.

Do tego dochodzi okienko maksymalnie doby z tą konkretną trucizną. Limit doby ma mnie uchronić przed kupieniem wódki czy whisky i sączeniem jej przez tydzień, a także przed kolekcjonowaniem lekko naruszonych butelek. To wystarczający czas na opróżnienie wina, jeśli akurat piję w pojedynkę, ale na pewno powstrzyma mnie przed zmęczeniem całej butelki „łychy”, chyba że będę miał ewidentnie zły dzień.

Na razie skupiłem się na piwie. Zastanawiałem się, ile gatunków mogę kupić i po jakim czasie skończy mi się pula możliwości. W marketach jest stała ekipa i marki, które pojawiają się raz na jakiś czas (choć często to wciąż te same limitowane edycje). Szacuję, że na półkach znajdę łącznie około setki piw w różnych marketach.

Nie chciałem zaczynać od najlepszego piwa, chociaż to działałoby na moją korzyść, bo czas do następnego otwarcia byłby najkrótszy. Kiedy zobaczyłem lagera „Bohemian” w dwulitrowej plastikowej butelce PET, uznałem to za idealny pomysł. Wiadomo, nie będzie to produkt premium, ale to trochę jak hakowanie systemu. Zamiast standardowego pół litra, mam cztery porcje za jednym razem. W porównaniu do puszek z amerykańskich seriali, mam z sześć razy więcej płynu. Ciekawe, że Amerykanie, którzy kochają mieć wszystko jak największe, piją browce z puszek wielkości puszki coli. Może po prostu chcieli wypijać większą liczbę puszek niż przeciętny Europejczyk. „Six-pack” w końcu brzmi lepiej niż nasza standardowa zgrzewka czterech.

Wiedziałem, że mój „Bohemian” nie zdobędzie Złotej Szyszki Chmielowej, czy co tam zdobywa się podczas profesjonalnego płukania ust. Nie pomyliłem się. Smakiem przypominało to rozcieńczone trunki lane na masowych imprezach albo colę z automatów z nielimitowaną dolewką. Najciekawsze okazało się jednak to, co działo się poza samą butelką.

Wszystko zaczęło się od zwykłego niechlujstwa. Zerknąłem na polski skład, który składał się z trzech pozycji. Pomyślałem, że im mniej, tym lepiej, ale gdy zerknąłem na ten sam opis po czesku i angielsku, zobaczyłem już cztery składniki. Później padło na adres browaru i tak wpadłem w króliczą norę.

Zabawa w biały wywiad (OSINT) była przednia. Ostatnio oglądałem pierwszy sezon serialu „Niewypowiedziana wojna”, gdzie cyfrowe zadania typu CTF (Capture The Flag) są sprytnie przeplatane wizualizacją fizycznego chodzenia po magazynach. Umówmy się, klepanie komend w terminalu, exploity pod 0x7fffffffdeadbeef, otwieranie portów, pisanie o nmap czy gobuster nie jest tak seksowne jak wyważanie fizycznych drzwi i zaglądanie do środka tajemniczych pokojów. U mnie nie trzeba było nawet odpalać terminala. Ograniczyłem się do mediów społecznościowych, map, zdjęć, eKRS, medycznego portalu PubMed oraz stron ze sprawozdaniami czeskich i polskich spółek, a także sieci powiązań. Wisienką na torcie, spinającą biznesmena z profesją medyczną, była ulica z numerem, niczym w dobrym kryminale. Tak odkryłem, kto tak naprawdę stoi za piwem, które właśnie piję.

Pewnie bym odpuścił na początku, gdyby nie to, że adres z etykiety to jedynie wydmuszka. Nie warzą tego w żadnym pokoju nad bankiem w centrum miasta. Pod tym adresem zarejestrowano ponad cztery tysiące innych firm. To klasyczne wirtualne biuro. Zamiast rejestrować działalność we własnym domu na wiosce, kupujesz adres w dużym mieście, chronisz prywatność, a w cenie abonamentu dostajesz obsługę poczty i salę na godziny.

Potem sprawdziłem kapitał zakładowy spółki. Zdecydowanie nie znam się na tej branży, ale 30 000 koron, czyli jakieś 5300 zł, to wartość tak absurdalna, że kilka razy upewniałem się, czy ktoś nie zgubił po drodze kilku zer. Za te pieniądze nie wystarczy na kupno sprzętu do warzenia słodu z chmielem, a raczej na leasing drukarki do etykiet na butelkę.

Grzebałem dalej, aż w końcu na scenę weszli główni aktorzy. Założycielem czeskiego „Brnovaru” okazała się dokładnie ta sama osoba, która zakładała między innymi spółkę Browar Wrocławski. Ma ich znacznie, znacznie więcej, jak choćby firmę biotechnologiczną CELLPEUTICS Sp. z o.o., która zajmuje się ściśle badaniami naukowymi i medycznymi (izolacją krążących komórek nowotworowych we krwi). To prawdziwy biznesmen, który w chmielu robi po godzinach, bo na co dzień ma upchany kalendarz. Mowa o prof. dr. hab. n. med. V.B. (celowo używam tylko inicjałów, pełne nazwiska bardzo łatwo sprawdzić w rejestrach, ale ja lubię po prostu wyłapywać ciekawe powiązania, a nie sprawiać, by ceniony onkolog w białym fartuchu wyskakiwał w wyszukiwarce tuż obok dwulitrowego plastiku z piwem). Jest on kierownikiem kliniki we Wrocławiu. Jego koleżanka po fachu, dr genetyki K.K., która skończyła ten sam kierunek na uniwersytecie medycznym w Pradze i napisała z nim wspólnie 55 artykułów naukowych dotyczących onkologii, ostatecznie przejęła czeską spółkę w całości. Żeby było jeszcze ciekawiej, kilka lat temu profesor V.B. odebrał „profesurę belwederską” z rąk prezydenta Dudy.

Sieć połączeń stała się nagle jeszcze bardziej fascynująca. Piwa, które rzekomo robi czeski browar, jak choćby Tup czy Vltavan, trafiają w pakiecie z polskim piwem Rotmistrz bezpośrednio na amerykański rynek w kolekcji 10 europejskich piw. Nie znasz polskiego Rotmistrza? Nic dziwnego, gdyż stoi za nim Malcolm S.A., kolejna ze spółek, z którą powiązany jest wspomniany profesor. Rotmistrz nie figuruje w największym polskim portalu miłośników oceniania piwa. Jest jak biały kruk dla Polaka. Natomiast w Ameryce ma się całkiem dobrze i nawet dostaje przyzwoite noty. Marketingowo strona promuje Rotmistrza jako trunek opowiadający wielką historię i tradycję polskiego piwowarstwa.

Gdy na samym początku tego śledztwa wszedłem na stronę Brnovaru, na której widnieje rok 2026, wyglądała jak projekt z wczesnych lat dwutysięcznych. Strona się rozjeżdża, linki do social mediów są puste. Wydmuszka i to stworzona tanim kosztem. Nie można znaleźć informacji, gdzie tak naprawdę jest rozlewane to piwo. Pozostało jedynie amatorskie konto na Facebooku prowadzone po polsku i porzucone kilka lat temu. W rocznych sprawozdaniach finansowych firmy również działy się dziwne rzeczy, ale zakładam, że to po prostu kreatywna księgowość. Miałem same negatywne przeczucia. Kiedy jednak poznałem prawdę, zacząłem pić dwulitrowego lagera „Bohemian” z dużo większą ufnością.

Rozumiem, że afiszowanie się z „hobby” wprowadzania na rynek substancji, która wedle szacunków odpowiada za około 4 do 5 procent wszystkich nowych zachorowań na raka na świecie każdego roku, przy jednoczesnym poświęcaniu kariery na walkę z nowotworami, może u niektórych wywoływać zgrzyt. W mojej głowie od razu zrodziło się skojarzenie z katem ze średniowiecza, który zawodowo łamał kości w imię prawa, a na boku dorabiał jako lokalny chirurg. Dzięki „praktyce” przy torturach miał niezwykle bogate pojęcie o ludzkiej anatomii.

Przecież wybitni lekarze, z których jeden był nawet nagradzany przez głowę państwa, do tego cała ta zasada „po pierwsze nie szkodzić”, chyba wiedzą, co robią, prawda? Tylko czy można sprawdzić, czy data absolutorium przyszłych lekarzy i składania przysięgi Hipokratesa nie pokrywa się przypadkiem z Master Cicerone, czyli najtrudniejszym na świecie egzaminem dla sommelierów piwnych?

PS Ciekawe, czy jak minie siedem lat, wciąż będzie można kupić to piwo z nietypowym terroir.

Brak przycisku „Subskrybuj”, bo się jeszcze wciągniesz. Alkohol też wciąga. Anonimowy numer dla osób z problemem alkoholowym oraz ich bliskich: 800 199 990.

Za nami pierwszy ćwierćfinał na Mundialu, a Polska wciąż nie przegrała meczu. Nawet jeśli tego zdania nie traktujesz jako ciepłego suchara, a fakt, że Polska nie zakwalifikowała się na Mistrzostwa Świata w Piłce Nożnej 2026, jakoś ci umknął, to wciąż możesz czytać dalej. Wiedza, czym jest spalony czy pressing, nie będzie wymagana.

To pierwszy w historii turniej z udziałem aż 48 reprezentacji, czyli o 16 więcej niż w ostatnich latach. A więcej drużyn oznacza więcej pieniędzy. Na pytanie, kto zyskuje na tym najwięcej, odpowiedź jest prosta: szwajcarsko-włoski szef FIFA, Gianni Infantino. To człowiek, któremu najwyraźniej w dzieciństwie guwernantka czytała do snu Machiavellego. W wyborach na piłkarskiego władcę każdy kraj ma jeden równy głos. Infantino po prostu dorzucił nowe państwa do turniejowego koszyka, aby w zamian liczyć na ich wdzięczność przy urnach. Cel uświęca środki.

Będąc przy włoskim księciu, należy również wspomnieć o GDE Bertoni z miasteczka Paderno Dugnano pod Mediolanem. Działa tam niewielka, rodzinna manufaktura, która ma monopol na produkcję legendarnego Pucharu Świata FIFA. Tylko nie myślcie, że do kraju zwycięzców trafia to piękne, wykonane z 18-karatowego złota trofeum, które widzicie w telewizji. Oryginalny puchar zaprojektowany w 1971 roku jest użyczany wyłącznie na samą ceremonię, a do domu mistrzowska drużyna zabiera pozłacaną replikę z mosiądzu od GDE Bertoni. Dwa do zera dla Włoch.

Poza samym księciem, ręce zaciera również całe cesarstwo FIFA. Zamiast praw telewizyjnych do 64 meczów, sprzedaje ich teraz aż 104. Marki odzieżowe, głównie Adidas, który może naszywać na swoją garderobę loga z Mistrzostw, ale i Nike, sprytnie próbują ugryźć jak największy kawałek tego tortu. Stacje telewizyjne upychają reklamy, gdzie tylko się da. Stadionom również trochę skapnie. Głównie tym w USA, które, w przeciwieństwie do aren budowanych od zera w Katarze czy RPA, stały gotowe pod NFL i MLS, co oznacza czysty zysk.

Jednak większym wygranym niż nadawcy telewizyjni czy pula nagród dla wszystkich drużyn może być pewna firma, która zdobywa trzeci punkt, czyli hat-tricka dla Włoch. To Panini, przedsiębiorstwo, o którym wielu nie słyszało albo kojarzy je co najwyżej z włoską kanapką. Dlatego zarysuję, jak narodziła się ta marka w Modenie, mieście, gdzie w żyłach ludzi płynie benzyna i ocet.

W dębowych beczkach przez kilkadziesiąt lat nabiera mocy ocet balsamiczny Giusti z Modeny. Sama nazwa „balsamico” wywodzi się od słowa oznaczającego środek leczniczy. Wierzono, że ostre, skondensowane aromaty starego octu tworzą barierę przed miazmatami zepsutego powietrza i demoniczną ingerencją. Podczas wielkich epidemii dżumy w Europie ta octowo-ziołowa tarcza skutecznie odstraszała pchły i insekty przenoszące bakterie Yersinia pestis. Zresztą ocet odegrał swoją rolę już w starożytności, choć może być to tylko legenda. Kiedy armia Hannibala natrafiła na ogromny zawał skalny blokujący wąską górską ścieżkę, Kartagińczycy rozpalili wokół głazów potężne ogniska. Gdy skały się rozżarzyły, polali je obficie starym, kwaśnym octem winnym z wojskowych zapasów. Szok termiczny i reakcja kwasu sprawiły, że wapień popękał, pozwalając żołnierzom rozłupać go kilofami i utorować drogę dla bojowych słoni.

Modena i jej okolice to także największa europejska dolina motoryzacyjna. Miejsce narodzin Enzo Ferrariego, siedziba Maserati, a po sąsiedzku również Pagani i Lamborghini. W sercu tego miasta stoi niezwykła katedra, zbudowana z kolorowego piaskowca na fasadzie i ukrytej pomarańczowej cegły w drugim rzędzie. Na jej murach wyryto miary, aby wspierać codzienny, świecki handel. A tuż obok, poniżej świętych atrybutów, zawieszono gigantyczną kość. Wykopane dziesiątki kilometrów od morza żebro wieloryba przez lata uważano za szczątki potwora, a przede wszystkim smoka („Osso di Drago”). Stanowiło to prosty sygnał dla przyjezdnych: zobaczcie, kto tu rządzi i przed czym was chroni. Nic dziwnego, że w takim miejscu ludzie chcieli budować najszybsze samochody na świecie. Tak na wszelki wypadek, żeby mieć brykę szybszą niż smoki, gdyby ocet okazał się niewystarczający.

To właśnie w tym mieście bracia Panini zrewolucjonizowali rynek, choć konkurencja już na nim działała. Przełom nastąpił w 1960 roku, jeszcze zanim bracia oficjalnie założyli swoje wydawnictwo. Mediolańska firma Nannina potężnie przestrzeliła z nakładem i została z górą niesprzedanych kart piłkarskich. Bracia odkupili te odpady za bezcen i od razu wprowadzili nowy mechanizm. Zamiast wystawiać konkretnych piłkarzy na widok publiczny, zapakowali po dwie karty w małe, nieprzezroczyste koperty. To był ogromny sukces, który pozwolił im sfinansować własną firmę. Rok później zaryzykowali z linią obrazków z kwiatami, ale szybko okazało się, że kwiatkofile spędzają czas w ogrodach i najwyraźniej nie chodzą do kiosków. Po tej klapie na dobre wrócili do piłki nożnej, tworząc autorską kolekcję, dzięki której ostatecznie pokonali Nanninę w dogrywce.

To był strzał w dziesiątkę, a w zasadzie, trzymając się piłkarskiej gwary, „strzał w okienko”. Kolekcjonowanie zamieniło się w hazard, a emocje brały się wprost z nieprzewidywalności. Bracia Panini nieświadomie zhakowali ludzki mózg. Badacze hazardu, jak neuropsycholog Luke Clark, pokazali, że nasz układ dopaminowy po prostu kocha niespodzianki i głupieje ze szczęścia przy maksymalnej niepewności. W praktyce oznacza to, że ten krótki ułamek sekundy przed rozerwaniem papierka działał na mózg jak chemiczny strzał. Włoscy bracia błyskawicznie uzależnili całą Italię od tego dreszczyku. Zrobili to dekady przed narodzinami smartfona, który dziś kusi dzieciaki i dorosłych za pomocą dokładnie tego samego mechanizmu, czyli loot boxów. Zresztą coraz więcej państw zaczyna z nimi prawnie walczyć, traktując ten proceder wprost jako hazard.

Sześćdziesiąt lat później, w 2022 roku, ów pierwotny instynkt kolekcjonerski wciąż był na tyle silny, że szał na naklejki w Argentynie doprowadził do kryzysu rynkowego i interwencji rządu. Był to zapowiedziany „ostatni taniec” Leo Messiego, który z perspektywy czasu możemy nazwać w najgorszym razie „przedostatnim tańcem”. Popyt na albumy i naklejki wykręcił absolutne rekordy. Zbierali wszyscy, od dzieci po polityków, co wywołało natychmiastowe braki w magazynach. Kluczowym czynnikiem była argentyńska galopująca inflacja. Lokalna waluta, peso, traciła na wartości z dnia na dzień. W obliczu kryzysu gospodarczego obywatele woleli natychmiast wydawać gotówkę na dobra fizyczne. Z jednej strony saszetki Panini stały się specyficznym rodzajem mikroinwestycji i twardą walutą. Z drugiej zadziałały jak tytułowe papierowe opium. W kraju trawionym przez biedę dawały ludziom chwilową ucieczkę od ponurej rzeczywistości, nadzieję na wylosowanie niezwykłej karty oraz poczucie, że w dobie szalejącej inflacji zachowali kontrolę nad chociaż jedną rzeczą na świecie, nawet jeśli był to tylko wklejany do albumu obrazek.

Panini, widząc gargantuiczny popyt, zmieniło model dystrybucji. Zaczęli dostarczać towar z pominięciem kiosków, bezpośrednio do wielkich sieci supermarketów, stacji benzynowych, a nawet przez aplikacje kurierskie. Kioskarze zostali odcięci od najbardziej dochodowego produktu roku. Pojawiły się specjalne aplikacje (jak „Mis Figus”) i mapy tworzone przez społeczność, które śledziły w czasie rzeczywistym trasy ciężarówek dostawczych. Gdy tylko towar pojawiał się w sklepie, znikał w kilkanaście minut, nierzadko wywołując kłótnie i przepychanki w kolejkach. Sytuacja stała się tak napięta, że wywołała strajki. Związek argentyńskich kioskarzy zorganizował protesty pod siedzibą Panini w Buenos Aires, domagając się równych praw do sprzedaży. Zwołano spotkanie na najwyższym szczeblu, w którym urzędnicy państwowi pełnili rolę mediatorów między dyrekcją Panini a przedstawicielami kioskarzy, próbując ustalić sprawiedliwy podział saszetek i uspokoić nastroje społeczne.

Zawsze starali się być innowacyjni. W pierwszych latach jeden z braci skonstruował „fifimatic”, czyli maszynę losującą, która nie dopuszczała do tego, aby w jednej saszetce znalazły się dwie takie same karty. Firma wiedziała też, że papierowe nośniki mają swoje ograniczenia. Zanim nastała era kryptowalut, Panini z sukcesem przeniosło klasyczne doświadczenie zbierania do internetu, wypuszczając dedykowane aplikacje. Użytkownicy mogli w nich otwierać darmowe wirtualne paczki, wymieniać się wirtualnymi dublami z ludźmi z całego świata i skanować kody kreskowe z fizycznych produktów, aby odblokować więcej cyfrowych kart. Twórcy naklejek nie zatrzymali się jednak na prostych aplikacjach i stworzyli własną platformę opartą na technologii blockchain, nazwaną po prostu „Panini Blockchain”. Dzięki temu weszli na rynek NFT (Non-Fungible Tokens). Posiadacz fizycznej karty zyskuje dowód własności zapisany w sieci. To chytre posunięcie rozwiązało największy problem branży kolekcjonerskiej, czyli brak zysków z rynku wtórnego. W tradycyjnym, papierowym modelu firma zarabia tylko raz na sprzedaży saszetki. Jeśli unikalna naklejka lub karta po kilku latach zostaje sprzedana na aukcji za ogromne kwoty, twórca produktu nic z tego nie ma. Zastosowanie technologii blockchain i inteligentnych kontraktów (smart contracts) diametralnie to zmienia. Panini stworzyło własny, zamknięty ekosystem handlu, w którym każda transakcja na rynku wtórnym jest rejestrowana, a system może automatycznie pobierać prowizję dla firmy od każdej kolejnej odsprzedaży cyfrowej karty między użytkownikami.

Technologiczny wyścig na tym się nie skończył. Gdy blockchain próbował rozwiązać problem cyfrowej własności, równolegle pojawiły się profesjonalne skarbce (ang. vaults), które postanowiły rozwiązać problem własności fizycznej. Najdroższe karty nie muszą już podróżować od kolekcjonera do kolekcjonera. Spoczywają w pilnie strzeżonych magazynach o kontrolowanej temperaturze i wilgotności, podczas gdy ich właściciele zmieniają się niczym akcjonariusze na giełdzie. Znikają koszty ubezpieczonych przesyłek, ryzyko zagiętych rogów i niekończące się potwierdzanie autentyczności. Dopiero ostatni nabywca, jeśli zapragnie wziąć kartę do ręki, zleca jej wydanie ze skarbca, kończąc cyfrową wędrówkę prawa własności.

Mimo postępującej cyfryzacji i możliwości zbierania wirtualnych tokenów, to całkowicie papierowe albumy tego wydawnictwa wciąż stanowią fundament biznesu, skutecznie opierając się rynkowym trendom. Na naszym podwórku tę analogową potrzebę po części zaspokajały tureckie gumy Turbo. I to mimo faktu, że chyba nikt nie znał żadnego tureckiego samochodu, to serie „Turbo Classic” czy „Turbo Sport” oraz sam zapach gumy pamięta do dziś każdy.

Mundial to dla Panini prawdziwe żniwa. Jeśli matematyka się nie myli, a uwzględniona w obliczeniach stała Eulera-Mascheroniego (wynosząca ok. 0,577) bezlitośnie egzekwuje tak zwany problem kolekcjonera kuponów, to przedzieranie się przez kolejne paczki staje się portfelowym koszmarem. Zasada ta mówi wprost: im bliżej skompletowania albumu, tym drastyczniej maleją szanse na trafienie brakującego elementu. Dlatego, aby samodzielnie zebrać 900 unikalnych kart, musisz ich wylosować statystycznie ponad 6600. W przypadku najnowszej serii na turniej w 2026 roku, gdzie jedna saszetka zawiera 8 sztuk, oznacza to zakup około 830 paczek. Przemnóż to przez lokalną cenę (którą producent, podobnie jak McDonald’s, dopasowuje do siły nabywczej w danym kraju), a uzyskasz kwotę zrównującą się z ceną porządnych wakacji all-inclusive. Biznes generujący miliardy dolarów za kawałki zadrukowanego papieru robi ogromne wrażenie. Ale złote czasy firmy z Modeny mogą bezpowrotnie minąć. Mistrzostwa w 2026 roku to ich przedostatni Mundial. Po 2030 roku licencję na sprzedaż kart przejmuje ten drugi gracz.

W świecie kart istnieją dziś tak naprawdę tylko dwie marki: włoskie Panini i amerykańskie Topps. Założona w nowojorskim Brooklynie firma Topps powstała zresztą wcześniej i również założyli ją bracia. Obecnie cały świat sportowych kart kolekcjonerskich jest podzielony między tych dwóch gigantów. Firmy rozdzieliły między siebie licencje na różne rozgrywki: Ligę Mistrzów, Mundial, Bundesligę, Serie A, NBA, NHL, baseball czy Formułę 1. Topps ma również licencje na prawdziwe żyły złota, czyli uniwersa „Star Wars” i Marvela, gdzie nie ma konkurencji i dociera do całkowicie innej grupy odbiorców. Nikt nie chce oddać pola, ale strategia Topps w przejmowaniu kolejnych lig ma teraz solidne wsparcie. Od 2022 roku za marką stoi Fanatics, gigant odzieży sportowej, który kupił firmę za kilkaset milionów dolarów. Jeśli ta ekspansja okaże się skuteczna, za kilka lat z duopolu może wyłonić się monopolista dyktujący własne warunki. Panini w ostatnich latach straciło licencję na Mistrzostwa Europy (UEFA Euro), Ligę Mistrzów UEFA, NBA i NFL. Rok 2030, kiedy to po raz ostatni firma będzie miała prawo wydać karty na turniej rozgrywany po obu stronach Słupów Heraklesa, może być końcem pewnej epoki.

Walka o te licencje jest tak brutalna, ponieważ wbrew pozorom popularność sportu wcale nie gaśnie, a wręcz zyskuje zupełnie nowe paliwo. Dzięki algorytmom TikToka, Instagrama oraz streamingowym serialom fabularnym („Gorąca rywalizacja” od HBO czy „Off Campus” od Prime), ligi przeżywają potężny napływ nowej, młodej i często kobiecej publiczności: w hokeju na lodzie ta widownia wzrosła w tym sezonie o ponad 100%. Sojusz popkultury i sportu sprawia, że fascynacja gwiazdami rośnie, a wraz z nią potrzeba posiadania fizycznego fragmentu tego świata w postaci kawałka zadrukowanego papieru.

Jeżeli wciąż uważasz, że sportowe karty to tylko zabawa dla dzieci i nostalgicznych dorosłych, przypominająca zbieranie karteczek z „Królem Lwem”, to wrzucam konkretne liczby. Karta Patricka Mahomesa z 2017 roku z NFL, Luki Doncicia z sezonu 2018/2019 z NBA czy baseballowa karta Mike’a Trouta z 2009 roku poszły za około 4 miliony dolarów sztuka. Z kolei genialnie zachowana karta Mickeya Mantle’a z 1952 roku została sprzedana za ponad 12 milionów dolarów.

Dlatego najlepszą inwestycją nie są dziś wcale złoto ani kryptowaluty. Zamiast tego warto kupić jedną paczkę kart, zakopać ją na działce i o niej zapomnieć. Jeśli za kilkadziesiąt lat okaże się warta fortunę, będzie to kolejny dowód na to, że człowiek potrafi przypisać ogromną wartość całkowicie bezużytecznemu kawałkowi papieru, o ile jest on odpowiednio rzadki. A nam, nawet jeśli ZUS do tego czasu ostatecznie upadnie, zostanie chociaż nierozpakowana saszetka i nadzieja, że skrywa w sobie największe gwiazdy z dawnego Mundialu w Ameryce Północnej.

Brak przycisku „Subskrybuj”, bo się jeszcze wciągniesz.

Po prostu wyłącz ekran i idź zakop coś w ogródku.

Wczoraj czytałem tekst o etiopskich biegaczach, który idealnie wpisuje się w ten dylemat, porównując model afrykański z zachodnim. W skrócie: bieganie w grupie kontra bieganie spersonalizowane.

Model etiopski to trening zawsze w grupie, rezygnacja z zegarków na rzecz intuicji oraz czytanie własnego ciała i środowiska. Co najważniejsze, tamtejsi biegacze traktują energię jako substancję „transcielesną”, która dosłownie przepływa między zawodnikami. Kontra model zachodni (norweski), gdzie zawodnicy często trenują w samotności, dopasowując bodźce wyłącznie pod swój organizm, przy ścisłym monitorowaniu biomarkerów (mleczan, tętno), aby utrzymać się na granicy wydolności. Nawet gdy bracia trenują razem, każdy z nich zamknięty jest w swojej własnej bańce pomiarowej.

Jak to zwykle bywa, skrajności rzadko bywają uniwersalne. Zbyt ścisłe trzymanie się modelu etiopskiego może oddalić zawodnika od jego optymalnego planu rozwoju, z kolei przesadny model norweski może sprawić, że biegacz łatwo pogubi się w chaotycznych warunkach realnego wyścigu, który bezlitośnie złamie jego sztywny plan.

Czy sukces, który rodzi się z grupy, współodpowiedzialności i wzajemnego napędzania, można łatwo przetransferować na nasz zachodni, indywidualistyczny charakter? Czy może kraje afrykańskie, nawet gdyby wprowadziły żonglowanie pomarańczami podczas biegów treningowych, i tak byłyby potęgą, ponieważ genetyka i wrodzone predyspozycje są trudne do przeskoczenia?

Pobrałem dane od 2025 roku do dziś, aby sprawdzić, jak wygląda sytuacja na linii Afryka kontra reszta świata. W pierwszej setce rankingu aż 82 biegaczy startuje pod flagami krajów afrykańskich. Przyjrzałem się też 18 zawodnikom, którzy posiadają paszporty m.in. Niemiec, Belgii, Holandii czy Izraela. Okazuje się, że 11 z nich urodziło się w Afryce. Co ciekawe, norweski model samych Norwegów do setki nie dostarczył. Najbardziej fascynującym krajem nieafrykańskim w tym zestawieniu wydaje się Japonia, która ma w top 100 aż 4 biegaczy. Czy istnieje zatem trzecia droga, o której artykuł w ogóle nie wspomniał?

I choć może się wydawać, że sportem narodowym w Japonii jest przechodzenie Zeldy na Nintendo, to istnieje dyscyplina uprawiana na świeżym powietrzu, która popularnością ustępuje jedynie harmonicznym ogrodom zen (karesansui) baseballowi. To bieganie długodystansowe. Japończycy nie szaleją jednak na punkcie klasycznych maratonów. Ich obsesją jest Ekiden – rywalizacja sztafetowa na ogromnych dystansach.

Najsłynniejszy z nich, Hakone Ekiden, to dla Japończyków odpowiednik kultowych regat wioślarskich między Oxfordem a Cambridge w Wielkiej Brytanii. Ten dwudniowy wyścig uniwersytecki toczy się na dystansie ponad 200 km z Tokio do góry Fuji i z powrotem. Każdy z 10 zawodników w drużynie biegnie tam półmaraton (ok. 21 km). Transmisję w telewizji ogląda co roku ponad 60-65 milionów Japończyków, czyli około połowa kraju! Zamiast pałeczki biegacze przekazują sobie tasuki – materiałową szarfę nasiąkniętą potem poprzedników. Oddanie życia za drużynę i potworna odpowiedzialność, by nie zawieść grupy, sprawiają, że młodzi chłopcy biegają tam w tempach, które w USA czy Europie dawałyby im status gwiazd reprezentacji.

W Japonii po studiach najlepsi trafiają do zespołów korporacyjnych finansowanych przez gigantów takich jak Toyota, Honda czy Asics. Dla tych firm posiadanie silnej drużyny w noworocznym Corporate Ekiden to punkt honoru i ogromny prestiż marketingowy. Zawodnicy stają się pełnoprawnymi pracownikami, dostają stabilne pensje, ubezpieczenie, opiekę medyczną i... ich jedynym zadaniem jest trenowanie. W Japonii żyje i trenuje w ten sposób ponad 1000 zawodowych biegaczy na pełnym etacie korporacyjnym.

Trening japoński to miks niesamowitej dyscypliny, kulturowego poświęcenia i gigantycznej objętości. Japońskie szkoły biegowe słyną z kilometrażu sięgającego często 1000-1200 km miesięcznie. Kładą ogromny nacisk na powtarzalność, idealną biomechanikę i mechaniczne wyszlifowanie ciała. Treningi odbywają się w wielkich grupach, idealnie równym tempem, noga w nogę. Młodsi zawodnicy bez dyskusji podporządkowują się rygorowi grupy. Nie ma tu miejsca na indywidualizm czy „norweskie bąble” pomiarowe. Liczy się proces i poświęcenie dla wyższego celu.

Japończycy biegają bardzo konserwatywnie i metodycznie, niczym pociąg Shinkansen, który przyjeżdża co do sekundy. Afrykańscy biegacze stosują z kolei szarpane, agresywne tempo, z którym Japończycy, przyzwyczajeni do idealnej powtarzalności, gorzej radzą sobie na trasie bezpośredniej rywalizacji. Krytycy tego systemu wskazują też, że potworny rygor i kilometraż niszczą wielu utalentowanych 20-latków, zanim ci zdążą w ogóle wejść w optymalny dla maratończyka wiek.

Etiopscy biegacze mają swoją energię „transcielesną” oraz predyspozycje, które ewoluowały w specyficznym środowisku. Japończycy mają swój lęk przed wstydem, który w ich kulturze jest bólem potężniejszym niż ten fizyczny. My na Zachodzie mamy swoje technologiczne zabawki, które szukają idealnej optymalizacji, ale może brakuje nam czegoś, czego nie da się zmierzyć ani przesłać przez Bluetooth? Emocji, które dałyby paliwo do nadludzkich wysiłków?

Brak przycisku „Subskrybuj", bo się jeszcze wciągniesz.

Po prostu wyłącz ekran i idź się poruszać ;)

Zrobiłem mały research. Przejrzałem wszystko: od statystyk aplikacji językowych, przez zmiany w ustawach o językach urzędowych, aż po reformy szkolnictwa. W pewnym momencie zobaczyłem, że za każdym wzrostem i każdym spadkiem stoją dokładnie te same cztery dźwignie: demografia (wzrost lub spadek), wróg (tak, dosłownie – obecność kogoś, od kogo chcesz się odciąć), gospodarka (ta wielka, globalna, ale też ta mała, przygraniczna) i popkultura (nakręca na naukę). Ale po kolei. Największym przegranym jest... Rosja.

Rosyjski stał się passe i nastąpił potężny spadek znaczenia tego języka, który będzie tylko postępował. Na Ukrainie rosyjski całkowicie znika ze szkół i przestrzeni publicznej. W Kazachstanie z kolei doszło do konstytucyjnego obniżenia rangi tego języka (słynny Art. 9) oraz symbolicznego, ale niezwykle ważnego geopolitycznie przejścia z cyrylicy na alfabet łaciński. Podobny odwrót od języka dawnego decydenta widać w Gruzji czy krajach bałtyckich. Młode pokolenie po prostu wybiera tam angielski.

Co ciekawe, niemal identyczny proces, oparty na emocjonalnym haśle „walki z oprawcą”, dzieje się w Afryce Subsaharyjskiej. Tam uderza to we francuskie dziedzictwo kolonialne. Państwa Sahelu konsekwentnie rezygnują z dawnych układów: Mali usunęło francuski z urzędów w 2023 roku, Burkina Faso w 2024, a Niger zrobił to rok później. Wszystkie te kraje wyszły z organizacji frankofońskiej OIF, zastępując francuski językami narodowymi i otwierając się na współpracę z nowymi partnerami, w tym z Federacją Rosyjską.

Radykalny zwrot zrobiła też Algieria. Prezydent Abdelmadjid Tebboune wprowadził angielski jako obowiązkowy już od trzeciej klasy podstawówki, kwitując wprost, że o ile francuski to jedynie „łup wojenny”, o tyle angielski to prawdziwy „język nauki i badań”. Efekt? Narodowe linie Air Algerie usunęły francuski z biletów, a państwowy telekom przestał używać go na rachunkach. Nawet w Togo angielski stał się nowym standardem w prywatnych szkołach biznesu.

W tym samym czasie cichy, demograficzny regres zaliczają klasyczne języki Europy, jak niemiecki czy włoski. Starzejące się społeczeństwa i brak dynamicznie rozwijających się byłych kolonii sprawiają, że te języki po prostu kurczą się na globalnej mapie jako języki obce. Nawet w samych Niemczech tradycyjne instytuty językowe widzą zmianę pokoleniową – młodzi zamiast kolejnego europejskiego języka coraz częściej wybierają jako dodatkowy kierunek japoński czy chiński.

A kto zyskuje? Azja. Chiny potężnie rozpychają się łokciami, a mandaryński staje się w wielu miejscach przepustką do statusu i pieniędzy. Wróćmy do Maroka – Chiny są już ich trzecim partnerem handlowym, stąd decyzje na królewskim dworze. Na Bliskim Wschodzie ZEA i Arabia Saudyjska już kilka lat temu wdrożyły mandaryński jako obowiązkowy przedmiot w szkołach średnich. W samej Afryce znajomość chińskiego stała się najlepszym biletem do świetnie płatnej pracy w tamtejszych korporacjach.

Nawet w Europie widać ten napór. Paryskie lotnisko Charles de Gaulle jako pierwsze zdobyło certyfikat „Welcome Chinese” – zamontowano tam ponad 800 tablic ze znakami, a komunikaty w pociągach lecą w mandaryńskim. Wywołuje to zresztą ożywione dyskusje: dlaczego trzecim językiem tablic w Paryżu staje się chiński, a nie arabski, którym posługuje się największa mniejszość w kraju? Politycy wolą unikać arabskiego, by nie eskalować wewnętrznych sporów kulturowych, a biznes luksusowy (jak LVMH na Polach Elizejskich) doskonale wie, że to chiński klient zostawia tam największe pieniądze. Co ciekawe, ten gospodarczy zwrot działa też w drugą stronę: przez rosnącą potęgę Brazylii, portugalski przeżywa właśnie gigantyczny boom popularności w samych Chinach.

Obok twardych miliardów z handlu idzie potężne, popkulturowe uderzenie. Koreański dzięki „K-culture” wystrzelił w kosmos. Na amerykańskich uniwersytetach kursy koreańskiego znikają z systemów zapisów w kilka minut – rekrutacja zamyka się tak szybko, jak wyprzedają się bilety na koncerty BTS. To obecnie drugi najchętniej wybierany język azjatycki w aplikacjach, notujący niesamowite przyrosty w Ameryce Łacińskiej oraz w Europie Środkowej, w tym u nas, w Polsce. Z kolei japoński, niesiony na fali anime, mangi i gamingu, oficjalnie wskoczył na czwarte miejsce na świecie w raportach Duolingo, spychając z tej pozycji język niemiecki. Powolną pozycję absolutnego giganta umacnia też hiszpański. Szacuje się, że liczba jego użytkowników przekroczy wkrótce 750 milionów. Kluczowa zmiana dotyczy jednak USA. Do 2050 roku Stany Zjednoczone wyprzedzą Meksyk i staną się największym hiszpańskojęzycznym krajem na świecie, co całkowicie przedefiniuje amerykański biznes.

Przelewając te wszystkie trendy na chłodne liczby, spróbujmy powróżyć z fusów i nakreślić mapę świata za 10 i 20 lat. Za naszego życia angielski na pewno nie straci korony. Pozostanie uniwersalnym systemem operacyjnym ludzkości, nienaruszonym na szczycie. Ale nastąpią roszady.

Za 10 lat (rok 2036) procesy, które widzimy dziś, zostaną domknięte. Rosyjski ostatecznie przestanie istnieć jako język komunikacji międzynarodowej w Europie i Azji Centralnej. Zastąpi go angielski, a w strefach wpływów gospodarczych – mandaryński. Zobaczymy też pierwsze owoce reform na Bliskim Wschodzie: rynek zaleje fala młodych, zamożnych Arabów z Zatoki Perskiej, którzy będą płynnie negocjować w języku chińskim. Na świecie rozpocznie się wielka, fascynująca bitwa o pozycję na podium między hiszpańskim a francuskim.

Za 20 lat (rok 2046) demografia uderzy z pełną mocą. Chiny, z racji potężnego kryzysu demograficznego, stracą ponad 50 milionów rodzimych użytkowników języka. Efekt? Historycznym liderem pod względem liczby native speakerów na Ziemi stanie się hindi. W tym samym czasie nastąpi ostateczne rozstrzygnięcie pojedynku francusko-hiszpańskiego. I tu dochodzimy do największego paradoksu naszych czasów. Mimo że państwa Sahelu wyrzucają dziś francuski z urzędów, to eksplozja demograficzna w Afryce sprawi, że do 2046 roku francuski niemal zrówna się liczebnie z hiszpańskim, osiągając pułap ponad 860 milionów użytkowników ogółem. Ponad 85 procent z nich będzie mieszkać na Czarnym Lądzie, a Kinszasa już dawno zepchnie Paryż w cień. Ostatnim graczem, który przebije barierę pół miliarda użytkowników, będzie prężny cyfrowo i biznesowo język arabski.

Angielski na szczycie jest bezpieczny, ale wydaje mi się, że właśnie francuski wróci do łask jako ten drugi. Biznes z rozwijającym się kontynentem, jakim będzie Afryka, może być bardzo atrakcyjny. Do tego Europa będzie się starzeć – robotyzacja w pierwszej dekadzie na pewno nie nadąży, dlatego kraje będą zmuszone ściągać ludzi. Z przepełnionej Afryki również. Dlatego akurat francuski wyjdzie na plus. Choć muszę dodać, że afrykański francuski to często hybrydy. Jak Camfranglais w Kamerunie czy Nouchi na Wybrzeżu Kości Słoniowej. To francuski zmiksowany z lokalnymi językami i zupełnie inną gramatyką. Dla biznesu to oznacza, że europejski menedżer mówiący czystym, paryskim językiem z podręcznika i tak może zderzyć się tam ze ścianą. Je parle français, vous parlez français camerounais… et gros problème.

Chiny i Indie to oczywiście ogromne gospodarki, ale dla większości z nas, którzy nie prowadzą tam bezpośrednich biznesów, nie będą one aż tak kluczowe na co dzień. No, może poza branżą IT. Sam widzę, jak często kod na GitHubie jest komentowany w mandaryńskim zamiast po angielsku. Mimo coraz lepszych translatorów, bezpośrednia znajomość znaczków może mieć tu lekkie znaczenie. Może prawdziwe pytanie nie brzmi „którego języka się uczyć”, tylko „do którego internetu chcesz mieć dostęp”. Angielski przestaje być jedynym gospodarzem sieci – jeszcze w 2022 roku obsługiwał 63,6% wszystkich stron, dziś już tylko 49,4%. Lokalne ekosystemy urosły do własnej masy krytycznej. Chiny i Indie budują swoje szczelnie zamknięte światy, z własnymi modelami AI i własnymi zasobami wiedzy. Baza 2,5 miliarda użytkowników, która dla reszty świata staje się „czarną dziurą”.

Jednak z punktu widzenia zwykłego człowieka, większy sens może mieć dziś znajomość koreańskiego, chociażby przez wzgląd na niesamowity wysyp seriali na Netfliksie. Nie wspominając o twardych realiach gospodarczych w Polsce: japońskie i koreańskie czebole mają u nas kilka potężnych fabryk, a nowe, gigantyczne umowy na energetykę, transport i zbrojenie są podpisane na dekady. A przy renowacji zabytków, luksusowej modzie czy haute cuisine, francuski i włoski to wciąż bilet wstępu, nie opcja.

Największym zaskoczeniem w sferze popkultury może okazać się jednak arabski. Kto wie, czy K-culture w końcu nie przeminie i jej miejsce w kinie czy serialach nie zajmie estetyka arabska? Z arabskim jest tylko jeden mały, bardzo irytujący haczyk. Nikt na świecie nie mówi w standardowym arabskim (Fusha). Co prawda jest on używany do pisania książek, gazet czy częściowo w telewizji informacyjnej, ale ulica, biznes i codzienne życie rozmawiają skomplikowanymi, zupełnie odmiennymi dialektami, a nie książkowym standardem.

Chyba, że jeszcze mi coś umyka?

To nie jest zwykła propaganda, to cywilizacyjne starcie narracji. Z jednej strony mamy odwołania do Cyrusa Wielkiego i fundamentów imperium, które istniało, zanim świat w ogóle usłyszał o Ameryce. Z drugiej - bezlitosne uderzenie w kompleksy i wizerunek Trumpa. Irańscy twórcy z chirurgiczną precyzją uprawiają repurposing: biorą amerykańskie symbole i wywracają je, by zabolało najbardziej. Slogan „America First”? W wersji Teheranu to „Losers First”, rapowane w stylu Eminema. Trump jako zbawca? Iran odpowiada filmikiem „You’re not Jesus!”, brutalnie detronizując go z pozycji sacrum i przypominając, że „człowiek o małych rączkach” nie ma mandatu niebios.

Za fasadą plastikowych ludzików kryje się jednak ciężki kaliber polityczny. To soft power ociekający krwią i historią. W narrację wpleciono traumę lotu 655 (290 ofiar znikniętych w świetle dnia w 1988 roku) oraz cień Mossadegha i zamachu stanu z 1953 roku. Przekaz jest jasny: „pamiętamy, kto pierwszy zaczął ingerować w nasze sprawy”. Gest podarcia porozumienia nuklearnego (JCPOA) staje się tu symbolem arogancji nowobogackiego pożeracza burgerów wobec tysiącletniej ciągłości kultury.

W tym cyfrowym teatrze Trump to nie przywódca, lecz „poser” i „fake billionaire”. Widzimy go jako marionetkę, gdzie Binyamin Netanjahu pociąga za sznurki, a w tle majaczą najbardziej mroczne teorie spiskowe - od wyspy Epsteina po pedofilię w elitach rządowych. To brutalny skecz, który pokazuje, że król jest nagi - zwłaszcza w świecie liderów ociekających wazeliną. Okazuje się, że najskuteczniejszą bronią teokracji nie są rakiety, ale klocki LEGO, rap i prezydent, który sam dostarcza scenariuszy swoim największym wrogom.

Zasubskrybuj teraz

Rozmawiałem z rodzicami dzieci ze szkół podstawowych. Jakimś dziwnym trafem ich głównym hobby jest granie w gry wideo na telefonie. Samo granie to nic złego, o ile zachowany jest umiar i odpowiedni gatunek. Niestety, dominują gry o mechanice hazardowej: Brawl Stars, Roblox, Fortnite czy Among Us. Kupowanie lootboxów stało się dla nich nowym zbieraniem kapsli czy kart z budek telefonicznych. Tylko że to zbieranie kosztuje realne pieniądze i uzależnia jak ruletka.

Tymczasem w Rosji od czasów ZSRR mocno stawiano na matematykę, fizykę teoretyczną i chemię. Absolutnym dominatorem olimpiad są oczywiście Chiny: tamtejszy morderczy trening jest poza wszelką dyskusją. USA poszło inną drogą. Po mistrzowsku importuje najlepsze umysły z całego globu. Francja, co nie dla wszystkich jest oczywiste, posiada najwięcej Medali Fieldsa (taki matematyczny Nobel, tylko rozdawany raz na cztery lata) w stosunku do liczby ludności.

U nas za to rośnie prężna kadra „miotaczy telefonów”. Nie ma tygodnia, abym nie słyszał, że jakieś dziecko pchnęło gorącym smartfonem, na którym wyświetlił się napis „YOU LOSE GAME!”, tak mocno, aż czarna plama zalała wyświetlacz. To jest ten „własny projekt” czy czarna dziura? Spokojnie. Rosja ogarnie.

Możemy rezygnować z ropy czy gazu, aby „ukarać” Rosję, ale obecnie z samych OZE nie wyciśniemy tyle energii, by nakarmić nasze telefony, domy, samochody i fabryki. Nastąpił powrót, a w zasadzie: jak powiedział Emmanuel Macron: renesans atomu.

Tylko biedaczek kilka lat temu sam kazał zamykać elektrownie i projekt ASTRID, w który wpompowano prawie miliard euro. Miał on budować reaktory prędkie. Nazwa dziwna, lecz adekwatna. W obecnych reaktorach (termicznych) neutrony są zbyt szybkie, więc trzeba je spowalniać zwykłą wodą. Taki reaktor wykorzystuje jedynie ok. 1% potencjału uranu, a „resztki”, czyli 99%, trafiają na składowiska jako problematyczny odpad.

ASTRID pracował nad reaktorem, w którym neutrony poruszają się z pełną prędkością w ciekłym sodzie. Te „prędkie” neutrony (pędzące ponad 10 000 km na sekundę) potrafią zamienić nieużyteczne izotopy uranu w pluton, który sam staje się paliwem. Takie reaktory mogą być nawet 100 razy skuteczniejsze od starych typów. Śmieci, które Francja gromadzi od dekad w swoich 56 elektrowniach, mogłyby dać jej energię na setki lat. Ale projekt „skasowano”.

Zgadnijcie, jaki jedyny kraj produkuje obecnie takie reaktory? Tak, Rosja jest jedynym obecnie rozgrywającym na świecie. Nie sprzedadzą jednak samego schematu. Sprzedają kompleksowe usługi, które Chiny właśnie zaczynają wdrażać: unikatowe stopy metali, z których zbudowane są pompy pracujące w sodzie; paliwo startowe, które produkuje tylko Rosatom; zamknięte oprogramowanie, które serwisować mogą tylko rosyjscy programiści; oraz usługę utylizacji, czyli zabranie odpadów do siebie za opłatą i odesłanie nowych za kolejną transzą.

To model biznesowy jak przy ekspresach do kawy: maszyna jest tania, bo zarabia się na kapsułkach. Rosja ma do tego gigantyczne zakłady chemiczne, jak Kompleks Majak, gdzie przygotowuje się te atomowe „koktajle”. Do tego najlepsze umysły pracują tam od dekad. Nikt, wliczając w to Chiny, nie będzie tak szybko ryzykował z zamiennikami czy grzebaniem w oprogramowaniu. Tutaj „tańszy odpowiednik” nie spowoduje wysypki na ciele, ale olbrzymią katastrofę, o której będzie uczył się świat w podręcznikach historii.

Jacy lobbyści stoją za obecną edukacją w Polsce? Czekam na kolejny ruch ministerstwa. Może faktycznie potraktujmy matematykę jak religię? Jak ktoś jej „nie czuje”, to go nie zmuszajmy. Przestańmy oczekiwać od kogokolwiek wysiłku. Dopóki nie nastąpi blackout i nie zgasną ekrany naszych smartfonów, nie musimy martwić się o przyszłość. Ostatni z nas nie będzie musiał nawet zgasić światła. Zrobi to za niego system.

Dobranoc.

Zasubskrybuj teraz

PS. Fizyków jądrowych proszę o wybaczenie niezbędnych uproszczeń

Udostępnij

Wczoraj w „The New York Times” przeczytałem o podobnym mechanizmie, tyle że w kuchni. Fioletowy pochrzyn z Filipin, szerzej znany jako ube, przejmuje właśnie rynek po dubajskiej czekoladzie (na której już kilka razy się tutaj pastwiłem). Nie lubię tej pistacjowej mazi, ale w przeciwieństwie do ube, przynajmniej miała kolor, który w naszym kręgu kulturowym kojarzy się z pokarmem.

Chociaż z drugiej strony: purpura tyryjska, którą przypomina ube, była kiedyś najdroższym barwnikiem świata, zarezerwowanym wyłącznie dla cesarzy. Produkcja tego koloru z tysięcy rozgniecionych mięczaków była tak kosztowna, że noszenie go przez osobę postronną mogło skończyć się wyrokiem śmierci. Kiedyś cesarz w swojej purpurze machał do ludu z fizycznych platform, dzisiaj na platformach cyfrowych panuje fioletowy ube.

Smak przestał mieć znaczenie. Liczy się social media gorgeous, kategoria estetyczna, w której produkt ma przede wszystkim dobrze wyglądać i klikać się na Instagramie czy TikToku. Walka o uwagę trwa, a orężem są barwy: matcha, czarny sezam, yuzu, a teraz ube. Gen Z i Millenialsi przenieśli neony z hongkońskich ulic prosto na talerze.

Pisząc o neonach, mam na myśli te z filmów lat 80. i 90., które były wypełnione szlachetnym gazem, a nie dzisiejszym, sterylnym plastikiem LED. To tam na taśmie filmowej pojawiała się poświata halation, nadając miastu oniryczny klimat. Może dlatego tak desperacko zwracamy się ku ube i matchy? Próbują być „neonowe” w czasach, gdy prawdziwe neony wylądowały na wysypiskach albo w muzealnych gablotach M+.

Rok 2026 ma przynieść nową barwę. Guru trendów mają pewnie swojego świstaka Phila, który zamiast szukać cienia, wybiera kolor roku. Na ten sezon świstak wskazał ciemną, słodką wiśnię (Dark Sweet Cherry). Nie jest tak oczojebna jak wcześniejsze hity, ale może idą mroczne czasy, które wymagają koloru z głębią fotogeniczną, pasującą do nastroju niepewności.

Przed świętami miałem zadanie: kupić barwniki do jajek. Wcale nie jest łatwo znaleźć takie, których nazwa sprawia, że masz ochotę je zjeść. Poza skorupką białe jajko równie chętnie przybiera kolorek, co płótno malarskie. A historia malarstwa to przecież kronika toksyczności:

• zieleń Scheelego (arsen),

• cynober (rtęć),

• żółć neapolitańska (ołów i antymon),

• błękit pruski,

• czerwień kadmowa,

• zieleń kobaltowa.

Miodzio. Dziś producenci, którzy chcą uniknąć „palety E”, muszą się nieźle natrudzić. A przecież nie wszystkie E są straszne. Może czas je odczarować? Witamina C to E300. Hasło „300 mg E300” robiłoby furorę: e-klasa wśród witamin.

Gdy w imię walki z chemią wyrzucamy z etykiet E140, E100, E162, E160a, E163 czy E160, tracimy tak naprawdę naturalne skarby: zielone chlorofile, żółtą kurkumę, czerwień buraczaną, pomarańczowe karoteny, fioletowe antocyjany i kapsantynę. I choć nie ma obowiązku używania symbolu E, to może księgowy forsuje krótki kod, bo taniej wychodzi w druku? A może ludzie już tak mocno kojarzą kapsantynę i chlorofil z „chemią”, że producenci uciekają w stronę nowych nazw, byle tylko nie drażnić klientów z „E-fobią”.

Ostatecznie w moim koszyku stanęły barwniki z czerwonej rzodkwi, hibiskusa i krokosza. Zapachowo nie porywały, a jajka wyszły zbyt blade na Instagram. Cóż, przynajmniej nie święciłem pochodnych arsenu w wielkanocnym koszyku.

Zasubskrybuj teraz

Kciuk rozgrzany, a linie papilarne wciąż nie zdarte? Szkoda marnować scrollowania flow:

W blasku przepychu uświadamia sobie, że do szczęścia brakuje mu już tylko kobiety. Takiej z wyższych sfer, do której wpływowi rodzice nigdy go nie dopuszczą. Zleca więc sprowadzanie księżniczki nocą do swojego łóżka. Otumania ją czymś, żeby biedna myślała, że to był tylko dziwny sen. Gaslighting.

Rodzice zaczynają coś podejrzewać. Pierwsza próba namierzenia oprawcy okazuje się nieudana. Następny pomysł matki - coś na wzór GPS-a zamontowanego córce - doprowadza wreszcie do naszego antybohatera. Zostaje pojmany i ma zostać stracony. W ostatniej chwili podstępem udaje mu się uwolnić. Każe wybić rodziców księżniczki i zostaje capo di tutti capi. Księżniczka musi wyjść za gościa, który wymordował jej rodzinę, a wcześniej ją molestował. Syndrom sztokholmski. Zmiana władzy, nikt się nie sprzeciwia. Lud wiwatuje. Wesele trwa tydzień.

The End. La Fin. Albo jak by to powiedział Duńczyk: Slut. Chociaż może zostańmy przy wersji polskiej. Koniec.

Tak się kończy pierwsza bajka pod tytułem „Krzesiwo” z „biblii” liczącej prawie 1200 stron baśni H.C. Andersena. To rzeczywistość dwieście lat przed Kubusiem Puchatkiem i wiek przed Peaky Blinders. Jeśli świat Thomasa Shelby’ego wydaje się wam surowy, to u Andersena nikt jeszcze nie słyszał o honorze gangsterów. Zamiast „żyli długo i szczęśliwie” jest tylko „przetrwali najsilniejsi”.

Czy staliśmy się społeczeństwem, w którym największą zbrodnią jest sprawienie, by ktoś poczuł się źle? Patrzę na dzisiejsze medale za samo uczestnictwo, na obsesję „dobrostanu” (well-being) i bezstresowe wychowanie, i zastanawiam się: czy nie boimy się urazić nawet tych, którzy nam jawnie szkodzą? Czy obraz więźnia grającego na konsoli podczas masażu to triumf humanitaryzmu, czy może sygnał, że staliśmy się skrajnie krusi?

Może, oblepiając się watą i zakładając ochraniacze na każdą okazję, staliśmy się zaprzeczeniem tego, co Nassim Taleb nazywał antykruchością. Czy bez oporu i konfrontacji z twardą rzeczywistością nie tracimy instynktów, które pozwalały nam trwać przez tysiąclecia? W świecie „miękkim” czujemy się bezpieczni, ale czy to bezpieczeństwo nie jest tylko kruchą iluzją? Co zostanie pod tą warstwą waty, gdy zniknie bufor i wybuchnie prawdziwy konflikt?

Tymczasem u Andersena, 200 lat temu, życie toczyło się bez filtrów i bez safe space. Chciwość i żądze rządziły bez maski empatii. Siedmiolatek z papierosem był tak samo naturalnym elementem krajobrazu, jak dzisiejszy 30-letni włoski bamboccione mieszkający z rodzicami. W szorstkim świecie dzieciństwo trwało krótko. W miękkim... czasem nie przemija wcale.

Zasubskrybuj teraz

I nie chodzi o to, że brakuje godnych następców. Są i to lepsi ode mnie. Po prostu każdy wyspecjalizował się już w konkretnych potrawach. Albo, co bardziej prawdopodobne, nikt nie ufa mi na tyle, by powierzyć mi jakieś „poważne” danie. Bo umówmy się: jak spieprzę ciasto, to w zamrażarce zawsze znajdzie się jakiś zapas awaryjny.

Dzięki ignorowaniu przepisów mam jednak łatwiejsze zadanie. Otwieram wszystkie szafki, wyrzucam zawartość na blat i niczym w Tetrisie próbuję połączyć te składniki w głowie. Bywa różnie, czasem coś się po drodze rozjedzie, dlatego zazwyczaj robię trzy różne ciasta. O dziwo nigdy nie jest tak, żeby wszyscy uznali jedno za najgorsze. Zawsze jest faworyt, ale walka o drugie i trzecie miejsce bywa zażarta.

W tym roku przyjąłem nową taktykę. Zrobię standard, a konkretnie: standard, który bardziej kojarzy się z Bożym Narodzeniem niż Wielkanocą. Rozważałem też upieczenie zwykłej babki jako formy „intensywnego komunikatu”, ale sam za nią nie przepadam. Jest dla mnie jak zwykła mleczna czekolada, w której „czegoś” brakuje.

Stanęło więc na banalnym keksie. Orzechów mam tyle, że wykarmiłbym stado wiewiórek z pobliskiego parku, choć większość jest zdecydowanie „niekeksowa”. Dominują pekan i nerkowce. Bazę postanowiłem podkręcić mąką migdałową, a do środka dorzucić suszone mango i liofilizowane truskawki. Wyszło prawie półtora kilograma farszu, na który nawet kot patrzy z wyraźną podejrzliwością. I dobrze. Może ten keksowy zamach stanu sprawi, że w końcu zostanę zdetronizowany ;)

PS na wszelki wypadek przypiekę go za bardzo ;)

Zasubskrybuj teraz

Potem następowała symfonia: piskliwe skrzeczenie modemu, przypominające wgrywanie gry na Commodore 64, a następnie... impulsy zaczynały uciekać jak szalone, a ja klikałem w ikonkę niebieskiego „e”.

Internet Explorer 6 nie tylko wtedy prowadził, on po prostu był internetem. Nie wiem, czy istniały wtedy inne przeglądarki na Windowsa; jeśli tak, to w mojej bańce nikt o nich nie słyszał. Z tym „buszowaniem” w sieci na początku zresztą trochę przesadzam. Wraz z komputerem dostałem książkę formatu A5, która w funkcjonalności przypominała te telefoniczne, ale grubością aspirowała do miana Biblii.

Dzisiejszą generację Z może to zaszokować, ale kiedyś numery telefonów, adresy, a nawet tytuły naukowe sąsiadów były zapisane w publicznych księgach (Książka Telefoniczna i Panorama Firm). To było przed RODO, choć dzwonienie do sąsiada wcale nie było darmowe. Ja miałem taką samą księgę, tyle że z adresami internetowymi.

W tym momencie wszyscy z generacji Alpha pewnie zastanawiają się, co ten typ palił. Książka była szczytem niepraktyczności. Zawierała linki długie na dwie linijki, pełne podstron i dziwnych znaków % oraz /. Rodzice wykupili mi 60 godzin na miesiąc, więc pamiętam, jak drżącą ręką wpisywałem te angielskojęzyczne adresy. Wczytywanie jednej strony trwało więcej niż przeskrolowanie stu Stories przez współczesnego nastolatka. I prawie zawsze albo adres był już nieaktualny, albo zrobiłem literówkę, której wyszukanie zajmowało wieczność.

Po kilku latach porzuciłem IE na rzecz Opery. W Polsce byliśmy fenomenem: około 2003 roku Opera miała u nas dwucyfrowy wynik, podczas gdy na świecie błąkała się w okolicach 1%. To była rewolucja: karty (tabs), szybkie wybieranie (speed dial), blokada pop-upów i fakt, że internet po prostu „płynął”.

Potem przybył ognisty lisek. Firefox rósł błyskawicznie i w przeciwieństwie do Opery, która w darmowej wersji miała banner reklamowy, był od razu darmowy i mówił po polsku. To on nauczył nas rozszerzeń i skórek. Każdy domorosły „haker” tuningował Firefoxa albo Operę (która ze swoim klientem Torrentów i wbudowanym IRC-em należała do ludzi w kapturach).

Ostatnim wielkim graczem był Chrome. Z niego korzystaliście pewnie wszyscy, nawet jeśli macie Maca i udajecie, że kochacie tylko Safari. Po Chromie przyszło wiele innych przeglądarek, z których większość działa na silniku Chromium. Różnica jest taka, że Chrome wydaje mi się dziś podstawowym standardem, a cała reszta: Brave, Vivaldi, Arc, Dia, Edge, Safari czy Firefox, próbuje zaoferować „coś jeszcze”. Testowałem wszystkie i każda ma w sobie coś ciekawego. Ja jednak najbardziej polubiłem Edge.

Czyli... wróciłem do „e”.

Microsoft zrobił rzecz niemożliwą: odkupił winy starego Internet Explorera, który miał PR gorszy niż Opera po przejęciu przez Chińczyków. IE był dziurawy, wolny, a tworzenie stron pod niego było koszmarem (trzeba było dodawać specjalne haki, aby nie rozjechała się strona). Sam należałem do grona anty-IE: tej przeglądarki używało się tylko raz, żeby ściągnąć jakąkolwiek inną. Ale Edge to całkowicie inne DNA niż Internet Explorer z przed lat.

Ma on tylko jedną wadę, która o mało nie zniszczyła mojego Substacka. Mój feed nagle stał się „obywatelem świata”. Zamiast tekstów polskich autorów, zacząłem dostawać losowy miks treści z każdego zakątka globu.

Przyczyna? Edge ma wbudowany „Secure Network” (rodzaj VPN-a od Cloudflare). Microsoft chciał dobrze, chciał mnie chronić (wiem, brzmi jak syndrom Sztokcholmski). Efekt? Algorytm Substacka uznał, że skoro co chwilę loguję się z innego miejsca na planecie, to pewnie jestem poliglotą-nomadą, który marzy o czytaniu o uprawie ryżu w Wietnamie albo trendach parzenia mate w Paragwaju.

Wystarczyło odznaczyć jedną funkcję, by Substack znów zaczął „mówić po polsku”.

Historia zatoczyła koło. Kiedyś niebieskie „e” wprowadziło mnie do sieci i buszowania po stronach w obcych językach, bo polskich adresów nie znałem. Dziś nowe Edge próbuje mi przypomnieć, że internetowy świat jest ogromny i nie kończy się na mojej małej, feedowej bańce. I chociaż mam teraz solidny powód, aby znów powrócić do frakcji anty-IE, to jednak tym razem mu wybaczę... ale tylko dlatego, że dzisiaj wyszło słońce i zbliża się Wielkanoc, a to czas pojednania i przebaczania. Winę z robaczkami zamiast polskich liter w feedzie zwalę na „Easter Eggs” zaszyty w kodzie. Ktoś musiał mi zrobić żart na Prima Aprilis.

PS: Edge, miej się na baczności. VPN przed lanym poniedziałkiem cię nie uchroni!

Zasubskrybuj teraz

Powiązane tematy:

Książka idzie alfabetycznie. Na literę A mamy dwa przykłady, które na pierwszy rzut oka nie mają ze sobą nic wspólnego. Ale mój mózg zachowuje się jak po tabletce z filmu „Jestem Bogiem” (Limitless) i zaczyna łączyć je ze wszystkim, o czym czytałem wcześniej: Sherlockiem Holmesem, Veblenem, „Sukcesją” od HBO, bunkrami, Putinem, Tai Lopezem i czekoladą Toblerone. Skąd do licha wzięła się tu czekolada? Krew z nosa zaczyna lecieć, a ja padam na łóżko. No dobra, poniosło mnie z tym ostatnim zdaniem.

Przepompownia, która udaje willę

Allouez Pump House to przepompownia wodna w Wisconsin, zbudowana w 1925 roku w stylu Mediterranean Revival, czyli śródziemnomorskiego odrodzenia. Nawet nie googlujcie. Z zewnątrz miała przypominać hiszpańską willę, choć moim zdaniem wygląda bardziej jak coś, co spotkałbym w Holandii niż nad Morzem Śródziemnym.

Ale najciekawsze nie jest to, jak wygląda. Najciekawsze jest to, po co tak wygląda. To budynek użyteczności publicznej, w którym stoją pompy i rury, obudowany w domek, żeby ładnie się komponował z okolicą. Jest nawet druga przepompownia w tej samej miejscowości, z 1976 roku, zbudowana tak, żeby wyglądać jak dom jednorodzinny. Z zewnątrz trawnik i okiennice. W środku studnia głęboka na 280 metrów i zbiornik na ćwierć miliona galonów wody zakopany na podwórku.

To architektoniczny kamuflaż. Ładna fasada, dekoracje, styl. Zasada jest prosta: błyszczysz na zewnątrz, żeby nikt nie pytał, co jest w środku. Nie wszystko złoto, co się świeci. Po angielsku powiedzielibyśmy all sizzle, no steak, czyli samo skwierczenie, a steka brak. Kamuflaż zresztą to temat rzeka. Pisałem kiedyś o rybie, która pływa do góry nogami i ewolucja musiała odwrócić jej kolory, żeby kamuflaż dalej działał. Przepompownia w Wisconsin robi to samo, tylko z cegłą zamiast z łuskami. Wikipedia ma nawet osobną stronę poświęconą fake buildings. W jednym z wcześniejszych wpisów pokazywałem bunkry przy betonowych zaporach przeciwczołgowych Linii Toblerone: Villa Rose i Villa Verte, które wyglądają jak niewinne, kolorowe domki. A jeśli oglądaliście najlepszą wersję serialu o Sherlocku Holmesie, tę z Benedictem Cumberbatchem, to w finałowym odcinku trzeciej serii pojawia się Leinster Gardens numer 23 i 24. W rzeczywistości to prawdziwe adresy w Londynie. Z ulicy wyglądają jak eleganckie wiktoriańskie kamienice. Za fasadą nie ma nic. Dosłownie nic. Postawiono je w XIX wieku, żeby zakryć otwartą linię metra.

Chata, która udaje, że nie jest pałacem

Na tę samą literę A mamy architekturę Adirondack. Styl charakteryzujący się użyciem lokalnych materiałów: kamieni, granitu i surowego drewna. Budynki wyglądają trochę jak polskie schroniska górskie. Kora brzozowa na elewacji, rustykalne meble. Ale tu jest haczyk.

Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Great Camp Sagamore, zbudowany w 1897 roku. Kompleks dla najbogatszych rodzin, takich jak Vanderbiltowie. Z zewnątrz zdecydowanie nie urywa: drewniane chatki, kryte przejścia, surowe wykończenia. Ale w środku kryształowe żyrandole, porcelana i tabuny służby.

Sagamore miał własną elektrownię wodną w czasach, kiedy większość Ameryki siedziała przy świecach (elektryfikacja wsi nastąpiła dopiero w latach 30. XX wieku). Posiadał zewnętrzną kręgielnię z grawitacyjnym mechanizmem zwracania kul (automatyczne ustawiacze wynaleziono dopiero w latach 50.) oraz zbiornik na prawie 380 000 litrów wody. Goście jedli świeże jajka, mleko i warzywa prosto z własnego gospodarstwa rolnego. To dzisiejszy trend farm-to-table. Vanderbiltowie wiedzieli to 130 lat temu: największym luksusem nie jest jedzenie przetworzone, ale to, co przed chwilą wyrwano z ziemi na twojej własnej farmie.

Dwie strony tej samej monety

Te dwa budynki to dwa odwrotne sposoby grania pozorami.

Przepompownia w Allouez: piękna z zewnątrz, utylitarna w środku. Fasada ma odwracać uwagę od funkcji. To ta sama logika co filmiki z wynajętym Lamborghini, zdjęcia z Dubaju na Instagramie i narracja: „słuchaj, młody, jak chcesz być jak ja, to kup mój kurs i też tak możesz”. Błyszczysz na zewnątrz, żeby nikt nie pytał, co jest w środku.

Great Camp Sagamore: surowy z zewnątrz, luksusowy w środku. Fasada celowo zaniża oczekiwania. To miliarder w znoszonych adidasach. Sygnał cichy, skierowany tylko do tych, którzy „wiedzą”.

Ekonomista Thorstein Veblen opisał to już w 1899 roku jako konsumpcję na pokaz (conspicuous consumption). Kontrsygnalizacja działa jednak odwrotnie. Nie mówisz „patrzcie, ile mam”. Mówisz „nie muszę wam pokazywać, ile mam”. I paradoksalnie jest to silniejszy sygnał.

Identyczną logikę widać w XVII-wiecznej Holandii, gdzie skromne z zewnątrz kamienice skrywały w środku dzieła Rembrandta. Cztery wieki różnicy, ten sam mechanizm. Dzisiaj nazywamy to quiet luxury. Serial „Sukcesja” pokazał to przez garderobę rodziny Royów: kaszmirowe swetry, baseballówki i zwykłe polo bez logo. Dopiero kiedy widzowie zaczęli sprawdzać marki, okazało się, że bluza Kendalla to Loro Piana za 3000 dolarów. Kostiumografka celowo ubrała ich bezwysiłkowo, bo prawdziwe bogactwo nie musi niczego udowadniać ubraniem.

W Wisconsin przepompownia wody udaje dom, żeby nie psuć widoku sąsiadom. W Londynie eleganckie kamienice są tylko fasadami skrywającymi metro. W Hollywood świeżo upieczeni milionerzy budują pałace, które krzyczą o ich statusie. Po drugiej stronie są ci, którzy niczego nie muszą udowadniać. Ich rezydencji nie zobaczysz na Instagramie ani na mapie. Różnica jest tylko w kierunku gry: jedni polerują fasadę, żeby ukryć to, co w środku. Drudzy brudzą fasadę, żeby ukryć to, co w środku.

Przepompownia i pałac. Dwa budynki na literę A, a jeszcze tyle literek do końca książki.

Zasubskrybuj teraz

Może Cię również zainteresować:

1. Gdzie mieszka więcej młodych: na wsi czy w mieście?

2. Czy seniorzy to domena polskiej wsi?

3. Kto szybciej ucieka do miasta: kobieta czy mężczyzna?

Rozkład wieku Polaków to nie gładka linia. To zapis czterech wielkich skrzyżowań. Na każdym zapada inna decyzja.

I. Start (0 - 27 lat)

Do 27. roku życia statystyczny Polak częściej mieszka na wsi. Wynika to z wyższej dzietności: na wsi po prostu rodzi się więcej dzieci i łatwiej je pomieścić niż w miejskiej kawalerce. Do tego część tych dzieci to potomstwo osób, które same uciekły pod miasto po trzecim skrzyżowaniu (co GUS i tak liczy jako wieś).

II. Ambicja (27 - 50 lat)

Te roczniki są już po studiach i mają stabilną pracę. To etap, w którym migracja edukacyjna zamienia się w zawodową: przestajemy mieszkać u rodziców i stawiamy na miasto. Na tym etapie miasto wygrywa bezdyskusyjnie.

III. Ucieczka (50 - 63 lata)

Suburbanizacja i ucieczka od zgiełku. To czas zamiany mieszkania na dom pod miastem lub powrotu w rodzinne strony po osiągnięciu stabilizacji. Wieś (często ta sypialniana) znów zaczyna dominować w statystykach.

IV. Pułapka historii (63+ lat)

Dlaczego seniorzy wracają do miast? Otóż nie wracają. Oni tam zostali. To pokolenie wielkiej industrializacji PRL. Osoby urodzone przed 1961 rokiem masowo zasiedlały bloki z wielkiej płyty przy zakładach pracy i nigdy nie miały powodu ich opuszczać. Dziś są uwięzieni w miastach przez historię i biologię: lekarz blisko i dyskont za rogiem, brak sił na relokację i mantra, że starych drzew się nie przesadza.

Jestem analitykiem danych, nie socjologiem ani demografem. Jeśli widzisz tu błąd w rozumowaniu, chętnie przeczytam w komentarzach.

A teraz odpowiedzi:

1. Gdzie jest młodziej? Na wsi. Średni wiek: wieś 40,9 lat, miasto 43,8 lat.

2. Gdzie są seniorzy? W mieście. Udział 65+ w miastach to 22,6%, na wsi tylko 17,7%.

3. Kto ucieka pierwszy? Kobiety, o trzy lata wcześniej niż mężczyźni. Ich przełom następuje ok. 24–25 roku życia.

Polska wieś jest młodsza od miasta. Każde skrzyżowanie to inna epoka: studia, kariera, dom za miastem i blok, którego już nie chce się opuścić.

Dane: GUS (jeszcze ciepłe)

Zasubskrybuj teraz

W 2024 roku roczne przychody OpenAI wynosiły około 6 mld dolarów. To niemal tyle, ile w 2025 roku wart był cały globalny rynek pistacji (5,5 mld USD). Zielone orzechy są dziś warte więcej niż rynek Formuły 1, kawioru i trufli razem wziętych.

Główni gracze na tym rynku to USA, Iran, Turcja i Hiszpania. Oto jak wygląda sytuacja na froncie:

• Hiszpania: Kraj oszalał na punkcie „zielonego złota”. Produkcja wystrzeliła do ponad 42 000 ton, czyli jest 5 razy większa niż w 2018 roku.

• Turcja: Trzeci największy producent na świecie niemal wypadł z gry. Zbiory skurczyły się o blisko 70 proc. przez tzw. off-year (rok odpoczynku drzewek), ekstremalne mrozy i suszę.

• Iran: Też oberwał. Najpierw przez mrozy, teraz przez drony.

• USA: Jak zawsze najciekawszy gracz, który najlepiej czuje pieniądz. Ostatnio pisałem, że Amerykanie potrafią zrobić biznes nawet na wsadzaniu ludzi do więzień, więc z orzechami poszło im jeszcze łatwiej. Mimo że Kalifornia zebrała o 44 proc. więcej owoców (on-year), ceny zamiast spaść, wzrosły o ponad 30 proc. Tona pistacji kosztuje już ponad 9 000 USD. Dlaczego? Bo giganci z USA wolą mrozić zapasy w magazynach niż pozwolić na spadek cen.
  

Włochy to największy europejski rynek konsumencki, gdzie 88 proc. pistacji pochodzi z importu. Aby zaspokoić popyt wywołany przez viralowe trendy, na sklepowe półki wprowadzono ponad 730 nowych produktów z pistacją w składzie.

Co dalej? Czy wirus przeminie? Raczej nie spodziewam się, by Trump celował bezpośrednio w drzewka, ale sankcje handlowe i nadchodzący w USA off-year (spadek produkcji rzędu 10 proc.) mogą paradoksalnie uratować świat przed dodawaniem neonowej pasty do wszystkiego. Może TikTok wymyśli nowy trend, zanim ta zielona breja całkowicie zniszczy tradycyjne produkty.

A do tego czasu mam jedną prośbę: zostawcie pistacje w ich oryginalnej formie orzecha, nie pasty. Nie wszystko musi być neonowe, lepkie i „dubajskie”. Zielony sernik czy batonik nie oznacza ani zdrowia, ani smaku. Zielony to jest Shrek.

Zasubskrybuj teraz

Może Cię również zainteresować:

Zainspirował mnie świetny artykuł na łamach newslettera Residual Thoughts, w którym autor zebrał dane o 847 książkach i sprawdził, jaki odsetek recenzentów każdej z nich napisał, że zmieniła ich życie. Pobrałem ten zbiór i zapytałem: co tak naprawdę ten odsetek wyjaśnia? Oceny? Gatunek? Okazało się, że najsilniejszy sygnał jest inny i idzie w zaskakującym kierunku.

1. Masowość zabija głęboki wpływ

Kiedy podzielimy książki na 10 grup (decyli, gdzie 1 = nisza, 10 = masowy hit) według liczby recenzji, średni odsetek deklaracji „life-changing” spada niemal liniowo (Korelacja wynosi r = -0,88), od niszy do mainstreamu.

• W niszy (1. decyl): Średnio aż 8,45% recenzentów pisze, że książka była przełomowa.

• W mainstreamie (decyle 7–10): Ten wskaźnik spada do zaledwie 1,0–1,4%.

Interpretacja jest intuicyjna: bestseller musi przemawiać do każdego, musi być przyjazny, zrozumiały, nienarzucający się. Nie może pozwolić sobie na to, żeby być za bardzo czyjaś. Książka niszowa trafia rzadziej, ale często do konkretnej osoby w konkretnym momencie jej życia. Mniej zasięgu, więcej dopasowania.

Gwiazdki pomagają, ale skala „rozcieńcza” mocniej

Żeby sprawdzić, czy to nie jest tylko efekt gatunku albo jakości, zrobiłem model regresji z kontrolą obu tych zmiennych. Wynik:

• Każda dodatkowa gwiazdka w ocenie podnosi wskaźnik o ok. +0,6 punktów procentowych (pp.)

• Każde dziesięciokrotne zwiększenie liczby recenzji (np. ze 100 na 1000) obniża go o ok. −3,3 pp.

Ocena ma znaczenie, ale efekt skali jest wyraźnie silniejszy i działa w przeciwną stronę. Nawet świetnie oceniana książka traci głębię osobistego oddziaływania, gdy trafia do zbyt szerokiej publiczności.

Gatunki, które faktycznie „dostarczają”

Czy to tylko kwestia popularności, czy może niektóre gatunki z definicji mają większy potencjał? Aby to sprawdzić, zastosowałem wygładzenie metodą Empirical Bayes.

To taki statystyczny filtr bezpieczeństwa - koryguje on wyniki dla gatunków, które mają mało recenzji, żeby uniknąć sytuacji, w której niszowa kategoria trafia na szczyt tylko dzięki jednej, dobrze ocenionej książce.

Wynik jest jednoznaczny:

• Liderzy transformacji: Self-Help & Psychology oraz Religion & Spirituality. To tutaj czytelnicy najczęściej odnajdują nową drogę życia.

• Dostarczyciele rozrywki: Mystery & Thriller, Fantasy & Sci-Fi oraz Fiction znajdują się na dole stawki. To książki, które mają nas bawić, a nie wywracać życie do góry nogami - i dane to potwierdzają.

Książki, które wygrywają z modelem

Dla każdej książki model przewiduje oczekiwany wynik na podstawie jej popularności i gatunku. Kilka tytułów znacznie przekracza te oczekiwania:

• Autobiografia Jogina - Paramahansa Jogananda (+12 pp. powyżej oczekiwań)

• Królewski Styl - Bill Johnson (+10 pp.)

• Księga Mormona (+9 pp.)

• Nowa Ziemia autorstwa Eckharta Tolle (+8 pp.)

Wzorzec jest oczywisty: duchowość, poszukiwanie tożsamości, zmiana wewnętrzna. Tytuły, które trafiają do czytelnika w szczególnym momencie i które on sam musiał aktywnie znaleźć.

Co z tego wynika

Nawet wybitnie oceniana książka traci swój „życiowy impakt”, gdy trafia do zbyt szerokiej publiczności. Bestseller musi być uniwersalny i „bezpieczny”, a to przeciwieństwo radykalnej zmiany.

Książki niszowe trafiają do „właściwej osoby we właściwym momencie”. Jeśli szukasz transformacji, przestań patrzeć na „Top 10” w księgarniach. Szukaj w długim ogonie, w niszach gatunkowych i u autorów, którzy nie boją się nie być dla każdego.

Dane i inspiracja: Residual Thoughts

Zasubskrybuj teraz

Jak podaje BBC, na wyspach czekolada oficjalnie awansowała do ligi towarów luksusowych. W sklepach sieci Heart of England stała się ona w 2024 roku najczęściej kradzionym produktem, wyprzedzając nawet alkohol. Efekt? W coraz większej liczbie sklepów tabliczki zamykane są w plastikowych pudełkach antykradzieżowych, znanych dotąd głównie z działów z elektroniką.

W sieci policja udostępnia filmiki z włamań po tabliczki czekolady. Czuję, że to niezły temat dla psychologa. Czy po latach alkoholu nadchodzi die Schokolade Zeitgeist? Mnie jednak bardziej ciągnie do liczb. Czy można odpowiedzieć na to pytanie za pomocą danych? Czy da się wskazać czynniki, które rzeczywiście zwiększają prawdopodobieństwo, że ludzie trafiają do więzień?

Zrobiłem kilka wykresów, szukając mocnej korelacji między różnymi wskaźnikami a liczbą więźniów w danym kraju. Najmocniejszym czynnikiem socjoekonomicznym, jaki na szybko znalazłem, jest współczynnik Giniego, który mierzy rozwarstwienie dochodowe, czyli to, jak duża jest przepaść między najbogatszymi a najbiedniejszymi.

Średnia korelacja liczona na danych z wielu ostatnich lat wynosi r = 0.301. To znaczy, że istnieje słaba dodatnia zależność. W praktyce oznacza to, że tylko około 9% różnic w poziomie więziennictwa między krajami da się „zwalić” na nierówności dochodowe.

Gdy spojrzymy wyłącznie na ostatni dostępny rok dla każdego kraju, zależność jest jeszcze słabsza (r ≈ 0.22, czyli R² ≈ 0.049). Nierówności wyjaśniają zaledwie około 5% zróżnicowania wskaźnika więziennictwa. Skoro nie bezrobocie, nie liczba zabójstw ani sytuacja, że część narodu żyje w luksusie, a reszta przymiera głodem, to co?

Nie ma jednego uniwersalnego wskaźnika. Trudno wciągnąć na wykres politykę, traumy historyczne, lokalne kryzysy i geopolitykę. Ale można przyjrzeć się tym krajom, które najbardziej nie pasują do reszty.

• Naszą gwiazdą jest oczywiście El Salvador. Nie mylić z San Escobar. W 2022 roku prezydent Nayib Bukele ogłosił stan wyjątkowy i wprowadził politykę Twardej Ręki (Mano Dura). Efekt? Ponad 2% całej populacji trafiło do paki. Trzeba było wybudować megawięzienie na 40 tysięcy członków gangów (MS-13).

• W Rwandzie po ludobójstwie w 1994 roku państwo zostało zmuszone do zbudowania niezwykle twardego systemu karnego. Do tego dochodzi bardzo młoda struktura demograficzna i bieda: mediana wieku to około 20 lat, a blisko 43% populacji ma mniej niż 15 lat. Taki miks sprzyja wysokiej liczbie drobnych przestępstw i szybkiemu sięganiu po więzienie w odpowiedzi państwa.

• Panama to wąskie gardło globalnego handlu, w tym „handlu” narkotykowego. Większość kokainy z Ameryki Południowej do USA przechodzi właśnie przez ten kraj, a walka z kartelami skutkuje masowymi aresztowaniami.

• Tonga to kraj o małej populacji. Wyobraź sobie, że Wałbrzycha nagle staje się centrum pacyficznego handlu metamfetaminą. Statystyki też by eksplodowały.

Natomiast najciekawsze zostawiłem na koniec. Co w tym gronie robi USA? Wiem, co myślisz. Ale to nie wina obecnego prezydenta. No dobra, nie tylko jego.

Jak kraj, który posiada 5% populacji świata, trzyma za kratami 20% globalnej liczby więźniów? To sztuka w czterech aktach:

• Akt 1: Budowa Imperium (1971–2008): Start „War on Drugs” za Nixona. Państwo przestało ufać sędziom, wprowadzając sztywne wyroki (mandatory minimums) i zasadę „Three Strikes” (dożywocie za recydywę). Są przypadki, że ludzie za kradzież kaset wideo o wartości 150 dolarów dostawali 50 lat więzienia bez możliwości zwolnienia. Populacja więzienna wzrosła z ok. 200 tys. do 2,3 mln osób.

• Akt 2: Wielkie Otrzeźwienie (2008–2019): Ameryka zrozumiała, że więzienia są za drogie. Reformy takie jak „First Step Act” zaczęły powoli wypuszczać ludzi siedzących za błahe przewinienia. Rzadki cud: lewica i prawica chciały tego samego. Lewica widziała krzywdę ludzką, prawica widziała rachunek.

• Akt 3: Szok Pandemii (2020–2022): Najostrzejszy spadek w historii, ale „techniczny”. Wynikający z zamrożenia pracy sądów i strachu przed epidemią za kratami. Nie zmiana prawa, lecz COVID.

• Akt 4: Nowy Model Biznesowy (2024–2025+): Więzienia przestały być kosztem, a stały się aktywem. Paliwo też się zmieniło: z narkotyków na deportacje, gdzie każde 'puste łóżko' to dla korporacji strata, na którą nie może sobie pozwolić. Prywatne giganty GEO Group i CoreCivic zarabiają miliardy na kontraktach z ICE (detencja imigracyjna przekroczyła 47 tys. osób), a po wyborach 2024 ich akcje wzrosły w jeden dzień o odpowiednio 41% i 29%.

Wracając do Wielkiej Brytanii: antykradzieżowe pudełka na słodycze to na razie sygnał lokalnego kryzysu kosztów życia i profesjonalizacji drobnych kradzieży „na zamówienie”, nie wstęp do „amerykańskiego modelu”.

Choć kuszące jest sprawdzenie, czy w UK rośnie liczba cukrzyków przy spadku liczby alkoholików (skoro czekolada wygrywa z wódką w statystykach kradzieży), prawdziwa lekcja płynie z wykresów:

O liczbie ludzi za kratami nie decyduje wyłącznie to, jak bardzo są biedni. Za kratki rzadziej trafia się z biedy, a częściej dlatego, że czyjś wynik w sondażu potrzebował solidnego odbicia.

Zasubskrybuj teraz

Może Cię również zainteresować:

Kaggle ma system rang, trochę jak szachy. Najwyższa z nich to Grandmaster. Poza samymi „zawodami” Kaggle jest też ogromną biblioteką wiedzy, zamiast wyważać otwarte drzwi, możesz zobaczyć, jak inni łączyli kropki przed Tobą.

Najbardziej legendarnym konkursem Kaggle jest Titanic. To pierwszy problem, taki „Hello World” uczenia maszynowego, z którym mierzy się większość osób zaczynających przygodę z Uczeniem Maszynowym (Machine Learning). Wyzwanie jest proste do opisania:

Które osoby miały większe szanse na przetrwanie?

To trochę odwrócona zabawa w Sherlocka Holmesa, gdzie nie pytamy „kto zabił”, tylko „kto przeżył”. Analizujemy to na podstawie danych pasażerów: wieku, płci, klasy, ceny biletu czy portu wejścia na pokład. Cofamy się do 1912 roku, na pokład rzekomo „niezatapialnego” RMS Titanic, chwilę przed zderzeniem z górą lodową. Wiemy jedno: łodzi ratunkowych nie wystarczyło dla wszystkich. Na pokładzie było 2224 pasażerów i członków załogi, z czego 1502 osoby nie przeżyły.

Naszym celem jest wytypowanie tych, którzy mieli największe szanse na ocalenie. Na pierwszy rzut oka brzmi to łatwiej niż wytypowanie 6 liczb w Lotto. W Lotto szansa na „szóstkę” wynosi 1 : 13 983 816.

Różnica jest jednak fundamentalna. W Lotto liczby nie mają znaczenia każda kombinacja jest równie prawdopodobna, panuje czysty chaos. Na Titanicu dane mają strukturę. To, czy byłeś dżentelmenem z trzeciej klasy, czy damą z pierwszej, było Twoim statystycznym przeznaczeniem. Jeśli zastosujesz najprostszą regułę epoki jak „kobiety i dzieci przodem” to skuteczność przewidywań (accuracy) natychmiast skacze do okolic 78%. Bez algorytmów. Bez uczenia maszynowego. Tylko dzięki temu, że w danych widać porządek świata.

W zbiorze danych Kaggle (część train) dostajemy 891 pasażerów wraz z informacją, czy przeżyli. Naszym zadaniem jest nauczyć się na tych przypadkach, a potem przewidzieć losy kolejnych 418 pasażerów (część test). Uczymy się na historii i sprawdzamy, czy potrafimy przewidzieć przyszłość. W praktyce dopisujemy do listy 418 osób wartość 1 (jeśli przewidujemy, że przeżyje) lub 0 (jeśli nie). Taki plik wysyłamy na Kaggle i dostajemy wynik.

Każda linijka w train to unikalny profil pasażera: zestaw danych (czyli cechy) oraz informacja, czy dana osoba ocalała (czyli etykieta zmienna, którą próbujemy przewidzieć).

Cecha cesze nierówna. Część jest kategoryczna jak klasa biletowa (1, 2, 3) czy płeć. Część jest numeryczna jak wiek, gdzie wartości są ciągłe i czasem lepiej działa myślenie przedziałami (dziecko vs dorosły) niż „każdy rok osobno”. Są też kolumny, które wyglądają jak szum, np. numer biletu sam w sobie raczej nie decyduje o szansach na ratunek.

Można patrzeć w komórki Excela godzinami, ale jeśli nie masz umysłu księgowego, lepiej zrobić wykres. Na początek: płeć. Statkiem płynęła rzesza Brytyjczyków, narodu kojarzonego z dżentelmenami (choć osobiście mam inne doświadczenia). Czy faktycznie przepuszczali kobiety do szalup, czy wygrał instynkt przetrwania?

Widać, że większość pasażerów chciała być pierwowzorem dla bohatera granego przez Leonardo DiCaprio. Bycie kobietą to silny wskaźnik ocalenia. Moja pierwsza próba to po prostu „każda kobieta przeżyje”, co dało wynik 0.76555. Całkiem nieźle jak na tak prostą zasadę, przewidziałem poprawnie około 77% przypadków.

Tyle że to rodzi następne pytanie: jakie kobiety nie przeżyły? Mogła to być np. służba, osoby z trzeciej klasy, ludzie, którzy byli dalej od łodzi. Zrobiłem więc kolejny wykres.

Miałem dobre przeczucie. W klasie 3 widać, że kobiety przeżywają mniej więcej „pół na pół”. Zaznaczyłem więc, że przeżywa kobieta, o ile jest z klasy 1 lub 2. Dla klasy 3 wyglądało to jak rzut monetą, ale pamiętaj: ja mam przewidzieć inną grupę pasażerów (test), więc proporcje mogą się różnić. Spróbowałem i dostałem 0.77751. Niewielki skok, ale jednak skok.

Żeby to doprecyzować, wybrałem kolejne trzy cechy i spojrzałem na kobiety w klasie 3: przedziały wieku, port zaokrętowania i rodzinę (rodzice/dzieci na pokładzie).

Najbardziej zaskoczyło mnie to, że port zaokrętowania ma znaczenie. Kobiety, które wsiadły w Cherbourg (C) i Queenstown (Q), nawet w trzeciej klasie miały lepsze szanse niż te z Southampton (S).

Dołożyłem też prostą intuicję „rodzinną”: najlepiej wypadają małe, ogarnialne grupy np. rodzina 2 do 4 osoby. Dodałem również chłopców do 10 roku życia (z klas 1 i 2), bo formalnie są „male”, ale praktycznie często byli traktowani jak dzieci, a nie dorośli mężczyźni. Dzięki takim założeniom dostałem 0.78947.

W tym momencie coraz trudniej coś „wyczytać z wykresów”. I tu wchodzimy w obszar, który nazywa się uczeniem maszynowym. W uproszczeniu: zamiast samemu wypisywać reguły, pozwalamy modelowi nauczyć się ich z danych. Jeśli na Netflixie dajesz łapki w górę filmom, które lubisz, model porównuje Twoje wybory z wyborami innych i podsuwa kolejne. W Titanicu robimy podobnie, tylko zamiast filmów są pasażerowie, a zamiast „spodoba się” jest „przeżyje”.

Jedną z takich technik jest Random Forest (Las Losowy). Można to sobie wyobrazić jako las małych drzewek decyzyjnych: każde z nich zadaje proste pytania typu „kobieta czy mężczyzna?”, „jaka klasa?”, „ile lat?”, „ile osób z rodziną?”. Robimy takich drzewek dużo i pozwalamy im głosować.

W tym miejscu mógłbym wejść w techniczne pojęcia typu entropia, overfitting, one-hot encoding, ale to trochę jak tłumaczenie zasad spalonych komuś, kto i tak przyszedł tylko na gole. Zamiast tego wolę dwie obserwacje, które w danych widać od razu:

Po pierwsze: kolumna Age ma dużo braków. Model nie lubi pustych wartości. Szkoda wyrzucać 1/5 danych, więc wiek trzeba sensownie uzupełnić. Sama średnia lub mediana „dla wszystkich” nie jest idealna, bo wiek koreluje z płcią, klasą i statusem. Dobrym trikiem jest uzupełnianie wieku medianą w ramach podobnych grup i dodanie kolumny Age_is_missing (0/1), bo „brak danych” też coś mówi.

Po drugie: kolumna Name wygląda jak ozdobnik, ale kryje w sobie tytuły: Mr, Mrs, Miss, Master, czasem Dr, Major, Lady. Tytuł to często skrót statusu, a status w tej historii ma znaczenie.

Dodając te zmienne i prosząc algorytm o zbudowanie 800 losowych drzewek, uzyskałem wynik 0.79425. Pozwoliło mi to wyprzedzić ponad 10 tysięcy innych użytkowników w tym globalnym wyzwaniu.

Bogaci przeżywali częściej niż biedni. Kobiety częściej niż mężczyźni, ale zwykle tam, gdzie miały realny dostęp do łodzi. Dzieci z pierwszej klasy miały szanse, których dzieci z trzeciej klasy nie miały. Titanic zatonął raz, w 1912 roku. Ale dane, które po sobie zostawił, są jak rentgen tamtego społeczeństwa. Matematyka tylko to ujawniła. A jeśli gdzieś zapadł „wyrok”, to nie w chwili zderzenia z górą lodową, tylko wcześniej, w momencie, gdy kupowałeś bilet. Tak jak na obecnej wystawie Titanic, która krąży po Polsce, na samym końcu możesz sprawdzić, czy Twój bilet był tym szczęśliwym.

Zasubskrybuj teraz

Nie wiem, czy tak było wcześniej, ale wszystkie auta dookoła miały złożone lusterka od strony chodnika. Prawdopodobnie zrobili to po fakcie, bo mój samochód stał przynajmniej dwa dni, zanim się zorientowałem. Pewnie na początku ludzie nie chcieli parkować obok. Jak w tym eksperymencie z „rozbitymi oknami” - budynek może stać latami z kompletem szyb, a wystarczy, że ktoś wybije jedno okno i reszta leci lawinowo w kolejnych dniach. Tylko że z miejscami krucho. Więc jak już zaparkowali koło mojego, to chociaż złożyli lusterko.

Gdy podchodzisz do auta i widzisz, że twój samochód cierpi, cały stoicyzm, o którym się człowiek naczytał, a do tego kiwał potakująco głową, od razu… w kant dupy się rozbija. Niby mamy koncentrować się na rzeczach w pełni od nas zależnych, a pozostałe traktować jak pogodę. Tylko że ja nawet na pogodę się denerwuję. Podniosła mnie na duchu tylko świadomość, że samochód to już senior, a najcenniejsze w nim jest ostatnio pełny bak paliwa - nietknięty. Ba, nawet lekko się cieszyłem, że spotkało to jego, a nie te elektroniczne, podgrzewane lusterka SUV-ów dookoła. Tam straty byłyby w stówkach.

Z kolei perspektywa mandatu w wysokości dwóch baków paliwa, który mógłby przekroczyć wartość całego samochodu (zwłaszcza przy rezerwie w baku), zmusiła mnie do wymiany na nowe szkło. Na szczęście nie tak dużo popękało plastiku. Zostało na tyle, że może nie w idealnym poziomie, ale dało się zamontować lusterko.

Tylko że funkcja manualnego złożenia może okazać się tą ostatnią. Dlatego mój samochód stoi teraz na długiej ulicy pośród innych, które wciąż opcję składania posiadają. Ciekawe, co inne auta o nim mówią. Czy uważają, że jest takim bohaterem, że tak się wystawia, żeby chronić innych? Czy przeżyje kolejny raz?

O tym napiszę pewnie po którymś weekendzie.

Choć dla tych drugich, Tsiknopempti, czyli „Dymny Czwartek”, gdzie zamiast pączka rządzi mięso z grilla, chyba najdobitniej celebruje koniec karnawału. Jego nazwa wywodzi się z łaciny carne levare i dosłownie oznacza „usunąć mięso”.

Koniec karnawału w Danii to Fastelavn, obchodzony od niedzieli do wtorku, znany też w kilku krajach Europy Północnej. Islandia czerpie z tradycji duńskich, dopóki nie trafi jako kolejny stan USA. Chyba że będzie jak Nowy Orlean, który przyjął tradycję z korzeniami francuskimi i katolickimi. Podobnie Wielka Brytania, Włochy i Francja, na której się skupię.

Motyw Mardi Gras we Francji jest prosty: tradycja wywodzi się z konieczności zużycia wszystkich zapasów tłuszczu, masła, jajek i cukru, które w czasie 40-dniowego postu były zakazane.

Francuska mozaika smaków

W przeciwieństwie do Polski we Francji nie królują pączki. Może poza Paryżem, który jest kulinarnym tyglem bez jednej konkretnej tradycji. W większości regionów serwuje się coś, co na pierwszy rzut oka przypomina faworki (chrust), ale pod dziesiątkami nazw.

Prawda jest jednak ciekawsza, bo każdy wypiek opowiada o historii, klimacie i dostępie do składników. Różne klucze sprawiły, że coś innego ląduje w Tłusty Wtorek na talerzu Francuza.

Północ i Flandria: Gaufres i Beignets

Idąc od góry, natrafiamy na kulturę flamandzką. Królują gofry (gaufres) i pączki (beignets). Widać tu wpływ Belgii. Dominują gofry z cukrem z rafinowanego buraka (który uprawiano na północy) i masło z lokalnych hodowli mlecznych.

Bretania: Crêpes

Na północnym zachodzie dostaniemy crêpes. To wpływy celtyckie i brytyjskie. W wilgotnym regionie lepiej uprawiała się gryka niż pszenicę. Kluczem jest masło, ale słone. Dlaczego? Bo Bretania była jedynym regionem zwolnionym z Gabelle (podatku od soli), więc sypano ją do masła garściami. Słone naleśniki stały się ich dumą narodową.

Nantes i Wandea: Bottereaux, Tourtisseaux

Tu widać wpływ protestantyzmu oraz handlu atlantyckiego. Port w Nantes był sercem tzw. handlu trójkątnego (Europa, Afryka, Karaiby). Zamiast wina do wypieków dodaje się rum. Statki wracające z Antyli były wypchane trzciną cukrową i alkoholem. Te drożdżowe romby dosłownie pachną Karaibami.

Alzacja: Schankala, Schenkele

Na wschodzie zamiast rumu mamy Kirsch (likier wiśniowy) i wpływy niemieckie. Schankala mają formę „nóżek” lub „udek”, co nawiązywało do germańskiej symboliki płodności. W cieście znajdziemy migdały (typowe dla niemieckich wypieków świątecznych Weihnachtsgebäck) i cynamon.

Franche-Comté: Pets-de-nonne

Lekkie kuleczki z ciasta ptysiowego, smażone na złoto. Zanim je zjesz, sprawdź, co oznacza nazwa, bo w języku Moliera to... „pierdnięcia zakonnicy”. Legenda mówi, że zakonnica w opactwie Baume-les-Dames tak się zawstydziła przypadkowym puszczeniem gazów, że upuściła łyżkę ciasta do gorącego tłuszczu. Wynik był tak pyszny, że wszedł do tradycji.

Bordeaux i Południowy Zachód: Merveilles

Gaskonia, wpływy baskijskie i handel morski, który sprowadził tu wanilię. Lokalna produkcja Armagnacu nadała merveilles charakteru. Wyglądem najbardziej ze wszystkich przypominają nasz chrust.

Lyon: Bugnes

Starożytne Lugdunum, stolica Galii rzymskiej. Tradycja smażonych ciast sięga tu czasów rzymskich (frictilia). Skórka cytrynowa w bugnes to dowód na to, że cytryny docierały tu Rodanem z południa już wieki temu. Występują w dwóch wersjach: craquante (chrupiące) oraz briochée (puszyste).

Langwedocja i Roussillon: Bunyetes, Rousquilles

Wpływy katalońskie. Rousquilles to ciastka z dziurką oblane anyżowo-cytrynowym lukrem. Bunyetes to wielkie placki drożdżowe z wodą z kwiatów pomarańczy i oliwą z oliwek. Tradycja mówi, że kobiety rozciągały ciasto na kolanach, a mężczyźni rozpalali ogień.

Prowansja i Nicea: Oreillettes, Ganses

Klimat śródziemnomorski i wpływy włoskie (region należał do Italii do 1860 roku). Tu króluje woda z kwiatów pomarańczy, oliwa z oliwek i lokalne cytrusy. Ciasto jest ultra-cienkie, jak włoskie chiacchiere.

Korsyka: Frappe

Pod panowaniem Genui przez wieki, Korsyka przejęła styl włoskiej Toskanii. Ich faworki (frappe) aromatyzuje się lokalną brandy Eau-de-vie lub cytrynowym Cedrat. Smażenie na oliwie podkreśla wyspiarski charakter.

Zasubskrybuj teraz

Im dalej na południe, tym więcej cytrusów i kwiatów pomarańczy. Im dalej na wschód, tym więcej lokalnych destylatów (Kirsch, Armagnac). Im bliżej morza, tym więcej soli lub oliwy. A im bliżej granic, tym wyraźniejsze wpływy sąsiadów: Niemców, Włochów, Katalończyków, Belgów czy Basków.

Francuskie słodkości na Mardi Gras to nie jest jedna narodowa tradycja, to mozaika kultur opowiadająca historię handlu i migracji. Jedynie Paryż to miks, który ma wszystko, ale nie ma własnego DNA. Uwielbiam to, jak we Francji kulinaria bezbłędnie zdradzają region. Można podróżować po jednym kraju, a doświadczać różnych światów.

Nie wiem, jak bardzo różnią się pączki w Polsce w zależności od województwa, ale widząc ostatnio gigantyczną kolejkę w Tłusty Czwartek pod wrocławską pączkarnią, uśmiechnąłem się pod nosem. Ta tradycja szybko nie zniknie!

Pomiędzy clickbaitem a odpowiedzią, wrzucę małą dygresję.

Czy Substack jest naprawdę prawdziwy? Czy nie wydaje się wam plastikowy? Nie dziwią was te olbrzymie konta, pod którymi panuje absolutna cisza? Sytuacje, gdy profile liczące tysiące odbiorców mają mniejsze zaangażowanie niż te, które oscylują wokół setki? Nie chodzi tylko o liczbę komentarzy, ale nawet o zwykłe polubienia.

Ktoś powie: „Substack to narzędzie do wysyłki maili, a nie portal społecznościowy”. Zgoda. Ale czy wśród tych tysięcy ludzi naprawdę nie ma nikogo, kto chciałby wejść w interakcję? Czy to wyłącznie bierni czytelnicy, którzy przy każdym artykule czują taką jedność z autorem, że nie widzą sensu, by dodać coś od siebie? Może. A może nie do końca.

Po co znowu czepiam się tych subskrypcji? Komu na nich zależy i czy to coś zmienia, że ktoś ma ich 10 czy 1000? Ci z dziesiątką powiedzą, że piszą dla czystej frajdy. Jednak w pewnym momencie każdy chce być czytany. Wtedy do gry wchodzi efekt kuli śnieżnej: ludzie chętniej zasubskrybują kogoś, kto ma już 3 tysiące odbiorców, niż kogoś, kto ma ich trzech. To czysty mechanizm psychologiczny: dowód słuszności tłumu.

Sekret jest banalny: po prostu dodaj sobie subskrybentów.

Możesz to robić ręcznie, regularnie i po cichu, by nie budzić podejrzeń, albo iść na całość. Na potrzeby „naukowego” eksperymentu stworzyłem fikcyjne konto i przetestowałem oba sposoby. Liczyłem na bana, na ostrzeżenie, na jakąkolwiek reakcję systemu. Nic takiego się nie stało.

Planowałem napisać skrypt w Pythonie, który wygeneruje mi listę CSV, ale AI zrobiło to szybciej, niż zdążyło mi się załadować IDE. Byłem na tyle bezczelny, że wszystkie konta oparłem na jednej domenie (nie, nie był to Gmail ani Hotmail). Nie wiem, na czym polegała kilkugodzinna weryfikacja, skoro system nie doszukał się w tym niczego podejrzanego.

Wpisywane ręcznie suby „wchodzą” w kilka minut. Testowałem to również na własnym koncie, dodając i usuwając jeden rekord, żeby wykluczyć przypadek. Zadziałało bezbłędnie, a ja zyskałem pierwszy w karierze spadek na wykresie.

Jedyna niedogodność? Tych kont fizycznie nie ma. Wchodząc w listę subskrypcji, ich nie zobaczysz. Dlatego ta metoda najlepiej działa, gdy masz już przynajmniej 30 realnych osób: Substack nie pokazuje wtedy całej listy, a jedynie losową próbkę (przy dużych kontach nie więcej niż 200 pozycji). Idealny kamuflaż.

Dodaj sobie więcej, niż ma twój znajomy. Albo dodaj milion i ogłoś się guru Substacka. Sprzedaj później kurs z oczywistościami o tym, jak to „konsekwencją i autentycznym zaangażowaniem” przebiłeś magiczną barierę.

Oczywiście, nie twierdzę, że każde duże konto to fejk. Wiele osób, szczególnie z polskiego podwórka, ciężko pracowało na swoją społeczność latami. Ale mój eksperyment pokazuje, że mechanizm weryfikacji jest dziurawy, a liczby na profilu (zwłaszcza międzynarodowym) przestały być wiarygodnym wyznacznikiem tak zwanego statusu czy sukcesu konta na portalu, który z natury ma niski poziom interakcji.

PS post powstał:

• Dla zasięgów: u mnie wpisy o Substacku generują 10 razy więcej wyświetleń niż cokolwiek innego.

• Dla : który jest „fanem” tekstów o Substacku ;)

• Dla tych na górze (ludzi z weryfikacji e-maili): kupcie sobie od jakiegoś gimnazjalisty skrypt do detekcji trefnych adresów. Serio.

Twój torpedysta patrzy na ciebie pytająco. Wzruszasz ramionami. Nie masz pojęcia, gdzie wystrzelić. Zanim zdążysz to rozgryźć, cel znika za horyzontem.

Witaj w świecie kamuflażu Dazzle. Strategii obronnej tak kontraintuicyjnej, że brzmi jak żart wymyślony przez pijanego artystę (czego nie można wykluczyć):

zamiast się ukryć, bądź tak widoczny, że stajesz się nieczytelny

Wszystko zaczęło się od zebr

Na przełomie XIX i XX wieku amerykański malarz Abbott Handerson Thayer miał obsesję. Nie chodziło o kobiety, pieniądze ani sławę. Thayer był opętany jednym pytaniem:

dlaczego natura maluje zwierzęta w tak dziwne wzory?

Większość ludzi patrzyła na zebrę i myślała: „ładne prążki”. Moi ulubieni mieszkańcy Botswany widzą w niej coś więcej - choćby narodowy symbol, „diament” namalowany pomiędzy oczami, o którym wspominałem przy innej okazji. Ale Thayer, uznawany dziś za „ojca kamuflażu”, wiedział, że w tych wzorach musi być głębszy sens. Ewolucja nie marnuje energii na dekoracje. Mogą albo odgrywać rolę w godach, albo być jakimś rodzajem tarczy. Thayer doszedł do wniosku, że wzory zebry nie mają przyciągać uwagi, lecz ją rozbijać.

Zebra jako dyskoteka dla drapieżnika

Pasy zebry nie pomagają jej wtopić się w sawannę, bo serio, gdzie niby miałaby się wtopić. O ile na sawannie nie istniały kiedyś wielkie czarno-białe szachownice, ubarwienie wydaje się sprzeczne z logiką. Samotna zebra wystawia się lwu jak na talerzu.

Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy całe stado galopuje razem. Wtedy paski robią się jak zakłócenia w obrazie: pulsują, drgają, zlewają się w jedną masę. Drapieżnik widzi ruch, ale nie potrafi „złapać” jednej zebry. To jak z tą lunetą z dzieciństwa, którą rodzice nazywali kalejdoskopem: skupiasz się na jednym elemencie i już po chwili całość przesuwa się i znika pod następną warstwą. Thayer nazwał to rozbiciem konturów (disruptive coloration).

Ale Thayer nie poprzestał na zebrach. Jego teorie bywały ekstrawaganckie. Próbował na przykład udowodnić, że flamingi są różowe, żeby wtapiać się w kolory zachodzącego słońca widziane przez wrogów patrzących z wody. Ta konkretna hipoteza wielu naukowcom, powiedzmy, nie kliknęła. Za to inna obserwacja Thayera weszła do kanonu biologii jako Prawo Thayera (countershading).

Cień, który znika

W skrócie:

Zwierzęta są najciemniejsze tam, gdzie światło pada najsilniej, i najjaśniejsze tam, gdzie naturalnie tworzy się cień.

Mózg rozpoznaje bryły dzięki cieniom: słońce z góry oświetla grzbiet, a brzuch pozostaje w cieniu. Natura niweluje ten efekt. Rekiny, delfiny czy śledzie mają ciemne grzbiety (co maskuje je na tle głębiny, gdy patrzysz z góry) i jasne brzuchy (co maskuje je na tle jasnego nieba, gdy patrzysz z dołu). Efekt? Zwierzę wizualnie spłaszcza się. Zamiast trójwymiarowego obiektu, mózg drapieżnika widzi dwuwymiarową plamę, która przestaje wyglądać jak ofiara.

Co ciekawe, natura czasem odwraca tę zasadę:

• Skunksy mają ciemny brzuch i jasny grzbiet. To tzw. odwrócony przeciwdźwięk – służy zwiększeniu widoczności. To sygnał ostrzegawczy: „Jestem tutaj, jestem groźny, nie podchodź”. Albo po prostu natura uznała, że skunks nie powinien przegapić żadnej okazji, by zademonstrować to, z czego słynie.

• Innym przypadkiem jest giętkoząb czarnobrzuchy (Synodontis nigriventris). Ta ryba pływa niemal wyłącznie w pozycji „do góry nogami” (brzuchem do lustra wody). Ewolucja zareagowała na ten fikołek – giętkoząb ma ciemny brzuch i jasny grzbiet, czyli odwrotnie niż większość ryb, by zachować kamuflaż w swojej nietypowej pozycji. Można więc powiedzieć, że to jedyna ryba, która w pozycji na jeźdźca... robi za konia.

W świecie owadów te sztuczki wchodzą na poziom mistrzowski. Motyl liściak (Kallima) nie tylko naśladuje barwę uschniętego liścia. Jego skrzydła kopiują żyłkowanie, plamy grzybni, a nawet dziury wygryzione przez inne owady. Biologiczny cosplay na poziomie, którego jeszcze długo nie dogonimy. Ale uwaga: to wciąż nie jest próba bycia przezroczystym. To przejście do nowej strategii. Liściak mówi drapieżnikowi: „Widzisz mnie doskonale, ale patrzysz na suchy liść, a nie na soczysty obiad”.

I właśnie ten mechanizm, bycie widocznym jako „coś innego”, za chwilę wypłynie na ocean.

Trzech ojców, jeden podpis

Thayer, Kerr, Wilkinson

Thayer forsował przede wszystkim model przeciwcieniowania i próbował przepchnąć pomysł malowania okrętów na biało, z myślą o „niewidzialności”. Ostatecznie odrzucono to jako niepraktyczne w warunkach morskich. Mniej więcej w tym samym czasie jeszcze dwie osoby uważały się za twórców maskowania dazzle.

John Graham Kerr, szkocki zoolog, już w 1914 roku z pisał do Winstona Churchilla o systemie polegającym na malowaniu masztów w nieregularne białe pasy, aby uniemożliwić precyzyjne działanie dalmierzy. Jego celem nie było sprawienie, by okręt stał się niewidzialny, ale by zmylić obserwatora w peryskopie co do kursu i prędkości jednostki. Admiralicja początkowo odrzuciła jego pomysły jako zbyt teoretyczne, by później wdrożyć niemal identyczne rozwiązania pod kierownictwem „prawdziwego” twórcy programu. Był nim Norman Wilkinson, brytyjski artysta marynistyczny i oficer. O którym więcej za chwilę.

Najważniejsze odkrycie, które miało zrewolucjonizować wojnę morską, brzmiało:

w naturze bycie widocznym jako „coś innego”
jest czasem lepsze niż bycie niewidocznym

I to właśnie ta zasada w 1917 roku miała uratować tysiące istnień na Atlantyku.

1917: desperacja rodzi innowację

Rok 1917. Europa płonie w ogniu I wojny światowej, a Brytyjczycy mają poważny problem. Niemieccy dowódcy U-bootów urządzają im piekło. Każdego dnia na dnie Atlantyku lądują kolejne statki handlowe, topione szybciej, niż Brytania potrafi je budować. Tradycyjny kamuflaż, szara farba mająca zmniejszyć widoczność, okazał się kompletnie bezużyteczny z prostego powodu:

Nie da się ukryć 100-metrowego stalowego giganta wyrzucającego słup dymu widoczny z odległości wielu mil.

Tu do akcji wkracza Norman Wilkinson, oficer brytyjskiej marynarki i malarz marynista. Wilkinson przekonywał, że skoro statek i tak zostanie dostrzeżony, to po co udawać, że można go ukryć. Zamiast tego zaproponował coś odwrotnego: zniekształcić go wizualnie tak, żeby dowódca U-boota nie potrafił poprawnie wyliczyć strzału.

Pomysł brzmiał jak absurd, więc na początku, jak pomysły Kerra czy Thayera, nie był traktowany na serio. Ale Wilkinson był uparty. A historia nagradza upartych. A do tego był... lepszym handlowcem. Kerr pisał nudne listy do Admiralicji, a Wilkinson przyniósł gotowe modele i pokazał je decydentom w sposób efektowny. Kerr do końca życia czuł się pokrzywdzony i toczył z Wilkinsonem publiczne boje o uznanie zasług. Po wojnie Admiralicja spotkała się, żeby rozstrzygnąć spór, i uznała pierwszeństwo Wilkinsona, przyznając mu nagrodę 2000 funtów.

Do końca I wojny światowej ponad 4000 brytyjskich statków handlowych i około 400 okrętów wojennych zostało pomalowanych w stylu „dazzle”.

Jak działa Dazzle

Żeby zrozumieć, dlaczego Dazzle w ogóle działał, trzeba na chwilę wejść w głowę dowódcy U-boota. Jego zadanie nie polegało na tym, żeby statek zobaczyć. Jak u mojego ulubionego detektywa Sherlocka: „Widzisz, ale nie obserwujesz”. Tylko że tu stawką nie jest dedukcja, tylko trafienie torpedą. A to wymagało rozwiązania czegoś, co w uproszczeniu nazywa się trójkątem ataku. Trzy kluczowe zmienne:

1. Prędkość celu - ile węzłów płynie statek

2. Odległość - jak daleko jest

3. Kurs - pod jakim kątem przecina linię wzroku

Torpedy były relatywnie powolne: około 30-40 węzłów. Statek handlowy płynął zwykle 10-15 węzłów. To oznacza, że torpeda potrzebowała dziesiątek sekund, żeby dotrzeć do celu. W tym czasie statek przesuwał się o setki metrów. Dlatego dowódca musiał celować tam, gdzie statek będzie, a nie tam, gdzie jest teraz. Trochę jak na strzelnicy do rzutków. I tu zaczyna się magia matematyki.

Wyobraź sobie taki scenariusz:

• dystans do celu: 1000 metrów (1 km)

• rzeczywista prędkość statku: 10 węzłów (około 5 m/s)

• twoja ocena przez peryskop: 12 węzłów (około 6 m/s)

• czas dolotu torpedy: 60 sekund

Błąd w ocenie prędkości to tylko 2 węzły (około 1 m/s). Niby nic. Ale matematyka jest bezlitosna: Błąd trafienia = 1 m/s × 60 s = 60 metrów

Sześćdziesiąt metrów, to długość małego statku. A to dopiero prędkość. Dorzuć błąd kursu (np. 10-20 stopni) i torpeda mija cel jak w papierowej grze statki. Zamiast strzału w jednomasztowca w D4, pudłujesz w E5.

Napisałem krótki skrypt w Pythonie, żeby pokazać, jak dużo kosztuje pomyłka w ocenie kąta kursu statku. Jeśli dowódca pomyli kąt ataku o 10 stopni na dystansie 1 km, torpeda minie cel o 173 metry. Takie samo pudło, 175 m, nastąpi, jeśli statek będzie oddalony jedynie o 600 metrów, ale błąd kątowy będzie równy 17 stopni. Statek oddalony o 1 km i drugi o 2 km torpeda minie oba o tę samą odległość, jeśli w pierwszym przypadku pomylimy się o 5 stopni, a w drugim o 10. Małe rozproszenie sprawia, że szanse naszego statku rosną, „zyskujemy” dystans.

Co jeszcze bardzo ważne, podczas I wojny światowej peryskopy w 1918 roku były monokularne. Czyli: żadnej stereoskopii, żadnej normalnej oceny głębi, żadnej „pewnej” perspektywy. To jak próba oszacowania odległości i kierunku patrząc jednym okiem przez słomkę. A na to wszystko dowódca miał często 10-15 sekund, zanim musiał schować peryskop, bo jeśli wystawiał go za długo, ktoś mógł go zauważyć i zrzucić bomby głębinowe w jego kierunku.

Wilkinson zrozumiał, że te ograniczenia są polem bitwy. I postanowił walczyć nie z widocznością statku, tylko z ludzką zdolnością do poprawnego i szybkiego policzenia tego, co się widzi.

Dazzle nie próbował sprawić, że statek „zniknie”. Zakładał, że wróg i tak go zobaczy, a czasem nawet zobaczy go szybciej niż bez pstrokatego wzoru. I zmieniało to, co najważniejsze: pewność.

• Kontrastowe pasy (czerń, biel, błękit) niszczyły sylwetkę. Nagle nie wiadomo: gdzie dziób, gdzie rufa, co jest cieniem, a co konstrukcją. Bywało, że widziano „dwa statki w jednym”.

• Linie perspektywiczne sprawiały, że statek płynący prostopadle wyglądał, jakby zbliżał się lub oddalał pod kątem 30-40 stopni. Jeśli dowódca myślał, że cel ucieka, a ten płynął prosto, to strzał „prowadził” w pustkę.

• Białe plamy imitujące pianę malowano nie na dziobie, ale na rufie lub środku kadłuba. Obserwator widział „fale” i szacował prędkość na ich podstawie, tylko że fale były w złym miejscu.

• Problem dziesięciu sekund: Dowódca U-boota miał najwyżej dziesięć sekund na: ocenę kursu, prędkości, odległości, obliczenie wyprzedzenia i rozkaz. Wzory Dazzle pożerały te sekundy. A każda sekunda to dziesiątki metrów, o które statek zdążył się przesunąć.

Czy to w ogóle działało?

Przez długi czas nie było twardych danych. Po wojnie sceptycy mówili, że to była strata farby i artystyczna fanaberia na kadłubach. Aż w 1918 roku brytyjska Admiralicja zrobiła analizę i wyszło coś fascynującego.

Dane z pierwszej połowy 1918 roku:

Statki w Dazzle były atakowane częściej (1,47% vs 1,12%). Dlaczego? Bo te geometryczne wzory zwiększały widoczność. Dokładnie jak w przypadku zebry na sawannie, czarno-białe zygzaki na oceanie nie są przepisem na wtapianie się w tło.

Ale te same statki miały większą szansę na przetrwanie ataku:

• mniej zatopień po trafieniu (43% vs 54%)

• mniej trafień w śródokręcie (41% vs 52%), czyli w najbardziej wrażliwą część jednostki

Co to oznacza w praktyce? Dowódcy U-bootów widzieli statki Dazzle. Atakowali je. Tylko że celowali gorzej. Torpedy częściej trafiały w mniej krytyczne miejsca: dziób, rufę, „miękkie" sekcje. To pozwalało uszkodzonej jednostce utrzymać się na wodzie i doczłapać się do portu.

Był jak Ali z kultowej walki „21 punches in 10 seconds”, którego widzi przeciwnik, ale ciągle bije w powietrze, bo porusza się w sposób, którego nie potrafi przewidzieć.

Paradoksalnie, zwiększona widoczność była czasem problemem. W rejonie Morza Śródziemnego część dowódców narzekała, że białe pola robią statek zbyt jasnym w nocy, zwłaszcza przy silnym świetle księżyca. W niektórych sektorach rażącą biel zastępowano szarością. Zasada była prosta: mylimy celowanie, ale nie chcemy świecić jak latarnia.

Mimo tych wad, skuteczność Dazzle była na tyle obiecująca, że wymagała dokładniejszego zbadania. W 1919 roku Leo S. Blodgett z MIT zrobił kontrolowane testy: doświadczeni oficerowie oglądali modele statków przez peryskop w specjalnie zbudowanym „teatrze morskim”.

Wyniki były brutalne. Dla najlepiej zaprojektowanych schematów Dazzle średni błąd w ocenie kursu wynosił od 20 do 58 stopni. Dla przypomnienia: margines błędu pozwalający trafić torpedą to około 10 stopni. 58 stopni to nie jest „trochę źle policzone”. To różnica między „statek płynie prosto na nas” a „statek ucieka w lewo”. Czyli totalna dezorientacja.

Albo nie do końca. Badania z 2025 roku (Meese & Strong) wykazały, że większość tego efektu wynikała nie z samego Dazzle, ale z tzw. „efektu horyzontu" - iluzji optycznej, która występuje również przy zwykłych szarych statkach. Rzeczywisty wpływ wzorów geometrycznych był znacznie skromniejszy: około 7 stopni błędu.

Badania z 2011 roku (Nicholas Scott-Samuel, University of Bristol) przetestowały Dazzle na współczesnym polu bitwy: Land Rover z prędkością 90 km/h, obserwowany z 70 metrów, typowy scenariusz dla granatnika rakietowego (RPG-7). Wzory w kratkę i zygzaki powodowały błąd oceny prędkości o około 7%. Wzory jednowymiarowe (pasy poziome, pionowe) nie wywołały tego efektu.

Matematyka jest brutalna:

• granat leci 0,5 sekundy do celu (70 m)

• w tym czasie Land Rover przesuwa się o 12,5 metra

• błąd 7% = około 90 centymetrów pudła

Pocisk trafia metr za miejscem, gdzie został wycelowany. To może wystarczyć, by uratować życie. A co najlepsze, różne wzory dają nieprzewidywalną zmienność błędu. Nie da się ich „nauczyć” i skompensować.

Skuteczność Dazzle opiera się na paru zjawiskach, które dopiero później zaczęto dobrze mierzyć.

• Twist (skręcenie): szybko poruszające się wzory o wysokim kontraście potrafią sprawić, że mózg systematycznie zaniża prędkość obiektu. Wewnętrzne linie wzoru narzucają fałszywą interpretację kierunku ruchu.

• Histereza (opóźnienie percepcji): mózg ma tendencję do „przyciągania” postrzeganego kursu do dominujących linii w polu widzenia (np. horyzontu). Jeśli wzór sugeruje coś innego, rośnie chaos i spada pewność.

Efekt końcowy: widzisz cel, ale nie jesteś w stanie podjąć decyzji dostatecznie szybko i pewnie.

Kobiety

Historia Dazzle to nie tylko domena oficerów i naukowców. To także, a może przede wszystkim, setki kobiet, które projektowały wzory i doprowadzały je do życia na stalowych kadłubach.

W Londynie Wilkinson zatrudnił około dwudziestu studentek Royal Academy of Arts. W studio przy Piccadilly tworzyły schematy dla konkretnych statków. Najważniejsza zasada brzmiała: zero powtarzalności. Zamiast stworzyć jeden „najlepszy” wzór, postawiono na unikalność. Dlaczego? Bo gdyby U-booty zaczęły rozpoznawać układy pasów, mogłyby je „oswoić”, jak gracz, który zna już wszystkie levele. Każda jednostka miała być unikalnym wizualnym koszmarem.

Sukces brytyjskiego programu skłonił też Stany Zjednoczone do wdrożenia tej techniki. Po konsultacjach z Wilkinsonem US Navy utworzyła własną sekcję kamuflażu. W USA powstał Women’s Reserve Camouflage Corps (WRCC). To nie było tylko „projektowanie przy biurku”. Te kobiety brały udział w malowaniu pełnowymiarowych kadłubów: wyznaczały linie kredą, używając długich tyczek, a potem ktoś zamieniał te szkice w farbę na metalu. Brudna, fizyczna robota. Najtrudniejsza była jednak świadomość, że źle poprowadzona linia może kosztować czyjeś życie.

Najbardziej medialnym epizodem WRCC był USS Recruit, drewniana makieta statku ustawiona na Union Square w Nowym Jorku. Pokryto go jaskrawym Dazzle. Technika wymyślona do ochrony przed wrogim wzrokiem została użyta do przyciągania uwagi. Celem tych wydarzeń było pozyskanie funduszy na wysiłek wojenny Stanów Zjednoczonych podczas I wojny światowej.

Kubizm

Nie tylko Thayer, Kerr i Wilkinson uważali się za ojców Dazzle. Sztuka nowoczesna była z nim tak blisko, że część artystów też próbowała przypisać sobie autorstwo.

Gertrude Stein opisywała spacer z Pablem Picasso w Paryżu, podczas którego artysta zobaczył działo pomalowane w geometryczne wzory. Podobno wykrzyknął:

„To my to zrobiliśmy, to jest kubizm!”

Wilkinson zaprzeczał, że inspirował się kubizmem. Twierdził, że nie studiował tej sztuki, a punktem wyjścia była natura i mechanika wzroku. Ale prawda jest taka: Dazzle i kubizm to rodzeństwo z różnych matek. Oba rozbijają formę. Oba psują „czytelność” bryły. Oba sprawiają, że patrzysz i nie jesteś pewien, co właściwie widzisz.

Brytyjski malarz Edward Wadsworth nadzorował pomalowanie ponad 2000 jednostek w Liverpoolu. Jak akurat nie miał pod ręką statku, to machnął obraz „Dazzle-ships in Drydock at Liverpool”. Okręty wyglądają na nim jak geometryczny potwor wyrywające się z płótna.

Marynarka XXI

Amerykańska marynarka wróciła do historycznego Measure 32 na jednostkach Littoral Combat Ship (LCS), np. USS Freedom czy USS Fort Worth.

Nowoczesne okręty (jak USS Freedom) wracają do Dazzle, mimo że rozwój radarów po II wojnie światowej prawie całkowicie go wyeliminował. Dlaczego? Bo na płytkich wodach tłem nie jest pusty horyzont, lecz chaos miasta i portu. Tu zagrożeniem są szybkie motorówki i ludzie z ręcznymi wyrzutniami rakiet. W takim starciu nie liczą się milimetry, ale sekundy na zmylenie przeciwnika. Dazzle ma sprawić, że w kluczowej chwili strzelec nie będzie pewien, gdzie celować.

Wojna w Ukrainie wróciła, również po patent sprzed 100 lat. Jaskrawe wzory na mniejszych jednostkach, żeby mylić obserwację i utrudniać identyfikację z dronów.

Nie tylko statki

Impreza

12 marca 1919 roku, niemal natychmiast po wojnie, w Royal Albert Hall zorganizowano słynny Dazzle Ball. Kostiumy projektowali ludzie od kamuflażu. Sala była w zygzaki. W tle jazz, ktoś nazwał go „dźwiękowym odpowiednikiem Dazzle”: synkopy (zaburzenia metro-rytmicznego), nagłe cięcia rytmu, zniekształcona harmonia.

Technologia wojskowa stała się imprezą. I w tym momencie Dazzle przestaje być tylko narzędziem wojny, zaczyna być estetyką.

Detekcja twarzy

CV Dazzle (Adam Harvey) to makijaż i fryzury, które psują algorytmom rozpoznawania twarzy to, czego szukają najbardziej: symetrii i punktów orientacyjnych. CV Dazzle wygląda jak bunt, ale w praktyce nie chroni przed nadzorem, jedynie czyni użytkownika hiperwidocznym dla ludzi. Człowiek nadal rozpoznaje człowieka. Kamera już nie.

Motoryzacja

Świat aut ma swoje Dazzle. Prototypy w folii przypominającej psychodeliczną zebrę. Zygzaki na folii nie mają ukryć auta przed radarem, tylko przed przedwczesnym wyciekiem zdjęć do prasy.

Moda

Styl błyskawicznie przeniknął do mody. W 1919 roku w Margate pojawiły się pierwsze kamuflażowe kostiumy kąpielowe. Reklamy obiecywały cuda: geometryczne wzory miały optycznie wyszczuplać, maskować niedoskonałości i „porządkować” sylwetkę przez to samo, co robiły na oceanie, czyli przez zniekształcenie perspektywy.

W XXI wieku w modzie Dazzle wrócił jako język siły. Gareth Pugh i Alexander McQueen budowali kolekcje na ostrych podziałach geometrycznych, ubiór, który mówi: „Patrz na mnie, ale nie myśl, że mnie znasz”. To ta sama logika co na okrętach: widoczność bez czytelności.

Architektura

Te same mechanizmy działają w architekturze. W kompaktowym apartamencie w Antwerpii dwubarwne pasy na ścianach, podłodze i suficie optycznie powiększają przestrzeń - rozbijają granice fizyczne pomieszczenia. Widzisz ściany, ale nie jesteś pewien, gdzie są. Gdyby jeszcze kurz znikał.

Psychologia

Zasada „bądź zbyt widoczny, by dać się odczytać” to nie tylko domena okrętów. To także strategia społeczna, którą Ezra Berkley Nepon nazywa „trzema lawendowymi tarczami”. Zamiast znikać, stajesz się widoczny w sposób, który neutralizuje agresję:

• Humor: Rozbraja napięcie i przejmuje kontrolę nad narracją.

• Uprzejmość: Skrajnie dobre maniery dezorientują i nie dają pretekstu do ataku.

• Nieprzewidywalność: Psuje szufladkowanie – czyli główne narzędzie społecznego „namierzania”.

To Dazzle w wydaniu behawioralnym. Widzą Cię doskonale, ale przez Twój styl bycia tracą pewność, jak Cię „ugryźć”. Jesteś wizualnym labiryntem, mimo że stoisz w pełnym słońcu.

Polityka

Jeśli rozumiesz Dazzle, rozumiesz też, dlaczego pewne strategie komunikacyjne działają tak skutecznie.

• Skoro nie da się zniknąć, bądź tak widoczny, żeby obserwator nie był pewien, co widzi. Polityczny dazzle to hiperwidoczność jako tarcza. Przykłądem może być Donald Trump. Zamiast chować się w kryzysie, często zwiększa obecność, podkręca emocje, dorzuca spektakl. Dominuje przestrzeń informacyjną, a inni grają na jego boisku. Widzą go. Tylko czy nadążają z odczytem?

• Dazzle rozbijał sylwetkę statku. Tu rozbijana jest spójność przekazu: seria szybkich, czasem sprzecznych komunikatów na różne tematy. Zanim krytycy uderzą w jeden punkt, wzór już się zmienił.

• Torpeda ma trafić tam, gdzie cel będzie za chwilę. Dazzle psuł wyprzedzenie. W polityce „wyprzedzenie” to przewidywanie kolejnego ruchu i przygotowanie kontrataku. Jeśli ruchy są nagłe i nieprzewidywalne, ataki trafiają w pustą przestrzeń, tam gdzie był wczoraj.

• Dazzle był teatralny i głośny. Tutaj mamy złoto, wielkie napisy i oprawę godną finału Super Bowl. Widzisz logo, czujesz emocje, a merytoryka znika w zygzakach przekazu.

Lekcje z Dazzle

Po ponad stu latach Dazzle zostawia kilka prostych lekcji.

• Widoczność to nie wyrok. Większa widoczność nie musi oznaczać większego ryzyka, o ile wróg nie potrafi obliczyć twojego kursu.

• Hakerstwo percepcji. Nie walczysz z okiem przeciwnika, tylko z jego mózgiem. Rozbij perspektywę, a rozbijesz pewność strzału.

• Cyfrowy opór (CV Dazzle). Pole bitwy przeniosło się na algorytmy. Czasem, żeby „zniknąć”, trzeba być ekscentrycznie widocznym w sposób, którego system nie potrafi sklasyfikować.

• Przeciążenie informacyjne. W świecie, w którym coraz trudniej się schować, czasem lepiej być tak złożonym, by wywołać u obserwatora paraliż analityczny. To wizualny atak DDoS – zalewasz „serwer” przeciwnika taką ilością sprzecznych danych, że ten po prostu pada. To informacyjna otyłość (infobesity), danych jest mnóstwo, ale ich przydatność dla wroga jest zerowa.

• Brawura jako tarcza. Najlepszą obroną nie zawsze jest schowanie się w cieniu. Czasem to wyjście na światło tak pewnym krokiem, że przeciwnik zaczyna wątpić we własne oczy.

To lekcja, że czasem najlepszą obroną nie jest schowanie się w cieniu, tylko wyjście na światło tak brawurowo, że przeciwnik nie wie, na co patrzy.

I jeszcze jeden przykład z tej samej półki, tylko z Chin. „Strategia Pustego Miasta”. Zhuge Liang ma miasto praktycznie bez żołnierzy, a pod bramy podchodzi armia Sima Yi. Logiczna reakcja: panika. On robi odwrotnie: każe otworzyć bramy na oścież, ludzie zamiatają ulice jakby nic, a on siada na murze i spokojnie gra na cytrze (guqin). Zamiast bronić się, zapraszasz wroga na herbatę. Wróg patrzy i myśli: „To musi być pułapka”. I się wycofuje.

Subscribe now

Źródła:

• Barton, C. (2017). Dazzle Ships: World War I and the Art of Confusion

• Dennis, E. (2018). Fearless Flyers, Dazzle Painters, and Code Talkers!: World War I

• Forbes, P. (2011). Dazzled and Deceived: Mimicry and Camouflage.

• Abbott Handerson Thayer - Wikipedia

• CV Dazzle

• Countershading - Wikipedia

• Dazzle Camouflage Affects Speed Perception