Với nhiều người, đây có thể là quãng “thời gian chết”, khi không có thứ gì giá trị được sản sinh ra. Nhưng với tôi, đây là những giây phút hiếm hoi tôi thấy mình đang sống, bên ngoài cái chế độ autopilot của đời sống hiện đại.

Với đa phần chúng ta, ngay cả cuối tuần cũng có chức năng đặt sẵn của nó. Bố mẹ tranh thủ đưa con đi học thêm, đi thăm ông bà; người đi làm tranh thủ gặp bạn bè vì trong tuần bận rộn; không thì cũng cố học thêm cái gì đó, chẳng hạn như một khóa học về AI, để đảm bảo mình không chậm lại phía sau cuộc đua chốn công sở. Và hàng tá những danh sách đang chờ đợi như dọn nhà, đi chợ, vân vân mây mây của một cuộc sống nơi thời gian còn quý hơn nước nơi sa mạc.

Với một người trưởng thành, từng khoảnh khắc dường như đều đã được lên kế hoạch sẵn dành cho một nhiệm vụ nào đó. Đời sống hiện đại biến cả những giây phút nghỉ ngơi cũng phải thật năng suất. Mọi hành động, quyết định đều phải vượt qua bài kiểm tra ý nghĩa: “Để làm gì?”. Và dường như mọi câu trả lời, nếu không nhằm tới việc tăng năng suất, hoặc quy đổi ra lợi nhuận, thì đều như là một hành động tội lỗi.

Tới đây, tôi lại nghĩ đến tiểu luận Ngợi ca cảnh nhàn của Bertrand Russell. Russell đi xa hơn câu chuyện về những buổi chiều thong thả của tôi rất nhiều, nhưng có một ý của ông khiến tôi dừng lại: con người hiện đại dường như khó làm một việc chỉ vì chính việc ấy:

Thời gian là xa xỉ, vậy nên mọi sở thích, mọi thói quen đều cần có ý nghĩa, dù dưới góc độ năng suất, khoa học, hay tài chính.

Sau 9 - 10 tiếng mỗi ngày ở công sở để viết những kế hoạch, những đề xuất “goal-oriented” và “result-oriented”, rồi về nhà lại hoàn thành những checklist tiêu biểu của một người trưởng thành. Tôi dường như quý trọng hơn những giây phút “ngoài kế hoạch của mình”.

Tôi thêm trân trọng những giờ nằm sưởi nắng, những chiều đạp xe rong ruổi không cần có đích đến, những buổi picnic thong dong để cho mùi cỏ cây và tiếng côn trùng cuốn đi những bận tâm thường ngày của tôi, và cả những giây phút mê mải bên bếp bánh, cùng cái nóng của lò nướng và mùi đường sữa. Tôi càng thêm yêu những giờ chìm đắm trong thế giới của sách vở, đi qua ẩm thực châu Âu của Bánh mì Thơm, Cà phê đắng, rồi lại lộn về Hà Nội thế kỷ 20 của Hà Nội 36 phố phường. Đó là những giây phút tôi cho phép mình bỏ câu hỏi “Để làm gì?” ra ngoài cửa, để tâm trí và cơ thể tôi làm đúng một việc: tồn tại và hít thở. Dù rằng giờ đây, cả những khoảnh khắc như thế cũng đã thành xa xỉ với rất nhiều người.

Dù rằng không ít lần những lúc thả trôi như thế lại là lúc tâm trí tôi trồi lên những ý tưởng hết sức thú vị. Nhưng với tôi, đó chỉ là side effect (tác dụng phụ) thôi, tôi không muốn tạo kỳ vọng hay gán bất kỳ nghĩa vụ nào cho những phút giây ấy. Tôi không sưởi nắng để bổ sung vitamin D, không đi bộ để hoàn thành đủ 10000 bước một ngày, không đi bảo tàng để rèn luyện tư duy nghệ thuật. Tôi không muốn mọi niềm vui của mình đều phải trình ra một lý do chính đáng để được tồn tại. Tôi làm, bởi tôi yêu cuộc sống.

Tôi biết ơn và bảo vệ chúng bởi vì, chính vì trong một xã hội mưu cầu một agenda tối ưu, những khoảnh khắc này sẽ ngày càng ít đi. Tôi bắt đầu nghĩ rằng không phải phút giây nào của đời sống cũng cần có một công dụng. Và chúng ta không phải là một sản phẩm luôn cần được chỉnh sửa, cần được cải thiện.

Và bởi những niềm vui chân phương tới từ chính cuộc sống, khiến tôi yêu cuộc sống nhiều hơn, sẽ không bao giờ quay lại và hỏi tôi:

“Để làm gì?”

Nghe thì có vẻ như chẳng liên quan lắm đến tiêu đề của bài viết này, thế thì liên quan gì đến việc học cơ chứ?

Mọi thứ bắt đầu từ lúc tôi nhìn lại những nơi tôi lưu trữ thông tin, cả vật lý lẫn phi vật lý, những chồng sách mua từ 2-3 năm trước, những bản copy trên Kindle, mục “lưu trữ” trên khắp chốn MXH, từ Facebook, Tiktok đến Substack. Trong cái thời đại thừa mứa thông tin thế này, nhưng tôi, và rất nhiều người khác nữa, vẫn không thể thoát khỏi scarcity mindset (tạm dịch là tư duy khan hiếm), cũng như cái tâm lý sợ bỏ lỡ, bỏ lỡ một tin tức, kiến thức gì đó mới, cũng như bỏ lỡ một cơ hội mới. Cộng hưởng thêm bóng ma của sự nghèo nàn về thời gian (time poverty) đè nặng, chúng ta rơi vào tình trạng: Lúc nào cũng thấy cần phải dung nạp thêm thông tin mới, mà thời gian thì không đủ.

Khi cảm giác luôn thiếu kiến thức, gặp áp lực luôn thiếu thời gian, một nhu cầu rất dễ hiểu xuất hiện: tìm cách học nhanh hơn.

Thế là chúng ta quay sang với những lời đường mật của:

1, các công ty bán công cụ AI hoặc

2, những người bán khóa học về AI, rằng dùng AI đi, chúng ta sẽ học nhanh hơn, AI sẽ là bộ não thứ hai, bạn có thể rút ngắn thời gian và trở thành chuyên gia nhanh chóng hơn.

Và sự thực là chúng ta đột nhiên phát hiện thêm xung quanh mình có rất nhiều chuyên gia kể từ khi có AI *cười mỉm*. Có khi chính bản thân họ (thậm chí cả bạn, và tôi), cũng đâu đó tin rằng mình thật sự đã thành chuyên gia sau khi đọc một câu trả lời dễ hiểu và mạch lạc từ AI cho những câu hỏi chuyên môn mà ta đặt ra cho nó.

Thế nhưng, giống như câu ngạn ngữ cổ “Rome wasn’t built in one day”, khoảng cách giữa khung chat AI và việc học có lẽ xa hơn nhiều so với nhiều người đang nghĩ. Vì vậy, trước khi tiếp tục xây thêm một “bộ não thứ hai” hay “bộ não thứ ba”, có lẽ chúng ta cần quay lại với một câu hỏi căn bản hơn:
Bộ não của chính mình học như thế nào, và điều gì xảy ra khi ta bắt đầu giao phần lớn công việc nhận thức ấy cho máy móc?

1. Ảo tưởng tư duy: Ta hiểu hay AI hiểu?

“Nếu bạn không thể giải thích một vấn đề cho đứa trẻ 6 tuổi hiểu, tức là bạn chưa thực sự hiểu nó.” Câu này được gán cho Einstein và xuất hiện nhan nhản khắp nơi trên Internet, dù chẳng có bằng chứng nào cho thấy ông từng nói vậy.
Nhưng tôi mở đầu bằng nó không phải để bắt lỗi xuất xứ, dù nó là bằng chứng nhãn tiền cho việc hãy luôn kiểm chứng mọi thứ bạn đọc, mà vì nó chạm đúng một cái bẫy mà rất nhiều người làm việc với AI đang mắc.

Không thiếu những người, khi đọc xong một câu trả lời do AI trình bày rành mạch, dễ hiểu, lập tức cho rằng mình đã hiểu rõ vấn đề. Nhưng cái họ vừa trải qua chỉ là sự trôi chảy của lời giải thích - do chính AI tạo ra, không phải sự hiểu biết của chính họ. Chính vì cảm giác của hai thứ này gần như giống nhau - nên rất nhiều người rơi vào cái bẫy của sự ảo tưởng.

Ví dụ cho một câu chuyện đang hot gần đây về tiêu cực trong thi cử, có những người chỉ đơn giản bảo AI “viết cho tôi một bài về sự kiện gian lận trong kỳ thi Đại học”, và chỉ sau vài giây đọc, họ đã có ảo tưởng rằng mình nắm rõ những khái niệm như “giáo dục thành tích” hay “áp lực điểm số”. Bỗng chốc ai cũng thành chuyên gia giáo dục. Nhưng nếu bị hỏi lại một câu đơn giản, chẳng hạn cụ thể thì “bệnh thành tích” khác với việc đặt kỳ vọng cao cho học sinh ở chỗ nào, phần lớn sẽ khựng lại. Ảo tưởng về sự hiểu của chính mình sẽ bốc hơi ngay tắp lự.

Đã có nghiên cứu về hiện tượng này và nó có tên gọi hẳn hoi:
Ảo tưởng về chiều sâu giải thích (IOED - illusion of explanatory depth).
Hai nhà tâm lý học Rozenblit và Keil tại Yale yêu cầu người tham gia tự chấm điểm mức hiểu của mình về những vật quen thuộc như bồn cầu xả nước, rồi bắt họ viết ra cơ chế hoạt động từng bước. Ban đầu ai cũng tự tin bởi vì đây là những vật dụng họ dùng hằng ngày, nhưng tới quá trình giải thích chi tiết, sự tự tin này giảm mạnh, bởi sự quen thuộc không đồng nghĩa với hiểu. Những người tham gia thí nghiệm nhận ra ảo tưởng về sự hiểu biết của mình - chỉ khi họ bị yêu cầu phải tự mình đưa ra lời giải thích bằng chính kiến thức của họ.

Đây chính là thứ mà AI đang lấy đi, khi AI giải thích giùm bạn, mạch lạc và trơn tru, bạn đọc xong với cảm giác thỏa mãn của một người đã hiểu rõ vấn đề, trong khi thực chất bạn vừa chứng kiến một cỗ máy hiểu thay bạn.

Quay lại câu nói mà tôi đã nhắc ban đầu nhé, lần tới khi bạn hỏi AI một vấn đề nào đó, 5 ngày sau, hãy thử tự thuyết trình lại vấn đề ấy cho một người khác, và để người đó đặt câu hỏi cho bạn, bạn sẽ biết ngay mình hiểu tới đâu.

Chưa dừng lại ở đó, nghiên cứu của nhóm tác giả Yizhou Fan và cộng sự cảnh báo về hiện tượng lười “tư duy nhận thức”. Trong số 117 sinh viên tham gia thí nghiệm, nhóm sử dụng công cụ AI để viết bài ít tham gia các bước metacognitive như đánh giá, định hướng, phản tư. Nhóm này có điểm số cao hơn khi chấm điểm bài viết nhưng không cho thấy sự tăng lên về kiến thức thu nhận (được đo bằng bài kiểm tra trước và sau về kiến thức AI trong giáo dục). Nghiên cứu cảnh báo người học có thể trở nên quá phụ thuộc vào AI, từ đó làm suy yếu khả năng tự học, tự kiểm soát và tư duy sâu sắc.

AI có thể đóng vai một người phản biện, hoặc cung cấp cho bạn thêm thông tin để bạn tự đào sâu nghiên cứu, nhưng nếu tất cả chỉ dừng ở việc hỏi - đáp thụ động, có thể bạn sẽ nhầm tưởng mức độ hiểu biết của mình về vấn đề đó.

2. Khoa học Não bộ nói gì về việc Học nhanh - Học sâu

Một trong những lời quảng cáo thường thấy nhất của những khóa học về AI sẽ xoay quanh hai điều:
- AI sẽ giúp bạn “tăng tốc” việc học

- AI sẽ là bộ não thứ hai của bạn

Trong Workshop cách đây hơn một năm của tôi về Thiết kế việc học trong thời đại AI, tôi đã giải thích cho mọi người về quá trình bộ não tiếp nhận và ghi nhớ tri thức.

Khi bạn tiếp xúc với thông tin, chúng được giữ tạm ở vùng trí nhớ ngắn hạn. Tưởng tượng nó như một con bạch tuộc đang cố chơi trò tung bắt bóng vậy: các xúc tu chỉ giữ được vài quả bóng thông tin một lúc, và chỉ cần hơi lơ là là những quả bóng sẽ rơi mất. Muốn những mẩu thông tin đó không bị rơi rụng, bạn phải luyện tập chủ động, bằng thực hành truy xuất, lặp lại ngắt quãng, hay mã hóa kép. Chỉ khi đó, những mẩu thông tin này mới được truyền tới Chú cá ngựa (hay còn gọi là hồi hải mã - hippocampus). Và Cá ngựa sẽ làm việc của nó: ghi lại và củng cố dần những mẩu tin rời rạc ấy thành các kết nối thần kinh bền vững, rồi theo thời gian dệt chúng vào vỏ não (neocortex) thành thứ tri thức bạn thật sự nhớ lâu. Và chẳng có lối tắt nào cho quá trình này.

Hiểu đơn giản giống như tập gym vậy, không có giáo trình hay bột whey nào có thể tự dưng giúp bạn tăng cơ, trừ khi bạn TỰ MÌNH ĐẾN PHÒNG GYM và dành hàng giờ luyện tập ở đó.

AI có thể hỗ trợ bạn tìm ra những cách luyện tập thú vị hơn, nhưng bạn vẫn sẽ phải là người dành thời gian TỰ MÌNH đọc sách, viết bài, thuyết trình, làm quiz nếu muốn thật sự hiểu và ghi nhớ kiến thức. Khi bạn bảo AI vẽ sơ đồ tư duy hay làm thuyết trình hộ bạn, bạn đang tự tay cướp đi cơ hội luyện tập để củng cố các neuron thần kinh và biến những tri thức đó thành của mình.

Phải nói thêm ở đây rằng, ngay cả việc học “nhanh” cũng có mặt trái của nó. Có một hiện tượng tâm lý học gọi là hiệu ứng Einstellung, tạm dịch là “lối mòn tư duy”. Nó mô tả chuyện này: khi bạn đã có sẵn một cách giải quen thuộc trong đầu, chính sự quen thuộc đó lại ngăn bạn nhìn ra một cách giải tốt hơn đang nằm ngay trước mắt.

Merim Bilalić và cộng sự (2008) đã đo được điều này ở những kỳ thủ cờ vua. Họ đưa ra một thế cờ có hai cách thắng: một đường quen thuộc dẫn tới chiếu hết sau năm nước, và một đường ngắn hơn, lạ hơn, chiếu hết chỉ sau ba nước. Các kỳ thủ tìm ra ngay đường quen thuộc, rồi mắc kẹt ở đó. Thiết bị theo dõi mắt cho thấy dù miệng họ nói đang tìm đường tốt hơn, ánh mắt họ vẫn dán vào đúng những ô cờ của lời giải cũ. Điều đáng chú ý là khi một nhóm khác được đưa thế cờ đã gỡ bỏ đường quen thuộc đi, họ tìm ra cách còn lại dễ dàng. Nghĩa là để nhận ra cách thứ hai không hề khó. Chính cái đáp án đầu tiên quen thuộc đã chặn mất nó.

Thế nên, ngay cả khi bạn là người có khả năng thu nhận và ghi nhớ thông tin cực kỳ nhanh, điều đó cũng không đảm bảo bạn thoát khỏi lối mòn, và hãy cẩn trọng, nhất là khi những thông tin ấy đến từ AI.

3. Kiến tạo bộ não thứ hai…bỏ bê bộ não duy nhất ta có:

Ai trong số chúng ta cũng đã ít nhất một lần mơ về viễn tưởng này: Chúng ta xây dựng một hệ thống ghi chú cực kỳ ngăn nắp, tổng hợp tất cả những gì chúng ta đọc và học, các tri thức được liên kết chặt chẽ với nhau, đó sẽ là bộ não thứ 2 của ta. Ta sẽ không bao giờ bỏ lỡ hay quên mất điều gì, và ta sẽ tăng hiệu suất x5, x10, sự nghiệp của ta sẽ cứ thế đi lên.

Cắt, mơ mộng đến đây là đủ rồi, quay lại hiện thực nào.

Nhìn lại những gì tôi vừa viết nhé: hệ thống ghi chú.

Về bản chất đây là một ý tưởng tốt, có một cơ chế để hệ thống hóa lại những gì bạn đã học sẽ giúp ích cho công việc của bạn rất nhiều. Nhưng mọi thứ phải bắt đầu từ một tiền đề: nó sẽ có ích khi và chỉ khi:

• Bạn thật sự bỏ công ĐỌC NHỮNG GÌ MÌNH LƯU TRỮ

• Bạn thật sự bỏ công PHÂN LOẠI, VÀ SẮP XẾP những kiến thức này

• Bạn bỏ thời gian ĐỌC LẠI NHỮNG GHI CHÚ CỦA MÌNH

• Bạn có kế hoạch HÀNH ĐỘNG với những gì mình ghi chú (VD: Viết bài, áp dụng kiến thức vào thực tiễn công việc)

Chỉ riêng mệnh đề đầu tiên đã khiến nhiều người bỏ cuộc. Cùng thành thật với nhau nào. Bạn đã đọc được bao nhiêu phần trăm những gì bạn lưu lại trên Substack, Facebook hay LinkedIn. Bạn đã đọc bao nhiêu cuốn sách mà mình mua về từ 3 năm trước.

Tôi đã thấy những người dùng AI tóm tắt nội dung sách, báo, bài viết, rồi ném thẳng bản tóm tắt vào Notion hay Obsidian. Cái kho cứ phình to ra mỗi ngày, nhưng chẳng có gì thật sự đi vào trong đầu họ.

Xây một bộ não thứ hai mà quên đưa kiến thức vào bộ não thứ nhất thì cũng giống như nằm nhà xem video luyện tập, rồi ngồi nhà chờ cơ bắp của mình to lên. Cái kho càng đầy, bạn càng dễ có ảo giác rằng mình đã sở hữu những gì trong đó. Nhưng thông tin nằm trong máy không phải là tri thức nằm trong đầu. Và thứ duy nhất đi cùng bạn vào phòng họp, vào buổi phỏng vấn, vào cuộc trò chuyện mà bạn không kịp mở laptop ra tra, luôn là bộ não thứ nhất, cái bộ não mà ta mải xây cái thứ hai đến mức quên mất phải nuôi.

Tất nhiên, vẫn có những trường hợp mà một hệ thống lưu trữ như vậy thật sự giúp ích. Tôi viết những dòng trên không phải để phủ nhận giá trị của việc ghi chú hay của “bộ não thứ hai”. Vấn đề không nằm ở công cụ, mà ở thứ tự.

Lấy chính tôi làm ví dụ. Khi ngồi viết bài này, tôi đã có vài năm làm trong lĩnh vực learning design, đã có sẵn trong đầu một nền kiến thức về learning science và learning theories, và cũng quen với việc tự đọc, tự tiêu hóa tài liệu trước khi lưu lại. Hệ thống lưu trữ của tôi hữu ích chính vì nó được xây trên một cái nền đã có sẵn. Nó là nơi tôi sắp xếp lại những gì mình đã hiểu, chứ không phải nơi cất giữ những gì mình chưa từng đọc.

Và đó mới là vai trò thật của bộ não thứ hai: một người trợ lý cho bộ não thứ nhất đã được rèn luyện, chứ không phải kẻ thế thân cho bộ não mà ta chưa chịu nuôi. Công cụ nào rồi cũng vậy thôi, nó khuếch đại cái bạn đã có, chứ không tạo ra tri thức từ con số không.

4. Cùng nuôi dưỡng bộ não của chính bạn

Lí do tôi viết bài này khi tôi nhận ra AI đã làm biến dạng việc học đi ít nhiều khi tôi nhìn xung quanh. Và tôi lo lắng hơn cả cho các bạn học sinh, các bạn sinh viên chuẩn bị bước vào giảng đường Đại Học. Tận dụng AI như một “lối tắt” cho việc học, các bạn sẽ dần dần tước đoạt đi cơ hội luyện tập tư duy của chính mình, suy giảm trí nhớ và tệ hơn, mất đi năng lực hình thành những suy nghĩ độc lập. Mục tiêu của việc học chưa bao giờ là “học thật nhanh”. Bộ não của bạn cần sự luyện tập, và THỜI GIAN, để hình thành và củng cố những liên kết thần kinh bên trong.

Vậy thì làm thế nào để chăm sóc tốt cho chính bộ não của bạn?

Quay trở lại ý tưởng mà tôi đã nhắc tới ở đầu bài:

a. Hãy tập “MUỐN” những gì mình đang có.
Đừng tham đi thu thập các thông tin mới, đừng tham lướt chỉ để có một bài viết mới nào đó để lưu trữ. Tôi đã lập ra một quy tắc cho mình, chính là dành thời gian đọc những cái mình đang có trước đã.

- Tự giới hạn thời gian lướt MXH mỗi ngày (trên Iphone và Android đều có cài đặt này), mỗi tuần dành 1 tiếng để đọc những gì đã lưu.

- Không mua thêm sách mới, nếu cần đọc thì cố gắng mượn sách ở thư viện, như vậy sẽ có áp lực thời gian để hoàn thành việc đọc.

- Dành một tiếng mỗi tuần để review lại những gì mình đã học và đọc. Về hệ thống ghi chú và xử lý ý tưởng đã có một bài rất đầy đủ và chi tiết từ Tùng Akwaaba, mọi người có thể tham khảo.

Chỉ vậy thôi, không hơn, lí do là bởi như tôi đã nói, Bạch Tuộc (trí nhớ ngắn hạn của bạn) không xử lý được nhiều thông tin tới vậy, bạn cần thời gian luyện tập và nghỉ ngơi để thông tin được truyền tới vùng hồi hải mã.

Ví dụ như khi mới bắt đầu làm quen với Learning Design, tôi chỉ từ một bài blog của chị Trang và tôi đã tìm ra 3-4 cuốn sách nền cơ bản cần đọc để làm quen với learning science cũng như learning theories, và chỉ thế là đủ để tôi có một cái nền vững chãi theo tôi tới bây giờ. Tất nhiên là tôi vẫn chăm đọc các nghiên cứu mới để cập nhật thông tin, nhưng khi mới bắt đầu, cố gắng nhồi nhét quá nhiều chỉ khiến bản thân bị bội thực.

b. Tiếp theo đó là nghỉ ngơi.
Đã có rất nhiều nghiên cứu nói về tầm quan trọng của giấc ngủ đối với sự phát triển của não bộ. Với các bạn học sinh, sinh viên, tôi rất recommend các bạn học khóa Learning How To Learn for Youth trên Coursera (khóa này miễn phí), hoặc các bạn có thể mua cuốn Học Cách Học nếu các bạn chưa giỏi ngoại ngữ. Tác giả của khóa học và cuốn sách này đều là các nhà khoa học về neuroscience, khoa học hành vi và sẽ giúp các bạn hiểu được cơ chế thu nạp thông tin của não bộ cũng như các tips để các bạn có cách học khoa học hơn.

c. Và cuối cùng là, hãy chạm cỏ nhiều hơn.
Ý tôi là hãy dành thời gian đi ra ngoài, quan sát xung quanh, vận động. Ngoài việc thu nạp thêm vitamin D, thời gian tĩnh lặng bên ngoài sẽ giúp các bạn có thời gian tiêu hóa những gì mình đã thu vào. Không thể nhớ được bao nhiêu ý tưởng bài viết đã xuất hiện trong đầu tôi khi đang chạy bộ, hoặc đạp xe. Thêm vào đó, tôi cũng khuyến khích các bạn học bên ngoài sách vở nữa, ví dụ như đi bảo tàng, tham gia vào các learning walk, để cho trí tưởng tượng và quan sát của các bạn được phát triển bên ngoài. Và đừng bao giờ quên ghi chú lại những gì mình đã học được.

Một lời kết cho bài viết dài này, hãy đặt mục tiêu đúng cho việc học của bạn. AI có thể giúp bạn đi nhanh hơn, nhưng nó không thể đi thay bạn. Nếu bạn đánh đổi “tốc độ” thay cho “chiều sâu”, không sớm thì muộn, AI sẽ thành cái nạng cho tư duy, thay vì trở thành bộ não thứ hai. Việc đọc, việc nghĩ và vật lộn với câu hỏi sẽ mất thời gian, nhưng đó là bộ não của bạn, và cũng là phần đáng giá nhất. Sẽ lâu đấy, nhưng niềm vui của việc học rồi sẽ đến, từ thành quả lao động tư duy của chính bạn.

Làm cho trải nghiệm học tập trở nên thú vị hơn, đáng nhớ hơn, vui hơn - đó từng là động lực của tôi khi bắt đầu nghiên cứu ed-tech. Và sau covid, dường như đó đã trở thành lời mời gọi - thậm chí, một tiêu chuẩn mới với các giáo viên - phải làm giờ học vui vẻ, thoải mái và hấp dẫn hơn.

Sự thay đổi ấy mang đến những lớp học sinh động, thân thiện, những hình thức học mới đa dạng hơn. Nhưng đôi khi, trong làn sóng mới ấy, chúng ta cần dừng lại và tự hỏi:

Có nên lấy sự giải trí làm cốt lõi của giáo dục? Và sau những giờ học khó quên, học sinh của chúng ta thật sự “nhớ” được những gì?

1. Vén bức màn bí ẩn: Trải nghiệm đáng nhớ đồng nghĩa với bài học hiệu quả?

“Làm cho việc học trở nên vui vẻ, và đáng nhớ” – có lẽ là một trong những lời khuyên thường thấy trong giáo dục hiện đại.
Nó có vẻ đúng, thậm chí nhân văn: ai lại muốn học trong sự chán chường? Nếu học sinh thấy thích thú, hẳn là các em sẽ chú ý hơn, và vì vậy nhớ bài tốt hơn.
Logic ấy nghe hợp lý, nhưng như nhiều thứ khác trong giáo dục - điều “nghe có vẻ đúng” lại có những khía cạnh khác.

Theo các nhà tâm lý học nhận thức, có 2 loại trí nhớ tường minh nằm trong bộ nhớ dài hạn của chúng ta:

• Trí nhớ sự kiện (Episodic Memory) – lưu giữ những kí ức mà ta trải qua, gắn với cảm xúc, âm thanh, hình ảnh.

• Trí nhớ ngữ nghĩa (Semantic Memory) – lưu giữ những gì ta hiểu, tách khỏi hoàn cảnh, trở thành tri thức có thể vận dụng.

Trí nhớ sự kiện hình thành một cách tự nhiên, ít nỗ lực. Trong khi đó, trí nhớ ngữ nghĩa đòi hỏi nhiều công sức hơn. Ta phải chủ động xây dựng nó – đây là dạng trí nhớ được hình thành khi ta học một cách có chủ đích, với mong muốn ghi nhớ, hiểu và áp dụng được tri thức.

Và đây là chỗ nhiều người trong chúng ta nhầm lẫn. Chúng ta nghĩ rằng nếu học sinh thật sự ấn tượng và cảm thấy thu hút với buổi học, các em sẽ nhớ kiến thức tốt hơn.

Tuy nhiên, những kí ức hình thành từ trí nhớ sự kiện có nhược điểm nổi bật là chúng “dễ đến và dễ đi”. Trí nhớ ngữ nghĩa, nơi lưu trữ những thông tin mang tính áp dụng cao, thì không hề dễ hình thành như vậy, nhưng nó cũng lâu bền hơn người bạn episodic rất nhiều. Nghĩa là, một học sinh có thể nhớ rất rõ tiết học vui ra sao, những trò chơi thích thú thế nào, nhưng không đồng nghĩa bạn ấy sẽ nhớ bài học nói về điều gì.

Khi thiết kế bài giảng, ta nên đảm bảo rằng học sinh sẽ suy nghĩ về thông điệp (message) của bài học, chứ không phải phương tiện (medium) mà ta dùng để truyền đạt thông điệp đó. Một ví dụ mà trải nghiệm học có thể lấn át kiến thức chủ đạo - nếu ta không cẩn thận - chính là những tiết học khoa học.

Một báo cáo của Ofsted – Cơ quan Tiêu chuẩn Giáo dục Anh – từng phát hiện rằng nhiều trường tiểu học hiểu sai khi cho rằng “thực hành khoa học” chính là cách dạy kiến thức khoa học.

Điều này không có nghĩa là chúng ta không nên cho các em làm thí nghiệm khoa học, hay chúng ta cần phải loại bỏ những trò chơi toán học cho trẻ em, điều cần làm là chúng ta cần phải đảm bảo rõ chúng ta muốn học sinh đạt được điều gì và ghi nhớ những gì sau giờ học.

Tác giả Clare Sealy đã từng nói:

Không hiếm người phản đối quan điểm nhấn mạnh vào việc xây dựng trí nhớ ngữ nghĩa (semantic memory). Họ thường nói: “Tôi chẳng nhớ gì những gì mình đã học ở trường.” Nhưng khi nói vậy, điều họ thật ra muốn nói là: “Tôi không còn nhớ rõ những ký ức cụ thể (episodic) của việc học ở trường.”

Và thực ra, đó là một điều tốt – điều mà chúng ta nên biết ơn. Bởi nếu mỗi lần nhớ một kiến thức ta lại phải nhớ kèm hoàn cảnh, âm thanh, cảm xúc đi cùng, thì năng lực tư duy của ta sẽ bị cản trở nghiêm trọng.

2. Khi giải trí trở thành gánh nặng nhận thức

“Giải trí” thường được biện minh như một cách để “tăng tương tác” trong giờ học.
Nhưng tương tác trong giáo dục, nếu bị lạm dụng, rất dễ phản tác dụng.

Theo Lý Thuyết Tải nhận thức (Cognitive Load Theory, Sweller, 1988), bộ nhớ làm việc của con người gần giống như một băng thông hữu hạn – chỉ có thể xử lý một lượng thông tin giới hạn tại một thời điểm nhất định. Trong đó, mục tiêu của người dạy là giúp tăng tải sinh lợi (germane load) - và giảm tải nhận thức ngoại lai (Extraneous Load) - những gánh nặng không cần thiết đến từ cách trình bày thông tin hoặc thiết kế bài học kém hiệu quả.

Khi bài học được “thêm thắt” quá mức – với trò chơi, hiệu ứng, màu sắc, tình huống vui nhộn – chúng vô tình tạo thêm tải ngoại lai (extraneous load), khiến người học phải tiêu hao năng lượng cho những yếu tố không giúp hiểu sâu hơn.

Chúng ta - những người làm công tác đào tạo và giảng dạy, đôi khi có thể sa đà vào việc tìm kiếm những trò chơi, những hoạt động mang tính giải trí nhằm mang lại những giờ phút học tập lý thú cho người học. Nhưng đôi khi, nếu một giáo viên Toán mất tới 15 phút chỉ để giải thích luật chơi của trò giải đố, thì chúng ta nên tự hỏi, liệu học sinh sẽ dành thời gian tập trung vào phương trình bậc 2 vừa học, hay là cố gắng để hiểu luật của trò chơi? Trong trường hợp này, phương tiện dạy học (medium) trở nên nổi bật hơn cả nội dung chính của buổi học (message), và làm chệch mục tiêu bài giảng.

Những thứ tưởng như giúp học sinh “tập trung hơn” đôi khi lại khiến não bộ bận rộn với những thứ ngoài lề. Nếu không được dùng đúng, những trò vui này sẽ giống như pháo hoa – làm sáng bầu trời, nhưng cũng che khuất những ngôi sao.

3. Niềm vui trong việc học có thể đến từ đâu?

Tôi không nói rằng việc học tập nên khổ sở.
Niềm vui là nhiên liệu của học tập.
Nhưng có lẽ câu hỏi đúng không phải là “ việc học có nên vui không?” – mà là “niềm vui đến từ đâu, và đến khi nào?”

Có lẽ chúng ta đều từng trải qua cảm giác khi gặp một bài toán khó, một câu đố lắt léo. Nhưng khi chúng ta hiểu ra, khoảnh khắc “a-ha!” kéo đến, đó chính là điều mà chúng ta muốn có - niềm vui tới từ sự hiểu biết, không phải từ những trò tiêu khiển.

Các nghiên cứu của Nunoi & Yoshikawa (2016) cho thấy:

Con người thường thích hơn những thứ mà họ đã chú tâm sâu vào – dù ban đầu thấy chán. Tức là, sự chú tâm tạo ra hứng thú, chứ không phải ngược lại.

Chúng ta không cần phải tung ra những trò giải trí để khiến học sinh cảm thấy được tiêu khiển – chỉ cần giúp các em chú tâm đủ lâu, niềm thích thú sẽ tự sinh ra.

4. Trả lại chỗ đứng cho người dạy

Giáo viên có cần làm “entertainer” không?
Trong bối cảnh truyền thông hiện nay, thật khó để thoát khỏi vai diễn đó. Trên mạng, “thầy cô sáng tạo” là người biết nhiều câu đùa “bắt trend”, những người biết biểu diễn. Chúng ta cổ vũ những tiết học “bùng nổ” với hiệu ứng công nghệ đi kèm, nhưng lại bỏ quên thứ bền vững hơn: sự kiên nhẫn, và niềm tin giữa người dạy và người học.
Những giáo viên thật sự giỏi mà tôi biết không chăm chú tìm cách làm học sinh cười – những bài học của họ khiến học sinh suy nghĩ. Họ hiểu rằng sự im lặng đôi khi không phải là biểu hiện của “thiếu hứng thú”, mà là khoảnh khắc tư duy đang diễn ra. Và họ biết rằng để học sinh dám nỗ lực, trước hết các em phải tin rằng nỗ lực đó có ý nghĩa. Niềm vui thật sự trong lớp học không chỉ sinh ra từ giải trí, mà từ niềm tin giữa thầy và trò – rằng việc học, dù khó, là một hành trình xứng đáng.

Chúng ta đang sống trong nền kinh tế “chú ý” – nơi mọi thứ phải “gây hứng thú” để tồn tại. Từ YouTube, TikTok đến khoá học trực tuyến, mọi nội dung đều bị ép phải “hấp dẫn” hơn, “tóm gọn” hơn, “tức thì” hơn.

Neil Postman đã cảnh báo trong cuốn Amusing Ourselves to Death (Giải trí đến chết):

“Khi các lĩnh vực nghiêm túc của đời sống – chính trị, giáo dục, tôn giáo – bị biến thành hình thức giải trí, thì xã hội không còn tiếp nhận tri thức bằng lý trí, mà chỉ tiêu thụ nó như một hình thức tiêu khiển”.

Giờ đây, điều đó đã thành hiện thực. Nếu một bài học không vui trong vài giây đầu, nó bị bỏ qua. Những tiết học không mang yếu tố “giải trí” bị coi là nhàm chán. Còn những phút giây im lặng – phần cốt lõi của tư duy – lại bị hiểu lầm là thất bại trong thiết kế.
Nhưng giáo dục không thể và cũng không nên chạy đua với TikTok. Mục tiêu của nó không phải là làm người học vui vẻ trong từng giây, mà là nuôi dưỡng khả năng ở lại với những điều phức tạp – với những suy tư, với sự chiêm nghiệm.

Kết luận: Khôi phục giá trị của sự nỗ lực

Vậy chúng ta có thể làm gì?

Có lẽ việc đầu tiên là trả lại danh dự cho cái “khó”.
Chúng ta phải thôi xem sự bối rối, mệt mỏi hay chậm tiến là lỗi, mà nhìn nhận chúng như tín hiệu của việc học thật.

Cuối cùng, “ảo tưởng giải trí” không nằm ở tương tác giữa giáo viên và học sinh.
Nó nằm ở chỗ xã hội đã quên mất tiến trình của việc học.

Nhưng học tập, ở bản chất sâu xa nhất, không phải là một màn trình diễn. Nó không phải một vở diễn với toàn tiếng cười. Nó bao gồm cả những giây phút khó khăn, yên lặng và chú tâm.
Học là một sự thực hành – một công việc chậm rãi, lặp đi lặp lại, biến chú tâm thành hiểu biết, biến nỗ lực thành chuyển hóa.

Đích đến của việc học không phải để “vui” – nhưng nếu ta học thật, niềm vui sẽ đến.
Không phải niềm vui của tiếng cười ngắn ngủi, mà là niềm vui của sự sáng tỏ.

Vì cuối cùng, thứ làm cho việc học trở nên “không thể quên” không phải là nó khiến ta cảm thấy gì – mà là nó khiến ta hiểu ra điều gì.

Các tài liệu tham khảo:

1. Cognitive load during problem solving: Effects on learning - John Sweller

2. Nunoi, M. and Yoshikawa, S. (2016) Deep processing makes stimuli more preferable over long durations. Journal of Cognitive Psychology 28:6 pp 756 – 763

3. Giải trí đến chết - Neil Postman

Để gói gọn hành trình trình ấy, thì viết với tôi là:

#1: Viết là giải phóng mình khỏi những gông cùm

Khi đăng kí Writing on the net, mục tiêu của tôi rất rõ ràng: đối diện với nỗi sợ. Nỗi sợ của việc phơi bày bản thân và đối diện với những định kiến bên ngoài, nỗi sợ sai, sợ phải thừa nhận việc mình không biết điều gì đó.

Và bài viết đầu tiên của tôi trên Substack, là thừa nhận và phơi bày tất cả những nỗi sợ ấy.

Kể từ ấy, những tuần tiếp là hành trình kiên định của việc giải phóng bản thân, giải phóng mình khỏi những định kiến xưa cũ, khỏi sự cầu toàn, khỏi chính những ảo tưởng về bản thân mình. Có những bài viết trong nước mắt, trong sự băn khoăn, có cả những đêm khó ngủ. Nhưng tôi vẫn viết, kể cả khi biết rằng góc nhìn của mình không hoàn toàn phục vụ số đông.

Và quả thật, càng viết, tôi càng thấy thế giới của mình rộng ra, phơi phới hơn. Từ việc đọc, viết, nhận feedback của các “đồng-write”, tôi bắt đầu thấy cái “miệng giếng” của mình hình như mở rộng hơn trước, bầu trời không chỉ còn hình tròn nho nhỏ nữa.

#2 Viết xoá nhoà ranh giới giữa “không thể” và “có thể”

“You don't have to see the whole staircase, just take the first step.”
— Martin Luther King Jr.

6 tháng trước, nếu ai đó nói với tôi: “Bài viết của em sẽ được share hơn 200 lần đấy”, hoặc là tôi sẽ làm diễn giả trong một workshop hơn 200 người, tôi nghĩ chắc họ đùa.

Trước đây tôi vẫn lầm tưởng rằng thành công bắt nguồn từ sự tự tin, những người giỏi luôn có sẵn sự tự tin trong mình. Sau này tôi mới nhận ra:

Trong khoá học Viết Writing on the net, nhiều bạn chưa từng lập blog, nhiều bạn tâm sự rằng hồi đi học “sợ nhất môn Văn”, có bạn tâm sự: “Em introvert, em không nghĩ mình có gì để viết”. Và rồi nhiều người trong số họ đã viết liên tục 30 ngày. 6 tuần. 18 tuần. Và cuối cùng, 38 tuần.

Viết, là quá trình tái cấu trúc niềm tin về bản thân mình.

Có lẽ khi chúng ta không áp lực rằng mình phải làm đúng, và làm thật tốt ngay lần đầu tiên, chúng ta tự mở ra cho mình những cánh cửa với vô vàn khả năng và cơ hội. Những bài viết của tôi đã tốt hơn ngày đầu tiên, có một vài bài viết may mắn được nhiều người quan tâm và chia sẻ, tôi dần có thêm tự tin để leo những đỉnh núi cao hơn, như là bắt tay vào viết một vài chapter book nghiên cứu khoa học. Tôi vẫn gặp những khó khăn nhất định khi viết, nhưng tôi đã có nhiều hơn sự tự tin, để bấm nút “publish”. Có gì đâu, sai thì mình edit lại *cười*.

#3 Viết cho mình sống thật sâu (và đủ đầy)

Tôi thích chụp ảnh. Một tia nắng xuyên qua kẽ lá, một người lạ ngồi đọc sách, một cụ bà đạp xe qua cầu. Những khoảnh khắc ấy, nếu không ghi lại, cảm giác như thể chúng chưa từng xảy ra.

Viết cũng thế.

Mỗi bài viết cho tôi một lý do để sống kỹ hơn, quan sát nhiều hơn, cảm nhận trọn vẹn hơn. Những trang sách, giai điệu cũ, một bộ phim tình cờ lướt qua – mang nó vào bài viết, tôi có cơ hội để thể nghiệm lại một lần nữa, theo một cách sâu lắng hơn.

Với tôi, viết là giữ cho mình 1 đam mê bên ngoài công việc, để thấy mình có thêm một niềm háo hức trông ngóng mỗi khi tan làm, mà không gán cho nó một gánh nặng gì cao cả như tiền bạc và danh vọng. Chỉ đơn giản là ngồi xuống với bàn phím và giấy bút, cho thoả cái khao khát sáng tạo một điều gì ý nghĩa với chính mình trước tiên.

Tôi xin trích lời chị Xê - một người chị, một tác giả mà tôi rất yêu quý. Đây là những dòng khi chị viết về đam mê viết của mình:

#4 Viết-và-những-cú-chạm

Có một câu tôi đọc được thế này, và tôi hay nghĩ về nó vào những ngày chơi vơi:

“Never think that your existence would go unnoticed”.

Dịch nôm na thì là: “Đừng bao giờ nghĩ rằng sự hiện diện của bạn là không đáng kể”.

Với vòng xoáy của Internet, của thuật toán và cả AI, khi mà danh tính thường bị đặt dưới dạng những số liệu thống kê, hẳn sẽ có đôi khi chúng ta thầm nghĩ “Mình viết để làm gì, liệu có ai quan tâm không?”. Nhưng không phải lúc nào chúng ta cũng cần những bài viết “10 công thức copywriting hút tương tác” hay “30 prompt sản xuất video triệu view”.

Đôi khi, chính trong thời đại “văn-máy-móc” tràn ngập mọi nơi thế này, người ta lại thèm tìm kiếm hơi ấm con người qua những bài viết hơn bao giờ hết. Khoá học Viết đã kết thúc từ lâu, nhưng mỗi tuần tôi vẫn vào danh sách Blog của 200 người học, chọn bấm một vào vài tài khoản bất kì để đọc. Tôi thấy thật may mắn khi có những nơi chốn như Substack hay Medium để trú ngụ, tôi thấy hân hạnh khi được chứng kiến, được tham gia vào, dù chỉ là qua màn hình nhỏ, những câu chuyện, những tâm sự của mọi người. Và tôi yêu những câu chuyện ấy không phải chỉ bởi vì nó là những áng văn đẹp, mà bởi tôi tìm thấy mình trong những con chữ lộn xộn không chủ đích ấy. Rồi đi ra và để lại một vài bình luận khích lệ, để mọi người biết rằng, “your effort did not go unnoticed”.

Có thể chúng ta chưa từng gặp nhau, nhưng việc viết đã mang chúng ta lại gần nhau hơn như thế, bằng những cú “chạm” rất nhẹ. I may not know your name, or your age, but through your writing, our soul once touched.

#5 Writing-feels-cringy-and-I love it

Viết là một hành vi dễ khiến ta cảm thấy lúng túng. Gượng gạo. Trần trụi. Có những lúc, tôi viết đi viết lại cùng một đoạn văn và tự hỏi: “Liệu có ai đó sẽ nghĩ mình quá yếu đuối? Quá thật thà? Quá sướt mướt?”

Có lẽ là có. Và tôi không quan tâm.

Chúng ta sống trong một thời đại mà “playing-it-cool” dường như đã trở thành thái độ sống của rất nhiều người. Chúng ta thi xem ai sẽ là người nhắn tin sau, caption của ai “ngắn và vibe” hơn, dường như ai cũng “quá bận rộn để quan tâm”.

Tại sao sống hời hợt, dè dặt, đo lường từng dòng cảm xúc lại trở thành một biểu tượng của “tỉnh táo” và “trưởng thành”?

Viết là hành vi ngược lại. Là để mình có thể nói “tôi đang có vấn đề”, để được phép yếu đuối, và thành thật, đôi khi, quá thành thật. Viết là cú nhảy khỏi cái vỏ bọc không cảm xúc mà xã hội này dạy chúng ta phải mang. Là hành động cởi bỏ lớp mặt nạ bóng bẩy, và để lại những đoạn văn nhòe nhoẹt nước mắt, lộn xộn, hơi quá đà, hơi dở hơi - nhưng chân thật.

Tôi nhớ đã nghe được câu này trong Vlog của chị Anh Phương:

“Do not kill the part of you that is cringed, kill the part of you that cringes it”

Thông điệp cuối cùng của bài viết này là:

Hãy để việc viết disrupt cuộc sống thường ngày của bạn, rồi việc viết sẽ xây dựng lại cuộc đời của bạn, brick by brick.

Hãy để việc viết tìm đến bạn một cách tự nhiên nhất, trên xe buýt, trong siêu thị, khi bạn đang đi dạo. Hãy dùng mọi thứ bạn có thể, dù là note điện thoại, sổ tay, hay thậm chí kể cả phía sau cuốn lịch để bàn. Việc viết không cần bắt đầu từ góc làm việc hoàn hảo hay một blog đẹp lung linh.

Còn với tôi, điều gì sẽ đến tiếp theo, thú thực tôi cũng không biết.

Nhưng tôi biết điều này: Tôi đã không còn là phiên bản của tôi 38 tuần trước.

Đó là một phiên bản có nhiều e dè, sợ hãi, và không chắc chắn. Tôi của hiện tại, vẫn có nhiều băn khoăn như vậy, nhưng có lẽ là dũng cảm hơn một chút, sâu lắng hơn một chút, và có nhiều niềm tin hơn vào việc khi ta viết, ta cũng sáng tạo nên những bản thể mới của mình.

Hành trình 38 tuần viết kết thúc, để mở ra một chapter mới. (Mới thật vì tôi chuẩn bị tham gia thêm một thử thách viết nữa)

Gửi tới tất cả những người đã đọc tới đây, đã bấm subscribe, đã chia sẻ: Xin cảm ơn mọi người.

Singapore, ngày 28 tháng 7 năm 2025

Mình ngập ngừng giơ tay lên. Và mình nhìn thấy nhiều đồng nghiệp châu Á khác cũng vậy.

Làm việc trong một môi trường đa quốc gia, được tiếp xúc với các đồng nghiệp từ mọi nền văn hóa khác nhau, cho mình cơ hội được mở rộng hiểu biết, và học cách tôn trọng sự khác biệt.

Nhưng cũng chính trong những va chạm ấy, mình có cơ hội để nhìn sâu hơn vào bên trong, vào căn tính của bản thân và văn hóa nơi mình lớn lên - qua chính cái tên của mình. Thật là lạ, một cái tên, với 3 âm tiết, mà lại mang theo nhiều thứ thuộc về con người mình đến thế.

Ấy thế mà có lúc mình đã sửa tên mình thành phiên bản dễ đọc hơn, hoặc cười xòa cho qua khi ai đó phát âm tên mình không đúng, Lin Le thay vì Linh Lê.

“Âm tiết ấy không quen thuộc với họ, mình không cần kỹ tính như thế” - mình tự nhủ.

Nhưng càng tìm hiểu về năng lực giao tiếp liên văn hoá (intercultural competence), mình càng nhận ra: những khoảnh khắc nhỏ như vậy thực ra không hề nhỏ. Nó phản ánh quyền lực - ai được giữ phần “dễ chịu” cho mình, còn ai thì phải uốn mình để phù hợp.

Trong môi trường làm việc đa văn hoá, nơi mà tiếng Anh thường trở thành ngôn ngữ mặc định, đôi khi chúng ta có cảm giác mình phải “cắt tỉa” một phần bản thân để dễ hoà nhập. Cắt tỉa cái gì? Chính là accent, cùng những dấu thanh riêng, những âm tiết nhấn nhá - thứ làm ngôn ngữ của mình khác biệt, xa lạ và không “dễ nghe” với người nói tiếng Anh.

Các nhà nghiên cứu gọi đây là ‘linguistic hegemony’:

Ting-Toomey cũng chỉ ra trong Face-negotiation Theory (Lý thuyết thể diện) rằng:

Trong nhiều nền văn hoá Á Đông, chúng ta thường được dạy phải giữ thể diện cho người khác, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc phải hy sinh một phần thể diện của chính mình.

Và giờ mình mới thấy, mỗi lần mình để người khác đọc sai tên, hay im lặng trước một câu đùa đầy tính phân biệt, thật ra mình đang tự bào mòn cái phần căn tính ấy đi.

Cuối buổi tập huấn, các đồng nghiệp xung quanh hỏi mình:
“Did I pronounce your name correctly? Can you teach me how to say your name right?”

Và lúc đó mình không còn cảm thấy phải đọc chệch họ của mình đi nữa, không cần phải gọt đi căn tính của mình để hoà nhập.

Từ lúc đó, mình cũng bắt đầu tập can đảm trong những chuyện khác, không chỉ với tên gọi. Như cách mình dạy mọi người nói “Phở” thay vì “Vietnamese noodle”, cách mình chỉ cho mọi người sự khác biệt giữa Áo dài và Cheongsam (xường xám). Hoặc khi ai đó buông một câu đùa “vô hại” mà làm méo mó đến hình ảnh về bất cứ đất nước hoặc nền văn hoá nào đó, mình dám nói là “It was not fun”.

Trong đầu mình vẫn có nỗi sợ: “Đừng phá hỏng không khí.” Nhưng mỗi lần mình góp ý nhẹ nhàng, rõ ràng, mình lại thấy mình đứng thẳng lên một chút. Nguyên vẹn hơn một chút.

Bởi vì intercultural competence không chỉ là một catchphrase đẹp đẽ. Nó là thực hành hàng ngày. Là những lựa chọn rất nhỏ: dám tạm dừng, dám đặt câu hỏi, dám để mọi thứ hơi “khó chịu” một chút, để điều đúng đắn không bị biến mất vì sự dễ dãi.

Và đôi khi, điều can đảm nhất lại rất nhỏ bé: chỉ là dám nói, “Điều đó chưa hẳn đúng, để mình kể bạn nghe, nó thực sự có ý nghĩa gì với mình.”

Có lẽ điều duy nhất mình muốn gửi gắm qua bài viết này là, hoà nhập không có nghĩa là phải hoà tan. Bạn có thể chọn bất cứ cái tên nào bạn muốn, tiếng Anh hay tiếng Việt cũng được, nhưng đừng bao giờ cảm thấy mình phải đánh mất bản thân để tìm thấy cảm giác “thuộc về”.

Tham khảo:
Zeng, J., Yang, J. English language hegemony: retrospect and prospect. Humanit Soc Sci Commun 11, 317 (2024). https://doi.org/10.1057/s41599-024-02821-z

Ting-Toomey, S., & Kurogi, A. (1998). Facework competence in intercultural conflict: An updated face-negotiation theory. International journal of intercultural relations, 22(2), 187-225.

26 tuổi. Nhiều người sẽ bảo “còn trẻ mà, cứ sai thoải mái đi”.

Nhưng mình không chắc mình từng cảm thấy như vậy.

1. Những cái khuôn vừa vặn

Các bạn châu Á thì chắc không lạ gì những câu chuyện kiểu “con nhà người ta” đúng không?

Theo một cách nào đấy thì mình chính là nhân vật “con nhà người ta” trong truyền thuyết.

Tham gia các cuộc thi, các đội tuyển từ lúc mới 8 tuổi, giấy khen luôn đầy một xấp mỗi dịp cuối năm. Tới khi lên Đại học vẫn đạt học bổng mỗi kỳ, vẫn tham gia đủ các cuộc thi và dự án.

Mình đã quen với một công thức như thế, công thức ưa thích của các mẹ, các dì: “Con bé này ngoan và học giỏi”. Mình phải giỏi và ngoan, vì mẹ mình đã rất vất vả để nuôi cả hai anh em ăn học đầy đủ.

Cái khuôn đó trở thành một phần mình từ lúc nào không biết. Mình học cách chỉnh sửa bản thân để khớp với nó – nói những điều người lớn muốn nghe, làm những điều một đứa con ngoan nên làm.

Và mình làm điều đó trong rất nhiều năm.
Kể cả khi thấy chật chội.
Kể cả khi thấy không phải mình.

Có đôi lần mình cũng đã cựa mình khỏi chiếc khuôn…

Khi mình “lén” mẹ xỏ chiếc khuyên thứ 5. Khi mình “lén” đi concert tới 2 giờ sáng mới về (I love Martin Garrix, totally worth it). Khi mình “thử” nói chuyện với mẹ về chuyện LGBTQ, về những chủ đề nhạy cảm như bệnh tâm lý, hay việc “không kết hôn”, để nhận được phản ứng dữ dội của mẹ, hoặc những cái lắc đầu.

Đó là những lúc mình thử giãn cái khuôn ra một chút. Nhưng chẳng bao giờ mình dám bước hẳn ra khỏi nó.

2. Những lần muốn phá kén

Trước khi thi Đại Học, mình và mẹ đã cãi nhau trên dưới cả tháng trời. Mình có đam mê với Truyền thông và Quảng cáo, mình muốn đăng ký học Marketing. Còn mẹ mình thì cho rằng Marketing quá vất và, không hợp với con gái, cần một ngành ổn định, ví dụ như sư phạm. Mẹ vận động hết họ hàng tới hàng xóm tới nói chuyện với mình, thậm chí cả chiến tranh lạnh.

Mình không thắng được mẹ. Hay đúng hơn, mình không thắng được chính mình – đứa con ngoan đã quen nghe lời.

Mình chọn Ngôn ngữ Anh. Một lựa chọn “vừa phải” – không quá xa mẹ mong muốn, nhưng mình vẫn có cớ để nói “con chọn vì con thích”. Dù trải nghiệm 4 năm Đại Học đã mang lại cho mình những bài học quý giá, mình vẫn ước gì mình từng dám lựa chọn khác đi.

Câu chuyện lặp lại khi mình tốt nghiệp Đại Học, theo mong muốn của mẹ, mình trở thành một giáo viên Cấp 3. Có vẻ cái khuôn đã trở thành mình: Tốt nghiệp trường Đại học với tấm bằng giỏi, làm một công việc ổn định với mức lương khá.

Nhưng trong mình vẫn nung nấu một câu hỏi: “Nếu mình thử sống cho chính mình một lần, nếu mình dám rẽ khỏi con đường này, thì sao nhỉ?”

Thế rồi mình dứt khoát rẽ luôn.

3. Lạc đường, mò mẫm, và đi lại

Có một cuốn sách tên là Thư viện nửa đêm – The Midnight Library. Trong đó, nhân vật chính được trao cơ hội sống thử hàng trăm phiên bản khác nhau của cuộc đời mình – nếu như cô đã chọn khác đi ở một thời điểm nào đó.
Mỗi cuốn sách trong thư viện là một “what if”.

Lần đầu đọc cuốn đó, mình khóc như mưa. Vì nhân vật trong truyện được phép thử. Còn mình – dường như luôn chọn con đường an toàn.

Nhưng rồi mình nhận ra, thư viện đó, ở một cách nào đó, cũng có thể là chính mình tạo ra.

Sau cơn trầm cảm khủng khiếp ở tuổi 21, mình bàng hoàng nhận ra, cho dù mình có muốn, mình cũng không thể ép mình mặc cái áo khoác “hoàn hảo” được nữa. Mình quyết định cho mình tự đi theo định hướng của mình, cho dù đó có thể là đường cụt, hay mình có thể phải đi chậm hơn chăng nữa.

Ở tuổi 23, mình làm một việc “động trời”, mình dám bỏ công việc ổn định ở trường học, để theo đuổi một ngách hoàn toàn mới, thậm chí là xa lạ với rất nhiều người ở Việt Nam tại thời điểm bấy giờ. Nghĩ lại lúc đó mình cũng “liều” thật, cứ thế nghỉ rồi tập trung học và làm portfolio, cũng chẳng biết liệu có thành không, chỉ biết là mình có một ước mơ và phải thử bằng được. Thế rồi một thời gian sau mình nhận được job offer đầu tiên. Rồi layoff, Và lại tiếp tục tìm kiếm cơ hội. Đó là một năm của những sự dám thử, dám làm khác, với sự sợ hãi của đứa trẻ lần đầu đi ngược sóng.

Và trong tất cả những phiên bản mình từng tưởng tượng, đây là phiên bản đầu tiên mình thấy… sống thật.

Một năm sau đó, mình xách valy rời Việt Nam để tới một đất nước hoàn toàn xa lạ cùng với một job offer tại Trường quốc tế.
Không còn ai biết mình là “con nhà người ta”.
Mình bắt đầu lại từ đầu – với chính mình.

Và mình vẫn đang phá kén..

Sau 25 năm đã quen làm con ngoan trò giỏi, có những thói quen đã ăn sâu vào trong tiềm thức của mình.

Ví dụ như sợ làm ai buồn.

Ví dụ như ngại nhờ vả.

Ví dụ như cảm thấy tội lỗi khi mình không hoàn hảo. Khi mình có bệnh tâm lý.

Nhưng những năm qua đã dạy mình một điều, không phải lúc nào “đi theo số đông” mới đúng. Và mình vẫn đang lớn, dù không hoàn hảo. Mình dần từ bỏ việc nép đằng sau tấm áo “khuôn mẫu mơ ước” để cảm thấy an toàn hơn. Mình viết, chấp nhận việc có thể nhận những ý kiến trái chiều. Mình chia sẻ, chấp nhận việc để mọi người nhìn thấy những nỗi sợ, những băn khoăn, những non nớt của mình.

Hôm qua gọi điện cho mẹ, mình bảo “Chắc con sẽ quay lại học thêm tấm bằng nữa mẹ ạ”. Mẹ mình sửng sốt “ Đã có Bằng thạc sỹ rồi lại còn muốn học gì nữa hả con, con gái ổn định sớm đi”. Tôi chỉ cười nhe răng. Chắc qua thời gian mẹ cũng dần quen những ý tưởng có vẻ “điên rồ” của tôi. Tôi đã rẽ đi rất xa so với con đường mẹ muốn tôi đi, nhưng cũng không sao.

Ở tuổi 26, tôi không ước mình sẽ thành công rực rỡ.

Tôi chỉ ước: mình có đủ dũng khí để dám bước đi – và nếu có đi sai, thì cũng là sai với lòng tin rằng mình xứng đáng được thử.

Tuổi 26, cho mình được phép sai – và vẫn thương mình như cũ.

Hãy tưởng tượng bạn đang lướt Facebook và bắt gặp một nhóm có tên “Chanh Liều Cao” với hơn 50.000 thành viên. Nhóm này không chỉ chia sẻ mẹo vặt chữa bệnh, mà còn khuyến khích mọi người uống nước cốt chanh đặc khi bụng đói và thậm chí nhỏ nước chanh vào mắt để chữa cận thị. Thật kỳ lạ, phải không? Thế nhưng, bất chấp những lời cảnh báo từ các chuyên gia, trào lưu này vẫn thu hút sự tham gia của hàng nghìn người.

Cùng lúc đó, bạn bắt đầu bắt gặp các video được generate bởi AI ở khắp mọi nơi. Những video về tiểu sử những người nổi tiếng, các vị vua, về các phát minh khoa học với hàng trăm ngàn lượt tương tác, và không mấy ai đặt câu hỏi về độ chính xác của các video này. AI được sử dụng trong y tế, nghiên cứu khoa học và thậm chí là cả an ninh.

Nhưng liệu nó có luôn đáng tin?

Một ví dụ đáng chú ý là vụ việc của cô Porcha Woodruff ở Detroit, khi cô bị bắt lúc đang mang thai 8 tháng, chỉ vì công nghệ AI nhận diện khuôn mặt của công ty DataWorks Plus đã mắc sai lầm. Mặc dù sau đó vụ án đã bị bác bỏ, nhưng nó cho thấy sự nguy hiểm của việc lạm dụng công nghệ AI, khi nó có thể gây hậu quả nghiêm trọng trong các tình huống quan trọng.

Thế giới thông tin mà chúng ta đang sống ngày nay đang trở nên hỗn loạn — nơi mà ranh giới giữa thật và giả ngày càng bị xóa nhòa. Một bài đăng "viral" trên mạng xã hội có thể tạo ra ảnh hưởng lớn hơn cả một công trình nghiên cứu khoa học được thẩm định.

Và khi cảm xúc, niềm tin cá nhân, hoặc tính giải trí được ưu tiên hơn sự thật khách quan, chúng ta cần nhìn lại cách mà giáo dục sẽ giúp học sinh định hình tư duy trong thời kỳ “Hậu thực cứ”.

II. Hậu thực cứ (post-truth) là gì?

Khái niệm "post-truth" (hậu thực cứ) lần đầu được đề cập bởi Steve Tesich vào năm 1992, nhưng phải đến thập niên 2010, nó mới thật sự bùng nổ. Oxford Dictionary chọn "post-truth" là từ của năm 2016, nhằm để mô tả:

Một ví dụ rõ ràng là câu chuyện về tin giả "Giáo hoàng Francis ủng hộ Trump" lan truyền trên WTOE 5 News — một trang giả mạo hoàn toàn. Gần một triệu người chia sẻ tin này trước khi nó bị lật tẩy.

Ngày nay, khi AI có thể tạo ra video deepfake, hình ảnh giả và văn bản trơn tru đến mức khó phân biệt, mối nguy từ thế giới hậu-sự thật không chỉ nằm ở tốc độ phát tán thông tin — mà ở chỗ người học không còn biết đặt câu hỏi về tính đúng - sai của vấn đề.

III. Giáo dục: Không thể dừng lại ở “truyền đạt thông tin”

Trong một thế giới nơi hầu hết thông tin đều có thể được truy cập chỉ trong vài giây, chúng ta ngày càng dựa vào AI như một lối tắt để tra cứu, tóm tắt và giải thích mọi thứ — từ bài giảng, khái niệm khoa học đến cả tin tức thời sự. Những công cụ này hoạt động nhanh, mượt, và thường mang lại cảm giác đáng tin.

Nhưng sự "chính xác" ấy đang trở thành một ảo tưởng.

Tháng 2/2025, BBC công bố một nghiên cứu kéo dài một tháng, trong đó họ thử nghiệm bốn trợ lý AI phổ biến: ChatGPT, Microsoft Copilot, Google Gemini và Perplexity. Các công cụ này được giao nhiệm vụ trả lời câu hỏi dựa trên bài viết từ chính trang BBC News.

Kết quả thật đáng lo ngại:

• 51% câu trả lời chứa lỗi nghiêm trọng về độ chính xác

• 19% trích dẫn từ BBC bị sai lệch thông tin: số liệu, thời gian, tên nhân vật

• 13% dẫn chứng hoàn toàn không tồn tại trong bài viết gốc

Trong thời đại hậu thực cứ, giáo dục không thể tiếp tục là chiếc loa phát lại kiến thức. Nó cần trở thành nơi huấn luyện khả năng đọc – hiểu – phân tích thông tin, chứ không chỉ tiếp nhận nó. Cụ thể, giáo dục cần giúp học sinh phát triển những năng lực sau:

Giờ đây, điều quan trọng không còn chỉ là học cái gì, mà là học như thế nào — và học để làm gì.

Giáo dục cần vượt khỏi khuôn khổ nội dung, để giúp học sinh hình thành năng lực tự học, tư duy độc lập và biết tự định hướng giữa một thế giới nhiễu động đầy thông tin nhưng ít sự chắc chắn.

IV. Những kỹ năng sống còn trong thời đại “Hậu thực cứ” — và cách giáo dục cần thay đổi để nuôi dưỡng chúng

1. Media Literacy: Biết ai đang nói gì — và vì sao

• Phân biệt các dạng nội dung: clickbait, satire, misinformation, sponsored content...

• Đặt câu hỏi: Ai tạo ra nội dung này? Họ có mục đích gì?

Ví dụ: Tích hợp luyện tập vào các môn như Ngữ văn, Lịch sử, Giáo dục công dân thông qua hoạt động phân tích bài đăng thật từ mạng xã hội và thảo luận: “Đây là tin tức, quảng cáo hay thao túng?”

2. Critical Thinking & Cognitive Resilience: Không vội tin điều dễ nghe

• Biết phân tích thông tin, đối thoại đa chiều, không vội kết luận.

• Có khả năng nhận diện bias và thoát khỏi echo chamber.

Ví dụ: Giáo viên có thể chuyển từ hình thức kiểm tra ghi nhớ sang các hoạt động yêu cầu học sinh phân tích tình huống đa chiều, bảo vệ một quan điểm, rồi thử phản biện lại chính mình — khuyến khích những phản hồi như: “Em không chắc, nhưng em nghĩ…” để nuôi dưỡng tư duy phản biện trong môi trường học an toàn và linh hoạt.

3. AI Literacy: Biết khi nào nên tin vào công nghệ

• Phân biệt nội dung do người hay do bot tạo ra.

• Biết dùng AI để hỗ trợ tư duy, không thay thế tư duy.

Ví dụ: Thay vì cấm đoán, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh thử tạo nội dung bằng AI, sau đó cùng phân tích động cơ, kiểm tra nguồn gốc và mức độ chính xác của kết quả — từ đó giúp các em hiểu cách “xài AI để học” chứ không phải “cho AI học hộ.”

V. Kết: Giữ lại điều quan trọng nhất

Trong thời đại AI và hậu thực cứ, thầy cô không còn đơn thuần là người truyền đạt kiến thức. Họ là người giữ lửa cho khả năng phân biệt — không chỉ giữa đúng và sai, mà là giữa những điều đúng đắn và điều nghe thuận tai. Là người khơi dậy sự tỉnh táo trong một thế giới đang phân mảnh vì thao túng và tốc độ lan truyền thông tin.

Giáo dục lúc này là pháo đài vững chắc trong một thời đại đầy dễ dãi. Nó cần là nơi cuối cùng còn giữ lại được không gian cho sự ngập ngừng, cho một câu hỏi chưa chắc chắn, cho một ý nghĩ còn đang hình thành — vì chính ở đó, tư duy thực sự bắt đầu nảy nở.

Chúng ta không thể kiểm soát hết công nghệ, cũng không thể ngăn học sinh khỏi thế giới bên ngoài. Nhưng chúng ta có thể giúp các em xây được một hệ miễn dịch tinh thần: khả năng tự nghi ngờ, tự điều chỉnh, và tự học — khi không còn ai ở đó để nhắc nhở.

Và có lẽ, đó là điều tự do nhất mà giáo dục có thể trao.

It hit me — this was our study era.

At the height of quarantine, learning went remote but somehow felt communal.
We studied and listened to the same lo-fi youtube video (you know I'm talking about that video). We shared Pomodoro timers. We color-coded our routines. And sure, it wasn’t always efficient — but it was intentional.

Now?

My feed is flooded with AI-assisted apps that promise to summarize, generate, organize, and "study for you." You upload the lecture, the slides, the journal article — and the app delivers a perfect set of flashcards and a tight summary in under a minute.

The question that’s been haunting me — as a learning designer — is this:

What happens when we no longer do the work of learning — just the performance of it?

This post is a reflection through the lens of learning science, cognitive psychology, and neuroscience — on what we risk when we prioritize speed, convenience, and output over process, effort, and self-transformation.

🧠 Learning Is Effortful by Design

Learning doesn’t happen by receiving information. It happens when we build it ourselves.

That “seem to be a time-consuming” process, when you summarize a difficult reading, organize lecture notes, or write your own flashcards — this process lights up a wide network of brain regions:

• The prefrontal cortex (for planning and reasoning)

• The hippocampus (for memory consolidation)

• The default mode network (for meaning-making and reflection)

When we let AI summarize or generate that information for us, these brain systems are under-activated.
We skip the very friction that creates learning.

You get the answer — but your brain doesn’t build the architecture that makes it stick.

Ironic, isn’t it? When you outsource your learning to a "deep learning" agent, you lose the ability to learn deeply.

🔁 Repetition, Retrieval, and the Disappearing Struggle

The science of learning has shown, again and again, that effort enhances encoding.

This is known as desirable difficulty — the idea that making learning harder in the short term makes it stronger in the long term.

When students:

• Retrieve information – like quizzing yourself on a concept from last week’s lecture, instead of passively rereading your notes.

• Generate explanations – like trying to explain how sound travels to a friend in your own words, instead of copying the textbook’s definition.

• Construct your own notes – like reorganizing a messy lecture into a mind map that makes sense to you, instead of relying on AI to summarize it for you.

— the brain does more work, and remembers more because of it.

The struggle is where learning happens.

AI collapses that struggle into a shortcut.
And that shortcut flattens the learning curve.

It’s not just faster — it’s shallower.

Want to test whether AI-assisted learning actually worked?

Ask the student to explain the concept back to someone else — clearly, confidently, and without notes.

If they relied only on auto-generated summaries or flashcards, chances are they’ll hesitate.

Because those tools gave them the answers — not the thinking behind them.

📉 The Quiet Collapse of Lifelong Learning

When repetition and retrieval are skipped, the real risk isn’t failing a test — it’s losing the ability to learn deeply in the long run.
AI convenience undermines the habits and dispositions of lifelong learning.
Because real learning isn’t just about knowing things — it’s about being able to teach yourself anything, again and again, as the world changes.

Researchers have spent decades observing what actually sustains learning over a lifetime — and it often comes down to the following quiet, internal capacities:

When AI removes the need for these steps, we may never practice them at all.
We become tool-dependent learners — efficient, yes, but fragile.

The irony? We’re entering a world that demands more agile, independent learners — while designing tools that make independence optional.

🎯 The Output Trap: When Education Becomes Just a Score

The problem isn’t just individual — it’s structural.

For years, education has rewarded:

• Completion over reflection

• Results over process

• Correctness over critical engagement

So when AI offers the fastest route to the outcome, it fits perfectly into a system that never valued how learning happened in the first place.

But here’s the danger:

We’ve trained students to optimize, polish, and finish.
And AI helps them do it faster than ever — but at the cost of depth, ownership, and growth.

👣 What Can We Do Instead?

This isn’t a rejection of AI.
It’s a call to reclaim the invisible parts of learning that still matter most.

We need to slow down. Reflect. Rebuild the muscle of learning in an age that rewards speed.

As educators and learning designers:

• ✍️ Design assessments that reward thinking, not just polish

• 🧠 Scaffold self-explanation and metacognitive reflection

• 🧭 Teach learners to notice when they’re skipping the hard part

• 🔄 Normalize confusion, iteration, and unpolished drafts

As learners:

• Use AI as a second brain, not a first instinct

• Practice retrieving, rephrasing, and struggling — before you automate

• Reclaim the pride of effort, even when no one is grading it

• Remember: every shortcut has a cost — and that cost is usually your own cognitive growth

🛠️ Final thoughts: A Learning Designer’s Perspective

I work in learning design.
Which means I’ve spent a lot of time thinking about how people learn — and even more time trying to make it a little less painful. I choose where to put a quiz, how to break down a topic, even what colors or spacing will help someone stay focused.

But I don’t try to make it effortless.
Because deep down, I know that learning needs some effort to stick.
It’s like exercise — if you don’t feel it, it’s probably not working.

And that’s what’s hard to watch now.

I see students skip the hard part. They upload the lecture, get the AI summary, skim it, move on. No frustration. No pause. No struggle.
And maybe that seems efficient.

But the truth is: the work of learning is the becoming.
And no app — no matter how well-designed — can do that for you.

So the next time you feel the urge to upload, summarize, or automate…

Pause.
Let your brain do the work.
It might take longer —
…but what you gain will be entirely your own.

Có người mỉa mai: “Sao phát âm kém vậy mà cũng làm ngoại giao?” Có người chê: “Nghe không ra gì, không chuyên nghiệp chút nào.” Không thiếu những bình luận nặng nề, và ở giữa tất cả những phán xét đó, một câu hỏi bỗng hiện lên trong đầu tôi:

Nói tiếng Anh phải giống người bản xứ để làm gì?

Chúng ta đang thần thánh hóa accent của ai?

“Accent” – tạm dịch là giọng hay ngữ âm vùng miền – là cách một người phát âm dựa trên nền tảng ngôn ngữ mẹ đẻ, nơi sinh sống, hoặc cộng đồng ngôn ngữ mà họ thuộc về. Accent không phải là lỗi, cũng không phải là dấu hiệu của trình độ. Đó đơn giản là “âm sắc” mà một người mang theo trong giọng nói.

Người Anh nói tiếng Anh với accent Anh. Người Mỹ có accent Mỹ. Người Ấn, người Singapore, người Philippines cũng nói tiếng Anh với accent của họ. Và đương nhiên, người Việt nói tiếng Anh với accent Việt – điều đó hoàn toàn bình thường và hợp lý.

Thế nhưng, ở Việt Nam, nhiều người lại mặc định rằng chỉ có accent Mỹ hay Anh mới là “đúng”, còn tất cả các giọng khác đều là “lệch chuẩn”, thậm chí là “quê”, “kém chuyên nghiệp”. Từ đó, accent – vốn là một biểu hiện tự nhiên – lại bị biến thành thước đo đẳng cấp xã hội.

Trong lý thuyết hậu thực dân, học giả Homi Bhabha gọi hiện tượng này là “colonial mimicry” – một kiểu bắt chước trung tâm quyền lực (các nước thuộc địa cũ) với niềm tin sai lầm rằng nếu “nói giống họ”, ta sẽ trở nên ngang hàng với họ.

Nhưng thật ra, điều đó chỉ làm ta mãi đứng ngoài rìa — vì giống không bao giờ đồng nghĩa với được công nhận.

Thực tế học thuật: Chuẩn mực không nằm ở accent

Một trong những lý do khiến nhiều người lo sợ accent Việt là vì họ tin rằng các kỳ thi quốc tế như IELTS hay TOEFL đánh giá nghiêm khắc phát âm theo giọng bản xứ. Nhưng sự thật thì… không hẳn vậy.

Trong hệ thống chấm điểm chính thức của IELTS Speaking, “accent” chưa bao giờ bị xem là lỗi. Tiêu chí chấm phát âm (pronunciation) tập trung vào độ rõ ràng, ngữ điệu, trọng âm đúng chỗ – chứ không phải “phải giống giọng Anh/Mỹ”.

Tương tự, TOEFL iBT đánh giá phần Speaking dựa trên khả năng truyền đạt (delivery): bạn nói có mạch lạc không, người nghe có hiểu được không. Accent được chấp nhận, miễn là không gây cản trở đến sự hiểu.

Nói cách khác, bạn có thể nói tiếng Anh với accent Việt – và vẫn được điểm cao, nếu bạn nói rõ ràng, hợp lý, có tổ chức và tự nhiên.

Chuẩn mực không nằm ở việc bạn phát âm giống ai. Nó nằm ở việc bạn có giao tiếp hiệu quả không. Và chính những hệ thống đánh giá được xem là “khắt khe” nhất cũng đã công nhận điều đó.

Một sự nhầm lẫn phổ biến: Accent bản địa = Phát âm chuẩn

Trong các tranh luận xoay quanh accent, có một hiểu lầm rất phổ biến: người ta nghĩ nói không “chuẩn accent” tức là nói sai.

Nhưng thực ra, phát âm chuẩn (clear pronunciation) và accent (giọng nói mang sắc thái địa phương) là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.

Bạn có thể nói tiếng Anh với giọng Việt Nam, nhưng vẫn rõ ràng, đúng âm tiết, đúng ngữ điệu. Người bản xứ hoàn toàn hiểu bạn. Đó là phát âm chuẩn — dù không “chuẩn Mỹ” hay “chuẩn Anh”.

Ngược lại, bạn có thể bắt chước accent Mỹ nhưng nói sai âm / ngữ điệu / trọng âm / dùng từ sai — thì vẫn là không rõ ràng, không hiệu quả.

Accent là bản sắc. Phát âm chuẩn là kỹ năng giao tiếp. Chúng không mâu thuẫn với nhau, và việc bạn có accent không hề ngăn cản bạn giao tiếp hiệu quả.

Như nhà ngôn ngữ học Jennifer Jenkins chỉ ra trong The Phonology of English as an International Language (2000)

Phần lớn những hiểu lầm trong giao tiếp quốc tế không đến từ accent – mà đến từ việc sử dụng cấu trúc ngữ pháp hoặc từ vựng quá bản địa hóa (idioms, phrasal verbs khó hiểu). Nói cách khác: accent hiếm khi là rào cản thật sự. Nó chỉ trở thành vấn đề khi người nghe mang theo định kiến.

Ngôn ngữ là sinh thể sống – luôn tiến hóa và đa dạng

Trong ngành ngôn ngữ học, ngôn ngữ không bao giờ được coi là một hệ thống cố định, bất biến. Ngôn ngữ là một sinh thể sống – nó tồn tại, thay đổi, thích nghi theo thời gian, không gian, và cộng đồng người sử dụng.

Nói cách khác, “chuẩn ngữ” chỉ là một ảo tưởng lịch sử – một thứ chuẩn do các trung tâm quyền lực tạo ra và duy trì qua hệ thống giáo dục, truyền thông và phân tầng xã hội. Trong khi đó, sự đa dạng ngôn ngữ là thực tế sinh học và xã hội mà ta phải chấp nhận và tôn trọng.

Vì vậy, khi một người Việt nói tiếng Anh với accent Việt, điều đó không có nghĩa họ đang nói “tiếng Anh sai”. Họ đang sử dụng một biến thể trong mạng lưới toàn cầu của tiếng Anh – thứ ngôn ngữ mà bản thân nó chỉ có thể sống còn nhờ vào sự thay đổi không ngừng.

Hậu quả của việc thần thánh hóa accent

Khi accent bị xem là thước đo trình độ, người học tiếng Anh rơi vào cái bẫy của “chủ nghĩa cầu toàn”. Họ ngại nói nếu không “chuẩn”, ngại phát biểu nếu sợ bị chê “quê”, ngại xin việc vì sợ “mất điểm” ngay từ giọng nói.

Tôi từng gặp nhiều sinh viên giỏi, có tư duy sắc bén, nhưng lặng lẽ thu mình trong các cuộc họp quốc tế chỉ vì mặc cảm phát âm. Tôi từng thấy cả những giảng viên, học giả, hay lãnh đạo bị đánh giá thấp chỉ vì accent — dù nội dung họ truyền tải có giá trị gấp nhiều lần một bản thu âm giọng chuẩn Mỹ.

Cái chúng ta cần nhất không phải là bắt chước — mà là tự tin nói tiếng Anh theo cách của chính mình, với tinh thần rõ ràng, mạch lạc, và đầy bản sắc.

Và trong bối cảnh Việt Nam thì sao?

Trong xã hội Việt Nam hiện nay, accent tiếng Anh đang vận hành như một chỉ dấu ngầm của tầng lớp, “đẳng cấp” và sự hội nhập – không phải bằng năng lực, mà bằng cảm giác thuộc về một thế giới “quốc tế”.

Không khó để bắt gặp những trung tâm tiếng Anh quảng cáo “giáo viên bản ngữ 100%”, “accent Mỹ chuẩn”, “native American teachers” như là những bảo chứng của chất lượng – mà không mấy ai hỏi: liệu người đó có giỏi sư phạm? Có hiểu học trò Việt không? Hay chỉ cần nghe đúng giọng là đủ tạo ra uy tín?

Tôi từng nghe một bạn giáo viên người Việt – có bằng sư phạm TESOL quốc tế – kể rằng học sinh và phụ huynh đánh giá thấp mình chỉ vì... accent Việt quá rõ.

"Em nói đúng hết, phát âm rõ, có chuyên môn. Nhưng họ vẫn chọn bạn khác dù nói không mạch lạc, vì bạn ấy nghe “Tây hơn”.

Trong những trường hợp ấy, accent không còn là vấn đề ngôn ngữ.
Nó trở thành một lớp phân biệt giai tầng – nhẹ tênh mà đầy sức nặng.

Kết lại: Accent là một phần của danh tính – và là dấu hiệu của một ngôn ngữ đang sống

Mỗi người mang theo giọng nói của mình là mang theo quê hương, lịch sử, trải nghiệm. Accent không phải điều cần giấu giếm. Nó là một phần của danh tính.

Và hơn thế nữa — accent là dấu hiệu cho thấy ngôn ngữ ấy vẫn đang sống.

Mỗi accent là một dấu vết: bạn học tiếng Anh từ ai, qua nền tảng nào, ở đâu, trong bối cảnh văn hóa nào. Không có ngôn ngữ sống nào mà không có accent. Việc tiếng Anh hiện đại tồn tại với hàng ngàn accent chính là bằng chứng rằng nó đang sống khỏe, đang phát triển, đang thích nghi.

Một giáo sư người Nigeria từng nói:

"My accent is not broken English. It’s English with a story."
Và tôi nghĩ, đó là điều mà mỗi người học tiếng Anh ở Việt Nam nên khắc vào lòng.

Chúng ta nói nhiều về hội nhập, về “vươn ra thế giới”, về nói tiếng Anh thật trôi chảy. Nhưng hội nhập không có nghĩa là tự làm mờ mình đi để giống người khác.

Một đất nước, một cộng đồng, hay một cá nhân – khi bước ra thế giới – không cần phải xóa giọng, giấu chất, hay giũ sạch mọi dấu vết của mình.

Vì nếu ta phải từ bỏ bản sắc để được chấp nhận,
thì sự chấp nhận ấy có đáng giá không?

If you’re a girl, chances are you’ve seen at least one of those Pilates Princess Core videos on TikTok or Reels. The effortlessly flawless girl, dressed in a perfectly coordinated, ultra-feminine outfit, heading to a Pilates class with a Stanley cup in hand.

The caption? Something about how Pilates is the secret to the most toned, sculpted, and snatched body ever.

At this point, Pilates and yoga aren’t just workouts anymore. They’ve become a lifestyle, an aesthetic, a status symbol. It’s no longer just about movement—it’s about embodying a certain kind of femininity: delicate, effortless, and aspirational.

And that’s where the problem begins.

1. The “Feminine” Fitness

In the age of hyper-curated wellness, sport like yoga or pilates have been glorified as the ultimate feminine fitness practices. They promise long, lean muscles, graceful movement, and a sense of balance—both physically and spiritually. But beneath the soft lighting and Instagrammable studios lies a deeper issue: The commodification of movement and the reinforcement of outdated beauty standards.

At its core, movement should be about strength, function, and feeling good in our bodies. Yet, the wellness industry has twisted it into a tool for selling aesthetics over ability. The messaging around Pilates and yoga isn’t just about health; it’s about maintaining a certain kind of body type—one that is toned, but not too muscular, fit, but still delicate.

And here’s where the problem gets worse: muscular women—women who train for strength, who build power—are still mocked, ridiculed, and labeled “too much.”

The backlash against visibly strong women exposes the deep-rooted discomfort society has with women who take up space, physically or otherwise.

2. The Fear of Strength and the “Toned, Not Bulky” Myth

Fitness influencers and trainers love to reassure women that Pilates and yoga will help them achieve a “lean, sculpted look” without making them bulky. But why is “bulky” even framed as a bad thing?

Historically, fitness has been intertwined with beauty standards. Mina Le pointed out in her analysis of the “Pilates body” myth that the preference for a long, lean physique over a visibly muscular one is nothing new.

The 1970s fitness boom tied exercise to aesthetics, and the rise of wellness culture in the 2000s repackaged that message in soft, pastel branding. The idea that Pilates guarantees a specific body type—one associated with ballet and eating disorder culture—is a lingering consequence of this historical bias.

Yet, instead of encouraging women to embrace their strength, we’ve been conditioned to fear it. The fitness industry thrives on this fear, constantly selling women the idea that they need to “tone” rather than “build,” to “sculpt” rather than “bulk.”

The language alone is a dead giveaway that women’s fitness is more about shrinking than growing.

3. Here comes the truth:

Muscles don’t just appear overnight.

Building strength takes work, discipline, and intention. In fact, thanks to biology, women build muscle way more slowly than men—we have about 15-20 times less testosterone, which means even with serious training, noticeable muscle definition takes months (or years). And yet, when women finally do develop visible strength, they’re met with side-eyes and skepticism. Society loves to celebrate fitness—until it makes women too strong.

And here’s what’s even more absurd: muscle is one of the best things we can build for our longevity and brain health. Strength training isn’t just about looking good—it literally keeps us alive longer. Resistance training has been linked to a lower risk of dementia, better metabolic health, and protection against sarcopenia (age-related muscle loss), which is a huge factor in frailty as we get older.

So why are we so afraid of muscle when it’s literally one of the best things we can have?

→ Instead of demonizing it, maybe it’s time we start celebrating it. Strength isn’t just about aesthetics—it’s about resilience, independence, and a better quality of life.

4. The Commodification of Wellness

Yoga and Pilates, like many other fitness movements, have been stripped of their original intent and repackaged for mass consumption.

And who benefits from this? The wellness industry, which thrives on insecurity. Women are constantly sold the idea that they must refine, sculpt, and “fix” their bodies rather than embrace them for what they can do. The focus is always on looking good rather than being strong.

5. Reclaiming Strength on Our Own Terms

Movement should not be about fitting into a mold.

Strength should not be a threat to femininity.

Women should not have to defend their bodies—whether they are lean, muscular, curvy, or any shape in between.

So instead of obsessing over whether our workouts will make us too big or not small enough, let’s shift the focus.

Let’s move because it feels good. Let’s train because it makes us stronger. And let’s stop letting fitness culture dictate what our bodies should look like.

The real goal isn’t to fit into someone else’s standard of beauty—it’s to take ownership of our strength, in every sense of the word.

Maybe in the end all we need is to move our body - and less of our mouth about how others (especially women) want to gain their strength.

And then I just… got tired.

I realized I didn’t even know who I was anymore.

They say clothing is an expression of yourself, but for years, I wasn’t dressing for me—I was dressing for the vibe. For the aesthetic. For the fast and convenient Instagram photo.

Without the constant influence of trends telling me what was "in," I suddenly had to confront a much harder question:

What do I actually like? Who am I when I’m not being fed a curated identity?

The Algorithm Is Pixelating Your Identity

Some might argue that following trends is nothing new—people have always copied celebrities’ hairstyles, idolized movie stars, and bought band merch during a cultural moment. That’s true. But the difference now is how trends operate.

In the past, trends had a lifespan. A subculture could thrive for years before being replaced by something new. Fashion trends, for example, used to cycle over decades—bell-bottoms dominated the ’70s, baggy jeans ruled the ’90s. Even in music, fans had time to develop a deep relationship with a band or a genre.

Now, microtrends can rise and fall in a matter of weeks. A TikTok aesthetic can go viral on Monday and be considered “cheugy” by Friday. People buy into a trend, only to discard it as soon as the algorithm moves on to the next thing. This doesn’t just affect our wallets—it affects our ability to truly connect with what we consume.

It’s the shift from experience-based culture to aesthetic-based culture. Instead of discovering what we love through trial and error, we absorb pre-packaged “vibes.”

Mina Le, in her video about personal style, touches on this phenomenon in fashion. She discusses how trends today are driven less by organic cultural movements and more by algorithmic forces—Pinterest boards, TikTok virality, and the rapid cycling of microtrends like coastal grandma or Barbiecore. Fashion, once an expression of subcultures and individual identity, has become an endless loop of manufactured aesthetics. In other words, people are no longer developing their style—they are downloading it.

Even hobbies aren’t safe—film photography, journaling, reading—all have been reduced to their most photogenic elements, optimized for an audience rather than the self.

If every part of your identity is shaped by the algorithm, what happens when you try to step outside of it?

The Downloadable Personality

It’s easier than ever to acquire a new identity. Aesthetics have become bite-sized, ready to be worn and discarded. TikTok has accelerated this to an absurd degree—last year alone, we cycled through cottagecore, clean girl, coquette, mob wife aesthetic, office siren.

Even outside of fashion, this phenomenon is everywhere. People don’t just listen to music anymore—they subscribe to algorithmically defined subcultures (indie sleaze revival, sad-girl autumn, Lana-core). Books are no longer read for discovery but for their placement in an aesthetic (dark academia, hot girl reading lists). The internet has turned personal taste into an algorithm-friendly identity package.

The result?

→ A constant cycle of purchasing and discarding.

When trends move this fast, you’re never allowed to sit with what you own. Clothes that were “in” just weeks ago start to feel outdated the moment the algorithm shifts focus.

This isn’t just exhausting—it’s expensive. The pressure to keep up with the constant aesthetic turnover places a huge financial burden on individuals. What used to be a few seasonal wardrobe updates has become an endless loop of impulsive purchases, all to maintain relevance in a trend cycle that won’t even let you breathe.

And beyond personal finance, there’s the environmental cost.

Fast fashion brands are more than happy to supply the demand, churning out trend-driven clothes at an unsustainable rate. Every discarded microtrend adds to the millions of tons of textile waste dumped into landfills each year.

Clothing production alone accounts for 10% of global carbon emissions—more than all international flights and maritime shipping combined.

And yet, the cycle continues, driven not by genuine need but by the artificial urgency of online trends.

At what point do we step back and ask: Who is really benefiting from this?

The Death of Independent Thought

Beyond aesthetics, the algorithm is shaping how we think.

In the past, forming an opinion required engaging with something first hand—watching a movie, reading a book, or debating ideas. Now, we’re fed the internet’s collective reaction before we’ve even had a chance to form our own.

Ever felt like you already know a movie sucks before watching it? That’s because Rotten Tomatoes, Twitter, and YouTube critics already decided for you.

A 2023 study found that 82% of Gen Z consumers check online reviews before watching a movie, meaning most people go in with their opinions half-formed.

It’s not just the media—it’s everything. Politics, social issues, personal beliefs. Instead of engaging deeply, we absorb pre-packaged takes from whatever side of the internet we align with. The more we consume, the more we reinforce our own biases, because the algorithm will always serve us more of what we already agree with.

And the result? We’re less curious. Less critical. Less original.

Preserving Every Bit of You

The good news? You don’t have to be a passive consumer. You can preserve every bit of yourself—the parts that exist beyond the reach of the algorithm. Here’s how:

• Log off. Read a book, watch a movie, or try a new hobby without looking up reviews first. Let yourself experience something before hearing what others think.

• Engage for yourself, not for content. If you pick up a hobby, do it because you enjoy it—not because it looks good on social media.

• Be aware and slow down. Ask yourself: Do I like this because I like it, or because it was fed to me?

Final Thought: Are You Just Data?

The internet is a powerful tool, but if we’re not careful, it will make our choices for us.

Algorithms don’t just recommend content—they shape our identities. They tell us what to watch, what to listen to, what to believe, and even who to be.

Yes, trends have always existed. But in the past, they moved at a human pace. They allowed for real discovery. They gave us room to breathe, to experiment, to evolve.

Now, trends aren’t something we follow—they are something that follows us, tracking our every click, shaping our preferences before we even realize it.

But you are not a collection of data points. You are not a sum of optimized preferences. You are not just an aesthetic, a microtrend, or an algorithmically refined personality.

So the next time you find yourself scrolling, stop and ask:

“Am I preserving every bit of myself? Or am I just being processed, optimized, and fed back to myself in pixels?”

Bây giờ, hãy nghĩ về tất cả những cơ hội bạn từng bỏ lỡ chỉ vì cảm giác đó. Bạn đã chờ gì? Một ngày mà bạn đủ tự tin? Một khoảnh khắc hoàn hảo để bắt đầu? Nhưng đây là điều thú vị: sự tự tin mà bạn nghĩ mình cần – có khi chẳng bao giờ xuất hiện.

1. Confidence is overrated: Sự tự tin bị đề cao thái quá

Mình nhớ lại câu hỏi từng viết trong cuốn sổ tay trước khi tham dự buổi tham vấn tâm lý đầu tiên:

"Why can’t I be confident in myself? Will I ever be confident enough?"
(Tại sao tôi lại thiếu tự tin đến vậy? Tới bao giờ tôi mới đủ tự tin đây?)

Thời điểm đó, mình đang vật lộn với căn bệnh lo âu, những khó khăn từ công việc mới, và những vấn đề trong các mối quan hệ. Sự thiếu tự tin dường như là một bức tường cản trở giữa mình và "thành công".

Mình từng nghĩ rằng nếu có sự tự tin, mọi thứ sẽ trở nên dễ dàng hơn nhiều, giống như cách mà các diễn giả TedTalk hay các YouTuber truyền cảm hứng vẫn nói. "Tự tin" giống như một báu vật mà mình luôn ao ước đạt được.

Nhưng tua nhanh đến hiện tại, mình không còn nghĩ như vậy nữa.

Mọi thứ thay đổi khi mình nghe một bài diễn thuyết của Evy Poumpouras – cựu đặc vụ của Sở Mật Vụ Mỹ. Evy nói:

"Confidence is overrated. You cannot just rely solely on confidence and motivation. What you need is mobilization."
(Sự tự tin thường bị đánh giá quá cao. Bạn không thể chỉ dựa vào tự tin hay động lực. Thứ bạn cần là hành động)

Hành động quan trọng hơn tự tin

Nhìn lại, mình nhận ra một điều: trong tất cả những thành tựu mà mình đạt được năm nay, sự tự tin không phải là yếu tố quyết định.

• Mình không tự tin, nhưng vẫn đều đặn bước chân vào phòng gym mỗi tuần.

• Mình không tự tin, nhưng vẫn quyết định đổi hướng để theo đuổi công việc đam mê.

• Mình không tự tin, nhưng vẫn xách vali đến một đất nước xa lạ để bắt đầu một hành trình mới.

Hóa ra, chúng ta không cần phải có sự tự tin để bắt đầu. Nếu mình cứ chờ đến khi đủ tự tin, mình sẽ không bao giờ bắt đầu đi tập, không bao giờ nộp đơn xin việc, và cũng không bao giờ viết bài blog đầu tiên.

Bài học số 1: Sự tự tin bị đánh giá quá cao. Chờ đợi sự tự tin sẽ chỉ làm cản trở bạn đạt được mục tiêu của mình.

2. Discomfort is unavoidable (Đừng né tránh sự khó chịu)

Một phần lý do mình từng khao khát sự tự tin là vì muốn né tránh cảm giác căng thẳng và lo lắng khi bắt tay vào làm một việc gì đó. Nhưng sự thật là cảm giác khó chịu này không thể tránh được, và vượt qua nó sẽ mang lại hai lợi ích bất ngờ.

a. Xây dựng ý chí (will-power)

Nếu bạn còn nhớ bài viết trước của mình, mình có nhắc đến cách để xây dựng kỷ luật và ý chí (will-power) thông qua việc củng cố vùng não bộ liên quan trực tiếp là aMCC.

Và hóa ra, một trong những cách trực tiếp để củng cố vùng não này là…làm những việc khiến chúng ta khó chịu. Nghe hơi bị khổ sai nhỉ…

Nhưng sự thật là khi bạn chịu nhấc mình ra khỏi giường để xỏ chân vào giày chạy hay đến phòng gym, vùng não ý chí của chúng ta sẽ mở rộng ra hơn. Từ khi mình biết đến điều này, mình thậm chí còn chủ động làm những thứ khiến mình chán ngán. Ví dụ như học về Data mặc dù mình sợ mấy con số vô cùng, hoặc chịu khó đạp xe đi làm về thay vì ngồi tàu.

Vượt lên cảm giác ngán ngại của bản thân để chọn sự “không thoải mái”, mình không chỉ khiến mình ngạc nhiên về ý chí của bản thân, mà mình còn lời thêm một món quà khác: Thống chống ì.

b. Thuốc chống ì (inertia)

Con người thường có xu hướng lựa chọn sự thoải mái, và bộ não của chúng ta được lập trình để tập trung vào những phần thưởng ngay lập tức như: ngủ nướng, lướt Tiktok, hay uống trà sữa. Và cái thiên hướng chọn sự thoải mái đó đã khiến mình phải trả giá không ít lần: lựa chọn cày phim thay vì viết bài để rồi phải thức đêm chạy cho kịp deadline, hoặc chọn mua một món đồ giá rẻ trên Shopee cho tiện thay vì nghiên cứu kỹ hơn, và tốn cả đống tiền cho những món đồ nhanh hỏng.

Nhưng tính ì còn để lại những hậu quả ghê gớm hơn nhiều: chúng cướp đi của ta cơ hội quý giá để cải thiện bản thân. Trong blog của mình, anh Tuấn Mon có nói:

“Inertia là không làm một điều gì đó, ngay cả khi chúng ta nhìn thấy có vấn đề. Một procrastinator sẽ nghĩ "Ui mình phải làm điều A, nhưng vì {lý-do-X-Y-Z}, thôi để sau", trong khi một người có Inertia lớn thậm chí còn chẳng nghĩ tới việc phải làm điều A.”

Tiếp tục chọn làm những điều không thoải mái (như chạy bộ, dậy sớm), tạo cho chúng ta một momentum (lực đẩy) để ta vượt ra khỏi cái bẫy của sự “ì chệ thoải mái”.

3. So, DIY (Do it Your Way, Do It YOLO)

Sau tất cả, mình rút ra hai bài học lớn:

1. Sự tự tin không phải là điều kiện tiên quyết để bắt đầu.

2. Không thể và không nên né tránh sự khó chịu nếu muốn trưởng thành.

Từ đây, mình chọn từ khóa của năm 2025 là DIY:

• Do It Your Way: Làm mọi thứ theo cách của riêng mình, dù không hoàn hảo.

• Do It Anyway: Làm bất chấp nỗi sợ, sự bất an hay lo lắng.

Mình nhớ một câu nói từng đọc được:

"Comfortable will always be there. So go take a leap, chase a dream, fall in love, and risk embarrassing yourself. If things don’t work out, you can always come back to where you are now."
(Sự thoải mái luôn ở đó. Vậy nên, hãy dũng cảm tiến lên phía trước, theo đuổi giấc mơ của bạn, hãy yêu hết mình, và chấp nhận rủi ro kể cả bạn có thể bẽ mặt. Nếu mọi thứ không như ý, bạn luôn có thể quay lại cuộc sống thoải mái của mình."

Năm 2025, mình sẽ chọn hành động, dám mắc sai lầm, và dám đối mặt với sự không thoải mái. Vì chỉ có thế, mình mới thực sự sống hết mình.

Nhưng năm nay thì không thể vin vào cớ đó nữa rồi. Tôi đã bước sang tuổi 25, và sau 1 năm thực tập làm người lớn, hãy xem tôi đã làm được những gì nhé

1. Keyword thứ nhất: Rướn

Có lẽ vì “tôi người lớn” mới có tuổi đời rất trẻ, nên tôi luôn thấy mình cố rướn thêm một chút mỗi ngày cho “bằng bạn bằng bè”.

Và năm nay quả thực tôi đã “rướn” thêm rất nhiều so với năm ngoái, mở rộng vùng an toàn của mình, để thấy mình tự phá vỡ những giới hạn tồn tại trong đầu.

Nếu bạn hỏi tôi cảm giác của tôi trước khi thử những điều này: Tôi thật sự rất sợ.

Tôi cũng sẽ nói rằng tôi chưa bao giờ cảm thấy sẵn sàng cả, nhưng bạn không cần cảm thấy sẵn sàng để “rướn”, việc bạn cần làm đó là nín thở, và vươn người ra phía trước thôi.

Nhưng điều đó cũng đồng nghĩa là bạn có thể trượt chân, và ngã, như tôi. Hãy xem năm nay em bé người lớn - là tôi, đã trượt chân bao nhiêu lần.

2. Keyword thứ hai: Vấp ngã

Không hề ẩn dụ, đầu năm nay tôi đã ngã trẹo cả chân trong chuyến du lịch Ninh Bình.

Nhưng bỏ qua việc đó, thì đây là những lần mình rướn, và ngã rất thê thảm.

Nhìn lại, mình có thể thấy bốn “vỏ chuối” chính khiến mình trượt chỏng gọng và không thể tới đích.

Không đặt ưu tiên để hoàn thành các mục tiêu

Không tạo cơ hội để biến những mục tiêu này trở nên dễ tiếp cận

Nhận ra mình không thích điều đó tới vậy, và nó thật sự không phù hợp với bản thân

Lý do cuối cùng thì đơn giản là mình đen, đôi khi bạn xuất hiện không đúng lúc và vỏ chuối chỉ đơn giản là ở đấy chờ bạn

Và sau những cú ngã này, lau nước mắt đứng dậy đi tiếp, mình cũng học thêm những bài học lớn, và đó những “bình sữa công thức” giúp mình lớn khỏe, lớn đều hơn trong năm 2025.

3. Ba bài học lớn:

a. Giá trị của bạn luôn đủ đầy:

🎓 I got into my dream school, but my friend went to a better one.

📖 I made the Dean’s List, but my friend started her own business.

🏅 I earned a scholarship, but my friend co-authored a Q1 journal article.

💼 I landed my dream job, but my friend just bought her first house.

I was too busy working, chasing shadows somewhere else.

Yet no matter how far I ran, the shadows stretched further away,

Whispering that I still wasn’t enough.

Đây là những dòng mà mình viết về the “Shadow” - hình ảnh về một “tôi hoàn hảo và trọn vẹn” mà mình mơ ước. Mình - như rất nhiều đứa trẻ châu Á khác - luôn vật lộn với cảm giác rằng mình không đủ, và mình cứ tưởng rằng, khi mình có được những thứ “đạt tiêu chuẩn”, mình sẽ thấy đủ.

Ở tuổi 25, mình bàng hoàng nhận ra, mình đang có tất cả những gì mà mình tuổi 23, 22, 20 khát khao, nhưng mình dành rất nhiều thời gian so sánh những thứ mình có với mọi người xung quanh, và luôn cảm thấy áp lực. Và hóa ra, ngay cả khi có những thứ mà mình từng muốn, cảm giác đủ đầy ấy vẫn không xuất hiện.

Rồi mình nghe được podcast của “Một Chấm Nhỏ”, bạn ấy nói thế này:

Mình ở tuổi 18 vẫn có sự quyết tâm, chăm chỉ, mình ở tuổi 20 vẫn luôn có sự kiên trì, không lùi bước, dù là đối diện với mất mát, thất bại hay bệnh tật. Và mình ở tuổi 25 nhận ra rằng, mình không cần ám ảnh với tương lai hoàn hảo, mình ở hiện tại biết ơn với những gì mình đang có.

b. Kiên trì với dở và đều

“Ai cũng thích dáng vẻ của mình khi làm điều gì đó một cách thành thạo và tự tin. Nhưng ngay cả một nghệ sĩ piano giỏi cũng sẽ bắt đầu từ những lần bấm sai nốt, và lần đầu đi xe đạp của ai thì cũng loạng choạng như nhau. Thật khó để tưởng tượng nhưng có lẽ Beethoven cũng phải mất thời gian để học những nốt nhạc đầu tiên, hay Van Gogh cũng bắt đầu vẽ từ những nét nguệch ngoạc nhất. Đằng sau những thành công và phát kiến vĩ đại, thì những vĩ nhân cũng phải bắt đầu từ những việc cơ bản và lặp lại như đa số chúng ta” - Trích từ bài viết số 2 của mình

Không có câu chuyện nào thể hiện rõ điều này bằng câu chuyện tới phòng gym của mình. Hai tháng trước, mình đã kể về lần đầu tới phòng gym. Căng thẳng, sợ hãi, và bối rối, mình thậm chí không trụ nổi 30 phút. Những ngày đầu tiên, mình chỉ raise mức tạ 2kg.

Và sau 2 tháng, mức tạ đó nâng lên thành…3kg. Nhưng bạn biết gì không, cũng chính đôi tay nhỏ bé ấy hôm qua đã lift được 50 cân - bằng chính trọng lượng cơ thể bản thân.

Nếu bạn muốn đọc kỹ hơn về bài học này, hãy ghé thăm bài viết số 2 của mình tại đây.

c. Thử xỏ chân vào đôi giày của người khác:

Năm qua là một năm mà từ khóa “empathy” xuất hiện rất nhiều trong câu chuyện làm nghề của mình, và bạn có thể refer tới chuỗi bài viết về chủ đề này của mình:

4. Keyword 2025: Grit

a. Grit là gì?

Trước hết, từ điển Oxford định nghĩa về grit như sau:

“The courage and strength of mind that makes it possible for somebody to continue doing something difficult or unpleasant”

“Sự can đảm và sức mạnh tinh thần giúp một người có thể tiếp tục làm điều gì đó khó khăn hoặc không dễ chịu.”

b. Tại sao lại là grit?

Nếu “rướn” là cú hít để mình vượt qua giới hạn, thì “grit” chính là sức mạnh tinh thần để mình giữ nhịp bền bỉ cho cú hít đó. Định nghĩa của Oxford nghe rất hàn lâm, nhưng dễ hiểu nhất thì grit là khả năng không bỏ cuộc, kể cả khi bạn làm đi làm lại những việc nhàm chán hoặc căng thẳng. Với mình, grit giống như cái lõi thép trong “em bé người lớn” – thứ giúp mình cắn răng nâng thêm một ký tạ, hay viết thêm một đoạn văn dù đầu óc mệt rũ.

Không phải lúc nào mình cũng cảm thấy sẵn sàng, nhưng grit chính là cái “chốt chặn” giúp mình không quay đầu về, và thử thêm một lần nữa. Điều đó cũng có nghĩa là mình có thể trượt chân và ngã, nhưng mình biết rồi mình sẽ đứng dậy, vì mình đã rèn được grit – thứ can đảm và sức bền cho mọi hành trình phía trước.

c. Làm thế nào để cải thiện grit?

Nếu bạn đang tìm kiếm vài “tip” để xây dựng will-power (ý chí) hay grit (sự kiên cường), thì mấu chốt nằm ở việc “tập tạ” cho não – cụ thể là tăng cường hoạt động của aMCC (anterior midcingulate cortex). Bạn có thể tham khảo video của Dr. Huberman về cách xây dựng kỷ luật, nghe rất khoa học nhưng thực ra cũng giống như việc bạn tập gym cho sức bền tinh thần vậy.

Với mình, “mỗi ngày một chút” là chìa khóa: kiên nhẫn “rướn” vượt qua từng mục tiêu nhỏ, sai thì sửa, ngã thì đứng lên, dần dần sẽ tôi luyện được grit. Những nỗ lực đều đặn và có kỷ luật, dù nhỏ, vẫn là những viên gạch giúp bạn xây nên sức bền bỉ cho hành trình dài phía trước. Bởi đôi khi, bí quyết chỉ đơn giản là đừng bỏ cuộc sớm.

—-------------------------------------—-------------------------------------

Thân chào 2024, mình chập chững bước sang 2025:

Chắc chắn năm 2025, mình - “em bé Người lớn” - vẫn sẽ loạng choạng thêm vài lần, ngã đau là cái chắc. Có lúc mình sẽ ôm chân kêu “Á!” rồi lồm cồm đứng dậy phủi quần, tự nhủ: “Tiếp tục đi chứ, còn gì nữa!” Vì cuối cùng, chỉ cần vẫn giữ được chút “kiên trì” và niềm tin “chân cứng đá mềm,” thì vấp ngã cũng là cơ hội để mình gom được thêm vài “bình sữa công thức” bổ ích cho hành trình trưởng thành.

Hy vọng bạn cũng sẽ sẵn sàng “rướn” cùng mình. Có thể chúng ta sẽ ngã đôi lần, nhưng biết đâu lại bất ngờ “thấy chân ái” trong những lần trượt chân đó. Cảm ơn bạn đã theo dõi đến những dòng cuối cùng, và hẹn gặp nhau ở chặng đường 2025!

I. Chiếc nón phân loại

Ở Mở, có bốn Nhà khác nhau, tượng trưng cho các phẩm chất và nét tính cách nổi bật của mỗi phù thủy.

Cùng Chiếc nón phân loại tìm hiểu về mỗi nhà nhé!

1. Nhà Đỏ (Nhóm Dũng cảm Dấn thân)

Đặc điểm của nhóm này là sự dũng cảm tiến lên phía trước và dám đương đầu với mọi thử thách. Điều đó thể hiện trong bùa phép của họ, từ khóa của Nhà Đỏ là “dấn thân”. 

Họ không ngại thử những thứ mới, đi tới những nơi xa xôi, đối diện với chướng ngại vật, cho dù đó là chướng ngại tâm lý, nỗi đau mất mát, mặc cảm ngoại hình, hay nỗi sợ những gì chưa biết, tất cả đều không thể cản bước họ tiến lên.

Ở bên cạnh những người bạn Nhà Đỏ, mình như được tiếp thêm dũng khí bởi vì họ cho mình thấy tinh thần YOLO, không sợ mắc lỗi, dám bung hết sức mình. Với mình, các phù thủy nhà Đỏ là các chiến binh thầm lặng mỗi ngày, kiên trì trong cuộc chiến đấu của riêng họ, học hỏi từ những sai lầm, đúng là những chú sư tử dũng mãnh!

2. Nhà Vàng (Nhóm Nhân ái)

Những phù thủy nhà Vàng đúng như cái tên của họ, có cái trái tim bằng vàng!

Chăm sóc, quan tâm và chan hòa đoàn kết là những gì nhà Vàng luôn mang tới cho những người xung quanh. Chị Mentor của mình tại Học viện cũng thuộc về nhà Vàng, luôn gửi cho mình những lời động viên và khiến cho mình cảm thấy được lắng nghe. 

Bùa phép mạnh nhất của nhà này là Kudos, khi họ ăn mừng những tiến bộ của mọi người xung quanh, với họ “Your win is also my win; my win is our win”. 

Phép thuật của họ mang màu sắc yêu thương, hi vọng và đồng cảm, sẽ khiến một ngày của bạn tràn đầy niềm vui và sự ấm áp. 

Nếu không có các phù thủy nhà Vàng, trái đất sẽ lạnh lẽo lắm đây. 

3. Nhà Xanh dương (Nhóm Thông thái)

Chăm chỉ, đam mê kiến thức và khoa học, các phù thủy thông thái luôn mang tới cho bữa tiệc những bất ngờ và các câu chuyện lý thú trên trời dưới biển.

Nhà Xanh Dương mang tới khẩu hiệu “Learn, Unlearn and Relearn”, họ không phải những “kẻ biết tuốt”, họ chỉ đơn giản là thích đặt câu hỏi, và quyết tâm tìm thấy câu trả lời cho những thắc mắc của mình. 

4. Nhà Xanh lá (Nhóm Mơ lớn)

Có một câu nói sẽ miêu tả cực kỳ chính xác các phù thủy nhà Xanh lá:

“Đây là nơi ươm mầm cho những người dám nghĩ lớn."

Tại sao mình lại nói vậy? Bởi nhóm này tập hợp các cá nhân sắc sảo, đầy tự tin và có thể thích nghi rất nhanh với thay đổi. Đôi khi bạn sẽ phải trầm trồ trước những giấc mơ lớn của họ đấy.

Ở bên cạnh họ, mình học hỏi được tư duy chịu trách nhiệm, cách lên chiến lược lâu dài và tầm nhìn bao quát. Họ biết mình muốn gì, và sẽ lên kế hoạch cụ thể để đạt được mục tiêu đó.

II. Bên trong Học viện Phép thuật của Mở có gì?

Trong 30 ngày với Mở, mình đã được tham quan những không gian cực kì thú vị bên trong Học viện Phù thủy này.

Chúng mình có căn phòng Mây nơi chúng mình có lăng kính thời tiết để ngắm bầu trời ở rất nhiều nơi cùng lúc trên Trái Đất vào những khung giờ khác nhau, từ Việt Nam, Singapore, tới Úc và cả New Zealand.

Mở cũng có cả phòng Bổ Não chứa đầy các thần dược giúp chúng mình trở nên thông thái hơn. Có các bình chứa đầy kiến thức của nhiều lĩnh vực khác nhau, từ Vũ trụ, Tôn giáo, Y tế sức khỏe tới Công nghệ và Thời trang.

30 ngày tại đây có hai nơi mình ghé thăm rất thường xuyên, là Sảnh Vinh Danh và Phòng Giãi Bày.

Trên Sảnh Vinh Danh (Share Your Wins), mỗi ngày các phù thủy sẽ chia sẻ về những điều mà họ tự hào về bản thân, và những điều này sẽ được khắc trên tấm bảng vàng, và mỗi lần có phù thủy chia sẻ về chiến thắng của họ, ngọn lửa ma thuật sẽ tự động thắp lên để thể hiện sự chúc mừng của cộng đồng pháp thuật.

Phòng Giãi Bày (Share Your Struggles) cũng là một nơi đặc biệt với mình. Mỗi khi mình có bất cứ thắc mắc, khó khăn hay câu hỏi nào, mình sẽ vào trong căn phòng này, và viết những khó khăn đó lên Bức tường Giải đáp, và các Phù thủy khác sẽ giúp mình giải đáp những thắc mắc, hoặc đơn giản là viết những lời động viên dành cho mình. Không gian an toàn này giúp mình cảm thấy thoải mái hơn để học hỏi, và phát triển.

Không thể không nhắc đến các House Prefects (các Supporter) và Alumni trong Học viện Mở, những người luôn sát cánh bên các học viên, tiếp sức và động viên cho tụi mình bằng những lời có cánh.

Chính họ, những anh hùng thầm lặng đã túc trực trong Phòng Giãi Bày để lắng nghe tâm tư của tụi mình, luôn có mặt tại Sảnh Vinh Danh để chúc mừng các chiến thắng của học viên, sẵn lòng giải đáp mọi thắc mắc và hơn hết, họ là những người chắp cánh để tụi mình vượt qua những “thử thách khổng lồ” trong 30 ngày vừa rồi.

III. Và tất nhiên rồi, các câu thần chú

Hãy xem sau 30 ngày, mình đã bỏ túi được những bùa phép, thần chú và dụng cụ ma thuật nào sau khi tốt nghiệp ở Mở nhé!

1. Thần chú Ordo Mentis (Sắp xếp tâm trí)

Đã bao giờ bạn chuẩn bị cho kì thi và khi bạn xem lại tài liệu, bạn bối rối không biết bắt đầu từ đâu với những ghi chú lộn xộn. Thần chú Ordo Mentis sẽ giúp bạn giải quyết vấn đề này.

Trong khóa học 30 ngày, hai người thầy của tụi mình ( Tùng và Tuấn Mon) - 2 pháp sư đại tài đã dạy cho tụi mình câu thần chú giúp sắp xếp các kiến thức trong đầu bạn một cách có hệ thống, khiến bạn ghi nhớ kiến thức dễ dàng hơn. Giúp bạn gom góp những ý tưởng hay cảm hứng bất chợt thành những tài liệu thực sự có chiều sâu.

Nội dung câu thần chú này sẽ được tóm tắt trong một bài thơ ngắn mang tên: Từ Bãi đến Kho.

Còn cụ thể cách thực hành ra sao, mọi người có thể tham khảo bài viết của Pháp sư Tùng Akwaaba nhé!

2. Bút lông Thần kỳ (Hay còn gọi là chiếc bút 4A3P)

Bạn muốn trở thành một content creator nhưng chưa có kinh nghiệm viết?

Bạn bối rối không biết triển khai bài viết thế nào?

Đừng lo, bút lông Thần kỳ sẽ giải quyết cho bạn. Bạn chỉ cần trả lời hai câu hỏi:

• Bạn đang muốn viết cho ai?

• Mục đích của bài viết là gì? Truyền cảm hứng (Aspirational), Hướng dẫn (Actionable), giúp họ Hiểu hơn về vấn đề (Analytical) hay Hỏi ý kiến họ (Ask)

Nguyên tắc hoạt động của Bút 4A3P thật ra rất đơn giản, mình đã tóm tắt ở dưới đây:

Trong đó, Bút Thần kì sẽ giúp bạn phù phép nội dung bài viết:

• Với hệ bài Aspirational (truyền cảm hứng): Sử dụng ngôn ngữ giàu cảm xúc (poet) và hình ảnh để tăng tính hấp dẫn.

• Với hệ bài Actionable (đưa chỉ dẫn): Vẽ bức tranh toàn cảnh (paint) các bước (steps) bằng từ ngữ hoặc hình ảnh minh họa.

• Với hệ bài Analytical (đưa thông tin): Cung cấp dẫn chứng, dữ liệu, luận điểm để xây dựng niềm tin

P: Provide context (Cung cấp bối cảnh, đặt câu hỏi nghiên cứu).

A: Answer the question (Trả lời câu hỏi hoặc luận điểm chính).

C: Cite evidence (Dẫn chứng và nguồn gốc thông tin).

E: Explain evidence (Giải thích ý nghĩa và tác dụng của dẫn chứng)

3. Đũa phép Trình bày

Đã bao giờ bạn nộp bài và giáo viên phê là bài viết của bạn quá lan man?

Hoặc bạn dành thời gian viết bài rất dài, rất công phu nhưng comment nhận được là “Dài quá tóm tắt đi”

Buckle up vì đũa phép Trình bày sẽ khiến mọi nội dung bạn viết ra trông cực kỳ “bắt mắt” và “hút” người đọc.

Cách dùng đũa phép vô cùng nhanh gọn: Mỗi lần bạn gõ cây đũa phép, bài luận của bạn sẽ tự động được phù phép “trang điểm”.

Gõ 1 lần các câu tự ngắt nghỉ.

Gõ 2 lần đoạn văn tách nhau ra.

Gõ lần 3 hình ảnh minh họa hiện lên.

Cùng gõ 3 lần để tạo ra chiếc bánh ngon mắt và dễ nuốt nào!

IV. Tốt nghiệp Mở, các phù thủy làm gì?

Hành trình của chúng ta tại nơi đây đã khép lại, nhưng ánh sáng tri thức mà Mở đã trao tặng sẽ còn mãi trong tim. Từng buổi học, từng phép màu của ngôn từ, và những giờ phút chia sẻ đã thắp lên trong chúng ta ngọn lửa của sự sáng tạo và tình yêu tri thức.

Tốt nghiệp khỏi học viện Phép Thuật, chúng mình - giờ đây đã là các Thần Sáng, mang trong mình một cam kết.

• Dùng tri thức để soi đường, không chỉ cho bản thân mà còn cho cộng đồng.

• Lan tỏa cảm hứng, để bất kỳ ai tìm đến chúng ta cũng cảm nhận được sức mạnh của sự học hỏi và sáng tạo.

• Luôn không ngừng học hỏi, để ánh sáng mà chúng ta mang trong mình ngày càng rực rỡ hơn.

• Kết nối và sẻ chia, bởi tri thức chỉ thực sự lớn lao khi được lan tỏa.

Bởi vì ✨ Tri thức là ánh sáng – những người cầm bút chính là ngọn đuốc. ✨

Cảm ơn Mở, cảm ơn hai thầy Tuấn và Tùng, cảm ơn các anh chị SSL và Alumni, và hơn hết, cảm ơn chính chúng ta vì đã tiến lên phía trước.

Gửi tới 200 Thần Sáng,

hành trình giờ mới thực sự bắt đầu.

Sau một thời gian mày mò thì mình sẽ review qua cho mọi người một số điểm đáng chú ý từ platform mới này:

✅ Điểm cộng:

• Với hơn 70 công cụ A.I tích hợp, MagicSchool giúp giáo viên tiết kiệm thời gian với những công việc cụ thể như soạn lesson plan, thiết kế hoạt động lớp học và thiết kế bài luyện tập. Có thể kể đến một số tính năng nổi trội được tách riêng ra như Project-based learning Generator, 5E Model Lesson Plan (cho các môn STEM) và AI Registant Assignment. Một trong những tính năng mình thấy đáng khen là Choice Board (Universal Design Learning) (Gợi ý và tạo các bài tập đa dạng cho nhiều đối tượng học sinh). Ví dụ giáo viên cho topic là Bài học về quang hợp cho học sinh lớp 5, thì kết quả sẽ trả về các dạng bài tập bao gồm cả lý thuyết và thực hành. 

• Có lẽ điểm mình thấy nổi bật hơn của MagicSchool là các công cụ dành cho học sinh, có thể chia ra làm 3 nhóm chính gồm: Công cụ Hỗ trợ Học tập và Kỹ năng (Language Learning Tutor, Quiz Me!, SAT Reading Practice Test), Công cụ Ngôn ngữ (Text Proofreader, E-mail Responder) và Công cụ Học tập tương tác (Student Support Chatbot). 

MagicSchool cũng cam kết đảm bảo an toàn với thiết kế tuân thủ FERPA & các luật bảo mật thông tin liên bang, nhằm tạo ra môi trườn an toàn và tin cậy cho cả giáo viên và học sinh.

❓Một số điểm cần cải thiện:

• Sau khi dùng MagicSchool một thời gian thì mình thấy các tính năng của platform thực chất giống như các câu prompt tách riêng, mà đối với mình đôi khi kết quả trả lại chưa ưng ý như khi mình dùng GPT-4o.

Ví dụ: Công cụ slide generators của MagicSchool, cùng một nội dung input nhưng kết quả GPT-4o lại chi tiết và có chiều sâu hơn. Nếu so với các công cụ như Gamma thì khoảng cách là vô cùng lớn

• Giao diện trang chủ rối mắt và dễ khiến người dùng bị ngợp khi tất cả các công cụ đều được để cùng 1 nơi trên trang chủ. 

Tóm lại

Sự ra đời của MagicSchool, cũng như nhiều công cụ tích hợp A.I khác mang tới nhiều tiềm năng về một cuộc cải cách lớn trong giáo dục và trường học.

Tuy nhiên, cũng cần chú ý rằng, việc chạy theo các công cụ có thể mang tới nhiều hệ lụy khác, ví dụ như áp lực một cách không cần thiết tới thầy cô về việc phải nắm bắt tất cả các “công cụ” đang hot. Sự ra đời của các ứng dụng, hay hệ thống mới mỗi ngày dường như đang ra tăng thêm “tech anxiety” (nỗi lo âu về công nghệ) hơn cho nhiều giáo viên. Thay vào đó, nên khuyến khích việc giáo dục về digital literacy (Năng lực tư duy về kỹ thuật số) cũng như mindset về change management (quản trị thay đổi) nhằm giảm bớt khoảng cách và sự bất bình đẳng giáo dục. Sắp tới mình sẽ chia sẻ bài viể về chủ đề này, mọi người cùng đón đọc nhé! 

#wotn #wotn7

Bài viết này thuộc thử thách viết 30 ngày của khóa học Writing On The Net

Nhiệm vụ của các tình nguyện viên thật ra rất đơn giản, chúng mình chỉ cần gửi một số tài liệu hình ảnh, kèm mô tả về những sự kiện cá nhân, do chính chúng ta tự tay ghi lại. Đó có thể về bất cứ thứ gì, về trường học, về ngôi nhà chúng ta đang sống, về ước mơ, sở thích hay những nơi ta từng ghé thăm. Đối tượng chính của dự án là các thanh niên từ 18 tới 25 tuổi, yêu cầu duy nhất là các tư liệu bạn giao nộp phải do chính tay bạn quay, chụp và dựng, và càng liên quan tới cá nhân bạn càng tốt. Những dự liệu này nếu được chọn, sẽ được lưu trữ trong kho dữ liệu số của Singapore, mãi mãi (nếu chúng ta có mãi mãi).

Tại sao mình cảm thấy dự án này thật thú vị? Bởi nghĩ mà xem, nếu tư liệu của mình được chọn, chúng sẽ được lưu trữ tới hàng chục, thậm chí cả hàng trăm năm sau.

Những ước mơ, khát vọng và trăn trở của một cô gái ngoại quốc 25 tuổi, sinh sống và làm việc tại Singapore, sẽ có ý nghĩa thế nào trong 100 năm sau? Những giá trị mà mình từng tin tưởng, liệu có còn tồn tại vào lúc đó? 

Mình nhớ tới một video mà mình đã từng xem, có tên là “The Oldest Voices We Can Still Hear” - Những ghi âm đầu tiên của giọng nói con người mà chúng ta còn lưu trữ được. Trong đó, chúng ta có cơ hội được nghe một trong những giọng nói thu âm đầu tiên vào thế kỷ thứ 19. Một trong số những thu âm đó đã ghi lại một người đàn ông đang ngâm nga bài hát đồng dao, và rồi bật cười khi ông không thuộc đoạn còn lại. 

Khoảnh khắc đó, có điều gì đó vượt thời gian đã chạm tới mình. Người đàn ông đó có lẽ không biết rằng, hàng trăm năm sau khi ông đã ngủ yên, giọng nói của ông vẫn được lắng nghe bởi hàng ngàn người, và có lẽ, đã khiến vài người như mình, mỉm cười. 

Rồi mình lại nhớ tới chiếc đĩa vàng nổi tiếng ấy, “Voyager Golden Record”, bản thu âm chứa âm thanh và hình ảnh mô tả sự sống đa dạng trên Trái Đất, đã cất cánh cùng tàu con thoi Voyager I, trong chuyến thám hiểm kì thú mà cô đơn. Thông điệp mà bản thu âm ấy ghi lại là:

Chẳng ai biết Voyager I rồi sẽ đi xa tới đâu, và liệu nó có “gặp gỡ” bất kỳ dạng sống thông minh nào hay không? Nhưng số phận của chúng ta trong tương lai sẽ đi tới đâu với sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo? 

Tôi cũng không rõ? Liệu Golden Record có một ngày nào đó trở thành bản ghi âm duy nhất sót lại về một dạng sống đã từng phát triển rực rỡ trên hành tinh màu xanh này? Liệu những “người” xem lại hình ảnh của tôi hàng trăm năm sau có còn chia sẻ dạng sống vật lý như tôi đã từng?

Nhiều khi nhìn lên bầu trời sâu thẳm tôi tự hỏi, chúng ta là ai giữa những vì sao?

#wotn #wotn7

Bài viết này thuộc thử thách viết 30 ngày của khóa học Writing On The Net

Đó là lớp học đặc biệt của tôi, lớp học nơi tôi không phải là giáo viên, mà là người phụ trách. Lớp học giữa các em học sinh từ trại tị nạn ở Myanmar và các em học sinh nơi tôi đang công tác, trường United World College. 

Mỗi tuần, bất kể dịp gì, các em học sinh ở UWC sẽ dành 60 phút để phụ đạo Tiếng Anh online cho các bạn học ở NB (tôi không tiện nhắc tên trại của các em, để đảm bảo an toàn).

Bất chấp điều kiện khó khăn vì thiếu thốn trang thiết bị học, đường truyền kém ổn định, các em học sinh ở Myanmar hầu như không bao giờ bỏ lỡ một tiết học nào. 

Đó là một khung cảnh thật sự đặc biệt với chúng tôi. Trong các lán trại tập trung, giữa vùng núi rất xa biên giới Myanmar, trong điều kiện thiếu thốn và cô lập, không khí học tập vẫn rất sôi nổi. 

Tuần này chủ đề của lớp học là Văn hóa truyền thống, các bạn học sinh say sưa chia sẻ cho nhau về trang phục, về các món ăn, những lễ hội đặc sắc cùng những điệu múa truyền thống từ đất nước của mình. Phần nào các bạn không biết diễn tả thì dùng tới hình ảnh và video, rào cản ngôn ngữ cũng không làm giảm sự hứng khởi của các em.  

Đó là giây phút mà tôi thấy sức mạnh dịch chuyển của giáo dục.

Một bên là các bạn học sinh tới từ trường quốc tế, và một bên là các bạn trẻ đang bị buộc phải dừng công việc học tập, rời xa gia đình vì chiến tranh và xung đột. Nhưng trong khoảnh khắc đó, tôi dường như thấy mọi ranh giới của địa lý và ngôn ngữ đều bị xóa nhòa, chỉ còn niềm vui thích của việc chia sẻ tri thức, của sự gắn kết và học hỏi. 

Với các bạn học sinh ở NB, 60 phút mỗi tuần đó không chỉ là một tiết học. Hơn cả thế, trong một tiếng đó, các em được tạm quên đi điều kiện khó khăn khắc nghiệt của hiện tại, các em được lắng nghe, được chia sẻ, được kết nối với những người bạn quốc tế, những người thật sự quan tâm và muốn góp phần giúp các em có cơ hội tốt hơn để tiếp cận tới tri thức. Và các em học sinh từ UWC cũng hiểu tầm quan trọng của công việc mà mình đang làm. Các em rất nghiêm túc chuẩn bị bài giảng, và tài liệu tham khảo cho các bạn học nơi xa của mình. 

Đây chính là thông điệp giáo dục mà chúng tôi gửi gắm trong môn học mang tên Global Service, nơi các em học sinh ở UWC sẽ tham gia trực tiếp vào các dự án cộng đồng, nhằm mang tới sự thay đổi tích cực, và giúp đỡ các nhóm yếu thế trong xã hội.

Và thông điệp ấy cũng luôn xuất hiện trong chính triết lý giáo dục tại UWC, với hi vọng giáo dục sẽ giúp chúng ta xóa bỏ khoảng cách, giảm thiểu bất công, mang tới sự chia sẻ, hiểu biết và gắn kết hòa bình. 

Viết tới đây, tôi cũng nhớ tới những nhà giáo xuyên biên giới ở khắp mọi miền trên tổ quốc ta. Những thầy cô không quản ngại khó khăn, mang con chữ tới các bản làng, tới các miền quê và cả hải đảo xa xôi, hy vọng mang tới một tương lai tốt đẹp hơn cho thế hệ trẻ nước nhà. Bởi họ mang một niềm tin rằng, mọi trẻ em, đều xứng đáng có được cơ hội giáo dục bình đẳng.

Hơn cả truyền tải kiến thức, giáo dục còn có nhiệm vụ định hướng.

“Tôi coi nhiệm vụ hàng đầu của giáo dục là đảm bảo sự phát triển của những phẩm chất như sau ở học sinh: tính tò mò dám nghĩ dám làm, tinh thần bất khuất, sự kiên trì theo đuổi, sự sẵn sàng hi sinh một cách hợp lý; và trên hết là lòng trắc ẩn.”

- Triết lý giáo dục Kurt Hahn đã thổi lửa cho sự thành lập các trường United World College

Rất nhiều nhà giáo mà tôi chứng kiến chính là tấm gương sống của những phẩm chất trên, và chính họ đã đào tạo ra các lứa học sinh mang những phẩm chất cao tốt đẹp ấy, và tiếp nối để đóng góp cho sự phát triển chung của xã hội. Nhân viết về ngày Nhà Giáo Việt Nam, tôi xin tri ân những nhà giáo xuyên biên giới, vì một sự nghiệp giáo dục hết sức cao quý và có ý nghĩa lâu dài. 

#wotn #wotn7

Bài viết này thuộc thử thách viết 30 ngày của khóa học Writing On The Net

Hôm trước đọc được bài viết của anh Ngọc về việc học TESOL cũng là một con đường khác tới Thiết kế Đào tạo, mình đã ngồi reflect lại và nhận ra, hóa ra mình đã được tiếp xúc với Learning Design từ rất lâu khi học TESOL rồi.

Mình đã dành thời gian review lại những gì được học trong khóa học TESOL Professional Certificate của Arizona, và thấy rất nhiều kiến thức về Learning science và thiết kế trải nghiệm học mà mình sẽ tổng hợp dưới đây cho mọi người. Đúng là học TESOL từ 3 năm trước nhưng tới giờ mình vẫn áp dụng được nhiều trong công việc hiện tại.

1/ Two modes of learning, and not just for languages (Hai chế độ Học tập)

Trong khóa đầu tiên, Nguyên lý nền tảng của việc dạy Tiếng anh, giảng viên đã nhắc tới hai chế độ học tập khác nhau thông qua ví dụ từ H. Douglas Brown và Barbara Oakley. Lý thuyết của giáo sư Brown và Oakley dựa trên những nghiên cứu về khoa học thần kinh cũng như ngôn ngữ học, trong đó Brown chỉ ra rằng người học ngôn ngữ thường có 2 chế độ học tập: Học Tập trung (Focused mode) và Học phân tán (Disfused mode).

Ví dụ: Trong chế độ tập trung (Focused mode), người học sẽ dành khoảng 25 phút học từ vựng mới bằng cách sử dụng thẻ từ (flashcards) và lặp đi lặp lại để ghi nhớ. Nhưng khi trong chế độ phân tán (Disfused mode), người học có thể xem phim, nghe nhạc Tiếng anh mà không cần quá để tâm tới từng chi tiết từ vựng hay ngữ phasop.

Lý thuyết này không chỉ áp dụng trong việc dạy và học Ngôn ngữ, mà có thể áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực đào tạo. Oakley chỉ ra rằng, chế độ tập trung và chế độ phân tán cần được áp dụng linh hoạt để các đường dẫn thần kinh khác nhau được kích hoạt triệt để, nhằm để duy trì sự tập trung và tránh kiệt sức.

2/ Gagne’s nine events of instruction

Các bạn làm learning design có lẽ không còn xa lạ với lý thuyết của Gagne. Nhưng lần đầu tiên mình biết đến lý thuyết này là trong module về Lesson Design trong khóa TESOL của mình.

Công việc của người làm giáo viên bao gồm rất nhiều vai trò, trong đó có một vai trò ở bên ngoài lớp học vô cùng quan trọng, đó là thiết kế bài giảng. Trong đó, giáo viên sẽ thường lên kế hoạch cho các hoạt động trong lớp học của mình. Và dĩ nhiên, với các thầy cô, có lẽ cũng không còn xa lạ với các hoạt động nhằm thu hút sự chú ý của học sinh khi bắt đầu buổi học, các hoạt động recall prior learning (nhắc lại kiến thức cũ) và đưa ra mục tiêu của buổi học. Các hoạt động này cũng luôn nằm trong công việc của người làm thiết kế đào tạo.

Lý thuyết của Robert Gagne thường được dùng làm xương sống khi thiết kế bài giảng, để nhằm hỗ trợ tốt nhất quá trình xử lý kiến thức của người học. Trong khóa học TESOL của Arizona, từng bước trong lý thuyết Gagne đều được đi kèm với ví dụ cụ thể để giáo viên dễ dàng thiết kế hoạt động lớp học hơn.

Ví dụ: Trong buổi học chủ đề về Đồ ăn (food), giáo viên thu hút sự chú ý của người học bằng 1 trò chơi nhanh như "Guess the Food" (Đoán Tên Món Ăn) bằng hình ảnh hoặc video ngắn về các món ăn phổ biến.

3/ Mayer’s principles of multimedia learning

Khá là may mắn vì mình đã học khóa TESOL này vì trong năm đầu tiên làm giáo viên lại đúng lúc dịch Covid, và mình đã áp dụng được những lý thuyết về tái cấu trúc các lớp học trực tuyến vào trong chính công tác giảng dạy của mình, một trong số đó chính là các lý thuyết về multimedia learning (Học tập đa phương tiện) của Mayer.

Ví dụ: Áp dụng nguyên tắc về tính mạch lạc (Coherence principle), giảng viên nên đảm bảo rằng từ ngữ và hình ảnh được sắp xếp chặt chẽ và bổ sung cho nhau bằng cách loại bỏ những thông tin không liên quan hoặc rườm rà có thể khiến người học bị phân tâm khỏi thông điệp chính. Sử dụng các mô hình, sơ đồ minh họa đơn giản, chỉ dùng các hình ảnh, văn bản minh họa phù hợp và thật sự cần thiết để hỗ trợ mục tiêu học tập.

—--------------------------------------

Tổng kết: Với mình, khóa học TESOL của Đại học Arizona đã trang bị cho mình những kiến thức khá toàn diện cả về thiết kế bài giảng lẫn lý thuyết về việc học. Xuất phát từ một người dạy Tiếng anh, mình vẫn đang áp dụng những gì đã học trong công việc thiết kế Bài giảng hiện tại. Vẫn còn rất nhiều điều tâm đắc về khóa học TESOL nhưng mình sẽ dành sang kỳ sau. Nhân tiện, các bạn, các Anh/Chị nào muốn hỏi mình tư vấn về khóa học TESOL, hay cách apply miễn học phí cứ thoải mái inbox mình (Disclaimer: thật sự ko partnership nhưng năm nào cũng lên bài về khóa này vì quá tâm đắc). Mình sẽ để link các tài liệu liên quan dưới phần comment bài viết để mọi người tham khảo. Chúc mọi người học tập hiệu quả!

#wotn #wotn7

Bài viết này thuộc thử thách viết 30 ngày của khóa học Writing On The Net

1. Trong gia đình

Khi tôi ngẫm lại, hồi nhỏ bố mẹ tôi không hay nói lời tình cảm, nhưng sự quan tâm của bố mẹ dành cho chúng ta dường như luôn gắn liền với đồ ăn. 

Bố mẹ không nói yêu, nhưng sẽ luôn có những tờ ghi chú “mẹ mua cháo để trên bàn”, “con hâm nóng đồ ăn trong tủ” dành cho chúng ta. 

Bố mẹ không nói xin lỗi, mà sẽ thường có đĩa hoa quả gọt sẵn mang vào trong phòng cho ta.

Và những khi ta “lỡ” nói mình thích ăn món gì đó là thường món đó sẽ xuất hiện trong mâm cơm cả mấy ngày liền.

Những đứa con đi xa, mỗi lần trở về là tâm hồn được sưởi ấm với những bữa ăn nóng sốt trong căn bếp thân yêu cùng chiếc vali được nhét đầy ắp những món ăn “cứu đói” của bố mẹ. 

2. Với xóm làng

Từ bé tới lớn tôi đã sống trong những tập thể nơi mọi người có cách thể hiện sự quan tâm nhau rất đặc biệt, bằng đồ ăn. 

Hàng xóm với nhau quý nhau bằng mấy củ khoai, bó rau sạch, bát canh mới nấu. Đôi khi chỉ mấy quả hồng, mấy cái bánh “từ dưới quê đem biếu” là thành câu chuyện để ngồi với nhau. 

Rồi mỗi dịp nhà nào có giỗ chạp là mọi người sẽ cùng sang giúp đỡ, và góp chung mấy món cho gia chủ. Tình làng nghĩa xóm thể hiện qua những thức quà rất giản dị, đơn sơ nhưng bền chặt.

Từ khi đi xa, sang một đất nước xa lạ, tuy sống cùng tầng nhưng hàng xóm không biết mặt, không biết tên nhau, tôi lại thấy nhớ cái tình cảm thân thuộc qua những đồng quà, tấm bánh ấy.

3. Đất nước

Nếu bạn cũng là một người con xa xứ, thì bạn sẽ hiểu cái cảm giác háo hức trước những chuyến về nhà, với danh sách đầy ắp những món mà bạn phải chén cho bằng được khi về. Xa nhà, đôi khi ta nhớ quay quắt hương vị của bát bún ốc đầu ngõ, quán bánh mì gần cổng trường cấp 2, hay xe bán xiên ở ngay chân cầu. Những hương vị mà ta chẳng dễ gì tái tạo được dù ta có cố thử. Rất may tôi đang ở một đất nước không quá xa, để mà mỗi khi mỏi mệt quá, lại được về nhà, lại được quê hương ôm vào lòng với sản vật từ những thôn làng, vườn ruộng trù phú. 

Tôi nghĩ nếu phải xa những món ăn quê hương quá lâu, tinh thần của tôi sẽ bị “ốm”, vì nhớ cái mùi vị của xứ sở lấy nước mắm làm hồn cốt trong mình.

4. Tình yêu bắt đầu từ căn bếp (Cảm hứng sau khi đọc bài của chị Xê)

Trước khi tôi cầm tấm vé máy bay tới một nơi cách nhà cả ngàn dặm, mẹ tôi có dặn đi dặn lại “Dù bận thế nào cũng phải ăn uống đầy đủ”.

Tôi cũng vâng dạ, nhưng sống một mình chẳng dễ gì, công việc lại lu bu, thế là hai tháng đầu tiên tôi ăn ngoài là chính, đôi khi chỉ ăn cho xong bữa. 

Cho đến khi căn bệnh dạ dày quay lại hành hạ, tôi stress vì nhớ nhà, mệt mỏi vì không hợp khẩu vị bên này, tôi mới nhận ra tầm quan trọng của căn bếp. Tôi sắm sửa dụng cụ làm bếp tươm tất hơn, dù bận thế nào cũng sẽ cố gắng nấu ít nhất một bữa mỗi ngày. Niềm vui sau một ngày dài đi làm về, được ăn bữa cơm nóng sốt, cũng thấy như được “sống lại”.

Giờ đây tôi mới hiểu tại sao khi yêu một ai đó, bạn muốn người ấy được ăn thật ngon, thật bổ. Khoa học nói dạ dày chính là bộ não thứ hai của bạn, khuẩn ruột là thứ sẽ quyết định tâm trạng, và suy nghĩ của bạn. Hóa ra ăn uống không lành mạnh, và stress có thể khiến hệ khuẩn ruột của bạn bị tổn thương, từ đó khiến bạn cáu gắt, và tăng khả năng mắc các bệnh như trầm cảm hay bệnh về miễn dịch. 

Tình yêu tới dạ dày, đừng tự làm mình “đau lòng”, nhé.  

#wotn #wotn7

Bài viết này thuộc thử thách viết 30 ngày của khóa học Writing On The Net

“Hãy chia sẻ đồ chơi với các bạn nhé”

“Khi ăn hãy để ý người khác nữa và đừng chỉ chăm chăm gắp những món ngon”

Đây là những thứ tôi hay được nghe từ bé, ông bà, bố mẹ và thầy cô luôn dạy chúng ta cần phải biết quan tâm tới người khác, phải biết san sẻ với mọi người xung quanh. 

Đó chính là những nền tảng đầu tiên để xây dựng lòng thấu cảm: biết để ý tới mọi người xung quanh. Càng lớn, tôi mới càng nhận ra tầm quan trọng của việc xây dựng lòng thấu cảm, và sử dụng nó trong công việc hàng ngày. 

Dưới đây là những câu chuyện về cách mà tôi thay đổi góc nhìn của mình về “thấu cảm”

Câu chuyện thứ nhất:

Tôi nhận ra một số nhân viên vẫn chưa hoàn thành chương trình đào tạo bắt buộc, điều này vốn đã được quy định trong hợp đồng lao động. 

Thú thực tôi cũng có chút hơi bực dọc vì đây là bộ phận thường xuyên gặp phải vấn đề này, tôi không muốn phải tiếp tục nhắc nhở họ nữa. Cuối cùng, tôi viết một email đính kèm danh sách trên cho quản lý của họ, tỏ ý muốn họ sát sao hơn với nhân viên của mình.

Sau khi tôi gửi email, sếp tôi có viết lại ghi chú cho tôi thế này:

“Trong phòng ban này có nhiều nhân viên thời vụ, nghĩa là họ chỉ làm việc khi chúng ta có nhu cầu thôi, đó có thể là lý do tại sao họ chưa hoàn thành chương trình học. 

Mặc dù đây đúng là trách nhiệm của họ, nhưng đôi khi hãy thông cảm cho họ và tìm cách hỗ trợ họ tốt hơn.”

Tôi nhận ra, khi tôi quá mải mê với việc “hoàn thành nhiệm vụ” và gạch nó ra khỏi danh sách cần làm, tôi quên mất vai trò “facilitator” (người hỗ trợ) của mình. Mối quan hệ giữa các bộ phận với nhau chính là “partnership”, nghĩa là tôi cần lắng nghe nhiều hơn, và cố gắng tìm hiểu về những khó khăn mà các đồng nghiệp của mình đang gặp phải. Chỉ có vậy thì công việc mới được tiến hành trơn chu và nhịp nhàng hơn. 

Câu chuyện thứ hai:

Tưởng tượng rằng người thuyền trưởng quyết định thay đổi quy trình vận hành trên tàu, và mua một lô thiết bị mới về cho thủy thủ đoàn. Ông ấy có một viễn tưởng tươi đẹp rằng quy trình mới sẽ làm tăng hiệu suất và rút ngắn thời gian chuyến đi hơn vài lần, ông nói với các thùy thủ cứ học cách dùng thiết bị mới đi.

Các thủy thủ, không biết tại sao thuyền trưởng lại muốn thay đổi quy trình, vốn đã quen với các thiết bị cũ, họ rất dè dặt với những trang bị mới.

Vài lần ra khơi, con tàu không thể khởi động nhịp nhàng vì thùy thủ đoàn không quen với thiết bị mới và họ cũng bối rối với quy trình lạ lẫm này. Cuối cùng, chán nản trước những chuyến đi kém hiệu suất, thuyền trưởng lại quay về với quy trình cũ.

Và thiết bị mới nằm rỉ sét trong kho.

Đây chính là kết quả khi một thay đổi lớn không tính đến ảnh hưởng của nó tới các cá nhân.

Đây chính là những gì tôi được học trong workshop về Quản trị thay đổi. Để bất cứ thay đổi nào diễn ra hiệu quả, những câu hỏi cần được đặt ra chính là:

• Ta có thể làm gì để đảm bảo các cá nhân hiểu được nguyên nhân của thay đổi này?

• Quy trình công việc của những ai sẽ có thay đổi? Và thay đổi ở mức độ nào?

• Ta có thể làm gì để hỗ trợ họ trong quá trình chuyển giao?

Khi ta nghĩ về viễn cảnh tươi đẹp của sự đổi mới và cải tiến, ta thường quên mất những cá nhân mà trong đó, sự thay đổi sẽ luôn mang lại những khó khăn nhất định cho họ.

Ta cần sự thấu cảm để cố gắng tìm hiểu về những ảnh hưởng mà những cá nhân này trải qua. 

Đây chính là bài học tôi mang theo mình trước khi giới thiệu bất cứ hệ thống hay quy trình làm việc mới nào.

Câu chuyện thứ ba:

Sau quý I của năm nay, tôi và sếp ngồi reflect với nhau xem điều gì có thể cải thiện được trong các khóa học Refresher (Khóa học thường niên bắt buộc) mỗi năm.

Và tôi nhận ra rằng, trong quá trình thiết kế và “launch” những khóa học này, tôi thường chỉ tập trung vào việc “Làm thế nào để người học hoàn thành đủ các khóa học bắt buộc”, “Làm thế nào để họ đổi sang dùng platform học tập mới”, mà quên mất một câu hỏi quan trọng:

“Là một người dùng, họ cảm thấy thế nào khi trải nghiệm những khóa học này, trên platform này?”

Sự nhận ra này buộc tôi phải quay về với quy tắc cơ bản trong thiết kế sản phẩm, đó là bước đầu tiên trong tư duy thiết kế, cũng là bước quan trọng nhất: Thấu hiểu (Empathize)

Ta không thể làm ra một sản phẩm tốt nếu ta bỏ qua cảm xúc và nhu cầu của người dùng. Là một người làm thiết kế Đào tạo, tôi cần nhớ rằng người học của tôi là những người có nhu cầu, bối cảnh và khó khăn rất khác nhau.

Ví dụ: Khi thiết kế lộ trình học, tôi cần tính tới digital competency (năng lực kỹ thuật số) của người học. Tôi không thể yêu cầu các cô chú nhân viên chăm sóc sân trường (những người hầu như không bao giờ dùng máy tính) hoàn thành cùng một khóa học e-learning như các nhân viên khác, tôi cần tổ chức lớp học trực tiếp cho họ.

Kết luận:

Đôi khi nhịp sống công nghiệp cũng như những dự án nối tiếp nhau khiến chúng ta chỉ tập trung vào các KPI, các deadlines, mà dễ quên đi mất tính nhân văn trong mỗi sản phẩm hay dự án ta làm.

Thấu cảm - một trong những yếu tố không thể thiếu khi bạn bồi dưỡng trí thông minh cảm xúc của mình, yếu tố quyết định tới hầu hết mọi khía cạnh công việc của bạn. Kỹ năng giao tiếp, xử lý bất đồng, thiết lập các mối quan hệ cộng tác, tất cả đều có thể bị ảnh hưởng nếu bạn không sử dụng tới sự cảm thông và đặt mình vào vị trí của người khác.

Lần tới, trước khi bạn gửi đi một email, viết một báo cáo, hay đưa ra một khuyến nghị, hãy dừng lại và chắc rằng bạn đã cân nhắc kỹ cảm nhận của đối phương. Suy cho cùng, chúng ta đang làm việc với con người, đừng biến thành những cỗ máy.

#wotn #wotn7

Bài viết này thuộc thử thách viết 30 ngày của khóa học Writing On The Net