Bây giờ lên mạng thấy nhiều người có vẻ lảng tránh nói chuyện chính trị.

Họ bảo rằng chuyện chính trị quá xa vời và cao siêu, còn họ thì là những nhân tố quá nhỏ bé, nên họ khẳng định đừng có “ăn cơm rau muống bàn chuyện chính trị”. Có người lại cho rằng ảnh hưởng của chính trị không hề ảnh hưởng cuộc sống của họ, và nghĩa vụ của họ là đi làm kiếm ăn nuôi gia đình là đủ, không sân si tới chuyện quốc gia đại sự.

Nghĩ lại thì việc kiếm tiền chăm lo bản thân và gia đình, gần như ai đến tuổi trưởng thành cũng phải làm. Nhưng để nói rằng chính trị không có chút ảnh hưởng nào tới cuộc sống của họ thì sai. Nói nôm na, chính trị là những hoạt động liên quan tới việc quyết định ai được lợi ích gì và nắm bao nhiêu quyền lực, ở đâu và bằng cách nào, thông qua những sự đồng thuận, thỏa hiệp và hợp tác giữa con người với nhau. Chính trị tồn tại ở khắp nơi, từ cái chợ cóc ở góc phố, đến mấy công ty vài trăm người, đến tầm khu vực và quốc tế.

Hồi bé mình sống gần một khu phố chợ cóc.

Nói là phố, vì đây là một con phố nhỏ, đường chỉ rộng tầm 4m, vỉa hè thì rộng tầm 2m, và con phố thì dài tầm gần 200m, đủ cho tầm 30 hộ dân ở mỗi bên.

Nói là chợ cóc, vì chẳng hiểu từ đâu và từ bao giờ, người dân tụ về đây họp chợ. Họ bán đủ thứ như bao khu chợ khác: rau cỏ, thịt thà, cá tôm, hoa quả. Họ ngồi kín vỉa hè và lòng đường. Trước vỉa hè mỗi nhà dân có khoảng 2 sạp nhỏ. Thi thoảng, có những nhà có dư không gian trước hiên, họ sẽ tận dụng làm chỗ gửi xe hoặc cho các tiểu thương thuê chỗ làm sạp lớn. Giữa lòng đường là 2 hàng ngang sạp nhỏ ngồi san sát, quay lưng lại với nhau, ắt để tận dụng hết không gian lòng đường công cộng. Cha chung không ai khóc.

Từ một con phố bé tẹo với loanh quanh đôi trăm người, giờ đây lúc tan tầm, các bà nội trợ tan làm và đi chợ cho bữa tối, số người trong khu phố này lên đến hơn ngàn người.

Đất chật, người đông.

Người đông thì rắc rối.

Vì nguồn sống chính của hàng trăm tiểu thương chính là con phố này, nên cũng có nhiều chuyện hay ho quanh khu chợ cóc.

Trong khu phố, có một nhà có sân trước khá to để gửi xe, nằm giữa phố. Trong sân lại có một cái giếng khoan, khá tiện rửa tay chân thúng chậu. Mà một cái sân thì chẳng đủ cho hơn vài trăm quý bà quý ông tiểu thương gửi xe gửi pháo. Chỗ gửi xe khác thì cách đó hơn nửa cây số, đắt hơn và khuất tầm mắt hơn. Và thế là bất đắc dĩ, nhà đó là chỗ gửi xe duy nhất cho cả khu chợ cóc. Cơ mà bác chủ nhà lại không cho gửi theo ngày kiểu ai đến trước gửi trước, mà lại subscribe theo tháng như mua Spotify vậy.

Thế là bà con cô bác tranh nhau. Ai cũng muốn có một suất. An cư cho xe thì mới lạc nghiệp được. Đủ thứ tác động được các cô các bác áp dụng, ắt để chủ nhà gửi xe mềm lòng mà ưu tiên.

Người thì hứa hôm nào có cá tôm tươi roi rói bắt từ biển lên thì sẽ để dành và đánh tiếng cho mà biết.

Kẻ thì tặng hẳn vật phẩm, biếu chủ nhà vài bó rau nhà trồng không phun thuốc, sâu bò lổm nhổm.

Người khác thì đôi lúc dí vào tay con chủ nhà mấy cái kẹo lúc nó chạy ra ngoài chơi.

Người thì làm dân chơi hệ bơm: rỉ tai chủ nhà rằng có bà cô trong khu chợ có tính hay quỵt tiền, ý là “mụ kia rồi có ngày quỵt bác thôi, bác nhường suất cho tôi”.

Rồi thi thoảng có mấy cô bác đi theo nhóm, mồm mép thao thao bất tuyệt với chủ nhà về sự đảm bảo hợp tác làm ăn lâu dài.

Vài năm sau có một nhà khác cải tạo sân trước để làm chỗ để xe, nên việc tranh nhau cũng giảm đi ít nhiều.

Hết chuyện xin suất gửi xe, lại đến chuyện xin suất thuê sạp lớn.

Việc thuê sạp lớn thường là trọn gói: thuê không gian sân trước để bày sạp lớn, bàn ghế đàng hoàng thay vì ngồi bệt vệ đường bẩn đít đau lưng, có bạt che mưa che nắng, có suất gửi xe đi kèm, được gửi lại đồ đạc ngay trong sân khi tan chợ để không phải vác đồ về nhà.

Nhìn qua thì chẳng khác gì một hệ sinh thái nhà kho - cửa hàng - gửi xe. Việc này hệ trọng hơn việc gửi xe nhiều, vì khác với gửi xe, một nhà dân chỉ đủ không gian sân trước cho một sạp lớn mà thôi, vậy nên số lượng có hạn. Sạp lớn thì bán được đa dạng hơn, trông bắt mắt hơn, đảm bảo vệ sinh hơn. Chắc chắn khách đông hơn. Kiếm lắm tiền hơn. Hẳn rồi, tiền nào của nấy.

Việc xin suất lại diễn ra, với đủ kiểu toan tính.

Có người thì vẫn áp dụng những phương pháp cổ điển mà hiệu quả: biếu quà quê, để dành đồ ngon, giảm giá, khuyến mại cho chủ nhà.

Có người thì sau khi tính toán lời lãi, cam đoan sẽ trả thêm tiền thuê, phá giá thị trường, ắt đẩy những ứng viên khác ra khỏi mắt xanh của chủ đất.

Có những người khác lại dùng chiêu tăng điểm uy tín: tiếp cận và làm thân với người đang thuê hiện tại, nhờ vả họ giới thiệu mình với chủ nhà. Một hình thức điển hình của việc referral. Cách này đã đưa vài người từ vị trí ngồi bệt vệ đường lên thành chủ sạp lớn, ăn nên làm ra trông thấy.

Lại có vài kẻ, sau khi bị loại, tìm cách đá bát cơm người khác: họ doạ báo lên phường vì chủ nhà cho thuê chỗ buôn bán “lấn chiếm không gian công cộng”, với lời khẳng định chắc nịch về một “người nhà làm ở uỷ ban”. Những câu chuyện trên mạng luôn có sự xuất hiện của “thằng bạn”, “đứa em”, “ông anh chỗ làm”. Còn ở cái phố chợ này, lâu lâu lại thấy “ông chú uỷ ban”, “anh rể làm phường”, “chú em chơi thân làm trật tự đô thị”. Trong hoàn cảnh khốn cùng, không gì hay bằng thấy người sang bắt quàng làm họ.

Có một bác gái trung niên, sau hơn chục năm làm ăn ở khu chợ, sở hữu một dạng quyền lực ngầm với cả khu.

Vài người vẫn thường gọi vui là bác trùm. Gọi vui là thế, nhưng ý nghĩa bên dưới không sai. Trùm thật.

Bác này có mối quan hệ tốt với các chủ hộ cho thuê sạp lớn với bãi gửi xe, quen biết đa số tiểu thương khác từ mới đến cũ, trước đó đã từng nâng đỡ thành công vài người từ sạp nhỏ thành sạp lớn.

Ma mới đến khu chợ này kiếm ăn phải ra mắt bác trùm, tất nhiên là không thể thiếu chút vật phẩm ra mắt. Ai có hiềm khích với bác này thì có hai lựa chọn. Một là bị phần lớn tiểu thương trong chợ tẩy chay, dần dà chẳng buôn bán được thuận lợi nữa. Hai là phải tự tạo một liên minh cho riêng mình, mặc dù việc này gần như là không thể, do vài tháng va chạm không thể sánh với hơn chục năm networking của bác trùm.

Có lần bác trùm còn tham gia giải quyết mâu thuẫn giữa hai hàng rau bằng việc sắp xếp lại chỗ ngồi trong chợ của hai cô chủ hàng. Cái quyền lực này chẳng nằm trên giấy tờ hay chứng nhận nào, mà nằm trong tâm trí của toàn bộ tiểu thương khu chợ.

Khu chợ ngày đó trông vậy mà mafia vô cùng.

Sau hai chục năm, chợ cóc xưa giờ đã bị dẹp, những tiểu thương ngày đó chắc giờ đã tản mát tứ phương tìm chỗ kiếm ăn mới. Nghĩ lại, những mối quan hệ làm ăn, những chiêu trò ngoại giao, những tác động bằng tiền và quan hệ trong khu phố chợ ngày đó đậm đặc màu sắc chính trị. Họ hợp tác, họ liên minh, họ mâu thuẫn, họ giao kèo, họ bội ước, họ ra lệnh, họ tuân lệnh. Họ không thể lờ đi những đợt sóng ngầm quyền lực bên trong khu chợ, vì đó là lợi ích, là miếng ăn hàng ngày, của chính họ và gia đình họ.

Và đâu chỉ có khu chợ cóc.

Ở những hội nhóm, công ty, tập đoàn, tổ chức, những lời hứa và trấn an về một môi trường non-politics chẳng khác nào những lời hứa hão huyền. Người càng đông thì càng rắc rối. Khi câu chuyện chạm đến lợi ích con người, từ những thứ cơ bản như miếng cơm manh áo, đến những thứ cao xa hơn như danh tiếng và thể diện, chẳng chóng thì chầy, sẽ có những cơn sóng quyền lực vỗ chan chát vào nhau, những con gà tức nhau tiếng gáy, những lời thì thầm rỉ tai, những lối đi hiên ngang cửa chính được xây bằng những lối nhỏ vòng cửa sau.

Và mình thấy chuyện này rất bình thường, vì chúng ta là con người.

Churchill nói: “Không có bạn bè vĩnh viễn, không có kẻ thù vĩnh viễn. Chỉ có lợi ích quốc gia là vĩnh cửu”.

Trong phim Oppenheimer có câu này của Lewis Strauss: “Amateurs seek the sun. Get eaten. Power stays in the shadows” - “Những kẻ non kém lao ra ánh sáng, rồi bị mặt trời nuốt chửng. Quyền lực thực sự nằm trong bóng tối.”

Chính trị đâu sâu xa như mọi người vẫn tưởng: một khu chợ cóc với loanh quanh ngàn người đã lắm chuyện xô bồ như thế, huống gì một tổ chức vài vạn người, một tập đoàn vài trăm ngàn nhân viên, một thành phố vài triệu dân, một đất nước vài trăm triệu dân, hay một thế giới vài tỷ dân. Chính trị ảnh hưởng đến từng góc nhỏ của cuộc sống hàng ngày, vậy nên thờ ơ chưa từng là lựa chọn khôn ngoan.

Trong quá trình viết bài Ba thập kỷ dán mắt vào màn hình nói về lịch sử những chương trình dành cho trẻ em Việt Nam, mình đã mò lại những chương trình mình từng xem hồi nhỏ. Có những chương trình cũng bình thường không đặc sắc, nhưng cũng có những chương trình làm mình đặc biệt thích, nhớ mãi, và cứ đón xem tập phim tiếp theo là gì. Mình nhớ có những chi tiết duyên dáng, làm mình thấy ngờ ngợ quen quen, hình như đã thấy thứ gì na ná ở chỗ khác rồi. Mình nhớ có mấy câu đùa đôi lúc khó hiểu, để mà vài tháng vài năm sau, khi mình xem thứ khác, mình ồ à ố á nhận ra rằng câu đùa hồi xưa nói về thứ này.

Những chương trình mà mình nhớ mãi, trong ký ức của mình, cứ lâu lâu lại có những câu thoại, mà trong đó có một keyword lặp đi lặp lại: pop culture reference (dịch tiếng Việt là tham chiếu văn hoá đại chúng). Rồi sau này, mình thấy cụm từ pop culture reference xuất hiện dày đặc trong những tác phẩm văn hoá mình tiêu thụ.

Vậy là, bên cạnh lỗ thỏ của lịch sử chương trình trẻ em, hiện ra một lỗ thỏ khác. Lỗ thỏ về khái niệm pop culture reference là gì, phân loại nó ra sao, ma lực nào khiến nó xuất hiện và phát triển, sức hút của nó như thế nào.

Vậy thì, nhảy vào lỗ thỏ thôi.

2 - Nguồn gốc sức mạnh pop culture reference

Pop culture reference (tham chiếu văn hóa đại chúng) được định nghĩa là việc đề cập đến các tác phẩm văn hóa - như phim ảnh, bài hát, sách, game, người nổi tiếng, sự kiện thời sự - bên trong một tác phẩm khác hoặc trong cuộc hội thoại hàng ngày.

Để hiểu rõ về khái niệm pop culture reference, mình muốn nói đến nền tảng lý thuyết đằng sau: tính chất liên văn bản (Intertextuality).

Intertextuality là lý thuyết được nhà triết học Julia Kristeva phát triển, cho rằng bất kỳ văn bản nào cũng là một tập hợp các kết nối, trích dẫn, hoặc biến tấu từ các văn bản khác. Ngoài ra, Julia còn nói rằng một văn bản không phải là một đơn vị cô lập, mà tồn tại trong sự đối thoại không ngừng với các tác phẩm văn hóa khác.

Vậy điều này liên quan gì đến khái niệm pop culture reference?

Lý thuyết liên văn bản (intertextuality) áp dụng cho, rõ ràng rồi, văn bản, ở đây thường được coi là văn bản giấy. Nhưng khi mở rộng phạm vi, có thể coi các tác phẩm văn hoá như video, phim, nhạc, show truyền hình, các bài viết trên mạng xã hội là những văn bản.

Lúc này, theo lý thuyết intertextuality, bất kỳ văn bản, hay nói rộng ra là bất kỳ tác phẩm văn hoá nào (sách vở, video, nhạc, phim, game, show, blog, …), cũng là tập hợp các kết nối, trích dẫn, hoặc biến tấu từ các tác phẩm văn hoá khác. Các tác phẩm văn hoá đều mang trong mình những reference đến các tác phẩm văn hoá khác.

3 - Để kiến tạo một reference

Một pop culture reference, như đã định nghĩa ở trên, đơn giản là việc đề cập đến các tác phẩm văn hóa khác. Nhưng việc đề cập này xuất hiện trong nhiều hình dáng, chứ không chỉ là những lời đề cập trực tiếp thẳng tuột. Một vài kỹ thuật tham chiếu nổi bật là ám chỉ (allusion), tri ân (homage), giễu nhại (parody), trứng Phục sinh (easter eggs).

3.1 - Ám chỉ (Allusion)

Ám chỉ, hay allusion, là sự đề cập lướt qua đến một tác phẩm văn hoá bên ngoài, thường là gián tiếp và không có giải thích. Kỹ thuật này đòi hỏi khán giả phải có kiến thức nền tảng cụ thể để có thể hiểu ý nghĩa của reference.

Đào sâu hơn, tham khảo từ bài viết của StudioBinder, allusion có vài chủ đề phổ biến:

• Historical Allusion - đề cập đến nhân vật hoặc sự kiện lịch sử

• Literary Allusion - đề cập đến tác phẩm, nhân vật hoặc tình tiết văn học

• Mythological Allusion - đề cập đến thần thoại

• Pop Cultural Allusion - đề cập đến chi tiết văn hoá đại chúng

• Biblical Allusion - đề cập đến Kinh Thánh, thường được dùng ở các nước phương Tây

Có thể lấy vài ví dụ tiêu biểu của kỹ thuật allusion:

1. “X và Y như Romeo và Juliet”:

   1. Reference này nói về tình yêu đôi lứa, lấy nội dung từ cặp đôi Romeo và Juliet của Shakespeare.

   2. Khán giả nào chưa từng nghe đến Romeo và Juliet sẽ không hiểu reference này nói về điều gì.

   3. Nhưng do hình ảnh Romeo và Juliet đã quá phổ biến, các tác phẩm văn hoá chỉ việc trực tiếp dùng cụm từ “Romeo và Juliet” là có thể thể hiện khái niệm tình yêu mà không cần giải thích.

2. “Bảo mật đang là gót chân Achilles của hệ thống thông tin chính phủ”:

   

   1. Reference về gót chân Achilles nói về điểm yếu chí mạng của một nhân vật vô địch.

   2. Ai không biết đến thần thoại Hy Lạp sẽ chẳng hiểu ý nghĩa của reference này.

   3. Nhưng, một lần nữa, do thần thoại Hy Lạp đã quá phổ biến toàn cầu, nên gần như ai cũng biết, và các tác phẩm văn hoá chỉ việc trực tiếp dùng “gót chân Achilles” là thể hiện đủ khái niệm điểm yếu.

3. “…tôi nghĩ đến viên thuốc đỏ, xanh trong phim Ma trận…“ - quote từ một bài viết trên VNExpress:

   1. Reference đến chi tiết thuốc đỏ/thuốc xanh trong phim The Matrix, nói về việc lựa chọn giữa thuốc đỏ (chấp nhận một sự thật phũ phàng) hoặc thuốc xanh (lựa chọn phớt lờ đi sự thật và tiếp tục sống đời an nhàn)

   2. Ai chưa xem The Matrix sẽ không hiểu reference này.

3.2 - Tri ân (Homage)

Tri ân, hay homage, là việc trích dẫn trực tiếp hoặc tỏ lời tri ân bằng cách làm mới các chi tiết của tác phẩm khác, nhằm thể hiện sự tôn trọng đối với những người tiền nhiệm.

Vài ví dụ tiêu biểu của kỹ thuật homage có thể kể đến như:

1. Phim Kill Bill của Quentin Tarantino

   

   1. Bộ quần áo của cô dâu trong Kill Bill được cảm hứng từ bộ đồ của Lý Tiểu Long

   2. Đây được coi là lời tri ân của Quentin Tarantino đến với Lý Tiểu Long và dòng phim võ thuật những năm 70s.

2. Phim Kungfu Panda

   

   1. Cảnh tranh đồ ăn bằng đũa giữa Po và Shifu được cảm hứng trực tiếp từ cảnh đũa chiến trong phim The Fearless Hyena năm 1979.

   2. Đây cũng được coi là lời tri ân của phim Kungfu Panda với văn hoá phim võ thuật.

3. Phim Kungfu Hustle (ví dụ lấy từ video của Accented Cinema)

   

   1. Cảnh nhân vật chính được chào bán các bí kíp võ công được lấy cảm hứng trực tiếp từ những chi tiết như Giáng long thập bát chưởng, Cửu âm chân kinh, Nhất dương chỉ.

   2. Đây là lời tri ân của Châu Tinh Trì đến những tiểu thuyết kiếm hiệp của Kim Dung.

3.3 - Giễu nhại (Parody)

Parody, hay giễu nhại, là sự phóng đại hoặc bắt chước một văn bản gốc nhằm mục đích châm biếm, gây cười, hoặc làm công cụ phê bình xã hội.

Vài ví dụ tiêu biểu của kỹ thuật parody có thể kể đến như:

1. Video về Rap sư Say Hi của Liếc:

Mình sẽ trích một đoạn kịch bản ở đây:

(Nội. Phòng Yêu Cầu. Buổi tối)

—

Dumbledore: trò Granger, trò thuộc kịch bản chưa?

Hermione: em sẽ là rap sư nữ quyền

Dumbledore: và trò sẽ luôn phải?

Hermione: thông minh, dí dỏm, thời thượng, độc lập, nhưng vẫn luôn mộng mơ về tình yêu

Dumbledore: tốt. Còn trò Delacour?

Delacour: slayyyy 💅💅 và chỉ hát… à không… là rap melodic, để tạo controversable

Dumbledore: tốt. Cedric?

Cedric: underdog đi lên, nhưng sẽ thua Harry để push chiến dịch đứa bé sống tốt

Dumbledore: tốt. Đấy là điều tuyệt nhất em có thể làm cho trường trước khi hợp đồng kết thúc. Krum?

Krum: …

Dumbledore: tốt. Malfoy?

Malfoy: kình địch với Harry…

Đoạn nói chuyện này bắt chước cách xưng hô, bối cảnh và nhân vật trong Harry Potter, nhưng phục vụ mục đích châm biếm các chiêu trò của công ty truyền thông V.

2. Phim How I met your mother - cảnh You chose poorly/wisely:

Cảnh you chose poorly/wisely được parody trực tiếp từ phim Indiana Jones and the Last Crusade, với mục đích gây cười. Trong phim gốc, việc nhân vật chose poorly hay wisely dựa trên việc họ có chọn trúng chén thánh không. Còn ở HIMYM, chose poorly hay wisely dựa trên việc Ted có chọn đúng người để hook up trong đám cưới Barney không.

3.4 - Trứng Phục sinh (Easter eggs)

Trứng Phục sinh, hay Easter eggs, là những tham chiếu ẩn, không thiết yếu đối với cốt truyện chính. Easter eggs thường được phục vụ cho những khán giả lâu năm, tận tâm và tinh mắt.

Các video nhặt trứng trong phim Marvel/DC đã quá phổ biến trên Youtube. Cứ sau mỗi phim ra mắt, Marvel/DC sẽ rải rác hàng chục easter eggs trong phim. Ai tinh ý hoặc là fan lâu năm sẽ nhìn ra, còn ai không phải fan lâu năm thì không bị ảnh hưởng đến trải nghiệm xem phim, vì easter eggs không phục vụ trực tiếp đến cốt truyện.

Ví dụ như ở video nhặt easter eggs trong Avengers Endgame của Phê Phim:

Ở easter egg số 16, đôi giày ballet của Black Widow trỏ đến quá khứ huấn luyện sát thủ của Natasha.

Hoặc là ở easter egg số 60:

Hình ảnh cậu trai lạ mặt trong đám tang Tony Stark làm không ít người xem thấy lạ lẫm lúc đầu. Nhưng về sau, mọi người nhận ra đây là cậu nhóc Harley xuất hiện trong Iron Man 3. Ai không nhận ra Harley cũng không sao, không ảnh hưởng đến trải nghiệm xem phim. Đơn giản đây là một easter egg cho những ai tinh ý hoặc nhớ dai.

4 - Mình nói gì khi nói về pop culture reference

Ban đầu mình tưởng pop culture reference (PCR) vốn chỉ đơn giản phục vụ sự liên kết giữa nhiều tác phẩm văn hoá, nhằm gợi lên cảm giác thân quen hoặc eureka từ khán giả.

Nhưng hoá ra, sau khi tìm hiểu sâu hơn, mình thấy sự tồn tại của PCR có nhiều ý nghĩa hơn vậy.

4.1 - Vốn Văn hóa - Cultural Capital

Đầu tiên, có sự liên hệ giữa việc dùng PCR với khái niệm vốn văn hoá (cultural capital).

Vốn văn hoá là một khung lý thuyết xã hội học do Pierre Bourdieu phát triển, giải thích cách mà tài sản xã hội tích lũy được, bao gồm kiến thức, kỹ năng, giáo dục, phong cách, và hàng hóa văn hóa, giúp cá nhân nâng cao địa vị và sự linh hoạt xã hội (social mobility). Pierre coi văn hóa như một loại vốn có thể trao đổi, tạo quyền lực và lợi thế trong xã hội.

Theo Pierre Bourdieu, khía cạnh chính của vốn văn hoá bao gồm:

• Hiện thân (Embodied): Kiến thức, phong cách, ngôn ngữ, và cách hành xử được hấp thụ lâu dài qua giáo dục và môi trường.

• Khách quan (Objectified): Các hàng hóa vật chất như sách, tranh ảnh, công cụ, và tài sản văn hóa có thể sở hữu.

• Thể chế (Institutionalized): Bằng cấp, chứng chỉ, hoặc sự công nhận học thuật/nghề nghiệp.

Vậy, trong bối cảnh bài viết này, vốn văn hoá có gì liên quan?

Khi khán giả tiêu thụ các tác phẩm văn hoá, khả năng hiểu reference của họ đóng vai trò như một dạng vốn văn hóa hiện thân (embodied cultural capital).

Khi một nhà làm phim sử dụng kỹ thuật allusion (ám chỉ mà không có giải thích), nhà làm phim ấy đã phân chia tệp khán giả của họ thành hai nhóm: những người hiểu và không hiểu reference. Ngoài ra, việc sử dụng reference phần nào thể hiện vốn văn hoá tự thân của họ, hay là nền tảng giáo dục và văn hoá của cả người làm ra và người tiêu thụ.

Ví dụ như trong phim The Devil Wears Prada, các chi tiết liên quan đến đồ hiệu liên tục xuất hiện, với lời thoại mang nhiều hàm ý về cách thói quen tiêu xài, so sánh đồ gì mặc đẹp, hãng nào xịn, style nào sang. Khán giả nào hiểu được hàm ý trong này có khả năng là họ sống trong môi trường hoặc đã từng có những trải nghiệm tương tự.

Mình thì chẳng hiểu gì mấy =)))

4.2 - Thuyết Danh tính Xã hội - Social Identity Theory

Tiếp theo, có sự liên hệ giữa việc dùng và tiêu thụ PCR với thuyết danh tính xã hội (Social Identity Theory).

Thuyết danh tính xã hội được phát triển bởi Henri Tajfel and John Turner, nói rằng một phần bản sắc cá nhân của một người được quyết định từ nhận thức của họ về việc thuộc về các nhóm xã hội.

Vậy, trong bối cảnh bài viết này, thuyết danh tính xã hội có gì liên quan?

Các reference đóng vai trò là những cái nháy mắt bí mật, thể hiện rằng một cá nhân thuộc về một nhóm xã hội nào đó. Qua việc hiểu được reference, cá nhân nhận được một cú hích cảm giác thuộc về (belonging boost), phần nào hỗ trợ sức khỏe tinh thần và lòng tự trọng. Vậy là, qua việc sử dụng và giải mã các reference, cả người làm ra và tiêu thụ văn hoá có cơ hội định hình một phần bản sắc cá nhân.

• Nếu một bộ phim có reference đến văn hoá Việt Nam, người xem và hiểu reference sẽ có cảm giác thuộc về cộng đồng người Việt, phần nào củng cố bản sắc “người Việt”.

  

• Nếu một cuốn sách có reference đến rừng Nauy, người đọc và hiểu reference sẽ có cảm giác thuộc về cộng đồng fan ông bác mãi không thắng Nobel.

• Nếu một lời thoại trong tv show có reference đến lời bài hát của Maroon 5, người xem và hiểu reference có cảm giác thuộc về cộng đồng fan Maroon 5.

4.3 - Lối tắt văn hoá - cultural shorthand

PCR còn là lối tắt văn hóa. Chúng tận dụng các biểu tượng văn hoá có sẵn để truyền tải thông tin nhanh chóng mà không cần diễn giải dài dòng.

Ví dụ đơn giản: việc gọi một tình tiết là “Orwellian nightmare” (Cơn ác mộng kiểu Orwell) ngay lập tức gợi lên chủ đề về sự giám sát của chính phủ trong tác phẩm 1984. Mọi ý nghĩa về sự giám sát được truyền tải đúng ý đồ tác giả mà không cần thêm đoạn văn dài lê thê nào để giải thích bối cảnh.

4.4 - Xây dựng Thế giới - World building

PCR cung cấp tính đặc thù về thời gian và không gian, giúp khán giả ngay lập tức xác định được bối cảnh thời gian và địa điểm của tình tiết.

Ví dụ như một bộ phim có các nhân vật dùng Myspace, khi đó người đọc sẽ lập tức hình dung khoảng thời gian của cốt truyện là trong những năm 2000s, bối cảnh có thể ở các nước phát triển có internet phát triển.

Hoặc như trong phim Ready Player One, tràn ngập những comic, máy chơi game thùng (arcade), điện tử thẻ, poster phim ảnh, tivi màn hình lồi. Những yếu tố này làm rõ ý đồ của đạo diễn về một bối cảnh văn hoá những năm 80s ở Mỹ.

4.5 - Những cột trụ mới

Phim ảnh và các tác phẩm văn hoá nổi bật hiện đại đã thay thế các câu chuyện dân gian cũ để trở thành huyền thoại chung (common myths) của đại chúng.

Ví dụ như ở Mỹ, các bộ phim như Star Wars hay The Matrix được đón nhận mạnh mẽ bởi công chúng và trở thành những biểu tượng văn hoá mới. Những biểu tượng này được khán giả liên tục nhắc đến trong các tác phẩm khác và được liên tục tạo ra parody hoặc meme.

5 - Đọc kĩ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng

Tuy việc sử dụng pop culture reference mang lại nhiều lợi ích trong các tác phẩm văn hoá, không phải mặt trái không tồn tại. Có thể kể đến những khía cạnh sau đây:

5.1 - Mau nở chóng tàn

Theo phần giới thiệu của nghiên cứu về mô hình toán học của vòng đời trend:

People have a tendency to follow or mimic others in a human society, which can be described as a fashion or trend. A trend arises in many markets: in a financial market (Tulip mania [31], Bitcoin frenzy [21], etc.), a clothing industry (leggings in fast fashion brands [6]), a food industry (Organic food product trend [27]), an entertainment industry (Hallyu [17]), and in an electronic device market (Smartphones becoming fashion 1 ).

Such trends, upto some inevitable oversimplification, go through a cycle consisting of onset, rise, peak, decline, and obsolescence.

A trend emerges as a small number of early adopters take the trend (onset). More people start to join the trend (rise). After the number of adopters reaches its peak (peak), some begin to leave the trend losing their interest in it (decline). Eventually, the trend loses its influencing power and is finally forgotten (obsolescence). These stages constitute a trend cycle.

Dịch ra tiếng Việt là:

Con người có xu hướng đi theo hoặc bắt chước lẫn nhau, điều này có thể được mô tả như một mốt thời trang (fashion) hoặc xu hướng (trend). Xu hướng xuất hiện trong nhiều thị trường khác nhau: từ thị trường tài chính (hội chứng hoa Tulip - Tulipmania, cơn sốt Bitcoin,...), ngành may mặc (quần legging trong các thương hiệu thời trang nhanh), ngành thực phẩm (thực phẩm hữu cơ), ngành giải trí (làn sóng Hallyu - Hàn lưu), cho đến thị trường thiết bị điện tử (điện thoại thông minh).

Dù có phần bị đơn giản hóa, các xu hướng này trải qua một chu kỳ bao gồm các giai đoạn: khởi phát, tăng trưởng, đạt đỉnh, suy thoái và lỗi thời.

Một xu hướng mới xuất hiện khi một nhóm nhỏ những người tiên phong bắt đầu tiếp nhận nó (khởi phát). Sau đó, ngày càng có nhiều người tham gia vào trào lưu này (tăng trưởng). Khi số lượng người tham gia đạt đến mức tối đa (đạt đỉnh), một số người bắt đầu rời bỏ vì không còn hứng thú (suy thoái). Cuối cùng, xu hướng đó mất dần sức ảnh hưởng và bị lãng quên (lỗi thời). Những giai đoạn này cùng nhau cấu thành nên một chu kỳ xu hướng (trend cycle).

Trong nghiên cứu này, trend được chia làm 3 loại:

1. Fad: trend sống trong thời gian ngắn, mau nở rồi chóng tàn, một thoáng rực rỡ ở nhân gian

2. Fashion: sống lâu hơn fad và được đón nhận ở quy mô rộng

3. Classic: sống lâu, có tệp khán giả lớn và trung thành

Vậy thì liên quan gì đến pop culture reference?

Một reference mang lại sự dễ hiểu tức thì cũng chính là thứ sẽ lỗi thời nhanh chóng. Việc đề cập đến một công nghệ như MySpace (ở đây có thể coi là fashion) hay vài trend trên tiktok (có thể coi là fad) khiến một tác phẩm trở nên lỗi thời ngay khi những reference đó đi vào giai đoạn suy thoái và lãng quên. Hay nói ngắn gọn: mì ăn liền thì dễ ăn nhưng không bổ về lâu dài.

Tuy vậy, nếu chỉ sử dụng những reference dạng classic, reference sẽ có phần cũ kĩ, nhạt nhẽo và giáo điều. Bởi vì những thứ vượt qua được bài test của thời gian thường là những thứ được truyền đạt qua những cách giáo dục chính thức (như sách giáo khoa hoặc thông tin từ ông bà bố mẹ).

Vậy nên, việc quyết định dùng pop culture reference như thế nào cũng rất nan giải. Người viết phải cân bằng giữa độ trending tức thời, độ cao bằng, độ dễ hiểu, độ bền của trend, và cả độ thú vị.

Ngoài ra, có một hiện tượng thú vị khác xảy ra với trend: khi một trend nào đó bắt đầu tăng trưởng một cách tự nhiên, được cộng đồng đón nhận với mục đích thuần giải trí vui vẻ, thì các tổ chức như doanh nghiệp hoặc chính phủ sẽ bắt đầu sử dụng, thương mại hoá trend, biến nó thành công cụ hút khách để kiếm tiền, sự ủng hộ hoặc sự chú ý. Cộng đồng sẽ nhận ra rằng những tổ chức này không hề có thành ý, và rồi sẽ rời bỏ trend vì trend đã mất đi sự trong sáng ban đầu.

5.2 - Bản địa hóa

Các reference thường khó vượt qua biên giới văn hoá.

Ví dụ như khán giả châu Á, nơi mà Star Wars không quá phổ biến, sẽ khó mà hiểu được các câu đùa có reference đến Yoda, The Force hay Jedi. Ngược lại, khán giả châu Âu cũng sẽ khó mà hiểu các câu thoại rải đầy những reference đậm văn hoá Trung Quốc trong các phim Tây Du Ký.

Để xử lý vấn đề này, các phương tiện truyền thông phải tính đến khía cạnh tương đương về chức năng (functional equivalence). Một câu đùa trong phim Mỹ có reference đến một celeb Mỹ, thì người dịch phim ở Việt Nam sẽ phải thay bằng reference khác để phù hợp với nền văn hoá đại chúng Việt nếu người celeb Mỹ kia không quá nổi ở Việt Nam.

Giả dụ như một bộ phim Mỹ nhắc đến celeb hay mít ướt, thì qua tay người dịch ở Việt Nam, sẽ biến thành lệ tổ.

Bản địa hoá luôn là một thách thức lớn vì cần đến người dịch có am hiểu sâu về văn hoá cả đôi bên, đủ kĩ năng câu từ và sự duyên dáng để truyền tải hết được chức năng của reference.

6 - Lời kết

Pop culture reference, với mình, là ngôn ngữ của hiện tại, là những gì mà đại chúng đang quan tâm, là những thứ nổi bật của hôm nay, tuần này, tháng này, năm nay, thập kỷ này, là những keyword giúp mình tò mò hơn về nền văn hoá xung quanh, là chất keo vô hình giúp kết nối các cá nhân trong xã hội.

Tuy nhiên, sử dụng hiệu quả pop culture reference nằm ở sự cân bằng và sự thông minh duyên dáng. Những tác phẩm có sức sống bền bỉ nhất thường sử dụng reference một cách chắt lọc và có mục đích, ưu tiên những biểu tượng đã vượt qua thử thách của thời gian thay vì chạy theo những trào lưu phù du, nhưng vẫn có những yếu tố không bị giáo điều tẻ nhạt. Bằng cách tạo ra reference, những người sản xuất tác phẩm văn hoá không chỉ đơn thuần là đang trích dẫn một tác phẩm, mà đang tham gia vào mạng lưới văn hoá khổng lồ của thế giới.

References:

1. https://www.thehallidayjournals.com/0000

2. https://www.goodstorycompany.com/blog/pop-culture-references-in-fiction

3. https://dramalit.wordpress.com/2016/09/21/pop-culture-references-on-stage/

4. https://philosophynow.org/issues/64/Pop_Culture_An_Overview

5. https://arxiv.org/pdf/2304.10225

6. https://www.studiobinder.com/blog/what-is-an-allusion-definition/

7. References in Kungfu Hustle

8. Video nhặt easter eggs trong Avengers Endgame của Phê Phim

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 10.

1. The Great Golden Age of Antibiotics

Video này đến từ kênh Asianometry, một kênh Youtube chất lượng làm về lịch sử, công nghệ và khoa học.

Hơn một nửa số thuốc kháng sinh chúng ta dùng hiện nay được tìm thấy chỉ trong giai đoạn ngắn ngủi 20 năm, từ những năm 1940s đến 1960s. Video này đưa chúng ta quay lại kỷ nguyên vàng khi các công ty dược phẩm sục sạo khắp hành tinh để tìm kiếm thuốc quý trong đất.

Hẳn ai cũng biết đến Penicillin, loại thuốc kháng sinh được tình cờ phát hiện ra từ nấm. Từ phát hiện này, các nhà khoa học nghĩ rằng môi trường cạnh tranh khắc nghiệt trong đất làm cho một số loại nấm có khả năng làm ra chất kháng khuẩn. Từ đó, họ ráo riết tìm kiếm những loại nấm mới bằng cách lùng sục đất ở khắp nơi trên thế giới. Nhân viên các hãng dược được khuyến khích mang túi đựng mẫu đất đi khắp nơi, từ các thành phố du lịch ở Pháp đến những khu rừng xa xôi ở Borneo. Kết quả là đã có vài chất kháng khuẩn khác được tìm ra, nhưng không nhiều.

Khi mô hình sàng lọc đất dần cạn kiệt và vi khuẩn kháng thuốc xuất hiện ngày càng nhiều, các nhà khoa học phải đối mặt với hiện trạng khó khăn: các chất kháng khuẩn không còn hiệu nghiệm như trước. Từ đây, nền y học bước vào cuộc chạy đua vũ trang với vi khuẩn: vi khuẩn kháng thuốc xuất hiện → điều chế thuốc mạnh hơn → vi khuẩn kháng thuốc mạnh hơn → điều chế thuốc mạnh hơn nữa. Một số nhà khoa học đã chuyển sang phương pháp bán tổng hợp (semi-synthesis) – lấy lõi phân tử thuốc tự nhiên và thêm các nhánh mới để chống lại sự kháng thuốc.

2. What's Our Problem?

Tuần này mình đọc cuốn “What’s Our Problem? A Self-Help Book for Societies” của Tim Urban, tác giả blog WaitButWhy.

Sau nhiều năm nhảy vào lỗ thỏ chính trị và tâm lý học đám đông, Tim đã đưa ra một góc nhìn để trả lời câu hỏi: Tại sao xã hội hiện đại lại trở nên trẻ con và chia rẽ đến vậy?.

Về cơ bản, Tim chia tâm trí thành hai phần: Tâm trí Bậc cao (Higher Mind - lý trí, logic, mưu cầu sự thật) và Tâm trí Nguyên thủy (Primitive Mind - thuần bản năng, mưu cầu sự sống sót). Tùy vào việc bên nào thắng thế, chúng ta sẽ đứng ở những nấc thang khác nhau, từ tư duy của một Nhà khoa học (mở lòng với sự thật, nhìn nhận đa chiều, hoài nghi hợp lí) đến tư duy của một Kẻ cuồng tín (chỉ bảo vệ đức tin của mình, từ chối mọi luồng quan điểm trái chiều).

Tim lập luận rằng bản chất con người không thay đổi, nhưng môi trường đã thay đổi quá nhanh (do mạng xã hội, thuật toán internet, truyền thông, nền chính trị). Những thứ này mồi chài Tâm trí Nguyên thủy, kéo chúng ta xuống những nấc thang thấp nhất, tạo ra các Phòng vang (Echo Chambers - nơi chỉ những người cùng quan điểm tương tác với nhau) và những con Golem khổng lồ (nơi sự cuồng tín tập hợp ở quy mô lớn).

Nhiều phần của sách đã gãi được những chỗ ngứa mình có lâu nay khi xem những cuộc mạt sát trên mạng, về cách tranh luận, các chiêu trò công kích, những cách chèo lái công luận, những lỗ hổng phản biện. Nhưng cuốn này cũng có vài phần đi quá sâu vào nền chính trị và xã hội Mỹ, khiến người đọc không-phải-Mỹ như mình thấy không đủ relatable để hiểu và quan tâm.

3. Bộ essays về thuộc địa hoá sao Hoả

Mình đọc lại 5 bài viết của Tim Urban về ý tưởng Mars Colonization - thuộc địa hoá sao Hoả. (bài [1], [2], [3], [4], [5])

Tim Urban đã dành hàng chục nghìn chữ để giải thích tham vọng đưa 1 triệu người lên sao Hỏa của Elon Musk. Đây không chỉ là chuyện khoa học viễn tưởng mà là một bài toán sinh tồn thực tế.

Vì sao ý tưởng này tồn tại? Tim nói rằng Trái Đất giống như một chiếc ổ cứng chứa dữ liệu của mọi loài. Nếu ổ cứng này bị hỏng (do thiên tai, chiến tranh hạt nhân hay dịch bệnh), loài người sẽ biến mất. Sao Hỏa là bản sao ở cấp độ hành tinh (planetary redundancy) tốt nhất, nhằm đảm bảo tương lai lâu dài cho con người với tư cách là một giống loài.

Nhưng, trở ngại lớn nhất hiện nay là giá vé đi sao Hỏa quá đắt (khoảng 100 tỷ USD/ghế theo ước tính của NASA năm 1989, và còn 10 tỷ USD/ghế theo ước tính năm 2004). Mục tiêu của SpaceX là giảm giá xuống còn khoảng 500000 USD – tương đương một căn nhà ở California – thông qua việc phát triển tên lửa tái sử dụng hoàn toàn.

Ngoài ra, giả sử con người có thể du hành đến sao Hoả với giá phải chăng, vẫn còn một vấn đề đau đầu: ở lại và sinh sống. Điều này cần có quá trình Địa hóa (Terraforming): trong tương lai xa, sao Hỏa có thể được biến đổi để trở thành một Trái Đất thứ hai với rừng và biển, nơi con người có thể đi lại mà không cần bộ đồ không gian, dù vẫn cần đeo mặt nạ dưỡng khí trong thời gian dài.

Ngoài lý do phòng thủ cho sự tồn tại giống loại, Musk còn tin việc chinh phục sao Hỏa là “cuộc phiêu lưu vĩ đại nhất trong lịch sử”, thúc đẩy tinh thần khám phá và niềm tự hào của nhân loại.

4. Tinh hoa cho mọi nhà

Oddly Normal quay lại với 2 podcast về nghệ thuật.

Sau tập podcast nói về tiền, Oddly Normal chuyển hướng sang một loại tiền khác, một loại tiền mà không phải ai cũng sở hữu được, không phải có hình hài cụ thể, và thường là thú chơi đầu tư may rủi của giới tinh hoa: các tác phẩm nghệ thuật.

Hai tập podcast đi từ những câu chuyện về việc buôn bán tác phẩm nghệ thuật, sang cách đầu tư vào hoạ sĩ, rồi đến câu chuyện về những triển lãm nổi tiếng và sự ảnh hưởng của chính trị lên nền nghệ thuật.

Sau khi tìm hiểu sơ qua về lịch sử hội hoạ, mình nhận ra rằng giá trị của các tác phẩm không chỉ dừng lại ở cái ta thấy trên tấm voan hay tờ giấy. Giá trị còn nằm ở tuổi đời tác phẩm, tên tuổi hoạ sĩ, hoàn cảnh sáng tác, bối cảnh xã hội, ý nghĩa biểu tượng, và nhiều yếu tố khác nữa.

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 11 (maybe?).

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 9.

1. The Adolescence of Technology

Dario Amodei, CEO của Anthropic (công ty làm ra Claude), trở lại với bài viết The Adolescence of Technology.

Tuần này mình dành thời gian đọc bài essay cực dài của Dario Amodei. Ở bài trước (Machines of Loving Grace), ông vẽ ra một tương lai màu hồng về những gì AI có thể cống hiến, thì ở bài này, Dario đối mặt trực diện với thời kỳ dậy thì đầy biến động và khó đoán của công nghệ.

Ông đưa ra một khái niệm rất hình tượng về AI mạnh (powerful AI): hãy tưởng tượng một quốc gia của những thiên tài trong một trung tâm dữ liệu - a country of geniuses in a data center.

Quốc gia đó sẽ có khoảng 50 triệu thực thể. Từng thực thể đều thông minh hơn cả những người đoạt giải Nobel, có khả năng xử lý thông tin nhanh gấp 10-100 lần con người, có thể tự vận hành các nhiệm vụ kéo dài hàng tuần, không ăn không ngủ không bị kiệt sức. Dario cảnh báo về 5 nhóm rủi ro chính: từ việc AI tự chủ vượt tầm kiểm soát, bị người xấu lạm dụng để hủy diệt (đặc biệt là để chế tạo và triển khai vũ khí sinh học), bị các chính phủ sử dụng để kiểm soát xã hội, đến việc gây xáo trộn kinh tế và thao túng cuộc sống con người.

Dù viễn cảnh có vẻ đáng sợ, ông vẫn giữ một thái độ thực tế và lạc quan, tin rằng nếu chúng ta hành động sớm, quyết liệt và khôn ngoan, thông qua các biện pháp như hiến pháp AI (Constitutional AI), diễn giải hoạt động của AI (AI interpretability), luật pháp minh bạch chặt chẽ, kiểm soát từng bước phát triển AI, nhân loại sẽ vượt qua được bài kiểm tra này.

2. The Craziest Experiment Humans Have Ever Built

Lại là Cleo Abram, người mà mình đã nhắc đến nhiều lần về góc nhìn lạc quan đối với khoa học và công nghệ.

Video lần này của Cleo Abram nói về LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory - Trạm quan sát sóng hấp dẫn bằng giao thoa kế. laser). Cleo dẫn chúng ta đến giữa sa mạc để chiêm ngưỡng một cỗ máy có độ chính xác không tưởng: đo được sự thay đổi khoảng cách nhỏ hơn 10000 lần kích thước của một proton.

LIGO ra đời để chứng minh dự đoán của Einstein về sóng hấp dẫn – những gợn sóng làm co giãn không gian và thời gian khi các vật thể khối lượng khổng lồ va chạm. Cleo giải thích rằng, nếu trước đây chúng ta chỉ nhìn vũ trụ bằng ánh sáng, thì với LIGO, con người lần đầu tiên có thể nghe thấy tiếng vọng của các hố đen đang va chạm dù rằng xa cả tỷ năm ánh sáng.

Điều mình thấy ấn tượng nhất là sự kiên trì của các nhà nghiên cứu: họ bật máy và không thấy gì bất thường trong suốt 10 năm, cho đến khi phiên bản cải tiến ghi lại được tín hiệu đầu tiên vào năm 2015, chứng minh rằng Einstein đã đúng từ cả thế kỷ trước.

3. Whale Hunting Was Absolutely Crazy

Kênh Kurzgesagt mở rộng chủ đề hoạt động, tạo ra kênh riêng với tên Nightshift – Kurzgesagt After Dark, tập trung vào vibe kể chuyện đêm khuya về lịch sử.

Video này đưa mình trở về một chương sử vừa hào hùng vừa tàn khốc: ngành săn cá voi công nghiệp. Cá voi từng được coi là những kho báu di động giữa đại dương, cung cấp dầu cá voi – thứ được ví như con dao Thụy Sĩ của thời kỳ công nghiệp. Dầu cá voi thắp sáng các thành phố lớn như London, bôi trơn máy móc thời cách mạng công nghiệp, làm xà phòng.

Video mô tả những chuyến săn đầy rủi ro mà whalers (những người săn cá voi) gọi là Nantucket sleighride – khi chiếc thuyền nhỏ bị con cá voi khổng lồ kéo đi điên cuồng trên biển. Săn cá voi là một ngành high risk high return: các chuyến ra khơi vô cùng rủi ro, không có nguồn cá voi ổn định, yêu cầu nhiều công sức và các công nghệ săn cá voi còn khá thô sơ, nhưng một khi đã khai thác được dầu cá voi thì có thể trở về với tràn trề của cải. Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ như tàu hơi nước (giúp mỗi chuyến đi an toàn và nhan hơn) và lao phóng gắn thuốc nổ (giúp giết cá voi nhanh hơn) đã dẫn đến một cuộc thảm sát quy mô lớn. Sau này, các quốc gia trên thế giới đã dần cấm ngành săn cá voi, chỉ trừ vài quốc gia.

Câu chuyện này là một minh chứng rõ ràng về việc tiến bộ và hủy diệt luôn song hành, và chỉ khi có sự đồng thuận của cộng đồng, lệnh cấm săn bắt thương mại mới được ban hành để cứu lấy loài vật này.

4. Hành lang hẹp

Tháng vừa rồi mình đọc xong cuốn Hàng lang hẹp của Daron Acemoglu và James Robinson, hai nhà khoa học được Nobel Kinh tế 2024.

Cuốn sách bàn về sự cân bằng mong manh giữa sức mạnh của Nhà nước và sức mạnh của Xã hội. Nhà nước quá mạnh sẽ dẫn đến toàn trị, kìm kẹp tiếng nói của xã hội. Xã hội quá mạnh sẽ dẫn đến nhà nước yếu đuối, không có khả năng đảm bảo luật pháp và đem lại dịch vụ công. Điểm cân bằng giữa hai yếu tố này được gọi là hành lang hẹp.

Nhìn lại lịch sử, chúng ta thấy Thomas Hobbes từng cổ xúy cho một thực thể Leviathan quyền lực tuyệt đối nhằm chấm dứt trạng thái chiến tranh tự nhiên “man rợ và nghèo khổ” của con người. Tuy nhiên, như Montesquieu đã cảnh báo, quyền lực quá tập trung sẽ dẫn đến lạm dụng và mục nát, vì vậy cần có cơ chế kiểm tra và cân bằng (check and balance) giữa các nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp, để đảm bảo không ai lạm quyền. John Locke cũng nhấn mạnh rằng chính quyền chỉ có tính chính danh nếu có sự đồng thuận của người dân, và mục đích của luật pháp là để bảo vệ tự do.

Hai tác giả đưa ra nhiều ví dụ về các quốc gia trên thế giới trong lịch sử: có những quốc gia đạt được dân chủ nhờ sự giằng co cân bằng giữa nhà nước và xã hội, có những quốc gia lệch về sức mạnh chuyên chế của nhà nước, có những quốc gia rơi vào trình trạng vô chính phủ vì nhà nước quá yếu. Những tư tưởng này cho thấy để duy trì hành lang hẹp, Nhà nước cần đủ mạnh để giữ trật tự nhưng cũng phải bị kiềm chế bởi một xã hội chủ động và có pháp quyền.

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 10.

1 - Nguồn cơn lỗ thỏ

Từ bé mình đã rất thích xem hoạt hình.

Lớn lên trong thời kỳ vàng son của băng đĩa và truyền hình cáp ở Việt Nam, thời thơ ấu và thiếu niên của mình không thể thiếu những bộ hoạt hình từ Disney, Pixar, hay Dreamworks. Mình nhớ cảnh Nemo bơi cùng đàn rùa trong luồng hải lưu lung linh trong Finding Nemo, hay chùm bóng bay đưa căn nhà của Carl đến thác thiên đường trong Up, hay bộ tóc dài sống động của Rapunzel trong Tangled.

Gần đây dành thời gian để tìm hiểu, mình mới biết là phần lớn những phim hoạt hình trong 30 năm trở lại đây được làm bằng công nghệ CGI (Computer Generated Imagery), chứ không còn là vẽ tay thủ công từng tranh và ghép lại thành phim như thời hoạt hình truyền thống nữa. Ngoài ra, phong cách chủ đạo của hoạt hình 30 năm gần đây là photorealism, với mục đích làm ra khung hình sao cho giống thật nhất có thể. Thi thoảng có thể bạn sẽ thấy vài video phân tích nói về quần áo nhân vật được thể hiện chi tiết đến từng đường kim mũi chỉ, bộ lông mèo sáng lên trong nắng, hay lọn tóc của nhân vật đung đưa trong gió khi di chuyển, đó chính là photorealism.

Nhìn lại ảnh so sánh Toy Story 1 (1995) và Toy Story 4 (2019), có thể thấy được sự khác biệt rõ rệt. Chú chó ở Toy Story 1 và chú mèo ở Toy Story 4 thể hiện rõ công nghệ đồ hoạ đã đi xa đến đâu.

Điều này làm mình tò mò: công nghệ CGI trong hoạt hình đã bắt đầu từ đâu, bao gồm những yếu tố hay kỹ thuật nền tảng nào, đã phát triển thế nào qua thời gian, làm thế nào có những thước phim đẹp nao lòng đến thế.

Thế là đủ lí do để nhảy vào lỗ thỏ.

Trong bài này, mình sẽ nói về lịch sử của ngành đồ hoạ máy tính, những yếu tố nền tảng của công nghệ đồ hoạ, cùng những ví dụ tiêu biểu về quá trình phát triển của đồ hoạ trong ngành hoạt hình.

2 - Để kiến tạo một thế giới ảo

2.1 - Hoạt hình truyền thống và hoạt hình máy tính

Trước hết, mình sẽ nói sơ qua về hoạt hình vẽ tay và hoạt hình máy tính.

Hoạt hình vẽ tay thường là hoạt hình 2D, với từng khung hình được vẽ thủ công hoặc được ghép bởi các khối hình mẫu nhân vật đặt trên bối cảnh vẽ sẵn. Những yếu tố như tạo hình nhân vật, góc quay, ánh sáng, đổ bóng, bố cục, hoàn toàn được người hoạ sĩ quyết định và vẽ thành tranh.

Nếu cảnh nào cần đổi góc quay, hoạ sĩ phải vẽ lại toàn bộ tranh của cảnh đó.

Nếu một nhân vật nào đó cần thay đổi chi tiết (chẳng hạn như con mèo cần đổi từ lông trơn thành lông sọc), hoạ sĩ phải vẽ lại toàn bộ tranh có con mèo.

Nếu nguồn sáng trong tranh bị yêu cầu phải thay đổi, hoạ sĩ phải vẽ lại nguồn sáng và đổ bóng của rất nhiều tranh.

Và còn nhiều khó khăn nữa, như việc phải vẽ đi vẽ lại các chi tiết bối cảnh nền, hay tính toán chuyển động nhân vật sao cho mượt, hay tạo cảnh có nhiều nhân vật quần chúng, etc. Những điều này khiến việc sản xuất hoạt hình vẽ tay trở nên rất vất vả, tốn nhiều thời gian, công sức, tiền bạc.

Còn ở địa hạt hoạt hình máy tính, ngày nay phần lớn hoạt hình được làm bằng CGI, hay nói chi tiết hơn là được tạo ra từ phần mềm.

Với hoạt hình máy tính, các hoạ sĩ sẽ thiết kế và tạo ra mô hình nhân vật, bối cảnh, đồ đạc trên phần mềm. Cách nhân vật chuyển động được tuỳ chỉnh trên phần mềm. Sắp xếp cảnh quay cũng được làm trên phần mềm. Máy quay ảo được đặt ở đâu, di chuyển thế nào, góc máy ra sao, cũng làm trên phần mềm. Ánh sáng và đổ bóng cũng được hỗ trợ bởi phần mềm. Hiệu ứng đặc biệt như gió, nước, lửa cũng được hỗ trợ bởi phần mềm.

Hãy tưởng tượng rằng người làm hoạt hình trên phần mềm cũng giống như những người đạo diễn phim đời thật: họ có dàn diễn viên ảo, họ có bối cảnh ảo, họ có nguồn sáng ảo, họ có hiệu ứng ảo, họ quyết định vị trí máy quay ảo, rồi họ chỉ đạo tất cả những yếu tố này tương tác với nhau để làm ra thành phẩm.

Nếu một cảnh nào đó cần đổi góc quay, hoạ sĩ chỉnh lại cài đặt máy quay trong phần mềm.

Nếu một nhân vật nào đó cần thay đổi chi tiết (chẳng hạn như con mèo cần đổi từ lông trơn thành lông sọc), hoạ sĩ sửa lại chi tiết nhân vật một lần duy nhất, và thay đổi này sẽ được phần mềm tự động sửa lại trong cả phim.

Nếu nguồn sáng trong tranh bị yêu cầu phải thay đổi, hoạ sĩ di chuyển vị trí nguồn sáng trong phần mềm. Các chi tiết về đổ bóng và ánh sáng sẽ được phần mềm tính toán lại.

Đây là điều làm cho máy tính trở thành trợ thủ mạnh mẽ cho hoạ sĩ. Giờ đây, những người hoạ sĩ có thể làm được nhiều việc hơn trong khi tốn ít thời gian hơn.

Để kiến tạo một thế giới trong phần mềm, có vài yếu tố cơ bản mà phần lớn phim hoạt hình đều cần như là hình khối, bề mặt, ánh sáng, cơ chế điều khiển, mô phỏng hiện tượng tự nhiên. Mình sẽ đi qua cơ chế hoạt động của từng yếu tố ngay sau đây.

2.2 - Hình khối

2.2.1 - Wireframe

Ngành đồ hoạ máy tính ra đời trong khoảng những năm 1960s. Thời đó, máy tính to, nặng, đắt, nên máy tính chỉ có mặt ở những trung tâm khoa học hoặc phòng nghiên cứu của các tập đoàn lớn.

Ở Boeing, một nhà thiết kế tên là William Fetter được giao nhiệm vụ tìm hiểu cách mô phỏng góc nhìn của phi công bằng máy tính. Fetter, cùng sếp của ông, Vern Hudson, đã nghĩ ra thuật ngữ computer graphics (đồ hoạ máy tính) để chỉ hành động dùng máy tính vẽ ra hình ảnh. Đây là khởi nguyên của ngành công nghiệp đồ hoạ máy tính sẽ đáng giá hàng trăm tỷ đô sau này.

Thành quả của Fetter và cộng sự là mô hình giúp mô phỏng toàn bộ góc nhìn của phi công cùng cấu trúc buồng lái. Mô hình này cho phép các kỹ sư Boeing thiết kế và cải thiện không gian buồng lái nhằm giúp phi công vận hành thoải mái và an toàn hơn. Mô hình còn được gọi là Boeing Man.

Mô hình Boeing Man, hay mô hình 3D đời đầu trên máy tính, được cấu tạo bởi các đường kẻ, hay gọi chính xác là ở dạng wireframe. Vì thế, có thể coi như mô hình này được tạo nên bởi các vector, khiến cho mô hình có dạng như một khung xương thay vì khối đặc.

Trong cùng thời gian đó, trường đại học Utah (University of Utah) trở thành nơi tiên phong trong việc nghiên cứu công nghệ đồ hoạ. Nhóm nghiên cứu tại đại học Utah viết ra Sketchpad, phần mềm đồ hoạ tương tác đầu tiên trên thế giới. Sketchpad cho phép người dùng tạo ra những hình khối, đặt ra mối quan hệ (song song, vuông góc) giữa các chi tiết như đường và điểm. Đây là tiền thân của công cụ CAD (Computer-Aided Design) rất phổ biến với dân kiến trúc và kỹ thuật sau này.

2.2.2 - Polygon

Rời khỏi thiết kế dạng wireframe như ở Boeing Man, các nhà nghiên cứu muốn tạo ra hình khối đặc, với bề mặt trải dài liên tục thay vì tập hợp các đường kẻ rời rạc. Từ đó, cách thiết kế bằng đa giác (polygon) ra đời.

Về cơ bản, thiết kế vật thể bằng đa giác khá dễ hiểu. Bất kì vật thể nào cũng có thể được chia nhỏ thành các đa giác (đa giác phổ biến nhất là tam giác). Các đa giác này ghép với nhau, tạo nên hình khối đặc và liền mạch. Có thể thấy ví dụ ở dưới, mô hình cá heo được chia nhỏ thành các tam giác.

2.2.3 - Vấn đề hiển thị

Đến đây, một trong những vấn đề đau đầu nhất trong việc mô phỏng hình khối 3D đã xuất hiện: vấn đề hiển thị - visibility problem.

Vì vật thể là 3D, đặt trong không gian 3D, mà màn hình hiển thị chỉ là 2D, nên với góc nhìn khác nhau, sẽ nhìn thấy kết quả khác nhau. Hiển nhiên, nếu một vật thể được đặt đằng trước, nó sẽ che vật thể ở đằng sau. Điều này quá dễ hiểu với bản năng con người, nhưng máy tính thời đó chưa có cơ chế tính toán cho việc này.

Và rồi nhà khoa học máy tính Edwin Catmull tạo ra cơ chế Z-Buffer.

Nôm na, vì màn hình là 2D, nên mỗi pixel ta thấy có 2 chỉ số là toạ độ X (chiều ngang) và Y (chiều dọc). Edwin Catmull tạo ra thêm một bộ nhớ tên là Z-Buffer, lưu tọa độ Z (chiều sâu) của vật thể. Với mỗi pixel, khi xuất hiện vật thể mới có toạ độ Z thấp hơn toạ độ Z sẵn có, con số này sẽ bị ghi đè, tương đương với việc vật thể mới ở gần mắt người xem hơn, che đi những vật thể đằng sau.

2.2.4 - Subdivision surface

Những tưởng hiển thị hình khối bằng đa giác là đủ, nhưng cách tiếp cận này vẫn còn nhiều hạn chế. Hạn chế lớn nhất là hình khối trông quá gồ ghề thô cứng khi mà được tạo nên bởi một đống tam giác.

Giải pháp cho vấn đề này là kỹ thuật subdivision surface.

Vậy subdivision surface là gì?

Cơ bản thì subdivision surface giống như việc chúng ta gọt dũa một hình khối thô cứng, bo mềm các góc, mài đẽo các cạnh, để làm ra hình khối cuối cùng mượt mà hơn. Ở đây, subdivision surface bẻ nhỏ từng đa giác thành các đa giác nhỏ hơn, tuỳ chỉnh góc cạnh và hình dạng, làm ra bộ đa giác phức tạp hơn ban đầu.

Kỹ thuật subdivision surface được Edwin Catmull và Jim Clark giải quyết năm 1978 bằng thuật toán Catmull-Clark (Catmull-Clark algorithm).

2.3 - Bề mặt

2.3.1 - Texture mapping

Sau khi có những kỹ thuật nền tảng để tạo hình khối, bước tiếp theo là tạo bề mặt cho vật thể.

Một trong những kỹ thuật cơ bản để tạo bề mặt vật thể là texture mapping, được Edwin Catmull (lại là Edwin Catmull) đề xuất trong đề tài nghiên cứu năm 1974. Texture mapping thực ra khá dễ hiểu, đơn giản là bọc một bức ảnh 2D xung quanh vật thể 3D, với mục đích bổ sung màu sắc và hoạ tiết lên vật thể.

Một ví dụ đơn giản là quả địa cầu. Ta có hình khối của quả địa cầu là hình cầu 3D, còn texture của quả địa cầu là một bức ảnh 2D với chi tiết bề mặt trái đất. Sau đó, với kỹ thuật texture mapping, ta phủ bức ảnh 2D lên bề mặt 3D để có quả địa cầu.

Từ đây có thể thấy texture mapping được ứng dụng rộng rãi trong ngành đồ hoạ. Các vật thể có thể có hình khối giống nhau, nhưng để thể hiện chúng được làm bằng vật liệu gì, bề mặt trơn nhẵn hay gồ ghề, có hoa văn hoạ tiết gì không, cần có kỹ thuật texture mapping.

Lạc đề một chút, nãy giờ mình có nhắc đến Edwin Catmull rất nhiều. Đúng vậy, ông là một trong những nhà khoa học máy tính có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong ngành đồ hoạ máy tính. Và sau này, ông là người đồng sáng lập Pixar, là chủ tịch Disney, một tai to mặt lớn trong nền công nghiệp hoạt hình.

2.4 - Ánh sáng

2.4.1 - Flat shading

Sau khi đã có hình khối và bề mặt, ta gặp thách thức tiếp theo trong ngành đồ hoạ: ánh sáng. Hay nói chính xác thì khái niệm này là shading: nghiên cứu cách ánh sáng tương tác với vật thể.

Kỹ thuật shading đầu tiên, và cũng là kỹ thuật shading đơn giản nhất, là flat shading. Ở đây, mỗi đa giác được gán một màu sắc. Đơn giản, nhưng xấu. Thành phẩm cuối cùng trở nên rời rạc và thiếu sức sống, khi mà mỗi mảng một màu khác nhau.

2.4.2 - Gouraud shading

Năm 1971, Henri Gouraud giới thiệu kỹ thuật Gouraud shading qua đề tài nghiên cứu tại đại học Utah. Kỹ thuật này tính toán màu sắc ở từng đỉnh của đa giác, sau đó tô màu đa giác dựa trên màu sắc của từng đỉnh.

Tuy vậy, điểm thiếu sót của kỹ thuật Gouraud shading là không thể hiện được các điểm sáng cục bộ. Hãy tưởng tượng, Gouraud shading giống như một hoạ sĩ cần tô màu một hình tam giác. Ông hoạ sĩ này tính toán màu sắc của ba đỉnh tam giác, sau đó tô màu cho toàn bộ tam giác dựa trên 3 đỉnh. Kỹ thuật này giúp hình tam giác trông mượt mà, nhưng nếu có một chiếc đèn pin nhỏ chiếu thẳng vào giữa tam giác, thì kỹ thuật này không thể hiện được điểm sáng rõ rệt ở trung tâm tam giác.

2.4.3 - Phong shading

Năm 1973, dựa trên kỹ thuật Gouraud shading đã có, ông Bùi Tường Phong, một thành viên của nhóm nghiên cứu đại học Utah, phát triển kỹ thuật Phong shading. Kỹ thuật này, thay vì chỉ tính toán màu sắc của ba đỉnh tam giác, giờ đây tính toán màu sắc của từng pixel trên bề mặt tam giác. Kỹ thuật này giúp hình ảnh trông chân thực hơn rất nhiều, nhưng bù lại là tốn nhiều thời gian tính toán trên máy tính hơn.

Dưới đây là so sánh giữa kỹ thuật Gouraud shading và Phong shading. Có thể thấy rằng Phong shading thể hiện được những điểm sáng chói ở giữa vật thể, trong khi Gouraud thiếu sót điều này.

2.4.4 - Ray tracing và path tracing

Hai kỹ thuật shading trên đã đi cùng ngành đồ hoạ máy tính trong nhiều năm. Tuy nhiên, chúng chưa thể thoả mãn đủ nhu cầu đổ bóng và tán xạ trong những setup phức tạp. Nhiều nhà làm phim hoạt hình vẫn phải vẽ bóng một cách thủ công (hay còn gọi là shadow map). Với sự phức tạp ngày càng tăng của việc quản lý ánh sáng trong đồ hoạ, hai kỹ thuật là ray tracing và path tracing đã ra đời.

Ray tracing, đúng như cái tên, lần theo quá trình di chuyển của tia sáng. Từ camera ảo trong phần mềm, ray tracing bắn ra một tia sáng cho mỗi pixel. Tia sáng này sẽ đi vào mô hình, va chạm với vật thể, phản xạ ra các vị trí khác, rồi có thể sẽ đi đến nguồn sáng hoặc bị vật thể hấp thụ. Từ đây, phần mềm sẽ tính toán lượng ánh sáng của từng pixel.

Ray tracing ưu việt hơn các kỹ thuật shading cũ ở chỗ nó hoàn toàn được tự động tính toán. Nhà làm phim không cần tự vẽ bóng, không cần tự tính toán vị trí đổ bóng, không cần tự tính toán cơ chế tán xạ. Giờ đây, máy tính sẽ tính thay họ. Và tất nhiên, nhược điểm của ray tracing là rất tốn sức mạnh tính toán (computing power).

Còn kỹ thuật path tracing cũng tương đồng với ray tracing, nhưng mạnh hơn rất nhiều. Thay vì bắn một tia sáng cho mỗi pixel, giờ đây path tracing bắn hàng ngàn tia sáng cho mỗi phần nhỏ trong pixel. Mỗi tia sáng này, như trên, di chuyển khắp mô hình, tương tác với vật thể, tán xạ khắp nơi, và một phần sẽ đi đến nguồn sáng. Sau đó, path tracing sẽ tính lượng ánh sáng cho mỗi pixel dựa trên trung bình của hàng ngàn tia sáng đã phóng ra cho pixel đó. Kỹ thuật này tạo ra hình ảnh vô cùng chân thực, tuy vậy lại tốn tài nguyên tính toán một cách khủng khiếp.

2.5 - Điều khiển nhân vật

Một phần không thể thiếu khi làm đồ hoạ, và đặc biệt khi làm phim hoạt hình, là quá trình tạo ra và điều khiển nhân vật. Một nhân vật hoạt hình sẽ đi qua vài bước.

Đầu tiên là Modeling. Modeling tạo ra mô hình nhân vật ở dạng 3D. Sau khi nhân vật được vẽ ra ở dạng 2D, hoạ sĩ sẽ tạo mô hình 3D cho nhân vật.

Sau đó là Rigging. Rigging là quá trình thêm bộ khung điều khiển cho nhân vật. Sau khi có mô hình 3D, các hoạ sĩ thêm vào bộ khung xương gồm nhiều chiếc xương lẻ liên kết với nhau bằng khớp xoay.

Tiếp theo là Skinning. Skinning là quá trình tạo ra lớp phủ ngoài. Sau bước rigging, ta chỉ có bộ xương và mô hình trần như nhộng. Sau đó, các nhà làm phim sẽ thêm da thịt, cơ bắp, áo quần, lông và tóc cho nhân vật.

Rồi cuối cùng là Controls. Nhà làm phim sẽ thêm cơ chế điều khiển lên từng chiếc xương và từng khớp xoay, nhằm điều khiển chuyển động nhân vật.

2.6 - Mô phỏng tự nhiên

Một trong những yếu tố mà gần như phim nào cũng có là những sự vật tự nhiên như nước, lửa, khói, sương, mây. Việc mô phỏng các sự vật tự nhiên này đã tiến hóa từ những kỹ thuật vẽ tay sang các hệ thống mô phỏng vật lý bằng phần mềm dựa trên phương trình toán học.

2.6.1 - Nước

Mô phỏng nước, hay chính xác hơn là mô phỏng chất lỏng, chủ yếu dựa trên các phương trình Navier-Stokes, mô tả sự bảo toàn động lượng và khối lượng của các phân tử trong chất lỏng.

Hiện tại, có hai phương pháp chính cho việc mô phỏng chất lỏng.

1. Smoothed-Particle Hydrodynamics (SPH): Đây là phương pháp dựa trên các hạt nước. Trong phương pháp này, chất lỏng được đại diện hoàn toàn bởi các hạt rời rạc, di chuyển theo dòng chảy.

   

2. Fluid-Implicit-Particle (FLIP): Đây là phương pháp tiêu chuẩn của ngành công nghiệp cho các hiệu ứng quy mô lớn như đại dương, sông ngòi. Phương pháp này kết hợp các hạt với một mạng lưới nền (Eulerian grid). Mạng lưới được sử dụng để tính toán áp suất hiệu quả, trong khi các hạt theo dõi bề mặt chất lỏng và các chi tiết nhỏ.

   

2.6.2 - Lửa

Lửa và khói cũng tuân theo các quy luật động lực học chất lỏng.

Cơ bản thì lửa là chất khí đang diễn ra phản ứng cháy, nên các kỹ sư dùng mô hình toán (tiêu biểu vẫn là phương trình Navier-Stokes) để tính toán cách các hạt khí trong lửa sẽ di chuyển thế nào.

Đến đây, mình đã đi qua vài khái niệm vô cùng cơ bản trong đồ hoạ máy tính và hoạt hình. Những khái niệm này, tuy nghe có vẻ rất học thuật và khô khan, nhưng lại là nền tảng cho những bộ phim hoạt hình bay bổng đầy chất thơ sau này.

3. Hành trình ứng dụng trong hoạt hình

Trong 30 năm trở lại đây, ngành hoạt hình phát triển mạnh mẽ. Với phong cách photorealism chiếm chủ đạo, và hoạt hình 3D thống trị ở phương tây, công nghệ đồ hoạ cũng phải tiến nhanh và tiến xa để bắt kịp nhu cầu thời đại.

3.1 - Những bước đầu của hoạt hình 3D

Vào giữa những năm 1980s, có hai công nghệ nổi bật về phần mềm đồ hoạ dùng trong hoạt hình.

Một là CAPS (Computer Animation Production System), hệ thống phần mềm sản xuất hoạt hình, được hợp tác phát triển giữa Pixar và Disney.

Hai là REYES (Renders Everything You Ever Saw), kiến trúc phần mềm trong sản xuất hoạt hình, tiền thân của công cụ RenderMan mà Pixar dùng nhiều năm sau này.

Năm 1991, CAPS được Disney sử dụng trong Beauty and the Beast. Dù Beauty and the Beast là phim 2D, nhưng có một cảnh nhỏ là cảnh khiêu vũ, với bối cảnh phòng khiêu vũ được dựng bằng công nghệ 3D trong khi nhân vật vẫn là 2D. Đây là bước đầu trong việc áp dụng công nghệ 3D vào ngành hoạt hình vốn đã đi theo phong cách 2D trong nhiều thập kỷ.

3.2 - Bảo chứng đầu tiên

Năm 1995, Pixar ra mắt Toy Story.

Toy Story là phim hoạt hình đầu tiên được sản xuất hoàn toàn bằng máy tính, hay cụ thể hơn là bằng phần mềm RenderMan do chính Pixar phát triển. So với thời điểm 1995, Toy Story rất đẹp, trông rất thật, rất cuốn hút người xem. Đây là minh chứng về một hướng đi hoàn toàn mới, hay còn gọi là một paradigm shift, điều sẽ thay đổi nền hoạt hình trong suốt 30 năm sau.

3.3 - Thử nghiệm kỹ thuật mới

Tuy Toy Story đạt thành công rực rỡ, nhưng đây mới chỉ là bước khởi đầu của hoạt hình 3D. Toy Story vẫn còn nhiều hạn chế, như là nhân vật con người vẫn còn thô cứng, da người trông như búp bê nhựa, ánh sáng trong cảnh Pizza Planet vẫn còn thiếu tự nhiên.

Năm 1997, Pixar ra mắt phim ngắn Geri’s Game, với nhân vật chính là một ông lão. Phim chỉ dài hơn 4 phút, nhưng đủ để Pixar thử nghiệm kỹ thuật subdivision surface. Các nhà làm phim ở Pixar đã áp dụng lên mô hình ông cụ Geri, với những nếp nhăn và đốt ngón tay được tỉa mịn, và làn da trở nên giống da người hơn.

3.4 - Lạc vào thế giới côn trùng

Đến năm 1998, Pixar ra mắt A Bug’s Life.

Phim này có chủ đề về thế giới côn trùng, vậy nên mô hình nhân vật rất khác so với những gì Pixar đã làm ở Toy Story. Với sự tự tin từ thành công của thử nghiệm Geri’s Game, Pixar áp dụng kỹ thuật subdivision surface vào bề mặt các nhân vật côn trùng. Do côn trùng thường có vỏ cứng, láng bóng, mịn, đây là bài toán hoàn hảo cho subdivision surface.

3.5 - Người ra người, đồ chơi ra đồ chơi

Năm 1999, Pixar trình làng Toy Story 2.

Lần này, phần mềm RenderMan của Pixar đã có nhiều cải tiến, dựa trên những vấn đề gặp phải khi làm Toy Story 1 và A Bug’s Life. Thay đổi đáng chú ý lần này của RenderMan là RenderMan Shader, một công cụ nhỏ bên trong RenderMan, giúp nhà làm phim bổ sung các chi tiết lên bề mặt mô hình nhân vật. Khái niệm này giống với texture mapping mà mình đã nói ở trên.

Ở phần 2, Pixar đã cải thiện nhiều về mặt mô hình con người. Lần này, ông cụ Geri trở lại với vai trò là người sửa chữa Woody. Làn da của Geri rất chi tiết, với những nếp nhăn có từ Geri’s Game, và có cả những lỗ chân lông trên mũi. Những chi tiết này được hỗ trợ bởi RenderMan Shader.

Ngoài ra còn có những cải tiến về mặt năng suất, như là phần mềm Geppetto, dùng để quản lý khung xương (rig) của nhân vật. Trước đây, mỗi khi hoạ sĩ tạo ra một mô hình nhân vật, họ phải tạo kèm một bộ khung xương tương ứng. 20 nhân vật là 20 khung xương, 100 nhân vật là 100 khung xương. Nhưng với Geppetto, các hoạ sĩ có thể tạo những khung xương mẫu, giả sử như khung xương mẫu cho nhân vật 2 chân hoặc nhân vật 4 chân, rồi có thể tuỳ chỉnh và tái sử dụng cho nhiều nhân vật khác nhau, giúp tiết kiệm thời gian và công sức.

3.6 - Quái vật nhiều lông

Năm 2001, Pixar ra mắt Monsters Inc.

Bài toán lần này hoàn toàn mới: xử lý lông. Nhân vật chính, Sulley, là một chú quái vật lông phủ toàn thân. Cụ thể hơn, Sulley có 2 triệu sợi lông.

Thêm thủ công từng sợi lông và bổ sung khung điều khiển cho từng sợi có thể nói là bất khả thi. Vì vậy, Pixar thành lập hẳn một bộ phận riêng, chuyên xử lý những bài toán về mô phỏng (simulation). Bộ phận này viết ra phần mềm Fitz, gọi tắt cho Physics Toolz, dùng các phương trình toán và lý để tự động hoá chuyển động của những yếu tố phức tạp như lông hay tóc.

Với bộ lông Sulley, phần mềm Fitz làm một số việc như:

• Tính toán lực áp dụng lên từng sợi lông (trọng lực, gió, quán tính)

• Áp dụng mô hình lò xo cho bộ lông (mỗi sợi lông hoạt động như một chiếc lò xo)

• Tính toán chuyển động của các sợi lông dựa trên chuyển động của một số lượng nhỏ các sợi lông chủ đạo (key hair).

3.7 - Công chúa đầm lầy

Trong cùng năm 2001, Dreamworks ra mắt Shrek.

Shrek đem lại đổi mới mạnh mẽ về cách xử lý tương tác giữa ánh sáng và da nhân vật. Ở các phim hoạt hình trước đó, dù đã có nhiều cải tiến cho da người, nhưng những nhân vật này vẫn phần nào đem lại cảm giác bóng loáng như nhựa hoặc sáp. Lí do là vì phần mềm tính toán phản xạ ánh sáng ở ngay lớp da ngoài cùng, trong khi thực tế không hoạt động như vậy.

Dreamworks đã hợp tác với nhà nghiên cứu Henrik Wann Jensen để làm ra mô hình BSSRDF (Bidirectional Scattering Surface Reflectance Distribution Function - Hàm Phân Phối Phản Xạ Bề Mặt Tán Xạ Hai Chiều) để mô phỏng cơ chế subsurface scattering.

Vậy cơ chế subsurface scattering là gì? Về cơ bản đây là một hiện tượng vật lý, nơi mà ánh sáng đi vào da ở một vị trí, phản xạ xung quanh các mô và mạch máu dưới da, rồi thoát ra ngoài ở một vị trí khác vị trí đi vào.

Ngoài ra, mô hình BSSRDF còn cho phép nhà làm phim tuỳ chỉnh những yếu tố như sắc tố melanin (để làm da sẫm màu hoặc nhạt màu), lượng hemoglobin (để tạo hiệu ứng da hồng hào), dầu trên da (để quyết định sự lấp lánh trên da).

Nhờ có mô hình BSSRDF, Dreamworks có thể làm làn da công chúa Fiona trở nên sống động, sáng bóng và hồng hào.

3.8 - Just keep swimming

Năm 2001, Pixar ra mắt Finding Nemo.

Và lần này là một bài toán hoàn toàn mới: xử lý ánh sáng dưới nước.

Lâu nay, các phim hoạt hình 3D chưa từng lấy bối cảnh hoàn toàn ở dưới nước như Finding Nemo. Với Finding Nemo, phần lớn nguồn sáng đến từ mặt biển, sau đó tán xạ xuống dưới, nhiều lúc bị gấp khúc bởi sóng và các luồng nước di chuyển.

Pixar đã phát triển phần mềm Transblurrency để xử lý cách ánh sáng di chuyển dưới nước và xuyên qua vật thể. Ứng dụng rõ ràng nhất của Transblurrency là cảnh rừng sứa, khi mà mỗi con sứa là một vật thể trong suốt một phần, khiến cho ánh sáng đi qua bị biến dạng, giống như khi ta nhìn vào gương nhà tắm vậy.

3.9 - Vai u thịt bắp

Năm 2004, Pixar đem The Incredibles ra rạp.

Bài toán lần này không mới, mà là nhu cầu cải tiến một thứ Pixar từng làm: mô hình con người.

Trong các phim trước, mô hình người trong phim Pixar thường có cấu trúc khá bình thường, với thân hình tiêu chuẩn cân đối na ná như nhau. Trong The Incredibles, tiêu biểu nhất là Mr. Incredible có bộ cơ bắp đồ sộ, khác hẳn với mọi mô hình nhân vật Pixar từng làm ra. Điều này làm các khớp chuyển động dễ bị lỗi hiển thị, hoặc lớp da của nhân vật không hoạt động đúng theo quy luật vật lý.

Từ nhu cầu này, Pixar viết ra phần mềm Goo, giúp bộ da của nhân vật tương tác một cách thực tế với những khối cơ bắp đang co dãn ở dưới.

3.10 - Phóng zìn zìn

Năm 2004, Pixar phát hành Cars.

Bộ phim lần này đem lại hai đột phá mạnh mẽ: một là khả năng hiển thị bề mặt kim loại, hai là kỹ thuật giúp mô hình xe hơi di chuyển trên mọi địa hình ảo.

Trong Cars, vỏ ngoài của nhân vật thường là kim loại. Mà kim loại thì thường sáng bóng, phản chiếu các nguồn sáng xung quanh. Càng nhiều nguồn sáng, logic phản chiếu càng phức tạp.

Vậy nên, các kỹ sư ở Pixar lần đầu tiên áp dụng kỹ thuật ray tracing, giúp tạo ra hình phản chiếu và đổ bóng chân thực hơn nhiều các phim trước đó, đặc biệt là khi có nhiều nguồn sáng.

Ngoài ra, do các nhân vật là xe hơi, nên cơ chế di chuyển sẽ khác so với các phim có nhân vật là con người. Pixar đã phát triển kỹ thuật Ground Locking, giúp mô hình nhân vật tự động đi theo đường đi đã cài đặt trước, bất kể địa hình phức tạp đến đâu. Kỹ thuật này giảm bớt gánh nặng lên vai các nhà làm phim, do họ không còn phải tự tay di chuyển mô hình xe hơi ở từng khung hình nữa.

3.11 - Anyone can cook

Năm 2007, Pixar phát hành Ratatouille.

Ngoài nội dung vô cùng xuất sắc, Ratatouille còn đem đến nhiều tiến bộ về kỹ thuật.

Đầu tiên là cải thiện biểu cảm khuôn mặt. Các họa sĩ hoạt hình đã dùng tới 150 điểm kiểm soát (controls) trên khuôn mặt nhân vật. Điều này giúp đa dạng hoá biểu cảm nhân vật, thể hiện được dải cảm xúc rộng hơn. Minh chứng rõ nhất cho sự tiến bộ này là nhân vật Skinner, người có khuôn miệng kéo giãn hết cỡ trong những cảnh la hét.

Tiếp theo là kỹ thuật ánh sáng khi tương tác với đồ ăn. Trong cảnh Remy ăn phô mai, miếng phô mai được mô phỏng bằng sự kết hợp giữa subsurface scattering (kỹ thuật đã dùng trong phim Shrek) và một công cụ chiếu sáng mới mang tên Gummi.

Trong khi subsurface scattering giúp ánh sáng đi vào bề mặt vật liệu, tán xạ bên trong rồi phản xạ ra ngoài để tạo độ mềm mại cho các món ăn như phô mai, thì công cụ Gummi cho phép ánh sáng thẩm thấu hoàn toàn qua các lớp của vật thể. Kết quả là các món ăn có độ bóng mờ, phát sáng nhẹ nhàng và trông cực kỳ ngon mắt thay vì trông giả trân như nhựa hay sáp.

Cuối cùng là Pixar đã nâng trình mô phỏng lông lên một bậc. Tuy bài toán về lông đã được xử lý ở Monster Inc, nhưng lần này bộ lông của Remy có nhiều cảnh bị sũng nước. Để làm được hiệu ứng này, Pixar đã kết hợp các công cụ mô phỏng lông (như phần mềm Fizt từ phim Monsters Inc) với các kiến thức về vật lý chất lỏng và cơ chế xử lý ánh sáng lúc làm Finding Nemo. Hệ thống này tự động hóa chuyển động của lông dựa trên tác động môi trường, giúp các họa sĩ không phải thực hiện thủ công từng sợi.

3.12 - Robot cô đơn

Năm 2008, bộ phim Wall-E ra đời, đánh dấu bước tiến lớn trong việc sử dụng camera ảo để tạo ra cảm giác chân thực.

Thay vì những góc máy ổn định đặc trưng của đồ họa máy tính, Pixar đã nâng cấp phần mềm camera ảo để mô phỏng chính xác cách thức hoạt động của một máy quay cầm tay. Pixar đã tham vấn một đạo diễn hình ảnh phim người đóng, nhằm đưa các kỹ thuật quay phim truyền thống vào môi trường kỹ thuật số.

Trong đoạn đầu của phim, các nhà làm phim đã áp dụng phong cách máy quay cầm tay với những rung lắc nhẹ để tạo cảm giác phim nhà làm, giúp khán giả cảm thấy như có một người quay phim thực thụ đang đứng giữa thế giới đổ nát và ghi lại cuộc sống của Wall-E. Đáng chú ý nhất, đội ngũ đã dành khoảng 90% thời gian để cố tình đưa vào các chi tiết không hoàn hảo cho camera, chẳng hạn như hiện tượng out nét (focus lag), những cú xóc nhẹ khi di chuyển (camera bumps) hay các cảnh quay mà máy quay có vẻ như bỏ lỡ hành động một vài khung hình.

Những yếu tố này đã tạo nên một kết quả không hoàn hảo một cách hoàn hảo (imperfectly perfect) khiến thế giới của Wall-E trở nên sống động, mang hơi thở của một bộ phim thực tế hơn là một sản phẩm máy tính thuần túy. Thật trớ trêu, phim về robot, nhưng vibe lại rất người.

3.13 - Thác thiên đường

Năm 2009, Up ra mắt.

Thành tựu kỹ thuật ấn tượng nhất của phim chính là chùm bóng bay khổng lồ.

Tại thời điểm đó, các công cụ mô phỏng vật lý của Pixar chỉ có thể xử lý khoảng 500 vật thể cùng lúc. Để hiện thực hóa tầm nhìn của đạo diễn, đội ngũ kỹ thuật đã phải viết một chương trình mới dựa trên các định luật Newton để tính toán lực nổi, lực căng dây, hướng gió và hàng ngàn va chạm giữa các quả bóng trong mỗi khung hình. Kết quả là Pixar đã mô phỏng thành công 10297 quả bóng bay hoàn toàn dựa trên vật lý thực tế.

3.14 - Tóc mây

Năm 2010, Disney đem Tangled ra rạp.

Thách thức lớn nhất của Tangled là mái tóc dài hơn 20 mét của Rapunzel, với hơn 140000 sợi tóc.

Nếu theo đuổi sự chuẩn chỉnh thực tế, mái tóc như vậy ngoài đời sẽ nặng tới 30-40 kg và bị Rapunzel kéo lê loanh quanh như một cái đuôi nặng nề. Thay vào đó, Disney đã tuân thủ một bộ quy tắc về tóc do nghệ sĩ Glen Keane xây dựng, đảm bảo tóc luôn có độ phồng, có các đường xoắn nhịp nhàng và không bao giờ rơi theo một đường thẳng tắp.

Về mặt công nghệ, Disney đã phát triển các kỹ thuật như:

• Dynamic Wires: một chương trình mô phỏng vật lý những vẫn cho phép nghệ sĩ tuỳ chỉnh các định luật tự nhiên, giúp tóc có thể xoay chuyển theo ý muốn một cách mượt mà.

• Kỹ thuật Tube-grooming: các kỹ sư đã chia 140000 sợi tóc thành 147 ống (tubes) cho các khối tóc chính. Điều này giúp họa sĩ kiểm soát cách tóc tách rời hoặc gộp lại mà không cần phải điều khiển thủ công từng sợi đơn lẻ.

• Xử lý tương tác phức tạp: Disney đã xử lý việc mái tóc tương tác liên tục với môi trường, từ việc chạm vào da, vải vóc cho đến việc các nhân vật khác có thể kéo, leo trèo hay cuộn mình trong đó.

Sự đổi mới này không chỉ giải quyết bài toán của riêng Tangled mà còn tạo ra nền tảng cho phần mềm Tonic, công cụ quản lý tóc mà Disney vẫn sử dụng cho đến ngày nay.

3.15 - Baymax

Năm 2014, Big Hero 6 ra mắt.

Thách thức lớn nhất của bộ phim là nhu cầu tái hiện một thành phố San Fransokyo khổng lồ và dày đặc với hệ thống chiếu sáng toàn cục (global illumination).

Để thực hiện điều này, Disney đã phát triển Hyperion, một phần mềm ray tracing có khả năng mô phỏng đồng thời 10 tỷ tia sáng.

Điểm đột phá của Hyperion nằm ở kiến trúc ray-sorting (sắp xếp tia sáng): thay vì để các tia sáng phản xạ ngẫu nhiên và gây nghẽn bộ nhớ máy tính, Hyperion sắp xếp chúng thành các nhóm lớn (mỗi nhóm tầm 33 triệu tia) dựa trên hướng đi của chúng. Việc này giúp máy tính xử lý dữ liệu theo từng nhóm tia, tốc độ đã tăng đáng kể vì nhiều tia sáng có thể tác động vào cùng một khu vực vật thể và kết cấu cùng một lúc.

Ngoài ra, nhờ có Hyperion, các nhà làm phim đã có thể thực hiện phản xạ ánh sáng trên mô hình nhân vật Baymax, tạo cho Baymax một vẻ ngoài rất xuyên thấu và mềm mại. Công nghệ này cho phép Disney từ bỏ các phương pháp đánh lừa thị giác trước đây để chuyển sang mô phỏng vật lý ánh sáng ở quy mô cực lớn.

3.16 - Nhân hoá cảm xúc

Năm 2015, Pixar phát hành Inside Out.

Thách thức kỹ thuật lớn nhất của bộ phim nằm ở nhân vật Joy.

Theo thiết kế, Joy không chỉ là một nhân vật bình thường, mà còn giống như một ngôi sao, được cấu tạo từ các hạt phát sáng liên tục tỏa ra từ da. Ngoài ra, Joy thường xuyên vận động mạnh và nhảy nhót, nên ánh sáng mà Joy tỏa ra cần phải bám sát chuyển động để chiếu sáng lên môi trường xung quanh. Tuy nhiên, hệ thống chiếu sáng vật lý của Pixar trước đó không đủ để xử lý một nguồn sáng phức tạp và di động như vậy.

Để giải quyết vấn đề, team RenderMan đã sáng tạo ra một công cụ mới gọi là geometric area light (hay geolight). Công cụ này cho phép các nghệ sĩ chọn trực tiếp mô hình nhân vật Joy và biến mô hình thành một nguồn sáng di động. Nhờ đó, ánh sáng của Joy có thể tương tác một cách tự nhiên và thực tế với bối cảnh: khi Joy đi đến gần vật thể khác, cô sẽ tự động chiếu sáng lên vật thể đó, hoặc thậm chi Joy có thể tỏa sáng trực tiếp lên các nhân vật khác. Độ chính xác của geolight còn thể hiện ở chỗ ánh sáng sẽ xuyên qua các kẽ ngón tay khi Joy cầm nắm đồ vật, tạo nên hiệu ứng hào quang chân thực, giúp nhân vật này thực sự trở thành một quả cầu năng lượng sống động.

3.17 - Vùng đất linh hồn

Năm 2017, Pixar ra mắt Coco.

Coco sở hữu rất nhiều đột phá về mặt kỹ thuật, rải rộng khắp các vấn đề trong hoạt hình 3D như ánh sáng, khung xương, vải vóc, chuyển động.

Về mặt xử lý ánh sáng, khi Miguel lần đầu bước vào vùng đất linh hồn, khán giả được chiêm ngưỡng bối cảnh chứa tới 8 triệu nguồn sáng riêng biệt. Ở đây, Pixar đã áp dụng công nghệ path tracing để mô phỏng chính xác hành vi vật lý của ánh sáng trong một không gian cực kỳ rộng lớn và phức tạp.

Về mặt xử lý khung xương, các nhân vật phần lớn là các bộ xương. Pixar đã tinh chỉnh để các khúc xương có thể tách rời một cách tự do khỏi cơ thể. Thêm vào đó, để chuyển động trông tự nhiên hơn, Pixar đã sử dụng công cụ Kingpin để tạo hiệu ứng rung lắc (jiggle) cho các khớp xương, giúp các nhân vật xương có cảm giác sống động hơn.

Về vấn đề vải vóc, đây là bộ phim yêu cầu lượng mô phỏng quần áo lớn nhất lịch sử Pixar thời điểm đó. Tuy nhiên, các khớp xương thường tạo ra những khe hở khiến vải ảo dễ bị kẹt giữa các khúc xương. Pixar đã phát triển phần mềm phát hiện va chạm liên tục (continuous collision detection) và bọc các khớp xương bằng một lớp màng vô hình co giãn. Lớp màng này đóng vai trò như một rào cản, đảm bảo quần áo trượt mượt mà qua các khớp mà không bị mắc kẹt.

Về chuyển động, ấn tượng nhất trong Coco là cảnh Miguel đánh đàn. Trong cảnh này, các nốt hoàn toàn đúng với bài nhạc, ngón tay gảy vào dây đàn gây ra độ rung rất thật. Để đảm bảo cách bấm đàn của Miguel hoàn toàn chính xác, các nhà làm phim đã gắn camera GoPro trực tiếp lên đàn guitar thật để lấy tư liệu tham khảo. Sau đó, họ sử dụng hệ thống tiếp xúc ngón tay (finger contact rig) để tính toán chính xác góc xoay của dây đàn và phím đàn khi ngón tay Miguel chạm vào, tạo ra một màn trình diễn chân thực đến từng nốt nhạc.

3.18 - Đưa truyện tranh lên màn ảnh

Năm 2018, Sony phát hành Spiderman Into The Spiderverse.

Đây là bộ hoạt hình gây chấn động thời đó vì phong cách hoàn toàn khác biệt với phong cách photorealism thống trị ngành công nghiệp suốt hơn 20 năm. Thay vì tiếp tục theo đuổi sự chân thực tuyệt đối (photorealism) vốn là tiêu chuẩn của ngành, các nhà làm phim Sony đã chọn phong cách mô phỏng truyện tranh in ấn truyền thống.

Sony đã loại bỏ sự mượt mà của hoạt hình 3D truyền thống để thay thế bằng các đường kẻ, nét gạch và các hạt halftone (halftone dots) để tạo bóng và chiều sâu. Phim còn tích hợp các yếu tố như từ tượng thanh (onomatopoeia), khung hình truyện tranh và hiệu ứng năng lượng của Jack Kirby đặc trưng.

Để có được phong cách truyện tranh với các đường nét đậm tính vẽ tay, Sony đã xây dựng một mô hình machine learning dựa trên hàng ngàn khung hình thủ công. Hệ thống này giúp dự đoán cách các đường mực trên khuôn mặt nhân vật nên di chuyển thế nào, đem lại cảm giác từng tranh truyện đang sống trên màn ảnh.

Ngoài ra, phim phân bổ khung hình theo nguyên tắc on-twos, nghĩa là giữ mỗi hình ảnh trong hai khung hình để tạo cảm giác chuyển động giật lag có chủ đích, mang lại cảm giác rất comic. Đặc biệt, tốc độ khung hình còn được dùng như là công cụ kể chuyện: Miles Morales ban đầu được vẽ theo on-twos để thể hiện sự vụng về, trong khi Peter B. Parker thành thục mượt mà hơn thì được vẽ theo on-ones truyền thống.

3.19 - Di sản đồ chơi

Năm 2019, Pixar ra mắt Toy Story 4.

Phần 4 không chỉ tiếp nối thương hiệu huyền thoại, mà còn đẩy giới hạn của hoạt hình 3D lên một tầm cao mới về độ chi tiết và phức tạp kỹ thuật.

Đầu tiên là sự tăng vọt về hệ thống điều khiển nhân vật. So với phần phim đầu tiên năm 1995, khi đó Woody chỉ có 596 điểm kiểm soát (controls), thì phiên bản Woody phần 4 sở hữu hơn 7000 điểm kiểm soát. Sự gia tăng này cho phép các họa sĩ diễn hoạt đạt được những sắc thái biểu cảm siêu nhỏ và tinh tế.

Tiếp theo là độ phức tạp của bối cảnh và hệ thống lão hóa đồ vật. Có thể nói cửa hàng đồ cổ trong phim là một thành tựu kỹ thuật với hơn 10000 món đồ cổ. Để quản lý kết cấu, đổ bóng và texture cho số lượng đồ vật khổng lồ, các nghệ sĩ đã phát triển một hệ thống phân loại ba cấp độ tuổi đời đồ vật: mới, cũ vừa, và rất cũ. Hệ thống này cho phép máy tính tự động tạo ra các chi tiết bề mặt tương ứng, ví dụ như như vết xước siêu nhỏ trên đồ sứ, vết bung chỉ trên các tấm thảm cổ, vết sơn xước trên bảng hiệu, dựa trên số tuổi được cài đặt.

Ngoài ra, còn có những cải tiến đột phá cho các nhân vật mới và cũ.

Búp bê Bo Peep được thiết kế lại như một chiến binh đường phố với chuyển động lấy cảm hứng từ các vũ công ballet và vận động viên thể dục dụng cụ. Làn da sứ của cô có hiệu ứng crazing (các vết nứt li ti trên men gốm) và đòi hỏi kỹ thuật chiếu sáng đặc biệt để đảm bảo hình ảnh phản chiếu trên bề mặt gốm trông tự nhiên nhất.

Còn búp bê Gabby Gabby thì lại được lập trình với đôi mắt có trọng lượng, biết chớp chậm và tự động đóng lại khi nằm ngang, theo đúng cơ chế vật lý của búp bê cổ những năm 1950s.

Thêm vào đó, trong những cảnh có mưa, Pixar còn thực hiện phân tích cơ chế vật lý của từng giọt mưa, nhằm tạo ra cảnh mưa xối xả chân thực. Các nghệ sĩ hiệu ứng còn thêm vào các hạt bụi lơ lửng trong cửa hàng đồ cổ để tạo bầu không khí bụi bặm hoài cổ, giúp nhấn mạnh sự nhỏ bé của các món đồ chơi so với môi trường xung quanh.

Nhìn lại, quả là Toy Story đã đi một chặng đường rất dài.

3.20 - Lửa và nước

Năm 2023, Pixar ra mắt bộ phim Elemental.

Thách thức kỹ thuật cốt lõi của phim nằm ở việc nhân vật Ember được cấu tạo hoàn toàn từ mô phỏng lửa (fire simulation) thay vì có bề mặt rắn như các nhân vật 3D truyền thống. Tóc của Ember là lửa, tay chân là lửa, toàn thân là lửa, liên tục phát sáng và tạo khói. Điều này khác hẳn so với mô hình nhân vật truyền thống, vốn làm từ hình khối đặc. Mô hình mô phỏng lửa rất hỗn loạn và khó dự đoán, khiến các nghệ sĩ khó điều khiển mô hình nhân vật để thực hiện các hành động diễn xuất.

Để vượt qua rào cản này, Pixar đã ứng dụng kỹ thuật chuyển đổi phong cách bằng mạng lưới thần kinh (Neural Style Transfer). Kỹ thuật này giúp Pixar đạt được phong cách thẩm mỹ mà họ gọi là cusp and curve, giúp ngọn lửa mang những nét đặc thù của phong cách vẽ tay, thay vì chỉ là hiệu ứng nhiệt và khói qua mô phỏng vật lý.

Hãy nhìn ảnh dưới đây: bình thường thì mô phỏng lửa trong các phần mềm 3D là một cụm khói và nhiệt, nhưng khi áp dụng phong cách cusp and curve (điểm nhọn và đường cong), ngọn lửa sẽ có phong cách mới, mà vẫn tuân theo quy luật vật lý.

Xét về mặt lịch sử, Elemental đại diện cho xu hướng của thập kỷ 2020s trong việc tách rời mô phỏng vật lý khỏi tính thẩm mỹ thị giác. Công nghệ này cho phép các nghệ sĩ thao tác với hành vi vật lý phức tạp một cách tự do, mở ra một chân trời mới cho phong cách nghệ thuật không thực tế (Non-Photorealistic) trong tương lai.

4 - Lời kết

Đã 30 năm từ khi lần đầu tiên Toy Story ra đời và lái cả nền hoạt hình theo phong cách 3D tả thực, và đã 7 năm từ lúc Spiderverse phá vỡ truyền thống tân tạo này.

Trong quá trình lớn lên, mình không ngừng bị ấn tượng bởi những cảnh phim đẹp nao lòng trong thế giới hoạt hoạ. Mình từng nghĩ rằng thế giới của những hoạ sĩ bay bổng chẳng liên quan gì đến thế giới lí trí khô khan của những nhà toán học, nhà vật lý và nhà khoa học máy tính. Vậy mà, để có thể hớp hồn hàng triệu đứa trẻ qua màn hình, để ươm mầm cho lũ trẻ về sự sáng tạo vô biên, để cho chúng thấy thế giới rộng lớn ngoài kia, mình thấy sự chung tay hợp tác giữa những phương trình toán học, những định luật vật lý, những hệ thống phần mềm, những người dựng mô hình, những nhà quay phim, và những bàn tay tài hoa của các hoạ sĩ.

Công nghệ sinh ra là để phục vụ con người. Công nghệ đồ họa đã giúp những người làm nghệ thuật hiện thực hoá ý tưởng và tầm nhìn của họ một cách ngày càng chân thực hơn, đa dạng hơn, nhanh hơn, và hiệu quả hơn. Và mình vẫn luôn mong chờ sự xuất hiện của những công nghệ mới, làm trợ thủ đắc lực cho những người góp phần nuôi lớn tâm hồn thế hệ tương lai.

5 - References

1. How do Video Game Graphics Work?

2. CGI Dreamworks Animation Studio Pipeline

3. How Disney’s Animated Hair Became So Realistic, From ‘Tangled’ To ‘Encanto’ | Movies Insider

4. How Pixar Changed 3D Animation With Every Movie (Part 1, ‘Toy Story’ to ‘Cars 2’) | Movies Insider

5. How Disney’s Animation Evolved From ‘Frozen’ To ‘Frozen II’ | Movies Insider | Insider

6. Rasterization, Ray Tracing, Path Tracing & Lumen – Explained for Beginners

7. How Pixar Animation Evolved Over 28 Years | Movies Insider | Insider

8. How ‘Spider-Man: Into The Spider-Verse’ Was Animated | Movies Insider

9. How Pixar Animates Human Characters | Movies Insider

Năm ngoái mình đi xem hoà nhạc. Chủ đề là nhạc hoạt hình tuổi thơ. Bài hát cuối buổi là Gitchee Gitchee Goo trong Phineas and Ferb. Cũng không bất ngờ, cả khán phòng đều thuộc và hát theo.

Năm nay mình lại đi một buổi hoà nhạc khác, chủ đề là nhạc của Hans Zimmer. Thường thì ban tổ chức sẽ để những bài ít nổi lên trên. Bài thứ 3 trong list mười mấy bài là đoạn nhạc Oogway Ascends trong Kungfu Panda. Có thể mình nằm trong số ít, nhưng giai điệu Oogway Ascends là một trong những ký ức cốt lõi của mình. Không cần xem màn hình, mình cũng có thể tưởng tượng và nhẩm theo thoại trong cảnh Oogway dặn dò Shifu lần cuối rồi hoá thành hoa đào bay về trời.

Thi thoảng mình hỏi đồng nghiệp, lúc nhỏ mọi người xem gì trên tivi. Những câu trả lời quả là muôn hình muôn vẻ. Các thế hệ 8x, 9x, 2k có những ký ức khác nhau. Nhưng điều thú vị là không thiếu điểm chung trong ký ức tuổi thơ của những người sinh ra cách nhau gần 20 năm. Từ đó, mình tò mò rằng những thế hệ trẻ em Việt Nam, từ 8x đến 9x đến 2k, đã từng xem gì, xem qua đâu, xem lúc nào.

Đó là động lực để mình nhảy vào lỗ thỏ để tìm hiểu và viết bài này.

Bài viết này sẽ nói về những chương trình dành cho trẻ em Việt Nam, cùng những phương tiện và kênh cung cấp, trong thời gian ba thập kỷ từ thập niên 1990 đến những năm đầu thập niên 2020.

1 - Giai đoạn 1990 - 2004

Giai đoạn 1990 đến 2004 là giai đoạn nền tảng của những hình thức giải trí cho trẻ em.

Trong những năm đầu, cuộc sống khó khăn thiếu thốn đủ bề. Trẻ em lúc đó chỉ có vài lựa chọn quanh đi quẩn lại. Dần dần, qua những cột mốc quan trọng về chính trị và ngoại giao, kinh tế được cải thiện, đời sống vật chất đi lên rõ rệt. Từ đó, những hình thức giải trí của người dân nói chung và trẻ em nói riêng bắt đầu khởi sắc, đặt nền móng cho muôn nẻo lựa chọn sau này.

1.1 - Vài nhà đài nội địa

Trong thập niên 1990s và một chút đầu những năm 2000s, để thoả mãn nhu cầu giải trí, trẻ em có hai lựa chọn chính: VTV (với đa số trẻ em miền bắc), và HTV (với đa số trẻ em miền nam).

Tại sao lại có sự khác biệt nam bắc này?

Qua nhiều lần hỏi han bạn bè và đồng nghiệp, mình thấy được pattern rằng người miền bắc thường xem VTV, còn người miền nam thường xem HTV. Ngày xưa đã thế, đến giờ vẫn vậy. Cái này là quan sát cá nhân của mình, hoàn toàn có thể sai.

1.1.1 - Miền bắc

Ở miền bắc thời điểm đó, VTV độc quyền mảng truyền hình. Hẳn rồi, VTV là đài truyền hình quốc gia. Tất lẽ dĩ ngẫu, lựa chọn giải trí duy nhất của trẻ em cũng nằm trên VTV. Cái tên có thể khiến nhiều người miền bắc thuộc lứa 8x hoài niệm nhất chính là Những bông hoa nhỏ.

Những bông hoa nhỏ là một chương trình dành cho thiếu nhi của Đài Truyền hình Việt Nam (VTV). Chương trình này, ngoài những nội dung tuyên truyền giáo dục cho các bạn nhỏ, còn có những tiết mục múa hát, diễn kịch, và đặc biệt là phim hoạt hình.

Mục phim hoạt hình thường có phim của các nước anh em xã hội chủ nghĩa. Ví dụ tiêu biểu là phim Hãy đợi đấy (Nu, pogodi!) của Liên Xô, nói về cuộc đuổi bắt không ngừng nghỉ của sói và thỏ. Mỗi khi thỏ thoát được, sói lại hét lên “nu, pogodi” hay “hãy đợi đấy”. Bộ phim này rất được yêu thích ở Liên Xô, và cũng được đón nhận nhiệt tình ở Việt Nam.

Mục phim hoạt hình còn chiếu một số phim của phương tây. Những bộ hoạt hình phương tây này thường nằm trong hàng kinh điển của hoạt hình thế giới, có thể kể đến như Chuột Mickey (Mickey Mouse), Vịt Donald (Donald Duck), Tom và Jerry (Tom and Jerry), Chip và Dale (Chip‘n Dale), Thuỷ thủ Popeye (Popeye).

Thêm một thông tin bên lề, VTV3 còn từng chiếu phim Thuỷ thủ mặt trăng (Sailor Moon), với video đoạn mở đầu phim được cho là chiếu vào năm 1996.

Nói thêm một chút về Tom và Jerry và Thuỷ thủ Popeye.

Tom và Jerry có nội dung về những cuộc đuổi bắt giữa mèo Tom và chuột Jerry, được tạo ra bởi hai hoạ sĩ là Hanna và Barbera (hãy nhớ hai cái tên Hanna và Barbera, vì đây là hai người có ảnh hưởng rất lớn đến nền hoạt hình sau này). Theo mình, Tom và Jerry là đỉnh cao của storytelling: chẳng cần lời thoại, chẳng có những yếu tố văn hoá Mỹ khó hiểu với người nước ngoài, chỉ cần những cảnh hành động thuần tuý và nhạc cổ điển đi theo từng mạch phim, ấy là đủ để ai xem cũng hiểu, ai xem cũng thích. Bảo sao Tom and Jerry thắng 7 giải Oscar, thật vô cùng xứng đáng.

Mình thích nhất tập Tom and Jerry in the Hollywood Bowl: trong tập này cả Tom và Jerry làm nhạc trưởng, với nhạc nền là bài Overture Die Fledermaus của Johann Strauss. Nhạc nền vừa có lúc du dương chậm rãi lại có lúc hoàng tráng vội vã. Từng tình tiết phim vô cùng ăn nhập với nhạc.

Thuỷ thủ Popeye kể về mối tình tay ba giữa chàng thuỷ thủ Popeye, cô nàng Olive Oyl và gã thuỷ thủ Bluto. Cốt chuyện rất đơn giản: gã Bluto bắt cóc nàng Olive, Popeye cố gắng đi giải cứu Olive, Popeye thất thế trước gã Bluto đô con, Popeye ăn rau chân vịt, Popeye tăng một đống cơ bắp, Popeye hạ gục Bluto và cứu Olive.

Popeye cũng là cú lừa đầu đời của mình và của nhiều đứa bạn mình ngày bé. Nhìn thấy Popeye ăn một hộp rau chân vịt là cơ bắp cuồn cuộn, đứa nào đứa nấy tỏ ra vô cùng khoái chí, một mực đòi bố mẹ tìm bằng được rau chân vịt để ăn cho tăng cơ. Nhưng trên đời làm quái gì có thứ rau thần kỳ thế. Giờ mới biết, rau chân vịt, hay spinach, là cải bó xôi, bán đầy ngoài siêu thị.

Giờ cứ tuần đôi ba bữa là mình lại ăn rau chân vịt. Cơ bắp cuồn cuộn chẳng thấy đâu. Thôi thì được cái đỡ táo bón.

Nửa đầu thập kỷ 1990s, phần lớn các chương trình thiếu nhi được chiếu trên VTV1. Sang đến nửa sau của thập kỷ 1990s, khi VTV1 tập trung hơn vào vai trò chính luận, các chương trình thiếu nhi dần được chuyển sang VTV2. Không lâu sau đó, VTV2 tập trung vào nội dung khoa giáo (khoa học và giáo dục). Vậy nên những nội dung giải trí, trong đó có chương trình thiếu nhi, được chuyển về VTV3.

VTV3 từng chiếu hoạt hình Pokemon vào năm 2002, Chú chó Droopy (Droopy Dog) vào những năm 2000, Lucky Luke vào đầu những năm 2000, Chip và Dale (Chip‘n Dale) cũng trong khoảng thời gian tương tự.

Một sự kiện đáng chú ý là năm 2003, VTV3 chiếu bộ Cuộc phiêu lưu của Ong Vàng, một tác phẩm hoạt hình Việt Nam. Mình còn nhớ bài hát mở đầu phim rất hay, nội dung phim rất nhẹ nhàng trong sáng. Mặc dù còn nhiều thiếu sót so với hoạt hình thế giới, nhưng bộ phim này đã đánh dấu những bước đi chập chững của nền hoạt hình nước nhà trong việc tiến tới công chúng.

1.1.2 - Miền nam

Ở miền nam, HTV lại là lựa chọn phổ biến. Trẻ em miền nam hồi đó có kênh HTV7, và sau này là HTV3.

Trong buổi phỏng vấn với nguyên Giám đốc Đài Truyền hình TPHCM, HTV7 là kênh chuyên về “khoa giáo, thể dục thể thao, giải trí kết hợp thông tin kinh tế”. Vì vậy, một phần thời lượng của HTV7 sẽ phục vụ khán giả thiếu nhi.

Một số bộ hoạt hình chiếu trên HTV7 trong thập niên 1990s mà mình tìm được, ngoài những bộ kinh điển như Chuột Mickey (Mickey Mouse), Vịt Donald (Donald Duck), còn có:

• Conan - cậu bé đến từ tương lai

• Thám tử Sherlock Hound (Sherlock Hound) nói về những câu chuyện trong tiểu thuyết Sherlock Holmes, chỉ có điều tất cả nhân vật đều là những chú chó.

  

• Những cuộc phiêu lưu của Papyrut (Papyrus) nói về cuộc chiến giữa các thần Ai Cập và chàng trai Papyrus vô tình bị cuốn vào đó

  

• Vượn đốm (Marsupilami)

  

• Vua trò chơi (Yu-Gi-Oh)

• Hunter x Hunter

Thêm vào đó, còn có phim người đóng, mang tên Những cuộc phiêu lưu của Sinbad (The Adventures of Sinbad), được sản xuất ở Canada.

Nhìn lại, trẻ em trong giai đoạn này hình thành thói quen xem hoạt hình trên tivi. Hoạt hình trên tivi được quyết định bởi hai đài truyền hình nội địa, được giới hạn trong vài khung giờ ngắn, với số lượng phim mà liệt kê ra có vẻ nhiều, nhưng xét trên khoảng thời gian dài cả chục năm thì thực ra lại khá ít ỏi.

1.2 - Mở cửa với thế giới

Thập niên 1990s ở Việt Nam có hai sự kiện vô cùng quan trọng, đó là sự kiện bình thường hoá quan hệ với Trung Quốc vào năm 1991, và sự kiện bình thuờng hoá quan hệ với Mỹ vào năm 1995. Hai sự kiện này quan trọng không chỉ về mặt chính trị và ngoại giao, mà còn ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế, đến cuộc sống vật chất và tinh thần của người dân.

Việc bình thường hoá quan hệ với Trung Quốc giúp Việt Nam có được một trong những đối tác thương mại lớn nhất từ trước đến nay. Trong nhiều năm sau, hàng hoá từ Trung Quốc, đặt trong bối cảnh bài viết này là đồ điện tử, được nhập ồ ạt vào Việt Nam. Dần dà, các hộ gia đình sắm sửa những chiếc tivi, đầu đọc băng, đầu đĩa, loa đài. Điều này tạo điều kiện cho con cháu trong nhà được tiếp xúc nhiều hơn với truyền hình và băng đĩa.

Trước đó, cả khu phố chỉ có một hai nhà có tivi, và bọn trẻ con phải tụ tập xem ké. Sau này, gần như mỗi nhà một tivi, bọn trẻ con có thể tự xem kênh chúng nó thích vào thời gian chúng nó muốn (miễn là bố mẹ chúng nó cho phép, chứ không phải phụ thuộc bố mẹ đứa khác).

Việc bình thường hoá quan hệ với Mỹ năm 1995 cũng là một bước tiến lớn. Từ 1995, Việt Nam được gỡ cấm vận, mở ra cơ hội giao thương với thế giới phương tây. Cũng giống Trung Quốc, Mỹ là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Từ đó, hàng hoá từ phương tây bắt đầu xuất hiện lại ở Việt Nam. Nhưng quan trọng hơn là sự du nhập văn hoá đã trở lại mạnh mẽ, ví dụ như những bộ truyện tranh, phim hoạt hình, chương trình trẻ em từ phương tây đã tràn vào Việt Nam, vượt xa sự nhỏ giọt đến từ vài bộ phim hoạt hình phương tây được chiếu trên tivi trước đó.

1.3 - Băng đĩa lậu

Cuối thập niên 1990s đầu những năm 2000s, những chiếc tivi và đầu đĩa đã xuất hiện nhiều hơn ở các hộ gia đình. Những chiếc tivi Sony màn hình cong cớn dày cộp hay những bộ đầu đĩa Qisheng có hình ông chú đầu trọc Trung Quốc đã in sâu vào ký ức những đứa trẻ 9x.

Bọn trẻ con lúc đó bật tivi lên thường loanh quanh VTV và HTV. Vốn chỉ có hai kênh này để xem đi xem lại, mà thời lượng dành cho chương trình thiếu nhi cũng ít ỏi, sinh ra nhu cầu được xem nhiều hơn và đa dạng hơn. Phương tiện thì có rồi, nhưng nội dung thì ít quá. Liệu có lời giải nào không?

Câu trả lời vẫn là: có cầu ắt có cung.

Vào khoảng thời gian này, thị trường băng đĩa đã hoạt động sôi nổi, với một đặc điểm còn nổi bật hơn hẳn sự sôi nổi này: lậu.

Các tác phẩm văn hoá, từ ca nhạc, phim ảnh, show tạp kĩ, phần lớn là lậu. Việc sản xuất đĩa lậu cũng chẳng quá khó khăn: chỉ cần một bộ máy tính là có thể copy đĩa hàng loạt. Một đĩa ca nhạc có bản quyền thường được bán với giá 30k đến 40k, trong khi bản lậu chỉ tốn 5k đến 10k. Điều này làm bùng nổ thị trường băng đĩa lậu giá rẻ. Sống ở Việt Nam lúc đó cứ ngỡ là sống ở Caribe, vì đâu đâu cũng là pirate.

Theo một bài viết trên báo Nhân Dân năm 2004 nói về băng đĩa lậu:

Vấn đề đĩa lậu, đĩa có nội dung độc hại đã là "chuyện xưa", song lại luôn mang tính thời sự nóng bỏng. Mấy năm trước, hàng chục hãng sản xuất, kinh doanh băng đĩa hình trong cả nước đã cùng nhau ký vào văn bản đệ trình Chính phủ, Quốc hội "kêu cứu" về nạn băng đĩa lậu hoành hành (!). Nhưng rồi sự thể là đến nay băng đĩa lậu có nội dung độc hại vẫn cứ nhởn nhơ và có phần "sống khỏe khoắn" ngoài vòng pháp luật...

…

Từ năm 2000, sau khi Chính phủ bãi bỏ một số giấy phép kinh doanh sản phẩm và dịch vụ văn hóa, trong đó có giấy phép hành nghề bán và cho thuê băng đĩa nhạc (các cửa hàng nay chỉ cần giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh do các phòng kinh tế quận, huyện cấp)... Từ đó việc kinh doanh băng đĩa nhạc "bung ra" rất nhiều.

Để chiều theo nhu cầu từ nhóm khách hàng nhí, các cửa hàng băng đĩa bắt đầu chào bán những đĩa hoạt hình và đĩa siêu nhân, sao chép lậu từ những băng đĩa nội dung gốc của Mỹ, Pháp, Nhật.

Đĩa hoạt hình hồi đó thường là những bộ vốn đã nổi tiếng trên thế giới.

Hoạt hình dài tập thì vẫn là những cái tên quen thuộc như Tom and Jerry, Thuỷ thủ Popeye, Chip and Dale, Chú chó Droopy, Chuột Mickey.

Còn phim hoạt hình lẻ, thường là những bộ kinh điển của Disney, như là:

• Bạch Tuyết và bảy chú lùn (Snow White)

• Cậu bé người gỗ Pinocchio (Pinocchio)

• Bambi

• Lọ Lem (Cinderella)

• Alice ở xứ sở thần tiên (Alice in wonderland)

• Peter Pan

• Lady and the Tramp (với cảnh ăn chung sợi mì huyền thoại)

• Công chúa ngủ trong rừng (Sleeping Beauty)

• 101 chú chó đốm (101 Dalmatians)

• Nàng tiên cá (Little Mermaid)

• Người đẹp và quái vật (Beauty and the Beast)

• Aladdin và cây đèn thần (Aladdin)

• Vua sư tử (The lion king)

Ngoài hoạt hình phương Tây, còn có những đĩa hoạt hình Nhật, điển hình là những bộ hoạt hình lẻ của Ghibli:

• Công chúa thung lũng gió (Nausicaa Valley of the Wind)

• Laputa lâu đài trên không (Laputa: Castle in the Sky)

• Mộ đom đóm (Grave of the Fireflies)

• Hàng xóm của tôi là Totoro (My Neighbor Totoro)

• Dịch vụ giao hàng của phù thủy Kiki (Kiki delivery service)

• Chú heo màu đỏ (Porco Rosso)

• Lời thì thầm của trái tim (Whisper of the Heart)

• Công chúa Mononoke (Princess Mononoke)

  

• Vùng đất linh hồn (Spirited Away)

  

Và không thể không nhắc đến khi nói về băng đĩa, đó là băng đĩa siêu nhân.

Năm 2003 là cột mốc không thể nào quên với nhiều thế hệ trẻ em. Cột mốc này được gói gọn trong ba từ: Siêu nhân Gao.

Siêu nhân Gao, hay Gaoranger, với tên Việt hoá đầy đủ là Chiến đội bách thú, vốn đã ra mắt trước đó vào năm 2001 ở Nhật. Năm 2003, hãng phim Phương Nam mua bản quyền bộ Gaoranger, tiến hành thuyết minh, rồi phát hành đĩa CD khắp trong nam ngoài bắc. Đây là lần đầu tiên dòng phim siêu nhân (bản Nhật gọi là Super Sentai, bản Mỹ gọi là Power Ranger) được phát hành rộng rãi ở Việt Nam.

Bọn trẻ con chắc chẳng quan tâm gì đến việc phim có bản quyền hay không. Nhưng giờ nhìn lại, việc hãng Phương Nam mua bản quyền phim quả là không tưởng trong thời điểm loạn lạc vô pháp vô thiên bấy giờ. Lúc đó, người người nhà nhà có thể dễ dàng chép lậu từ đĩa siêu nhân của Nhật là xong, đâu phải bỏ tiền bạc công sức đi thương thảo và mua bản quyền làm gì. Vậy mà hãng Phương Nam vẫn theo đúng quy trình trên thế giới, quả là đi trước thời đại. Hồi đó, hẳn những người làm đĩa lậu sẽ bảo hãng Phương Nam là ngu dại hết nấc. Còn đặt trong bối cảnh bây giờ, quyết định mua bản quyền lại được coi là hợp pháp và văn minh.

Siêu nhân Gao nhận được sự yêu thích của đông đảo thế hệ trẻ em thời bấy giờ. Mình vẫn nhớ lúc đi học mẫu giáo, Siêu nhân Gao được chiếu ở một số hàng ăn sáng quanh trường. Hàng nào chiếu siêu nhân, y như rằng hàng đấy đông, vì bọn trẻ con kì kèo bố mẹ cho ăn ở đó để vừa ăn vừa xem phim. Thời đó, đứa nào đứa nấy tranh nhau làm siêu nhân đỏ vì hâm mộ hình tượng đội trưởng dũng cảm mạnh mẽ chính nghĩa. Nhưng đến khi gao bạc xuất hiện, khối đứa quay xe, chuyển hướng sang hình tượng sói cô độc, vừa đẹp trai vừa lạnh lùng ngầu lòi, lại còn vô địch thiên hạ, bón hành ngập mồm cả đội năm anh em siêu nhân. Chỉ tiếc là khi hoàn lương, anh sói bạc phế đi trông thấy, và sáu anh em siêu nhân lại cùng nhau bị quái vật bón hành đều đều. Hiện tượng này đến nay vẫn được biết đến dưới cái tên hiệu ứng gao bạc.

Ở góc nhìn khác, Siêu nhân Gao, tại đất nước mẹ đẻ của nó, vốn chẳng nhận được nhiều sự chú ý. Trong suốt franchise phim siêu nhân kéo dài nhiều thập kỷ, Gaoranger bị đánh giá thấp vì cốt truyện thiếu chiều sâu, mạch phim rời rạc, phần lớn nhân vật nhạt nhoà dễ quên. Lí do Gaoranger được coi là bộ phim siêu nhân huyền thoại của lứa trẻ em 9x ở Việt Nam, có lẽ vì nó là bộ đầu tiên được phát hành rộng rãi, tạo ra ký ức khó phai mờ trong tuổi thơ của cả một thế hệ, chứ không phải vì nội dung đặc sắc so với những bộ siêu nhân sau này.

Tiếp nối Siêu nhân Gao là Siêu nhân Cuồng phong (Hurricaneger). Với nội dung có chiều sâu hơn Siêu nhân Gao (mình nghĩ vậy), và tiếp nối sự hứng thú của giai cấp nhi đồng, Siêu nhân Cuồng phong cũng thành công không kém.

Một điều vô cùng khó hiểu là hãng phim Phương Nam không tận dụng ngay sự thành công của Siêu nhân Gao để mua bản quyền Siêu nhân Cuồng phong. Điều này tạo cơ hội kinh doanh kếch sù cho các đơn vị băng đĩa lậu. Một mặt, họ vừa tận dụng sự yêu thích của trẻ em lúc bấy giờ với dòng phim siêu nhân. Mặt khác, họ có thể bán đĩa lậu, né được chi phí bản quyền. Đĩa Siêu nhân Cuồng phong tràn ngập thị trường, đúng nghĩa ngon bổ rẻ, phủ khắp các hàng ăn sáng gần các trường học, hút hồn bao đứa trẻ vừa hếch mắt lên xem vừa bị dí từng thìa cháo thìa xôi vô mồm để kịp giờ lên lớp.

1.4 - Công ước Berne

Năm 2004, Việt Nam gia nhập Công ước Berne (Berne Convention), gọi đầy đủ là Công ước Berne về bảo hộ các tác phẩm văn học và nghệ thuật. Công ước này thúc đẩy Việt Nam làm chặt các quy định về bản quyền, ảnh hưởng mạnh đến thị trường băng đĩa lậu đang vô cùng thịnh hành.

Nói ngắn gọn thì trước khi gia nhập Công ước Berne, Việt Nam không có quy định chặt chẽ về việc bảo hộ các tác phẩm nước ngoài.

Có thể lúc đó đã có luật bảo hộ các tác phẩm nội địa (cái này mình không rõ 100%), nên mình sẽ lấy ví dụ giả tưởng: giả sử Mỹ Tâm xuất bản album ở dạng CD, thì (có thể) trong nước đã có luật bảo hộ quyền sở hữu cho Mỹ Tâm. Nhưng nếu Taylor Swift ra mắt album và đăng kí bản quyền tại Mỹ, thì bản quyền này không có giá trị công nhận tại Việt Nam, từ đó các hàng băng đĩa Việt Nam có cớ để chép lậu đĩa nhạc Taylor Swift, với lý do là “có phạm luật đâu”.

Vậy có thể bạn thắc mắc: điều này có gì quan trọng? Bảo vệ người nước mình là đủ rồi, cần gì bảo vệ người nước khác?

Thực ra việc này rất quan trọng: nếu Việt Nam không gia nhập Công ước Berne, và trong trường hợp nghệ sĩ Việt Nam làm ra những tác phẩm xuất sắc với tiềm năng thương mại, thì những tác phẩm Việt sẽ không được bảo hộ ở nước ngoài. Khi đó, thị trường nước ngoài sẽ thoải mái chép lậu tài sản trí tuệ của nghệ sĩ Việt Nam.

Rất đơn giản, anh muốn tôi bảo hộ tác phẩm của anh, thì anh cũng phải bảo hộ tác phẩm của tôi. Đôi bên cùng có lợi.

Vậy là từ khi gia nhập Công ước Berne, Việt Nam có thêm áp lực trong việc làm chặt câu chuyện bản quyền. Việc chép lậu đĩa hoạt hình và siêu nhân của nước ngoài từ đó, trên giấy tờ, được tính là vi phạm pháp luật. Băng đĩa lậu, tuy vẫn tồn tại ngầm ở nhiều nơi, nhưng đã dần dần thoái trào, nhường chỗ cho các hãng băng đĩa có bản quyền và những phương tiện giải trí khác.

2 - Giai đoạn 2005 - 2015

Công ước Berne là viên gạch đầu tiên đánh dấu quá trình Việt Nam thúc đẩy bản quyền và bảo hộ các tác phẩm văn học văn hoá nghệ thuật. Ngoài ra, kinh tế ngày càng đi lên, nhu cầu giải trí cho trẻ em tăng cao, tạo nhiều cơ hội cho các tay chơi trong nghề.

Giai đoạn này có thể coi là 10 năm rực rỡ của tivi và truyền hình, khi mà các hình thức giải trí phần lớn xoay quanh tivi. Trẻ em được bày trước mặt một bàn tiệc ê hề, thoải mái lựa chọn. Ở một diễn biến khác, internet dần trở phổ biến, rồi một ngày sẽ đủ chín để thách thức sự thống trị của truyền hình và băng đĩa.

2.1 - Băng đĩa

Năm 2007, hãng phim Phương Nam mua bản quyền và phát hành phim Siêu nhân SPD (Dekaranger), quay trở lại đường đua phim siêu nhân.

Cho ai chưa biết, thì sau khi mua bản quyền Gaoranger, hãng Phương Nam đã skip 2 phần siêu nhân tiếp theo là Siêu nhân Cuồng phong (Hurricaneger) và Siêu nhân Bộc long (Abaranger). Dekaranger là phần sau khi Abaranger kết thúc.

Từ đó, hãng phim Phương Nam trở thành tay chơi chính của thị trường phim siêu nhân ở Việt Nam. Sau Dekaranger năm 2007, ta có:

• Magiranger năm 2008 (Siêu nhân Pháp thuật)

• Boukenger năm 2009 (Siêu nhân Sấm sét)

• Gekiranger năm 2010 (Siêu nhân mãnh thú)

• Go-onger năm 2011 (Siêu nhân cơ động)

• Shinkenger năm 2012 (Siêu nhân thần kiếm)

• Goseiger năm 2013 (Siêu nhân thiên trang)

• Gokaiger năm 2014 (Siêu nhân hải tặc)

• Go-buster năm 2015 (Siêu nhân đặc mệnh)

Từ năm 2016 trở đi, hãng Phương Nam kết hợp với SaoTV để chiếu các phần siêu nhân kế tiếp và chấm dứt việc phát hành đĩa CD/DVD.

2.2 - Truyền hình nội địa

Ở mảng truyền hình nội địa, ta có những tay chơi chính trên thị trường như:

• VTV3 của Đài Truyền hình Việt Nam (VTV)

• VTC11 của Đài Truyền hình Kỹ thuật số VTC

• HTV3 của Đài Truyền hình TPHCM.

2.2.1 - VTV3

Trong thời kỳ này, VTV3 có chương trình Góc thiếu nhi, chiếu phim hoạt hình từ nhiều nước khác nhau, từ Nhật, Pháp, Anh, Trung Quốc, và cả hoạt hình Việt Nam.

Năm 2005, VTV3 chiếu phim Tít và Mít, một bộ hoạt hình Việt Nam, lấy nội dung từ truyện Tý Quậy của hoạ sĩ Đào Hải. Tít và Mít, hay trong truyện là Tý và Tèo, nói về cuộc sống hàng ngày của hai bạn nhỏ học cấp 1 cấp 2. Bản thân mình khá thích Tít và Mít, đơn giản vì mình rất thích truyện Tý Quậy. Đọc Tý Quậy, mình thấy lời thoại rất gần gũi, những tình huống gây cười rất tự nhiên, không hề bị cringe hay cưỡng ép.

Năm 2007, VTV3 chiếu bộ Nhóc Maruko (Chibi Maruko-chan) của Nhật. Bộ phim nói về cuộc sống thường ngày của cô bé Maruko, rất nhẹ nhàng dễ thương. Mình nhớ mãi bài hát mở đầu phim tên là Odoru Ponpokorin. Bài hát này cực kì catchy, và có một đoạn melody mà sau này mình thấy na ná bài Gitchee Gitchee Goo trong Phineas and Ferb.

Thời kỳ này mình nhận ra rất nhiều phim hoạt hình chiếu trên VTV3 là hoạt hình Pháp. Có thể kể đến vài ví dụ tiêu biểu:

• Những cuộc phiêu lưu của Tintin (Adventures of Tintin) nói về thám tử Tintin (đọc đúng tiếng Pháp là Tanh-tanh) đi phá án đó đây.

• Martin buổi sáng (Martin morning) nói về cậu bé Martin, mỗi sáng thức dậy lại biến thành một sinh vật khác: lúc thì phù thuỷ, lúc thì Pharaoh, lúc lại là người tối cổ. Cùng với hai người bạn là Grosmot và Roxanne, Martin phải tìm cách vượt qua những tình huống oái oăm hàng ngày. Phim này là tượng đài đầu tiên trong mình về sự sáng tạo không giới hạn, khi mà mọi ý tưởng dù có kỳ quái đến đâu, cũng đều có thể xảy ra mỗi sáng với Martin.

• Ba nữ thám tử (Totally Spies) nói về ba cô nàng học sinh ở Beverly Hills, vừa đi học, vừa làm đặc vụ giải cứu thế giới. Hồi đó, mấy anh em con trai từng rơi vào những cuộc khẩu chiến không ngớt, đau đầu lựa chọn giữa Sam, cô nàng áo xanh chín chắn thông minh, và Clover, cô nàng áo đỏ xinh đẹp sành điệu. Và chẳng ai chọn Alex, chả hiểu sao.

• Mật mã Lyoko (Code Lyoko) với mình là một trong những bộ hoạt hình hay nhất mình từng xem. Với nội dung nói về một nhóm học sinh tình cờ phát hiện ra siêu máy tính cùng một thế giới ảo rộng lớn, nhóm bạn này sẽ phải tìm cách bảo vệ thế giới khỏi sự xâm lược của XANA, con virus trong thế giới ảo luôn tìm cách chui ra ngoài. Hồi đó, không giống như nhiều đứa bạn thích Ulrich múa song kiếm, hay William cầm đại đao, mình thích Jeremy, người ngồi sau máy tính, gõ vài dòng là ra được vũ khí xe cộ cho cả đội. Có lẽ đây là lý do mình theo đuổi ngành công nghệ tới giờ.

VTV3 còn chiếu Robo Trái Cây, một bộ hoạt hình Trung Quốc. Robo Trái Cây kể về thế giới trái cây, nơi các chiến binh trái cây, cùng với những con robot, chiến đấu bảo vệ lẽ phải. Mình còn nhớ những Quýt Ú, Thơm Lùn, Đào Tròn, Táo Ngố hết mình chống lại cái ác, và hợp thể robot trông siêu xịn.

Ngoài hoạt hình ra, VTV3 còn từng chiếu chương trình Múa hát với chú chó trắng của Nhật, và Teletubbies của Anh. Mấy chương trình này xem vui vui vô tri, và đến giờ mình cũng không nhớ được gì đặc sắc.

2.2.2 - VTC11

VTC11 bắt đầu phát sóng năm 2008, là kênh chuyên về nội dung cho thiếu nhi của đài VTC.

Theo mình thấy, VTC11 có gu chọn hoạt hình rất riêng, khác biệt so với hai đài còn lại là VTV3 và HTV3. Theo mình tìm hiểu, các phim hoạt hình trên VTC11 phần lớn là hoạt hình Trung Quốc, nhưng cũng không thiếu hoạt hình Mỹ, Nhật, Anh. Thi thoảng, mình còn thấy những phim Disney và Pixar mới toanh, chứ không phải đống phim cũ từ những thời 1940-1980. Có nguồn nói là VTC11 chiếu lậu vài phim Pixar, cơ mà mình chưa xác thực được.

Một vài bộ phim đầu tiên mà mình xem được ở VTC11 là Chú chó Snoopy của Mỹ, Cô bé Heidi của Nhật, Đầu tàu Thomas của Anh, Anh em Hồ Lô và Bố đầu nhỏ con đầu to của Trung Quốc. Những bộ phim này đặc điểm chung là khá cũ, phần lớn được sản xuất trong khoảng 1965-1995.

Mình ấn tượng mãi với việc VTC11 chiếu Gia đình Simpsons (The Simpsons). Phim có nội dung về một gia đình cơ bản tại một thị trấn ở Mỹ, với chủ đề châm biếm mỉa mai, đi kèm với nhiều yếu tố văn hoá xã hội Mỹ. Từ những buổi ngồi cày The Simpsons lúc nhỏ, lớn lên mình càng ngày càng thích những bộ hoạt hình châm biếm tương tự, như Family Guy, Paradise PD, Brickleberry, Rick and Morty.

Có một thời điểm VTC11 chiếu Na Tra Truyền Kỳ. Bộ này nói về cuộc đời của Na Tra, từ khi còn là linh châu của Thái Ất Chân Nhân, đến khi lớn lên và nổi loạn, rồi đến lúc gia nhập quân đội của Cơ Phát chống lại Trụ Vương. Hình ảnh Na Tra tay cầm Hoả Tiêm Thương, tay còn lại cầm Vòng Càn Khôn, trên người đeo Hỗn Thiên Lăng, hai chân cưỡi Phong Hoả Luân, quả là hình ảnh của một chiến thần vô địch.

Một trong những bộ chiếu lâu nhất trên VTC11 là Cừu vui vẻ và sói xám. Cốt truyện đơn giản, xoay quanh việc sói xám muốn bắt cừu về làm quà cho vợ, còn làng cừu phải tìm cách đánh bại sói. Bộ này có kỷ lục là dài hẳn 2739 tập, kéo dài 38 mùa. Không hiểu sản xuất kiểu gì nhiều thế.

VTC11 còn có phim Tam Mao phiêu lưu ký, một trong những phim hoạt hình suy nhất mình từng xem. Phim nói về cuộc đời của cậu bé Tam Mao, đã mồ côi lại còn lang thang cơ nhỡ, hàng ngày ngủ bờ ngủ bụi, gặp đủ chuyện bất công uất ức. Vậy mà bài nhạc mở đầu phim nghe rất vui tai, trái ngược hẳn với nội dung bi kịch. Theo mình tìm hiểu, tiếp nối sự thành công của phim Tam Mao ở Trung Quốc, hãng sản xuất sau này làm thêm những phần spinoff, như Tam Mao học khoa học, Tam Mao bay vào vũ trụ, Tam Mao có phép thuật. Wtf!?

Và cuối cùng, một trong những bộ hoạt hình mà mình nghiện nhất, và mình tin là cũng gắn bó với tuổi thơ rất nhiều người, đó là Thất kiếm anh hùng. Nội dung phim nói về hành trình Hồng Miêu đi tập hợp đủ 7 kiếm chủ để có thể đánh bại Hắc Tâm Hổ, nhằm cứu lấy hoà bình thế giới. Mỗi lần tìm được một kiếm chủ, cả hội lại thực hiện hợp bích, với sức mạnh tăng dần qua từng giai đoạn, vô cùng hoành tráng. Ngoài nam chính Hồng Miêu, còn có nữ chính Lam Thố, bé thỏ xanh vô cùng dễ thương, thần tượng của bao anh em thời điểm đó. Ai cũng thích Lam Thố, kể cả con trai của phản diện.

2.2.3 - HTV3

HTV3 bắt đầu phát sóng vào năm 2004. Đến năm 2008, HTV3 chính thức hợp tác với công ty Trí Việt, nhằm phát triển mảng nội dung có bản quyền. Nếu bạn đã từng xem hoạt hình trên HTV3, thì chắc chắn bạn đã được xem những bộ phim được Trí Việt mua bản quyền, thực hiện lồng tiếng, và phát trên HTV3.

Theo mình thấy thì phần lớn hoạt hình trên HTV3 là anime. Vẫn có một số bộ đến từ Trung Quốc, Mỹ, Ý, Pháp, nhưng mình thấy chỉ chiếm thiểu số.

Một số bộ hoạt hình khá cũ chiếu trên HTV3 là Cậu Bé Siêu Người Máy Astro (Astro boy), Doraemon, Xì Trum (The Smurfs), Lucky Luke, Thiên Thần Phép Thuật Creamy Mami, Bảy viên ngọc rồng (Dragon Ball), Thuỷ thủ Mặt trăng (Sailor Moon), Tsubasa Giấc mơ sân cỏ. Những phim này vốn đã chiếu từ lâu ở Nhật, nay được mua bản quyền và chiếu lại ở HTV3.

Kế đến là những bộ hoạt hình với thời gian ra mắt gần hơn, ví dụ như:

• Conan

• Sakura Thủ lĩnh thẻ bài (CardCaptor Sakura)

  

• Mèo máy Kuro (Cyborg Kuro-chan)

• One Piece

• Nữ sinh trung học (Azumanga Daioh)

  

• Naruto

• Siêu rồng thép Daigunder

  

• Fairy Tail

• Rắc Rối Đáng Yêu (Lovely Complex)

• Chiến binh Bakugan

  

• Kobato - Những viên kẹo hạnh phúc.

HTV3 cũng từng chiếu hai bộ Na Tra Truyền Kỳ và Thất kiếm anh hùng. Để nói về Thất kiếm anh hùng, mình thích bản thuyết minh của VTC11 hơn là bản lồng tiếng của HTV3, do việc lồng tiếng đã làm mất đi cái hay của giọng gốc, bài hát gốc, và nhiều hiệu ứng âm thanh gốc.

Kế tiếp, HTV3 còn mua bản quyền những bộ hoạt hình mới toanh (ra mắt ở Nhật năm nào thì Trí Việt mua bản quyền trong năm đó luôn), có thể kể đến như: Samurai 7, Huyền Thoại Sân Cỏ GGO, Chiến Cơ Siêu Hạng, Vòng Quay Vô Cực, Công chúa Ori.

2.3 - Truyền hình cáp

Khoảng thời gian 2005 đến 2015 đánh dấu sự bùng nổ của thị trường truyền hình cáp.

Năm 2004, công ty Qnet (giờ đã đổi tên thành MSky) tham gia vào thị trường truyền hình. Năm 2005, Qnet thương thảo với nhiều kênh truyền hình nước ngoài, trở thành đại lý độc quyền phân phối tại Việt Nam của nhiều kênh. Các nhà đài cáp khác muốn chiếu kênh nào thì phải mua bản quyền phát sóng từ Qnet.

Nói dông dài một chút, theo bài báo trên CafeF năm 2018 nói về thế độc quyền của Qnet, mô hình kinh doanh truyền hình cáp hồi đó là “mỗi một kênh truyền hình nước ngoài chỉ định duy nhất 1 đại lý độc quyền phân phối tại Việt Nam“. Ngoài ra, kênh nước ngoài nào muốn chiếu ở Việt Nam, phải được nhà nước cấp phép:

“Nhà nước cấp phép cho 70 kênh truyền hình quốc tế được phát sóng vào Việt Nam, nhưng mới chỉ có 60 kênh đã được phát sóng. Trong đó Qnet được cấp phép gần 30 kênh và đã phân phối 23 kênh trên thị trường Việt Nam. Còn lại 40 kênh nước ngoài do 9 đại lý phân phối khác cung cấp, mỗi đại lý phân phối một vài kênh“.

Có thể thấy Qnet là tay chơi mạnh mẽ nhất trong làng phân phối kênh truyền hình nước ngoài.

Từ đây, các kênh truyền hình nước ngoài bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam trên hệ thống truyền hình cáp, qua những nhà cung cấp như VTVCab, SCTV, K+, HTVC, AVG.

Những kênh chính luận nước ngoài như Arirang của Hàn, NHK của Nhật, BBC của Anh, CNBC của Mỹ, TV5 của Pháp dần xuất hiện trên màn ảnh nhỏ của các gia đình. Ngoài ra còn có một số kênh phim ảnh và giải trí đã in sâu vào ký ức nhiều người như Cinemax, Star Movies, HBO, Discovery, Planet Earth. Thế giới lúc ấy dường như đã phẳng hơn rất nhiều so với thập niên trước.

Quay lại với khuôn khổ bài viết này, không thể không nhắc đến bộ ba kênh cho trẻ em đã quá quen thuộc: Disney Channel, Cartoon Network, Bibi.

Sự ưu việt của những kênh này nằm ở ba điểm: thời lượng, tính đa dạng, tính mới mẻ.

• Nói về thời lượng, những kênh cáp này chiếu 24/7, với nội dung thuần tuý là cho trẻ em, chứ không chèn thêm phim truyện cho người lớn hay mấy chương trình khoa giáo truyền thống. Điều này là một khác biệt đáng kể so với những kênh nội địa như VTV3 (thời lượng hoạt hình quá ngắn) hay HTV3 (thi thoảng chèn thêm phim truyện dài tập, ví dụ như trong lịch chiếu ngày 27/5/2009, có cả chương trình dạy tiếng anh, phim Người tình của chồng tôi, phim Kỳ nghỉ của quý bà, wtf?).

• Nói về tính đa dạng, những kênh cáp này thường có rất nhiều đầu phim. Điều này khá dễ hiểu, khi mà thời lượng chiếu là 24/7, họ sẽ có nhiều slot để xếp phim vào hơn là những kênh nội địa với thời lượng lúc thì ít ỏi lúc thì bị chèn nội dung không liên quan. Ngoài ra, loại hình nội dung cũng rất đa dạng, có cả hoạt hình, các series sitcom, phim lẻ.

• Nói về tính mới mẻ, những kênh như Disney Channel hay Cartoon Network có những bộ hoạt hình mới toanh, được sản xuất độc quyền và chỉ chiếu trên kênh của họ. Những phim độc quyền này hiển nhiên sẽ không thể tìm thấy trên truyền hình nội địa. Từ đó ta có trải nghiệm rất mới mẻ khi xem từng kênh khác nhau.

Thêm một yếu tố nhỏ nữa: có vẻ nhiều bậc cha mẹ không quá quá khắt khe khi con mình xem hoạt hình trên truyền hình cáp. Theo mình quan sát, với người lớn thời bấy giờ, hoạt hình (và truyện tranh) là thú vui vô bổ, lẹm vào thời gian học hành, suốt ngày hát hò tò tí te với đánh nhau ối á bịch hự. Lúc trẻ con xem hoạt hình có thuyết minh hoặc lồng tiếng, nhiều bậc phụ huynh chả thấy được tí giá trị nào.

Nhưng khi có truyền hình cáp, bọn trẻ con bắt đầu xem hoạt hình tiếng Anh (với phụ đề Việt ở dưới). Ấy thế là các bậc phụ huynh cũng xuôi xuôi, chắc mẩm nghĩ rằng cho con nó xem để tranh thủ tập nghe tiếng Anh, thôi thì cũng vớt vát được phần nào. Và truyền hình cáp đã trở thành lựa chọn ít tệ hơn trong những lựa chọn tệ dưới con mắt phụ huynh.

2.3.1 - Disney Channel

Năm 2005, Disney Channel lần đầu tiên lên sóng tại Việt Nam. Trước đó, trẻ em Việt Nam đã biết đến Disney từ lâu qua những phim hoạt hình kinh điển như những series dài tập về Mickey, Donald, hay các phim hoạt hình lẻ về công chúa hoàng tử như Sleeping Beauty, Aladdin, Beauty and the Beast.

Nhưng xem đi xem lại cũng nhàm tai chán mắt. Trẻ em Việt Nam cần cái gì đó mới mẻ hơn, thay vì cứ mãi gắn khái niệm Disney với hình con chuột Mickey. Và Disney Channel là lời giải.

Disney Channel đem đến một lượng phim hoạt hình khổng lồ, từ những phim Disney cũ như mình nhắc đến nhiều lần ở trên, đến những bộ phim vô cùng mới mẻ lạ lẫm. Qua việc thu thập thông tin các phim từng chiếu trên Disney Channel, mình thấy được có 4 nhóm chính:

• Hoạt hình lẻ

• Hoạt hình dài tập

• Sitcom

• Phim lẻ người đóng.

2.3.1.1 - Hoạt hình lẻ

Disney Channel, (hiển nhiên là) do trực thuộc Disney, thường xuyên chiếu lại những phim Disney đã ra mắt từ lâu, ví dụ điển hình là những bộ xa xưa mang tính biểu tượng như chuột Mickey, vịt Donald. Thêm vào đó, còn có nhiều phim công chúa hoàng tử mà mình đã nhắc đến nhiều lần ở trên.

Có thể bạn nghĩ rằng phim Disney thì mặc định sẽ được chiếu ngay trên Disney Channel. Điều này không đúng hoàn toàn. Những bộ phim lẻ thường được chiếu rạp trước, tới khi hết vòng đời kiếm tiền tại rạp, mới được bán DVD và chiếu trên kênh độc quyền của Disney.

Từ năm 1995 trở về sau, ta có những bộ phim đến từ Disney Animation Studios, và từ 2006 trở đi, có thêm Pixar (lúc đó mới được mua lại bởi Disney).

Ở nhóm công chúa hoàng tử, Disney Animation Studios đem đến:

• Pocahontas nói về cô gái bộ lạc da đỏ

• Thằng gù nhà thờ Đức Bà (The Hunchback of Notre Dame) về thằng gù và nàng Esmeralda

• Mulan nói về cô gái Mulan giả trai thay cha đi đánh trận

  

• Công chúa và hoàng tử ếch (The Princess and the Frog) về câu chuyện ếch hoá hoàng tử sau một nụ hôn

• Công chúa tóc mây (Tangled) nói về công chúa tóc dài bị giam cầm trong toà tháp trơ trọi

  

• Frozen về công chúa băng giá Elsa

Vượt ra khỏi mô típ công chúa hoàng tử đã quá quen thuộc, Disney Animation Studios mang tới:

• Hercules nói về anh hùng Hercules đánh Titan

• Tarzan nói về chàng Tarzan lớn lên với bầy khỉ

  

• Atlantis The Lost Empire về vương quốc đại dương Atlantis

• Chicken Little về chú gà con loắt choắt

• Meet the Robinsons về câu chuyện du hành thời gian

  

• Wreck It Ralph về thế giới game arcade và anh chàng Ralph đập phá

• Big Hero 6 về chú robot Baymax bụ bẫm xinh yêu và anh trai Tadashi cực cháy

  

Nhìn sang Pixar, chỉ cần nhìn tên thôi là đã thấy sự hoài niệm thân quen đến thế nào. Pixar cho ra đời:

• Toy Story 1 nói về mối quan hệ giữa Woody và Buzz, Toy Story 2 về hành trình giải cứu Woody, Toy Story 3 nói về nỗi sợ của nhóm đồ chơi khi người chủ lớn lên

• A Bug’s Life nói về cuộc chiến giữa đàn kiến và đàn châu chấu

• Monster Inc nói về công ty quái vật doạ trẻ con để lấy năng lượng, Monster University nói về thời đại học của Sulley và Mike

• Finding Nemo nói về cuộc phiêu lưu tìm con của cá hề Marlin và bạn đồng hành Dory

  

• The incredibles nói về gia đình siêu nhân

• Cars nói về xe đua Lightning McQueen và hành trình tìm lại bản thân, Cars 2 nói về hành trình phá án tại giải World Grand Prix theo phong cách điệp viên 007

• Ratatouille nói về chú chuột Remy và câu nói bất hủ “Anyone can cook”

  

• Wall-E nói về chú robot cũ kỹ Wall-E tình cờ gặp cô robot Eve, cùng nhau cứu lấy cái cây cuối cùng và đưa con người trở lại trái đất

• Brave nói về công chúa Merida với tinh thần tự do không ràng buộc vào quy tắc xã hội

• Inside Out nói về những mảnh ghép cảm xúc trong tâm trí cô bé Riley

• Up nói về cuộc hành trình bất ngờ của cụ Carl và nhóc Russell.

Nói thêm về Up, mình không thể quên được cảnh mở đầu dài 5 phút của phim. Với mình, đây cũng là đỉnh cao của storytelling: không cần lời thoại, không cần chạy chữ giải thích, chỉ đơn thuần là show don’t tell. 5 phút đầu phim với từng khoảnh khắc nhỏ của hai vợ chồng, đi kèm bài nhạc Married Life, là quá đủ để hiểu và để cảm, để thấy được sự đồng hành vượt qua khó khăn, để thấy được sự ân cần của Carl cho đến những ngày cuối đời của Ellie, thấy được Carl đeo nơ thay vì cà vạt trong đám tang Ellie vì trước đó Ellie luôn luôn đeo cà vạt cho Carl, thấy được Carl cô đơn vô định và bám víu lấy từng mảnh ký ức về Ellie, thấy quyết tâm đến thác thiên đường của Carl để hoàn thành ước nguyện dang dở của vợ.

Một tình yêu thật ngọt ngào, nhẫn nại và thê lương.

2.3.1.2 - Hoạt hình dài tập

Hoạt hình dài tập là mảng phổ biến nhất của Disney Channel. Ở đây ta sẽ thấy rất nhiều phim được chiếu độc quyền, vì thế mà ai không xem Disney Channel có lẽ sẽ không quen thuộc, hoặc đến sau này mới biết.

Một vài bộ hoạt hình đã ra đời từ lâu, sau này mới thấy chiếu trên Disney Channel ở Việt Nam, ví dụ như:

• Pink Panther

• Oggy and the Cockroaches nói về những màn đuổi bắt của mèo Oggy và ba chú gián

• Kim Possible nói về điệp viên Kim, vừa xinh gái dễ thương lại lạnh lùng cool ngầu, ngày ngày đi làm nhiệm vụ bí mật

  

• Mr Bean Animated Series

• Danny phantom

  

• Super robot monkey team hyperforce go nói về chú bé Chiro và 5 chú khỉ chiến đấu bảo vệ thành phố

Từ năm 2005 trở đi, các bộ phim mới liên tục ra mắt, sản xuất năm nào là chiếu trên Disney Channel năm đó luôn:

• American dragon Jake Long nói về cậu bé Jake thừa hưởng sức mạnh rồng

  

• Pucca về cô bé Pucca tìm mọi cách theo đuổi anh chàng Garu

  

• The Emperor's new school

• Yin Yang Yo nói về ba thầy trò Yin, Yang, Yo

  

• Kid vs Kat

• Kick Buttowski về cậu bé Kick Buttowski thích thể thao mạo hiểm

  

• Zig and Sharko với style hoạt hoạ rất giống Oggy and the Cockroaches

• Shaun the sheep nói về cuộc sống của bầy cừu trong trang trại

  

• Fish hook nói về cuộc sống của ba chú cá trong một thế giới bể cá

  

• Supas Strikas nói về đội bóng ảo ma nhất mình từng thấy, với cốt truyện lặp đi lặp lại: một thành viên có vấn đề cá nhân, đội thua hiệp 1, sau đó với sức mạnh tình bạn và những lời động viên, đội bóng sẽ luôn lội ngược dòng ở hiệp 2 và chiến thắng vang dội. Lặp đi lặp lại là thế nhưng xem vẫn cuốn.

  

• Upin Ipin nói về hai cậu bé Upin và Ipin ở vùng quê Malaysia

• Boboiboy lại là một bộ hoạt hình Malaysia nữa, nói về cậu bé Boboiboy tình cờ có sức mạnh nguyên tố và dấn thân vào nhiệm vụ bảo vệ thế giới

  

• Boyster nói về cậu bé với sức mạnh của hàu (?)

• Camp Lakebottom

• Sofia the first về cô bé Sofia tình cờ được làm công chúa

• Wander over Yonder về cuộc phiêu lưu của Wander và Sylvia

• Penn Zero Part time hero

• Star vs. the Forces of Evil nói về cô bé Star Butterfly chiến đấu chống lại cái ác

Có hai bộ hoạt hình mình chưa nhắc đến ở list trên, do mình thấy đây là hai bộ xuất sắc nhất trên Disney Channel, nên mình muốn đi sâu hơn vào chi tiết.

Đầu tiên là Phineas and Ferb.

Phineas and Ferb nói về kỳ nghỉ hè của hai anh em Phineas và Ferb. Với họ, mỗi ngày là một cơ hội để thử điều mới, như là xây tên lửa, đánh nhau với xác ướp, leo tháp Eiffel, khám phá thứ không tồn tại, tắm cho khỉ, lướt sóng, chế nanobots, tìm não Frankenstein, tìm chim dodo, tô màu cả lục địa, hoặc chọc tức chị gái. Với mình, đây là tượng đài thứ hai về sự sáng tạo không giới hạn (tượng đài đầu tiên là Martin Morning), nơi mà mọi ý tưởng vừa điên rồ vừa khả thi, nơi mọi khả năng đều có thể xảy ra, với thế giới là tấm canvas để ai ai cũng có thể tuỳ ý đi nét tô màu.

Sự sáng tạo này đến từ chính hai đạo diễn của phim, những người ngoài việc nghĩ ra đủ thứ cho Phineas và Ferb làm hàng ngày, còn sáng tác cả trăm bài hát ở đủ thể loại, mà lại còn rất hay chứ không hề cringe như nhạc nhiều phim khác (e hèm HTV3). Ngoài huyền thoại Gitchee Gitchee Goo, mình còn nhớ mãi đoạn solo guitar điện trong bài You Snuck Your Way Right Into My Heart, hay giai điệu lãng mạn của City Of Love, hay sự vui tươi trong Summer Belongs To You.

Giờ tự hỏi, mình có quá già để xem Phineas and Ferb không?

Yes, yes I am.

Thứ hai là Gravity Falls.

Những phim hoạt hình khác thì hay có tình tiết dễ đoán, cốt truyện lặp đi lặp lại, và thế giới trong phim thường đơn giản. Nhưng với Gravity Falls, đừng để cái vỏ hoạt hình trông có vẻ vô tri của nó lừa. Cốt truyện Gravity Falls là một trong những cốt truyện phức tạp nhất trong những phim hoạt hình mình từng xem. Với các easter egg được giấu khắp nơi, với những câu thoại đầy ẩn ý, với nhiều câu chuyện đằng sau được hé mở nhỏ giọt, Gravity Falls không phải là một bộ phim nay xem mai skip được. Chỉ cần bỏ qua một hai tập là có thể sẽ lỡ đi nhiều tình tiết quan trọng.

Thực tình, ngày đó mình không thể nào hiểu hết câu chuyện đằng sau Gravity Falls, nên toàn phải lên mạng đọc thêm, để biết thêm về Bill Cypher, về Stan và Stanley, về những chi tiết bé tí trong vài cảnh phim.

2.3.1.3 - Sitcom

Ngoài hoạt hình, sitcom cũng là một trong những đặc sản của Disney Channel. Nhiều ngôi sao mà ta biết ngày nay, như Selena Gomez, Miley Cyrus, Demi Lovato, Jonas Brothers, Zendaya, đều từng được biết đến là những sao nhí Disney.

Có thể kể đến những bộ sitcom chiếu ở Disney Channel như:

• The suite life of Zach and Cody nói về cuộc sống ở khách sạn của anh em Zach và Cody. Sau này hai anh em chuyển sang sống trên thuyền trong phần The suite life on deck

  

• Hannah Montana nói về cô nàng Hannah Montana (do Miley Cyrus đóng) phải sống dưới hai nhân dạng: người thường và ngôi sao

  

• Wizards of Waverly Place nói về cô phù thuỷ Alex (do Selena Gomez đóng) và những câu chuyện hàng ngày trong gia đình phù thuỷ

  

• Jonas nói về cuộc sống của ba anh em ca sĩ Jonas

• Sonny with a Chance nói về Sonny (do Demi Lovato đóng) lên Hollywood lập nghiệp

• Good luck charlie nói về gia đình Duncan lúc mới sinh em bé Charlie

• Pair of Kings nói về hai anh em, tình cờ được thừa hưởng ngai vàng ở một vương quốc nhỏ trên đảo

  

• Shake it up nói về hành trình làm vũ công của Cece và Rocky (do Zendaya đóng)

• Austin & Ally nói về câu chuyện làm nhạc của Austin và Ally

• Liv and Maddie nói về cuộc sống của hai chị em sinh đôi nhưng trái tính là Liv và Maddie

• Girl Meets World nói về cuộc sống hàng ngày của cô bé Riley

2.3.1.4 - Phim lẻ người đóng

Ở mảng phim lẻ người đóng, Disney Channel cũng rất thành công, đặc biệt là những phim mang yếu tố âm nhạc.

Ta có High School Musical 1 và High School Musical 2 xoay quanh câu chuyện tình cảm giữa nam chính Troy Bolton và nữ chính Gabriella Montez. Sau này còn có phần ngoại truyện Sharpay's Fabulous Adventure nói về cô nàng nữ phụ Sharpay.

Còn có Camp Rock 1 và Camp Rock 2 với sự góp mặt của Demi Lovato và Jonas brothers. Những phim này đều mang màu sắc vui tươi tích cực, với âm nhạc xuất hiện liên tục từ đầu đến cuối phim.

Có thể kể thêm vài phim lẻ Disney Channel từng chiếu, như Wendy Wu Homecoming Warrior nói về cô nàng Wendy Wu (do Brenda Song thủ vai) chiến đấu với linh hồn tà ác, Minutemen với yếu tố du hành thời gian, The Parent Trap nói về hai chị em sinh đôi tìm cách tái hợp bố mẹ.

2.3.2 - Cartoon Network

Hãy nhớ lại hai cái tên Hanna và Barbera, hai người tạo ra thời kỳ hoàng kim của Tom và Jerry. Năm 1994, Hanna và Barbera thành lập Cartoon Network Studios, xưởng phim mà sau này sẽ sản xuất rất nhiều bộ hoạt hình chiếu độc quyền trên Cartoon Network.

Cartoon Network là một trường hợp đặc biệt. Một mặt, Cartoon Network có những bộ phim cực kỳ signature, nói tên là rất nhiều người nhận ra. Mặt khác, Cartoon Network, vào thời kỳ mới xuất hiện ở Việt Nam, rất khó tiếp cận với đại đa số trẻ em, do các bộ phim trên Cartoon Network toàn là tiếng Anh, không hề có phụ đề hay thuyết minh. Đến tận 2014 thì Cartoon Network mới có thuyết minh tiếng Việt.

Trước 2014, đứa nào mà xem và hiểu được Cartoon Network thì quả là oai như cóc, khệnh khạng với bạn bè đồng trang lứa về trình độ nghe hiểu tiếng Anh vượt trội. Những đứa không quá sõi tiếng Anh, vẫn có thể bật Cartoon Network, tuy chỉ nghe ú ớ được vài chữ, cơ mà xem hình ảnh sắc màu chuyển động là chính. Thôi thì cũng gọi là đủ vui.

Có thể nói đến một số phim hoạt hình đã làm nên tên tuổi của Cartoon Network:

• Dexter's Laboratory

  

• Johnny Bravo

  

• The Powerpuff Girls nói về ba cô bé được tạo ra từ phòng thí nghiệm, đem sức mạnh đặc biệt để bảo vệ thành phố

  

• Courage the Cowardly Dog

  

• Ed, Edd n Eddy

• SpongeBob SquarePants

• Samurai Jack

  

• Codename: Kids Next Door

• Teen Titans nói về nhóm anh hùng trong DC comics

  

• The Grim Adventure of Billy and Mandy

  

• Ben 10 Original nói về cậu bé Ben tình cờ tìm được chiếc đồng hồ, thứ giúp cậu có thể hoá thân thành nhiều sinh vật với sức mạnh khác nhau

  

• Chowder

• The Marvelous Misadventures of Flapjack

• Adventure Time nói về những cuộc phiêu lưu bất tận của cậu bé Finn và chú chó Jake trong vương quốc Ooo.

  

• Regular show

• The Amazing World of Gumball

  

• Steven universe

• Clarence

• We bare bears nói về ba chú gấu vô tri

  

2.3.3 - Bibi

Mình ngày nhỏ không xem Bibi.

Giờ thông qua tìm hiểu, mình chỉ biết được Bibi là một kênh cáp nội địa, được tạo ra bởi VTVcab, phát sóng từ năm 2006.

Các phim hoạt hình từng chiếu trên Bibi cũng trùng lặp nhiều với VTV3 và HTV3, ví dụ như Lucky Luke, Ba nữ thám tử (Totally Spies), Tam mao phiêu lưu ký, Thất kiếm anh hùng, Robo trái cây, Công chúa Ori.

Ngoài ra, qua tìm hiểu, mình thấy có vài phim được Bibi chiếu mà mình chưa nhắc đến ở phía trên, như Thám tử Gát gét (Inspector Gadget), Arthur, Khuyển dạ xoa (Inuyasha), Avatar The Last Airbender.

2.4 - Các web phim lậu

Những tưởng từ sau Công ước Berne, Việt Nam sẽ sạch bóng các sản phẩm lậu.

Nhưng không, đời đâu dễ vậy.

Cuối thập niên 2000s, băng đĩa vẫn thịnh hành, và băng đĩa lậu vẫn tồn tại ngầm. Đến đầu thập niên 2010s, phim lậu biến mất trên các hàng băng đĩa, không phải vì người dân có ý thức bản quyền hơn, mà đơn giản vì băng đĩa đã hết thời khi mà toàn dân phổ cập máy tính và internet. Từ đó, phim lậu xuất hiện trên các web phim, thứ mà bây giờ nhiều người vẫn gọi là các web xem phim của người Việt.

Đầu những năm 2010, các web phim lậu bắt đầu xuất hiện. Điển hình là vua lì đòn phimmoi, sau đó là hàng loạt các web khác như bilutv, xuongphim, phimbathu, ty tỷ web phim lậu khác, và gần đây nhất là rophim. Riêng về hoạt hình thì có thêm animevsub, anime47, anime14, animetvn.

Từ đây, trẻ em có thêm một nguồn xem phim cực kỳ đa dạng. Chỉ cần có máy tính là có thể xem bất kỳ phim nào mình muốn. Không cần phải canh giờ chiếu trên tivi, không cần phải sợ bị lỡ vài tập, không phải đòi bố mẹ đăng ký truyền hình cáp. Xem chùa trên mạng đã trở nên ưu việt hơn tivi như vậy đó.

Về khoản hoạt hình phương tây, hay gọi là cartoon, mình mò mẫm trên mạng, bắt đầu xem những series trông thì trẻ con nhưng nội dung rất người lớn như:

• Family Guy

  

• Paradise PD

• Brickleberry

• Rick and Morty

  

Và mình cũng đợi để xem lậu những bộ hoạt hình chiếu rạp, thường là phim từ Dreamworks (đối thủ của Disney), như là:

• Shrek 1, 2, 3, 4

• Kungfu Panda 1, 2

• Madagascar 1, 2

  

• How to train your dragon 1, 2

  

• Despicable Me 1, 2

• Megamind

• Puss in boots

• Rise of the guardians

Về hoạt hình Nhật, hay anime, lượng phim được dịch trên các web lậu Việt Nam nhiều vô cùng. Ngoài những bộ đủ nổi tiếng đến mức các nhà đài Việt Nam tính chuyện mua bản quyền, các web lậu còn có những phim ít nổi hơn, hoặc những phim lẻ ra rạp ở Nhật. Có thể kể đến vài ví dụ mà mình nhớ được:

• 5cm/s (5 Centimeters per Second) của Shinkai Makoto (sau này là tác giả của bộ Your Name)

• Clannad

• Toradora

  

• Angel Beats

• K-On

• Anohana

• Sword Art Online (mãi sau này HTV3 mới chiếu)

  

• Beyond the Boundary

  

• Date A Live

• Love Live

• The Garden of Words cũng của Shinkai Makoto

• Haikyuu

• Nisekoi

  

• Food Wars!

• The Seven Deadly Sins

• Tokyo Ghoul

• Your Lie in April

  

• Assassination Classroom

  

• Charlotte

  

• One-Punch Man

• Prison School

  

2.5 - Youtube

Cuối thập niên 2000s, với việc internet phát triển mạnh mẽ, Youtube cũng trở thành một nguồn phim cho trẻ em. Hồi đó, hoạt hình trên Youtube thường ở dạng lậu, được chép lại và reup từ các nguồn hoạt hình chính thống. Về bản chất cũng không khác nhiều so với web lậu, nên không có gì đặc sắc.

3 - Giai đoạn 2016 - đầu những năm 2020

Đây là giai đoạn mang tính chuyển giao mạnh mẽ, khi những loại hình giải trí truyền thống như tivi và băng đĩa có dấu hiệu lép vế trước những loại hình thay thế như nền tảng trực tuyến hoặc web phim.

Thương trường là chiến trường. Những kẻ không đủ sức bắt kịp thời đại rồi sẽ lụi tàn.

Khi internet đạt đến độ trưởng thành nhất định, nhu cầu của người dùng nói chung và trẻ em nói riêng càng ngày càng chuyển hướng tới sự cá nhân hoá (personalization). Màn hình nhỏ dần chuyển từ tivi sang màn hình máy tính và điện thoại.

3.1 - Netflix

Năm 2016, Netflix chính thức cập bến Việt Nam, đánh dấu một mốc mới trong thị trường giải trí.

Thoạt đầu, người Việt không mặn mà gì với Netflix, vì đã có hệ sinh thái web lậu mạnh mẽ, việc gì phải trả tiền cho Netflix. Nhưng rồi qua thời gian, với ý thức về bản quyền tăng dần, cộng thêm mức sống đi lên, việc trả vài chục ngàn mỗi tháng cho Netflix dần không phải là trở ngại quá lớn với hầu bao của mọi người. Lượng người dùng Netflix ở Việt Nam cứ thế tăng dần, và trẻ em trong nhà được tiếp xúc với một nguồn hoạt hình nữa.

Về độ đa dạng các đầu phim hoạt hình thì Netflix không hề mạnh. Nhưng cái hay của Netflix là gu chọn phim và làm phim của họ. Những phim hoạt hình chiếu trên Netflix thường có cái vibe rất riêng, ví dụ như Bojack Horseman, Trollhunters, Disenchantment, Hilda, The Dragon Prince, The hollow, và đặc biệt là Love, Death & Robots (nội dung không thực sự dành cho trẻ em).

3.2 - Các web phim lậu

Giai đoạn này, các web phim lậu vẫn sống khoẻ, do Netflix mới về Việt Nam và chưa thu hút được quá nhiều người dùng, cộng thêm tâm lý thích xài đồ free vẫn còn phổ biến.

Các web lậu vẫn bắt kịp xu hướng trên thế giới: có bộ anime nào đang hot, chờ vài tuần sẽ có bản sub liền. Xin được lấy vài ví dụ:

• Konosuba

• My Hero Academia

  

• Your Name (hay còn gọi là Nguyễn Văn Mười)

• Black Clover

  

• Violet Evergarden

• Dr. STONE

  

• The Promised Neverland

• Weathering with You

  

Còn với hoạt hình phương tây, cứ phim nào ra rạp được vài tháng là sẽ có bản đẹp trên web lậu, có thể kể đến là:

• Finding Dory, tiếp nối Finding Nemo

• Moana

• Zootopia

  

• Kungfu Panda 3

  

• Sing

• The Secret Life of Pets

• Despicable Me 3

• Cars 3

• Coco

  

• Incredibles 2

• Ralph Breaks the Internet

  

• Frozen 2

• How to train your dragon 3

• Toy Story 4

3.3 - Truyền hình cáp

Có thịnh ắt có suy. Truyền hình cáp thời điểm này đứng trước sự cạnh tranh của những nền tảng thay thế như Netflix, Youtube và web lậu, dần đi xuống về độ phổ biến.

Với Disney Channel, giai đoạn này vẫn có thêm vài bộ hoạt hình như Atomic Puppet, Big City Greens, Amphibia. Ngoài ra, bổn cũ soạn lại, khi nào những phim hoạt hình Disney/Pixar hết vòng đời kiếm tiền phòng vé thì sẽ được chiếu lên Disney Channel, như là Finding Dory, Moana, Zootopia.

Đến đầu những năm 2020, cụ thể là tháng 10/2021, Disney Channel đã bị ngừng phát sóng tại khu vực Đông Nam Á, do Disney muốn tập trung người xem vào dịch vụ Disney+. Vậy là khép lại 16 năm Disney Channel được chiếu ở Việt Nam, để lại bao dấu ấn trong lòng những cậu bé cô bé chăm chăm dán mắt vào tivi.

Còn với Cartoon Network, ta có thêm vài bộ hoạt hình như Mighty magisword, Victor and valentino, OK K.O.! Let's Be Heroes, Unikitty, Craig of the Creek, Summer Camp island, Total dramarama, Infinity train, Maomao heroes of pure heart.

3.3 - Youtube

Năm 2014, Pops Kids thành lập, dấn thân vào thị trường nội dung cho trẻ em. Pops Kids hoạt động theo hướng có bản quyền: họ sẽ đi thương thảo với các hãng hoạt hình lớn để xin bản quyền phát sóng.

Những phim xin được bản quyền, Pops Kids sẽ thực hiện lồng tiếng, và upload lên kênh Youtube Pops Kids. Tính đến T9/2025, kênh Pops Kids đã có 19tr lượt sub, thật khủng khiếp.

Trong giai đoạn này, Pops Kids dần thống trị thị trường hoạt hình trên Youtube cho trẻ em Việt Nam, phần nào đó làm giảm sức hút của truyền hình cáp và các đài nội địa.

3.4 - Truyền hình nội địa

Thời điểm giữa thập niên 2010s là lúc ta thấy được sự khác biệt giữa VTV và HTV.

VTV3, từng thu hút nhiều em nhỏ qua chương trình Góc thiếu nhi, nay đã dời mọi nội dung trẻ em sang VTV6, và không lâu sau lại dời sang VTV7. Đã từng có thời điểm VTV6 tái khởi động chương trình Những bông hoa nhỏ, nhưng có lẽ không còn thị hiếu nữa rồi. Những chương trình trẻ em trên VTV7 không còn đủ sức hấp dẫn so với những lựa chọn khác như Youtube, Netflix, web.

Còn HTV3 đến giờ vẫn sống khoẻ. HTV3 vẫn mua bản quyền, lồng tiếng và phát hành hoạt hình đều đều, nhận được sự đón nhận đông đảo của khán giả nhí. Lúc này, HTV3 thường chiếu lại những bộ hoạt hình mà họ có bản quyền từ lâu, như Dragon Ball, Doraemon, Conan, One Piece, Naruto, Thuỷ thủ mặt trăng.

Ba mươi năm nhìn lại

Ba mươi năm trôi qua với bao biến chuyển thời cuộc và những cuộc chiến thương trường gay gắt. Trẻ em, từ vị trí ưu tiên thấp nhất trong thời thiếu thốn, với sự ít ỏi của các loại hình giải trí, cộng thêm tâm lý phụ huynh “có mà xem là tốt lắm rồi“, thời nay lại đứng trước một thế giới phẳng hơn bao giờ hết, với muôn vàn lựa chọn để bồi bổ tinh thần.

Những kỷ niệm tuổi thơ, dù là hoạt hình hay phim ảnh hay sitcom, sẽ là thứ lũ trẻ mang theo cả cuộc đời. Những kỷ niệm này có thể cho lũ trẻ thấy con người có thể sáng tạo đến thế nào, có thể ngây thơ trong sáng ra sao, có thể tự do khám phá thế giới ngoài kia, có thể vô tư vô lo qua ngày tháng, và có thể yêu ghét khóc cười.

Xin được quote một câu của Miyazaki Hayao, cha đẻ của Ghibli:

I believe that children's souls are the inheritors of historical memory from previous generations. It's just that as they grow older and experience the everyday world that memory sinks lower and lower. I feel I need to make a film that reaches down to that level. If I could do that I would die happy.

Tôi nghĩ rằng tâm hồn trẻ em được thừa hưởng ký ức từ những thế hệ trước. Chỉ là khi chúng lớn lên và đối mặt với thế giới, những ký ức ấy cứ thế chìm dần. Tôi nghĩ tôi cần làm một bộ phim có thể chạm tới những ký ức sâu thẳm dưới đó. Nếu làm được thì tôi có thể yên tâm mà từ giã thế giới này.

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 8.

1. The Urgency of Interpretability

Dario Amodei, CEO của Anthropic (công ty làm ra Claude AI), trở lại với bài viết The Urgency of Interpretability.

Với những ai chưa hiểu tiêu đề nói về điều gì, hãy chia làm 2 phần: Urgency (sự cấp thiết) và Interpretability (khả năng diễn giải). Về cơ bản, the urgency of interpretablity nói về sự cấp thiết trong việc tìm ra cách diễn giải chi tiết hoạt động của AI.

Vậy interpretability, hay khả năng diễn giải, là gì?

Mô hình AI, hay cụ thể gần đây là các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM - Large Language Model), hoạt động như một chiếc hộp đen (black box).

Mình sẽ lấy một ví dụ cụ thể.

Chúng ta nhập dữ liệu đầu vào, ví dụ như bảo AI rằng “hãy làm một bài thơ theo phong cách Shakespeare để giải thích thuyết tương đối“. Và chúng ta sẽ có câu trả lời, thường thì khá chính xác và thoả mãn nhu cầu. Nhưng chúng ta chẳng hề quan tâm, và dù có muốn quan tâm, thì cũng chẳng thể biết được, quá trình mà mô hình AI tạo ra câu trả lời. Mình đoán rằng AI sẽ làm những việc sau:

• Tìm các tác phẩm thơ của Shakespeare.

• Tổng hợp các tác phẩm lại để tìm ra cái gọi là “phong cách Shakespeare” (cách hành văn, gieo vần, cách tu từ, các từ mà Shakespeare thường dùng, vân vân).

• Tìm thông tin về thuyết tương đối, thường là ở dạng một hoặc vài đoạn văn.

• Biến đoạn văn về thuyết tương đối sang đoạn văn khác theo phong cách Shakespeare.

• Biến đoạn văn theo phong cách Shakespeare sang thơ Shakespeare (đảm bảo gieo vần, nhịp câu, vân vân)

Tất nhiên, đây chỉ là những suy đoán của mình, chắc chắn không thể đủ và đúng 100%.

Interpretability, hay khả năng diễn giải, sẽ giúp chúng ta nhìn được cách mà AI tiếp nhận vấn đề, bẻ nhỏ vấn đề, suy luận từng phần và đưa ra kết luận. Nói ngắn gọn là thấy được từng suy nghĩ của AI.

Vậy còn urgency, hay tính cấp thiết, là sao?

Hiện tại, các mô hình AI đang phát triển quá nhanh, đến mức chính những nhà phát triển cũng không thể hiểu hết được trong nhiều trường hợp tại sao chúng lại hoạt động như vậy.

AI được huấn luyện trên dữ liệu có sẵn. Dữ liệu này thường là dữ liệu trên mạng, trên sách vở tạp chí, trên tài liệu lưu trữ, nên đống dữ liệu này luôn tồn tại sự thiên kiến, thù ghét, phân biệt, lừa gạt. Và AI sẽ học theo đống dữ liệu này, mà bị ảnh hưởng theo. Từ đó, những mô hình AI mà nhiều người tin tưởng, sẽ trở nên nguy hiểm và định kiến.

Ngoài ra, nhiều công ty AI hiện giờ không đầu tư nhiều vào interpretability, vì khía cạnh này vừa tốn nguồn lực (tiền, người, thời gian) mà không đem lại nhiều lợi nhuận tức thì. Điều này cũng giống như chúng ta cứ quét hết rác trong nhà xuống dưới thảm: có thể nhà trông vẫn sạch, nhưng một ngày nào đó thì ta chẳng còn chỗ nào để đùn rác vô nữa.

Đó là sự urgency mà Dario đang nói tới.

Tổng kết lại, The Urgency of Interpretablity nói về sự cấp thiết trong việc tìm ra cách diễn giải chi tiết hoạt động của AI, vì việc diễn giải đang không được chú ý nhiều, vì việc diễn giải rất quan trọng, và nếu ta ngó lơ nghiên cứu việc diễn giải thì sẽ có nhiều hậu quả to lớn sau này.

2. The Strange Math That Predicts (Almost) Anything

Ở video này, Veritasium nói về chuỗi Markov, một mô hình xác suất ngẫu nhiên. Chuỗi Markov mô tả các sự kiện có khả năng xảy ra chỉ dựa trên các sự kiện xảy ra ở hiện tại.

Chuỗi Markov, nghe thì có vẻ chẳng liên quan gì đến cuộc sống chúng ta, nhưng thực ra là yếu tố rất quan trọng cho rất nhiều thứ nền tảng của cuộc sống hiện đại. Video nhắc đến 3 ví dụ:

1. Bom nguyên tử: chuỗi Markov giúp xác định được khối lượng chính xác để một quả bom nguyên tử có thể nổ thành công. Và từ phát minh về bom nguyên tử, thế giới hậu thế chiến 2 đã bước vào một kỷ nguyên hoàn toàn mới, định hình thế giới chúng ta sống ngày nay.

2. Thuật toán tìm kiếm của Google: Google sử dụng lý thuyết về chuỗi Markov để tạo nên thuật toán PageRank, giúp xếp hạng các trang web trên internet một cách uy tín. Từ khi có Google, cách xã hội tìm kiếm và tiếp cận thông tin đã có những thay đổi chóng mặt.

3. Thuật toán dự đoán của AI: các mô hình AI, đặc biệt là mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) cũng một phần sử dụng lý thuyết về chuỗi Markov để dự đoán được chữ hoặc từ tiếp theo xuất hiện trong một câu là gì. Và chắc hẳn mình khỏi cần nói lại cho bạn về cách mà các mô hình AI đang thay đổi cuộc sống chúng ta hàng ngày đâu, nhỉ?

3. what is the future of art?

Lại là Answer In Progress, kênh Youtube mà mình rất thích. Vừa rồi, team AIP trở lại với một video về art (cũng là một chủ đề mình quan tâm).

Video này nói về cách mà giới giám tuyển định giá các tác phẩm nghệ thuật, những tranh luận trái chiều về nghệ thuật hiện đại, cách mà AI ảnh hưởng đến nền nghệ thuật và các nghệ sĩ, và tương lai của nghệ thuật trong một thế giới mà AI sẽ ngày càng tiến tới.

Xem video này, qua đoạn phỏng vấn ngắn với một số giám tuyển, mình nhận ra được cách mà giới nghệ thuật định giá các tác phẩm nghệ thuật. Không chỉ là tác phẩm có đẹp hay không (vì đẹp là một khái niệm chủ quan), mà giá trị của tác phẩm còn phụ thuộc vào bối cảnh lịch sử, tên tuổi tác giả, quá trình sáng tạo, nguyên liệu sử dụng, kỹ thuật sáng tạo và cả niềm tin của thị trường. Thực sự là rất nhiều yếu tố đằng sau làm nên giá trị của một tác phẩm nghệ thuật.

Khi AI khiến cho việc tạo tranh ngày càng dễ dàng, rào cản tiếp cận nghệ thuật ngày càng giảm, nhưng cũng khiến cho giới nghệ sĩ cảm thấy nghề nghiệp của họ bị thay thế và xem nhẹ. Dần dà, có hai luồng ý kiến về giá trị của nghệ thuật, gồm có giá trị thực dụng (practical value) và giá trị bối cảnh (contextual value). AI giúp làm giá trị thực dụng của nghệ thuật giảm xuống, những ai muốn có tranh ảnh banner để phục vụ kinh doanh có thể dùng AI để tạo ra thay vì phải đi thuê hoạ sĩ hay designer. Nhưng AI, ít nhất thì hiện tại, khó có thể làm giá trị bối cảnh của nghệ thuật giảm xuống, vì đây là giá trị gắn nhiều với con người, với lịch sử và với văn hoá.

Đây quả là một trong những video hữu ích nhất của AIP mà mình xem gần đây.

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 9.

Nguồn cơn lỗ thỏ

Đoạn trích các bạn vừa đọc được dịch từ tiểu thuyết Project Hail Mary, nói về cuộc gặp gỡ giữa Ryland Grace, một nhà khoa học đến từ Trái Đất, và Rocky, một sinh vật đến từ hệ sao Eridani.

Ryland và Rocky, tới từ hai chủng loài khác biệt, sở hữu cấu tạo sinh lý chẳng có điểm gì chung, với ngôn ngữ lạ hoắc với kẻ đối diện, đã có thể thiết lập cách giao tiếp với nhau trong một nhiệm vụ sống còn.

Khi đọc tiểu thuyết này, vài câu hỏi bật ra trong đầu mình.

• Con người đang làm gì để tìm kiếm người ngoài hành tinh?

• Nếu con người gặp sinh vật ngoài hành tinh, chúng ta sẽ giao tiếp với họ thế nào?

• Liệu có tồn tại một ngôn ngữ phổ quát không?

• Nếu có, ngôn ngữ phổ quát sẽ sở hữu những tính chất nào?

• Liệu chúng ta có nên tìm kiếm sinh vật ngoài hành tinh không?

Những câu hỏi này đưa mình tới vài rabbit hole kì quái, ném mình vào vài mảng kiến thức mà mình trầy trật mãi mới hiểu sơ sơ, khiến mình lục lại vài cuốn sách để tham khảo, và tốn của mình vài chục giờ ngồi dán mắt xem video Youtube.

Ở bài này, mình sẽ cố gắng trả lời những câu hỏi trên.

Mình đặt tên bài viết này là Bánh mì chuyển ngữ. Trong truyện Doraemon, bánh mì chuyển ngữ giúp người ăn có thể hiểu ngay ngôn ngữ của người đối diện, kể cả họ có là động vật hay người ngoài hành tinh đi nữa.

Dỏng tai lên nghe, dỏng cổ lên nói

Sau khi nhận ra rằng chúng ta chỉ là bụi sao trời, sống trên một hòn đá ướt, lang thang trong vũ trụ bao la, chúng ta mới tự hỏi: mọi người đâu hết cả rồi?

Theo phương trình Drake (Drake’s equation), số lượng nền văn minh trong dải Ngân Hà có thể trải từ một (rằng con người là duy nhất) đến hàng triệu (rằng con người không cô đơn). Với sự rộng lớn của vũ trụ ngoài kia, thật khó để tin rằng chúng ta là những kẻ duy nhất.

Giả sử ngoài kia có rất nhiều nền văn minh, làm sao để chúng ta giao tiếp với họ? Để trả lời câu hỏi này, con người đã đầu tư không ít công sức thông qua hai ví dụ tiêu biểu là SETI và METI.

SETI

SETI, hay Search for ExtraTerrestrial Intelligence, là khái niệm chỉ những nỗ lực và nghiên cứu tìm kiếm nền văn minh ngoài hành tinh.

Có thể hình dung công việc của SETI bao gồm nghe và nói.

Phần nghe có nghĩa là lắng nghe tín hiệu từ vũ trụ. Phần nói là tìm cách phát tín hiệu từ Trái Đất ra ngoài vũ trụ, kêu lên với vũ trụ rằng “chúng tôi ở đây”.

SETI có nhiều cách để tìm kiếm dấu hiệu của nền văn minh, ví dụ như:

• Lắng nghe tín hiệu radio từ không gian, nhận diện nếu có những tín hiệu bất thường và mang tính quy luật.

• Quan sát các hệ sao, tìm ra những hành tinh trong các hệ sao đó.

• Đo đạc cấu trúc khí quyển của các hành tinh, kiểm tra xem có hành tinh nào có khả năng chứa sự sống hữu cơ không.

• Gửi tàu và robot thăm dò để tìm kiếm sự sống hữu cơ trên các hành tinh.

METI

METI, hay Messaging ExtraTerrestrial Intelligence, là một nhánh nhỏ của SETI, tập trung vào việc tạo ra và gửi tín hiệu đến những nền văn minh ngoài hành tinh.

Ngắn gọn thì công việc của METI tập trung vào phần nói. Cụ thể hơn là nói gì, nói bằng cách nào, nói thế nào để hiểu được.

• Về vấn đề nói gì: METI tuyển chọn thông tin để gửi đi, từ những thông tin mang tính giới thiệu về nhân loại, những thông tin mang thiện chí giao tiếp, đến những thông tin mang tính nền tảng cho việc xây dựng kiến thức chung.

• Về vấn đề nói bằng cách nào: METI ứng dụng những công nghệ phát sóng và gửi tín hiệu đến những thiên hà xa xôi.

• Về vấn đề nói thế nào để hiểu được: METI thiết kế những cách thức mã hoá và thể hiện thông tin sao cho tin nhắn trở nên dễ hiểu với người ngoài hành tinh.

Dù cho rất nhiều người ủng hộ sứ mệnh quảng bá thông tin nhân loại, không ít người phản đối việc chúng ta dỏng cổ lên nói. Có vài lí do như sau:

• Quyền đại diện cho nhân loại:

Những tin nhắn gửi ra ngoài vũ trụ vốn được tạo ra bởi vài nhà khoa học. Những nhà khoa học này làm việc cho vài trung tâm vũ trụ của vài cường quốc. Điều này vô tình đưa họ vào thế “đại diện cho nhân loại”, mặc dù phần còn lại của nhân loại chẳng có tiếng nói trong việc này.

Điều này làm cho những tin nhắn gửi đi trở nên thiên vị về văn hoá, con người, chủng tộc của các cường quốc thay vì thực sự đại diện cho toàn nhân loại.

• Thuyết rừng tối (Dark forest hypothesis):

Thuyết này nói về việc các nền văn minh ngoài vũ trụ sẽ luôn cố giấu sự tồn tại của mình vì lo sợ bị nhận diện và tiêu diệt.

Ví dụ có 2 nền văn minh A và B ngoài vũ trụ. A phát hiện ra sự tồn tại của B (thông qua tín hiệu radio hoặc thông qua kính viễn vọng). Giờ A có 3 lựa chọn:

(1) lờ đi sự tồn tại của B

(2) cố gắng giao tiếp với B

(3) tấn công để tiêu diệt B.

Nhưng ngặt nỗi là B cũng có thể đã phát hiện ra A rồi, và B cũng phải chọn 1 trong 3 lựa chọn trên.

Giả sử B quyết định tấn công A, thì dù khả năng này rất nhỏ, A coi như sẽ đi đời mà không biết trước. Theo lý thuyết trò chơi, điều khôn ngoan nhất mà A cần làm là tấn công B trước, nhằm ngăn viễn cảnh diệt vong xảy ra với chính mình.

Từ thuyết này, rất nhiều nhà khoa học phản đối việc chúng ta cố gắng hét lên với vũ trụ rằng “chúng tôi ở đây”, vì việc này đem lại rủi ro thường trực về sự diệt vong của Trái Đất.

Muôn hình nhắn gửi

METI đã từng gửi đi rất nhiều tín hiệu, với cách thiết kế và thể hiện rất đa dạng. Có thể kể đến vài cách thức trong việc thiết kế tin nhắn:

• Hình ảnh (pictorial): tin nhắn sẽ được thể hiện trên hình ảnh, hoặc cần chuyển từ tín hiệu radio sang dạng hình ảnh để hiểu.

• Âm thanh (audio): tin nhắn được thiết kế theo dạng tiếp nhận bằng âm thanh.

• Ngôn ngữ phổ quát (universal language): tin nhắn làm bằng ngôn ngữ mà được thiết kế để nền văn minh khác hiểu được.

Dưới đây là vài ví dụ điển hình của những lời chào mà con người đã gửi ra vũ trụ.

1. Pioneer plaque

Pioneer plaque là một tấm nhôm mạ vàng, được khắc những thông tin cơ bản về hệ Mặt Trời, Trái Đất và con người. Tấm nhôm này được đặt trên tàu vũ trụ Pioneer 10 và Pioneer 11, với hi vọng rằng nếu bất kỳ nền văn minh nào bắt gặp nó, sẽ có thể suy luận ra được vị trí của giống loài chúng ta.

Mình sẽ đi vào giải thích từng phần của tấm nhôm này.

Góc trên trái:

Phần này tập trung vào đơn vị cơ bản để đo lường không gian và thời gian.

Nổi bật nhất là hình nguyên tử Hydro. Hydro được chọn đơn giản là vì Hydro là nguyên tố phổ biến nhất vũ trụ. Có hai nguyên tử Hydro, mỗi nguyên tử ở một mức năng lượng khác nhau. Hãy để ý chấm tròn nhỏ thể hiện electron: 1 cái trỏ vào trong, 1 cái trỏ ra ngoài.

Khi Hydro chuyển trạng thái năng lượng, nó sẽ phát ra sóng điện từ với bước sóng 21cm. Con số này sẽ là đơn vị độ dài tiêu chuẩn cho toàn bộ nội dung còn lại của tấm nhôm. Ngoài ra, lấy bước sóng chia cho vận tốc ánh sáng là ta sẽ có đơn vị thời gian cơ bản (tầm 0.7 nano giây).

Dấu gạch ở giữa 2 nguyên tử biểu thị cho giá trị 1. Điều này có 2 ý nghĩa: rằng chúng ta chọn thể hiện thông tin bằng dạng nhị phân (0 và 1), và 1 đơn vị độ dài chính là bước sóng 21cm nói trên.

Góc giữa phải

Phần này tập trung vào con người.

Ở đây có hình hai người, một nam một nữ.

Bên phải ngoài cùng có dấu gạch, với nội dung là dọc-ngang-ngang-ngang, dịch ra nhị phân là 1-0-0-0, chuyển sang hệ 10 thì ra 8. Phần này thể hiện rằng chiều cao phổ biến của con người là tầm 168cm. Ngoài ra còn có hình tàu vũ trụ Pioneer ở đằng sau nhằm dễ dàng so sánh và ước lượng kích cỡ hơn.

Người đàn ông giơ tay lên. Điều này có hai ý đồ: một là thể hiện thiện chí, hai là thể hiện rằng chúng ta có 10 ngón tay (để nền văn minh khác có thể giả định rằng chúng ta dùng hệ đếm 10).

Góc dưới

Phần này tập trung vào hệ Mặt Trời.

Ở đây thể hiện hệ Mặt Trời có 9 hành tinh (lúc này sao Diêm Vương chưa bị loại ra khỏi danh sách hành tinh).

Ở mỗi hành tinh, sẽ có mã nhị phân thể hiện vị trí tương đối so với Mặt Trời.

Ví dụ như gần Mặt Trời nhất là sao Thuỷ, với khoảng cách là 1-0-1-0 = 10. Còn Trái Đất là 1-1-0-1-0 = 26, tức là khoảng cách Trái Đất-Mặt Trời gấp 2.6 lần khoảng cách sao Thuỷ-Mặt Trời. Tương tự với các hành tinh còn lại.

Thêm vào đó, ta có một chi tiết nhỏ là vành đai sao Thổ. Điều này được hi vọng sẽ giúp định vị sao Thổ dễ dàng hơn.

Ngoài ra, ta có hình tàu vũ trụ Pioneer, với chi tiết rằng Pioneer xuất phát từ hành tinh thứ 3 (Trái Đất), đã đi qua hành tinh thứ 4 (sao Hoả) và 5 (sao Mộc), và đang rời khỏi hệ Mặt Trời.

Góc giữa trái:

Đây là phần phức tạp nhất, tập trung vào vị trí của hệ Mặt Trời trong thiên hà của chúng ta.

Mình muốn giải thích vài khái niệm trước khi đi vào chi tiết:

• Mặt Trời (Sol, hoặc Sun) là một ngôi sao (star). Mặt Trời là tên riêng. Sao là khái niệm. Đừng nhầm lẫn tên riêng và khái niệm.

• Hệ Mặt Trời (Solar system) là một hệ sao (star system). Hệ sao là một phần nhỏ nằm trong thiên hà (galaxy). Một thiên hà có nhiều hệ sao. Có nhiều thiên hà trong vũ trụ.

• Trong tiếng Việt, ta gọi là sao Hoả (Mars), sao Kim (Venus). Nhưng thực ra chúng không phải là sao (star) mà là hành tinh (planet). Đừng nhầm planet thành star chỉ vì cách gọi tiếng Việt.

• Thiên hà (galaxy) của chúng ta có tên là Ngân Hà (Milky Way), hay đọc đầy đủ sẽ là thiên hà Sông Ngân (Milky Way galaxy). Hãy nhớ, Ngân Hà là tên riêng. Thiên hà là khái niệm. Đừng nhầm lẫn tên riêng và khái niệm.

• Một lần nữa, đừng nhầm lẫn tên riêng và khái niệm.

• Sao xung (pulsar) là các sao được làm từ neutron, xoay rất nhanh. Do sự xoay nhanh nên sao xung trông như một nguồn sóng radio, phát ra đều đặn theo các chu kì ngắn.

• Mặt phẳng thiên hà: phần lớn vật chất trong thiên hà chúng ta tập trung quanh một mặt phẳng tương đối mỏng, giống hình một chiếc đĩa.

Giờ mình sẽ đi vào chi tiết:

Phần này của đĩa nhôm thể hiện vị trí của hệ Mặt Trời trong thiên hà chúng ta bằng cách đưa ra vị trí tương đối của Mặt Trời với các sao xung (pulsar).

Vì sao lại là sao xung? Vì sao xung có chu kỳ xoay nhanh, nên khá dễ định vị thông qua sóng radio. Từ việc dễ định vị sao xung, ta có thể định vị những sao khác dễ dàng hơn bằng việc đưa ra vị trí tương đối so với sao xung. Giống kiểu bạn ở Hà Nội, bạn có thể tả nhà bạn ở điểm chính giữa Nhà Hát Lớn và công viên Lê Nin.

Ở đây, ta có vị trí tương đối của Mặt Trời so với 14 sao xung.

Mỗi sao xung sẽ có hai thứ đi kèm: mã nhị phân thể hiện khoảng cách, và góc tương đối so với mặt phẳng thiên hà. Dựa vào góc của các sao xung, và khoảng cách tương đối với Mặt Trời, một nền văn minh khác có thể tính toán ra được vị trí chính xác của Mặt Trời.

Đánh giá

Đây là tin nhắn được thiết kế theo hướng hình ảnh (pictorial approach). Có vài giới hạn của cách làm này như là:

• Cách này assume rằng người ngoài hành tinh có khả năng thị giác (biết đâu họ nhận biết môi trường bằng thính giác hoặc xúc giác thì sao).

• Cách này đưa ra một vài ký hiệu (như mũi tên, hành động giơ tay) mà có thể người ngoài hành tinh sẽ hiểu nhầm là ký hiệu mang tính tiêu cực, hoặc tệ hơn là thù địch.

2. Golden record

Golden Record, hay còn gọi là đĩa vàng, được phóng trên tàu vũ trụ Voyager 1 và Voyager 2. Hình dáng Golden Record giống một chiếc đĩa than mà ta thường thấy.

Golden Record gồm 2 phần:

• Phần vỏ: chứa thông tin dạng hình ảnh, với thông tin cơ bản về nguyên tố, vị trí hệ Mặt Trời, và quan trọng nhất là cơ chế đọc đĩa than bên trong. Việc này giống như bạn gửi đi đĩa nhạc kèm với bản thiết kế máy phát nhạc vậy.

• Phần ruột: chứa thông tin dạng hình ảnh, video và audio, gồm có ảnh và video về con người, thiên nhiên, sinh vật, âm thanh động vật, âm thanh hiện tượng tự nhiên, tiếng nói con người, nhạc của các dân tộc trên thế giới. Một bản resume của Trái Đất.

Mình sẽ nói thêm về cách đọc thông tin trên phần vỏ. Về cơ bản, góc dưới phần vỏ đã có thông tin nguyên tố, đơn vị độ dài cơ bản và vị trí hệ Mặt Trời, giống như Pioneer plaque mà mình giới thiệu ở trên. Vì thế mình sẽ skip, và giới thiệu phần còn lại.

Góc trái

Đầu tiên ta có tổng quan để thiết kế ra thiết bị đọc đĩa, gồm hình cắt dọc và hình cắt ngang. Thiết bị này hình tròn để chứa đĩa, và có một kim đọc.

Ở hình cắt dọc, trên hình tròn có mã nhị phân, thể hiện thời gian mà kim đọc đi một vòng. Chuyển từ nhị phân (100110000110010000000000000000000) sang hệ 10 (5113380864) và nhân với đơn vị thời gian cơ bản (0.7 nanoseconds), ta tính ra được một vòng tốn 3.6 giây.

Ở hình cắt ngang, ta có hình ảnh kim đọc nằm trên một đoạn thẳng. Ở dưới đó là hai vạch kẻ, ám chỉ việc ta phải làm thế nào để kim đọc đi từ vạch ngoài cùng đến vạch ở giữa đĩa. Ngoài ra còn có mã nhị phân biểu thị thời gian đi giữa hai vạch kẻ (hay nói cách khác là thời lượng đĩa). Chuyển từ nhị phân sang hệ 10 rồi nhân với đơn vị thời gian cơ bản là ta có 54 phút. Vậy là đĩa có thời lượng 54 phút.

Góc trên phải

Đây là cách để nhận diện tín hiệu âm thanh.

Âm thanh trong đĩa vàng được tổ chức theo trật tự: tiếng bình thường - beep - bình thường - beep. Tiếng beep được dùng để phân tách các đoạn âm thanh.

Âm thanh trong đĩa vàng được thể hiện ở dạng sóng (waveform). Mỗi tín hiệu âm thanh bình thường sẽ tốn một khoảng thời gian, được đo bằng mã nhị phân. Sau khi chuyển đổi và tính toán thì sẽ ra 8 milliseconds.

Góc giữa phải

Ở đây ta có cách để hiển thị hình ảnh.

Dòng đầu tiên là cách để vẽ các điểm ảnh. Hãy hình dung cách này giống cách hoạt động của TV màn hình lồi ngày xưa: phần điện cực ở sau màn hình sẽ bắn từng điểm ảnh trên màn hình, đi từ trái sang phải, đến hết hàng thì sẽ chạy xuống hàng tiếp theo. Ở đây, ta cần vẽ điểm ảnh theo thứ tự từ trên xuống dưới, dịch dần từ trái sang phải.

Dòng thứ hai là kích cỡ ảnh. Ta có mã nhị phân cho ba đường kẻ đầu tiên, và ở cuối màn hình là đường kẻ có số 512. Vậy là một ảnh sẽ có 512 đường kẻ.

Dòng thứ ba là công cụ để xác nhận. Nếu người ngoài hành tinh nào đang mò mẫm theo hướng dẫn và hiển thị được chiếc ảnh đầu tiên lên, thì kết quả cần thấy là một hình chữ nhật với hình tròn ở trong.

Ở đây, mình mới đi qua cách đọc thông tin. Còn về cách chuyển từ thông tin đĩa sang màu sắc hay âm thanh thực sự, hãy đọc bài này để rõ chi tiết.

Đánh giá

Đây là tin nhắn được thiết kế theo cả hướng hình ảnh (pictorial approach) và hướng âm thanh (audio). Cũng có vài giới hạn của cách làm này, ví dụ như:

• Cách này assume rằng người ngoài hành tinh có khả năng thị giác và thính giác (biết đâu họ nhận biết môi trường chỉ bằng xúc giác thì sao).

• Phần hướng dẫn cách đọc đĩa quá phức tạp và quá nhiều kiến thức về kỹ thuật của Trái Đất, không đảm bảo được rằng người ngoài hành tinh sẽ hiểu.

• Nội dung trong đĩa vàng mang đậm tính văn hoá và sự sống Trái Đất, không phải là những yếu tố phổ quát để mà hiểu được xuyên suốt vũ trụ.

• Nội dung mang đậm tính thiên vị con người (anthropocentric): mặc dù cây cỏ thiên nhiên thú vật cũng có mặt, nhưng không đủ nhiều. Điều này dễ gây ấn tượng rằng sự sống trên Trái Đất có phần thiếu đa dạng về mặt sinh học.

3. Arecibo message

Arecibo message, hay tin nhắn Arecibo, là một tín hiệu được gửi qua radio. Tín hiệu radio cho tin nhắn Arecibo được gửi ở bước sóng 126mm. Hãy nhớ con số này, vì đây là tiêu chuẩn đơn vị độ dài được dùng trong lời nhắn.

Tín hiệu được mã hoá theo dạng nhị phân, bao gồm 1679 con số 0 và 1.

Tại sao lại là 1679? Vì 1679 là tích của hai số nguyên tố 23 và 73. Điều này gợi ý cho nền văn minh khác rằng họ cần làm gì đó với hai con số này. Một cách tự nhiên, nếu xếp các tín hiệu 0 và 1 thành các pixel lên một hình chữ nhật 23x73 thì ta sẽ có tin nhắn ở dạng hình ảnh như sau:

Mặc dù trông hình trên rất kì quái khó hiểu, nhưng bạn hãy bình tĩnh. Mình sẽ đi qua từng phần để giải mã tin nhắn Arecibo này.

Phần đầu tiên - Số đếm

Ở đây, ta có 4 dòng thông tin. 3 dòng trên cùng là thông tin chính, còn dòng cuối là để thông báo cột này có chứa thông tin.

Hãy để ý đến 3 dòng trên, và đi từ trái qua phải. Có thể thấy rằng các pixel có pattern như sau:

Cột 1: [x]

Cột 2: [ ] [x]

Cột 3: [x] [x]

Cột 4: [ ] [ ] [x]

Trông rất quen đúng không? Đây chính là cấu trúc nhị phân mà bạn thấy nãy giờ.

Phần này thể hiện các số theo dạng nhị phân. Các số được thể hiện đi từ 1 đến 10, nói lên rằng hệ đếm của chúng ta là hệ 10.

Phần thứ hai - Nguyên tố

Vẫn theo cấu trúc từ phần đầu tiên, ta bỏ qua dòng dưới cùng.

Nhìn vào 5 dòng trên, ta thấy có những con số là 1, 6, 7, 8, 15.

Đây chính là số hiệu nguyên tử của Hydro (H), Carbon (C), Nitơ (N), Oxygen (O), Phốt Pho (P). Đây là 5 nguyên tố làm nên DNA, mã nguồn của sự sống trên Trái Đất.

Phần thứ ba - Hợp chất

Vẫn bổn cũ soạn lại, ta bỏ qua dòng dưới cùng và tập trung vào 4 dòng ở trên.

Với cụm đầu tiên, ta có số 7-5-0-1-0. Mấy con số này có ý nghĩa gì?

Hãy nhớ ở phần trên, ta có 5 nguyên tố H-C-N-O-P. Vậy cụm 7-5-0-1-0 có nghĩa là H7C5O. Áp dụng tương tự với các cụm còn lại, ta có:

Ở hai bên cạnh là bộ C5H70 và PO4 lặp đi lặp lại. Ở giữa là 4 acid nucleotide gồm Adenine, Thymine, Cytosine và Guanine.

Trông rất quen đúng không? Đây chính là thành phần hoá học và cấu tạo của DNA.

Phần thứ tư - DNA

Phần này khá dễ hiểu.

Phần xoắn thể hiện cấu tạo của DNA là một chuỗi xoắn kép.

Phần ở giữa là mã nhị phân, thể hiện số lượng cặp nucleotide là 4,292,441,882 (con số này giờ đã được sửa lại thành tầm 3.2 tỉ thay vì 4.2 tỉ như trên).

Phần thứ năm - Con người

Phần này là trực quan nhất.

Hình người thì rõ ràng dễ thấy rồi.

Còn khối ở bên phải, nếu chuyển thành số thì sẽ là 4,292,853,750. Con số này có nghĩa gì? Đây chính là dân số thế giới vào thời điểm tin nhắn Arecibo ra đời.

Bên trái hình người là mã nhị phân, thể hiện chiều cao phổ biến của con người. Chuyển thành hệ 10, ta có số 14. Lấy 14 nhân với đơn vị độ dài (chính là bước sóng 126mm đã nói ở trên), ta có 1764mm, hay tầm 1m76.

Phần thứ sáu - Hệ Mặt Trời

Ở đây ta có một khối lớn và tiếp sau là 9 khối khác. Điều này ám chỉ một hệ sao với 1 ngôi sao và 9 hành tinh. Kích cỡ mỗi hành tinh sẽ được thể hiện một cách tương đối ở đây, hành tinh càng lớn thì càng chiếm nhiều pixel.

Ngoài ra, hành tinh thứ 3 được nâng lên một bậc, ám chỉ việc hành tinh này đặc biệt so với phần còn lại. Đây là dụng ý để nói rằng hành tinh thứ 3 là tác giả của tin nhắn này.

Phần thứ bảy - Máy phát sóng

Phần cuối cùng nói về nguồn phát của tin nhắn Arecibo.

Ở đây ta có một tấm có dạng mỏng và lõm vào trong. Thêm vào đó là hình chữ M, trông giống như cách mà tia sáng phản xạ khỏi gương. Đây chính là hình minh hoạ cho máy phát sóng của lời nhắn Arecibo, cùng với cách mà sóng radio phản xạ khỏi bề mặt lõm và phóng ra ngoài vũ trụ.

Ở dưới cùng là mã nhị phân thể hiện chiều rộng của máy phát sóng. Chuyển thành hệ 10, ta có số 2430. Nhân với bước sóng 126mm, ta có chiều rộng máy phát sóng là tầm 306m.

Đánh giá

Đây là tin nhắn được thiết kế theo hướng hình ảnh (pictorial approach). Như đã nói ở phần Pioneer plaque, có vài giới hạn của cách làm này như là:

• Assume rằng người ngoài hành tinh có khả năng thị giác.

• Assume rằng người ngoài hành tinh hiểu được dụng ý dàn xếp thông tin theo dạng 73x23 pixel.

4. Lincos

Lincos là viết tắt của Lingua Cosmica, tiếng Anh là Cosmic Language.

Về cơ bản, Lincos là một ngôn ngữ nhân tạo. Mục tiêu của Lincos là tạo ra một cách thức trao đổi thông tin phổ quát, đảm bảo rằng thông tin có thể hiểu được bởi bất cứ nền văn minh nào.

Lincos được xây dựng trên nền tảng toán, logic và khoa học, những yếu tố được tin là có giá trị phổ quát và không dựa trên những khía cạnh về sinh lý, văn hoá hay chủng loài. Dù có là người Trái Đất, hay một chủng loài ngoài hành tinh, thì 1+1 vẫn là 2, và ánh sáng vẫn di chuyển với tốc độ không đổi.

Lincos được truyền đi bằng sóng radio, và từng biểu tượng được thể hiện bằng những bước sóng và thời gian khác nhau. Ví dụ như một tin nhắn được thể hiện qua sóng radio như sau:

Ở đây ta có 3 sóng với bước sóng ngắn, tiếp nối là 3 sóng với bước sóng dài, rồi lại 3 sóng với bước sóng ngắn. Một cách tự nhiên, ta sẽ hình dung pattern của tin nhắn này là aaa-bbb-aaa.

Tất nhiên, tin nhắn Lincos thật sự sẽ phức tạp hơn thế này rất nhiều, với đủ các bước sóng và tần số nhằm thể hiện được nhiều pattern hơn.

Bây giờ mình sẽ thử giải mã một tin nhắn Lincos đơn giản. Giả sử mình có một tin nhắn radio có pattern như sau:

 |q
.|w
..|e
...|r
....|t
.....|y
......|u
.......|i
........|o
.........|p
..........|wq
...........|ww

Hãy đi từ trên xuống dưới. Ở đây, bạn sẽ thấy ở bên trái, số lượng biểu tượng chấm “.” xuất hiện với số lượng tăng dần, từ 0 chấm đến 11 chấm.

Sau loạt biểu tượng chấm là biểu tượng gạch dọc “|”.

Sau biểu tượng gạch dọc là các biểu tượng khác nhau, tạm gọi là “biểu tượng lạ”. Cho đến khi có 10 dấu chấm “.” thì những “biểu tượng lạ” này xuất hiện lại và xuất hiện 2 lần.

Một cách tự nhiên, bạn sẽ suy luận ra rằng, đây là số đếm. Ở dòng đầu tiên, q là 0. Tiếp theo, w là 1. Rồi cứ thế cho đến 9. Tiếp theo đó, wq có nghĩa là 10. Và biểu tượng dọc “|” là dấu bằng. Điều này thể hiện rằng tin nhắn của mình theo hệ đếm 10.

Theo thiết kế thì Lincos sử dụng hệ nhị phân, do sự đơn giản và phổ quát của hệ nhị phân. Thể hiện hệ nhị phân thì lại càng dễ, mình chỉ cần làm như sau:

 |q
.|w
..|wq
...|ww
....|wqq
.....|wqw

Ở đây, q thể hiện số 0, còn w thể hiện số 1.

Mình sẽ lấy ví dụ tiếp theo để thể hiện cách mà Lincos truyền tải những thông tin phức tạp hơn một chút (mình sẽ dùng hệ đếm 10 cho dễ):

w & e | r
e & r | y
r * e | w
e * e | q

Để dễ hình dung, mình sẽ thay số vào:

1 & 2 | 3
2 & 3 | 5
3 * 2 | 1
2 * 2 | 0

Cực kì trực quan! Bạn có thể lập tức nhận ra ngay rằng “&” là dấu cộng, “*” là dấu trừ.

Từ những viên gạch nhỏ nhất như số đếm và dấu cộng trừ nhân chia, Lincos sẽ mở rộng ra những khái niệm toán phức tạp hơn, như khái niệm nhỏ hơn/lớn hơn, luỹ thừa, rồi tới những khái niệm logic như “phủ định của A”, “A hoặc B”, “nếu A thì B”.

Như một quả bóng tuyết, khối lượng kiến thức chung dần dần tăng lên, khiến việc hiểu tin nhắn và trao đổi thông tin ngày càng dễ, mặc cho sự tách biệt hoàn toàn về sinh lý hay văn hoá.

Đánh giá

Đây là tin nhắn được thiết kế theo hướng ngôn ngữ phổ quát (universal language). Cách làm này, tuy trên giấy tờ nghe có vẻ khả quan nhất về mặt khoa học, nhưng cũng không thiếu khuyết điểm:

• Cách thiết kế ngôn ngữ quá mang tính kỹ thuật và logic. Hãy tưởng tượng, có con người nào thực sự nói chuyện bằng một loại ngôn ngữ thuần logic và toán như này không? Điều này vừa có thể làm giảm hứng thú giải mã, vừa có thể làm nền văn minh khác có kì vọng sai lầm về người Trái Đất, rằng người Trái Đất là những kẻ cứng nhắc khô khan.

• Giải mã được tin nhắn Lincos thực sự rất thời gian, vì Lincos đi theo hướng tiếp cận từ những viên gạch toán và logic nhỏ nhất, rồi xây dựng pool kiến thức chung từ từ lên.

• Và chúng ta không chắc được nhận thức của nền văn minh khác có hoạt động theo hướng logic như chúng ta tưởng hay không, hay là họ có kiểu nhận thức hoàn toàn khác.

Ngoại ngôn ngữ học, giấc mộng Babel

Hẳn các bạn cũng biết câu chuyện về tháp Babel trong Kinh Thánh:

Thuở xưa, con người nói cùng một thứ tiếng. Họ hợp tác với nhau để xây ngọn tháp Babel nhằm vươn tới thiên đàng. Chúa thấy vậy là một sự ngạo mạn, liền làm cho con người nói nhiều ngôn ngữ khác nhau, để họ không còn khả năng hợp tác như một khối nữa. Từ đó, con người phân tán khắp mặt đất, và tháp Babel chưa bao giờ được xây xong.

Giới thiệu tổng quan

Ngoại ngôn ngữ học, hay xenolinguistics, là một nhánh nhỏ của ngôn ngữ học, tập trung vào nghiên cứu những ngôn ngữ giả định có nguồn gốc ngoài hành tinh. Nếu có những nền văn minh khác ngoài kia, và họ có ngôn ngữ hoàn toàn khác biệt, thì ngoại ngôn ngữ học chính là giấc mộng Babel, nhằm dỡ bỏ rào cản của muôn vàn ngôn ngữ.

Ngành ngoại ngôn ngữ học có 3 mục tiêu chính:

1. Hiểu cách giao tiếp với nền văn minh ngoài hành tinh

Về cơ bản, mục tiêu này nhằm tìm hiểu xem những ngôn ngữ không-đến-từ-con-người và không-đến-từ-Trái-Đất sẽ trông như nào. Điều này vừa giúp ứng phó trước với những rủi ro tiềm tàng, vừa giúp duy trì thành công những đoạn hội thoại với các nền văn minh khác trong tương lai.

2. Hiểu rõ bản chất của ngôn ngữ

Ngoại ngôn ngữ học cũng là cú hích để con người tìm hiểu sâu hơn về bản chất của ngôn ngữ. Để đoán được ngôn ngữ ngoài hành tinh, các nhà ngôn ngữ tìm hiểu ngôn ngữ của các dân tộc người khác nhau, và tìm hiểu cả cơ chế giao tiếp ở các loài động vật, nhằm tìm ra những mẫu số chung và những quy luật mang tính liên-chủng-tộc và liên-giống-loài.

3. Nền tảng lý thuyết cho SETI và METI

Ngoại ngôn ngữ học chính là bộ khung cho những tin nhắn và tín hiệu được SETI và METI gửi ra ngoài vũ trụ. Từ những nghiên cứu nền tảng về ngoại ngôn ngữ, các nhà khoa học đã tạo ra những lời nhắn như Arecibo message, Pioneer plaque hay lớp vỏ của Golden record như mình đã nói ở trên.

Những bài toán chính của ngoại ngôn ngữ học

Bài toán 1: Sự khác biệt giữa các chủng loài

Như mình có nhắc qua ở trên, việc thiết kế ra những tín hiệu cho người ngoài hành tinh là việc rất khó, vì chúng ta không thể biết được cách mà họ nhận biết thông tin.

Nhìn lại chính mình, con người chúng ta nhận biết thông tin qua những cách sau:

• Thị giác: mắt người cảm nhận được ánh sáng nằm trong quang phổ khả kiến (visible light spectrum). Quang phổ này thường trải dài từ bước sóng 380nm đến 740nm. Nói dễ hiểu thì con người nhìn thấy từ màu đỏ đến màu tím. Ngoài khoảng đó ra là hồng ngoại (infrared) và tia cực tím (ultraviolet), xa hơn nữa là tia X, tia Gamma, vi sóng, sóng radio.

  

• Thính giác: tai người nghe được âm thanh trong khoảng tần số từ 20Hz đến 20000Hz. Dưới khoảng đó ta gọi là hạ âm, còn trên khoảng đó là siêu âm. Ví dụ như loài dơi thường dùng siêu âm để định vị trong những hang động tối tăm.

  

• Xúc giác: toàn thân chúng ta có hệ thống thần kinh nhằm phát hiện ra ta có đang tiếp xúc với thứ gì không

• Khứu giác: mũi người có khả năng nhận biết các chất hoá học bằng cách ngửi. Các chất hoá học sẽ tương tác với các thụ thể trong mũi, tạo ra tín hiệu thần kinh nói rằng ta đang ngửi thấy mùi gì đó. Với 12 mùi phổ biến, con người có độ thính trong khoảng 0.01nM đến 2mM (M ở đây là ouE/m3, hay European odor units per cubic meter, tức là lượng đơn vị mùi theo chuẩn châu Âu trên mỗi mét khối). Có những loài động vật khác có độ thính cao hơn người rất nhiều, điển hình trong số đó là loài chó.

• Vị giác: cũng như khứu giác, con người có thể nhận biết các chất hoá học bằng cách nếm. Lưỡi chúng ta cũng có các thụ thể để nhận biết nhiều loại chất hoá học khác nhau.

Vậy, nhìn sang một chủng loài ngoài hành tinh giả định, biết đâu họ có những giác quan hoàn toàn khác, hay họ cũng có giác quan giống chúng ta nhưng cảm nhận ở mức độ hoàn toàn khác.

• Họ có thể cũng có bộ phận giống như mắt chúng ta để tiếp nhận ánh sáng. Nhưng biết đâu họ chỉ có thể nhìn thấy tia hồng ngoại, hoặc tia cực tím. Hoặc biết đâu họ còn không có mắt, hay nói rộng hơn là họ không tiếp nhận thông tin qua ánh sáng. Khi đó, những tin nhắn dạng hình ảnh của chúng ta coi như phế.

• Họ có thể cũng có bộ phận giống tai để tiếp nhận rung động của vật chất xung quanh. Nhưng biết đâu họ chỉ nghe được siêu âm hoặc hạ âm. Hoặc họ còn chẳng có khả năng nghe. Khi đó những tin nhắn dạng âm thanh coi như vô nghĩa.

• Biết đâu người ngoài hành tinh còn có khả năng cảm nhận những thứ hoàn toàn xa lạ với giác quan chúng ta như là từ trường hay sóng radio.

Nhờ có những nhận định này, các nhà khoa học có thể tìm ra cách thể hiện thông tin mà vượt qua được hàng rào khác biệt về sinh lý và giác quan.

Bài toán 2: Vấn đề gavagai

Vấn đề gavagai, hay gavagai problem, là một thí nghiệm tưởng tượng, thể hiện sự khó khăn trong việc chỉ rõ ý nghĩa của từ ngữ khi tương tác với một ngôn ngữ hoàn toàn xa lạ.

Vấn đề gavagai được tóm gọn trong câu chuyện sau:

Một nhà ngôn ngữ học gặp một người dân bản địa. Người bản địa này nói thứ tiếng mà nhà ngôn ngữ học chưa gặp bao giờ.

Người bản địa trỏ tay đến một con thỏ gần đó và nói: gavagai.

Nhà ngôn ngữ học lập tức kết luận rằng gavagai có nghĩa là thỏ.

Nhưng vấn đề là nhà ngôn ngữ học đã kết luận quá nhanh. Điều gì khẳng định rằng gavagai nghĩa là thỏ? Trong hoàn cảnh đó, có rất nhiều trường hợp xảy ra:

• Nếu con thỏ có màu trắng, thì có thể gavagai có nghĩa là “màu trắng”

• Có thể ý của người bản địa không phải là con thỏ, mà là một phần của con thỏ. Ví dụ như gavagai có nghĩa là tai thỏ, chân thỏ, lông thỏ.

• Có thể ý của người bản địa có phần gián tiếp hơn, như là gavagai là “loài gặm nhấm“, hay “đẻ nhiều”, hay “đáng yêu”, hay là “nhỏ”.

Vấn đề này rất quan trọng trong việc giao tiếp với nền văn minh khác.

Giả sử chúng ta có tiếp xúc với họ trong tương lai, bước đầu tiên để hiểu nhau là xây dựng được nền tảng chung về khái niệm và biểu tượng. Việc này cần hai bên tương tác với nhau bằng cách đưa ra các sự vật/sự việc, rồi liên hệ sự vật/sự việc đó (ví dụ bằng cách chỉ trỏ) với biểu tượng của mỗi bên (từ vựng, chữ viết). Việc chỉ trỏ này có rủi ro gây hiểu lầm giữa hai bên nếu không được thực hiện cẩn thận.

Bài toán 3: Tìm yếu tố làm nên ngôn ngữ phổ quát

Để làm nên một ngôn ngữ phổ quát, chúng ta cần những yếu tố phổ quát. Phổ quát ở đây, hay universal, có nghĩa là bất kể giống loài, bất kể cấu tạo sinh lý, bất kể môi trường sống, bất kể nền tảng văn hoá, đều có thể hiểu được.

Các yếu tố phổ quát thường xoay quanh những khái niệm cơ bản trong vũ trụ như là toán và logic, vật lý, hoá học.

• Toán và logic: những khái niệm về số đếm (1, 2, 3), về phép toán như 1+1=2, về phép so sánh như 1<2 hay 1=1 vẫn luôn phổ quát. Những logic cơ bản như dấu bằng (=), sự phủ định (!A = không phải A), phép và (A & B = A và B), phép hoặc (A | B = A hoặc B) cũng mang tính phổ quát.

• Vật lý: trong vật lý thì ta có một số thứ không đổi xuyên suốt vũ trụ, ví dụ như vận tốc ánh sáng, hằng số Planck (mô tả mối quan hệ giữa năng lượng và tần số của photon). Từ những hằng số này, ta có thể xác định đơn vị về khoảng cách và thời gian, cụ thể ta có thể thấy ở ví dụ Pioneer plaque với hình mô tả hai trạng thái năng lượng của nguyên tử Hydro.

• Hoá học: các nguyên tố là thứ nền tảng tạo nên vật chất trong vũ trụ, mang tính phổ quát rất mạnh. Từ những nguyên tố phổ biến như Hydro và Heli, ta có thể tạo nên nền tảng kiến thức chung.

Với những yếu tố phổ quát, ta có thể tạo nên ngôn ngữ phổ quát. Những ngôn ngữ này dựa trên quy luật vũ trụ, đậm đặc tính khoa học và logic, để chúng ta có thể giao tiếp vượt những khác biệt không tưởng về giống loài và văn hoá.

To infinity, and beyond

Qua những sứ mệnh phát sóng và những thử thách nghiên cứu, có thể thấy rằng việc thiết kế ngôn ngữ phổ quát và gửi lời ca tiếng nói ra ngoài vũ trụ là một công việc vô cùng khó khăn.

Nhưng còn khó khăn là còn đường tiến tới. Chúng ta chọn làm điều này, không phải vì nó dễ, mà vì nó khó. Vì việc này khó, nên nó sẽ là minh chứng cho trí tuệ và khả năng sáng tạo của chúng ta. Đây là thứ thúc đẩy ta hiểu được bản chất của ngôn ngữ, thứ mà ta sử dụng hàng ngày một cách bản năng. Đây là cơ hội để nhân loại lùi xa hơn một bước, để có được cái nhìn bao quát hơn, để nhìn xa hơn giống loài và nơi chốn thân quen của chính mình. Và đây cũng là cơ hội để ta trả lời câu hỏi “mọi người đâu hết cả rồi?“.

Thêm vào đó, chúng ta, với tư cách là một giống loài, còn hét lên với vũ trụ ngoài kia rằng “chúng tôi ở đây“. Để sau này, một hoặc nhiều nền văn minh ngoài kia sẽ thấy được chúng ta là một loài luôn tìm tòi học hỏi, cố gắng làm tốt hơn từng ngày, và khát khao hiểu được vị trí của mình trong vũ trụ.

Khi nhân loại chúng ta còn tồn tại, những việc chúng ta dành thời gian làm sẽ nói lên chúng ta là ai. Những lời nhắn gửi ra ngoài khoảng không rộng lớn cũng phần nào là di sản của chúng ta. Những lời nhắn này, di chuyển với tốc độ ánh sáng, sẽ đi qua nhiều hệ sao và thiên hà, đi đến những giới hạn không tưởng.

Đến vô cực, và xa hơn nữa.

To infinity, and beyond.

Nguồn tham khảo:

1. Fermi paradox - Tim Urban

2. Drake equation - SETI

3. The story of lincos - The Atlantic

4. Can you decode this ALIEN MESSAGE? - UpAndAtom youtube

5. Golden Record - NASA

6. Lincos paper

7. Extraterrestrial tongues - Aeon

   ---

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 7.

1. Những trái đất ngoài hành tinh

Vẫn là về chủ đề thiên văn mình thường đọc.

Nhưng khác với nhiều cuốn khác nói về các chủ đề vật lý thiên văn chung chung, cuốn này đi sâu vào câu chuyện tìm kiếm sự sống ngoài hành tinh. Hoá ra, việc tìm kiếm sự sống ngoài hành tinh có nhiều lớp lang hơn mình nghĩ.

Tác giả đi từ những câu hỏi nền tảng, từng bước bẻ nhỏ vấn đề, và nói về giải pháp và thách thức của từng vấn đề:

1. Bản chất của sự sống là gì? Liệu sự sống có dựa trên carbon (giống trái đất) hay có thể dựa trên nguyên tố khác, giả sử như silic chẳng hạn?

2. Xác suất tồn tại sự sống trong vũ trụ là bao nhiêu? Keyword ở đây là phương trình Drake (Drake’s equation) và thuyết cái lọc lớn (Great Filter Theory).

3. Điều kiện để một nơi có thể tồn tại sự sống là gì? Keyword là vùng Goldilocks (Goldilocks zone).

4. Dấu hiệu của một nơi có sự sống là gì? Keyword là hành tinh đá, nước lỏng, và các chất hữu cơ.

5. Làm thế nào để tìm thấy hành tinh đá? Keyword là quan sát sự thay đổi độ sáng của sao chủ khi hành tinh đi qua.

6. Làm cách nào để detect được dấu hiệu sự sống trên hành tinh? Keyword là nhận biết sự tồn tại của các chất hữu cơ qua quang phổ.

7. Con người đang có những công nghệ nào trong lĩnh vực này? Keyword là kính thiên văn Hubble, James Webb, các công nghệ đo quang phổ, các công nghệ mô phỏng môi trường.

8. và còn rất nhiều câu hỏi nối tiếp nữa…

2. Chính sách cộng điểm đại học liệu có công bằng? | Philosophy 101

Series Philosophy 101 của Duy Thanh Nguyen là series mà mình cực kỳ hóng.

Chủ đề của video này là sự công bằng, hay cụ thể hơn là đi sâu vào lý thuyết về sự công bằng của John Rawls, một triết gia nổi tiếng thời hiện đại.

Trong video có nói đến chủ nghĩa nhân tài (meritocracy).

Chủ nghĩa nhân tài coi trọng tài năng của các cá nhân và sẽ tưởng thưởng tương xứng với tài năng và nỗ lực của các cá nhân đó. Những tưởng đây là một hệ thống hoàn hảo, vì một cách tự nhiên, ai giỏi hơn thì xứng đáng nhận được nhiều hơn. Nhưng theo John Rawls, chủ nghĩa nhân tài có nhiều khuyết điểm, ví dụ như tài năng của các cá nhân không hoàn toàn đến từ bản thân họ, mà còn đến từ hoàn cảnh gia đình, điều kiện nuôi dạy, môi trường sống.

Những người xuất thân giàu sang, có điều kiện học các trường danh giá, có các mối quan hệ sâu rộng, sẽ được coi là tài năng và giỏi giang, trong khi nhiều người sinh gia ở gia cảnh khó khăn hơn sẽ tốn nhiều thời gian và công sức chỉ để vượt qua những khó khăn bẩm sinh của họ. Nói một cách bỗ bã nôm na, con vua thì lại làm vua, con sãi ở chùa lại quét lá đa.

Từ đây, có thể thấy rằng, John Rawls chắc chắn sẽ là người ủng hộ việc cộng điểm thi đại học cho thí sinh xuất thân bất lợi.

3. Cái Chết Của FLASH GAMES | Vì Đâu Đến Nỗi?

Một video vô cùng hoài niệm từ Phê Game.

Lại nhớ hồi những năm quanh khoảng 2010, mình thường hay la cà trên game24h, y8, gamevui, và phần lớn những game mình chơi là flash game. Mình nhớ những cái tên như Cuộc chiến xuyên thế kỷ, Đặt bom tốc độ, Đại ca ra tù, Rồng đen. Những tựa game này có đồ hoạ đơn giản, lối chơi cũng đơn giản, nhưng lại đa dạng khủng khiếp, hoàn toàn miễn phí, và lại cực kì vui.

Video này giải thích flash game là gì, nguồn gốc ra đời của dòng flash game, và cách mà flash game nổi lên rồi lụi tàn. Một cú hồi tưởng cực mạnh về tuổi thiếu niên lười học ham chơi.

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 8.

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 6.

1. Space War is Real, Here’s How it Works

Tháng trước mình có đọc cuốn Tương lai địa lý của Tim Marshall và nhắc đến ở Tuần san số 3. Và lần này Johnny Harris trở lại với chủ đề này.

Đây là một video về địa chính trị, nhưng yếu tố “địa” khác với bình thường ta thường thấy. Video này nói về chính trị trong không gian.

Không gian, từ một nơi mà các quốc gia tưởng chừng như không thể chạm đến, nói chi đến việc kiểm soát, nay trở thành bàn cờ cho tranh chấp và chiến tranh. Các cường quốc hiện tại đang tranh giành ảnh hưởng, quyền thăm dò, khả năng khai thác kinh tế, và ti tỉ kiểu kiểm soát khác trong không gian vũ trụ.

Và nếu bạn nghĩ rằng mấy thứ trong không gian quá xa vời và chả liên quan đến cuộc sống thường ngày của mình, thì bạn đã nhầm. Nền tảng của nhiều hệ thống công nghệ thường ngày phụ thuộc vào hạ tầng nằm trên không gian, ví dụ như GPS, viễn thông, vệ tinh thời tiết. Quốc gia nào, nếu nắm được quyền kiểm soát không gian, sẽ nắm lợi thế áp đảo so với các quốc gia khác.

2. i made every dumpling to prove a point

Video này đến từ team Answer In Progress (AIP), một team làm Youtube mình cực kì thích.

Năm ngoái, team AIP có một bài review về chủ đề của team, và họ thấy rằng có vẻ họ đã đi lạc khỏi tinh thần ban đầu. Vậy nên 2025 này, chủ đề của team là “space to play”. Và quả thật, các video của năm nay có phần nerd hơn, ít trending hơn, và tò mò một cách chân thật hơn.

Every year, we pick a theme inspired by CGPGrey’s theme system — our 2024 theme was “Ride the Rails”. The idea was to polish all the things we learned in 2023 and benefit from that efficiency — which seems like a great idea unless you learned all the wrong lessons in 2023.

Over the course of this year, we found ourselves prioritizing flashy thumbnails and unsustainable antics under an unforgiving upload schedule. We felt our curiosity wither away in overly-produced content. By mid-September, we realized we were riding the wrong rail.

So we spent the last 3 months returning to Answer in Progress’s core mission: to fall in love with learning.

That means chasing our curiosity with no idea where it leads and falling down rabbit holes with friends. It also means pursuing ideas that we care about (even if they're aren’t trendy or algorithm-friendly) and documenting our process even if the lighting isn’t cinematic.

Chủ đề lần này là về dumpling (há cảo?). Video đi từ nguồn gốc của món há cảo nói riêng và dumpling nói chung, về cơ bản là một loại tinh bột bất kì, gói quanh nhân làm từ thịt hoặc rau, và được chế biến khá đa dạng (chiên, hấp, luộc). Trên thế giới có rất nhiều nền văn hoá với các biến thể của món này, từ há cảo/hoành thánh/sủi cảo ở Trung Hoa, gyoza ở Nhật, pierogi ở Ba Lan, samosa ở Ấn, empanadas ở Tây Ban Nha, ravioli ở Ý.

Và team AIP đã thử mix đủ món há cảo, từ há cảo nhân phở gà, đến pierogi nhân thịt viên, rồi ravioli nhân trứng. Không phải món nào trông cũng ngon, hẳn rồi, nhưng thứ làm mình ngồi xem video dài 50p mà không tua là tinh thần thích thí nghiệm và niềm vui trong việc tìm hiểu một điều gì đó, dù hữu ích hay vô bổ, dù quen thuộc hay lạ đời.

3. What Everyone Gets Wrong About Football (ft. Tom Brady)

Veritasium vẫn luôn là tượng đài trong giới Youtuber làm về khoa học.

Video lần này nói về những cơ chế vật lý, hay cụ thể hơn là khí động lực học (aerodynamics) trong việc ném bóng bầu dục. Có thể đọc đến đây là bạn đã không muốn đọc, một phần vì chủ đề khoa học tự nhiên (một thứ mà đa số người đọc không muốn nghe), thứ hai là về món bóng bầu dục (một môn mà chả mấy ai ở Việt Nam để ý). Nhưng từ từ một tí, cơ chế ném bóng bầu dục có phần liên quan đến cách mà một số quốc gia có lợi thế quân sự, một trong những yếu tố làm nên sự thống trị của các nước thực dân phương tây vào thế kỷ 19 20.

Về cơ bản, để một vật đi thẳng trong khoảng cách dài, vật này cần có cơ chế xoay. Đó là lí do mà các cầu thủ bóng bầu dục có thể ném bóng xa hàng chục mét mà không quá bị ảnh hưởng bởi gió.

Điều này áp dụng tương tự với súng đạn.

Súng đời đầu thường có đạn bi tròn. Khi thuốc nổ ở cuối họng súng phát hoả, viên đạn sẽ được đẩy đi. Nhưng thường thì do nhiều lí do, từ việc rung lắc trong nòng súng, đến các yếu tố như gió thổi, đạn sẽ không bay đúng theo hướng mà người bắn ngắm tới. Điều này làm cho các cuộc chiến bằng súng thời đầu thế kỷ 19 thường không hiệu quả.

Nhưng một cải tiến đã làm súng đạn trở nên hữu dụng hơi rất nhiều: rãnh xoắn ở nòng súng. Điều này làm cho viên đạn khi đi ra từ nòng sẽ xoay mạnh, giúp bảo toàn quỹ đạo đi thẳng và đi xa hơn. Điều này làm nhiều quốc gia chiếm thế thượng phong, khi mà họ có thể giết đối thủ từ khoảng cách xa hơn và tốn ít đạn hơn.

4. This is a teenager

Một bài viết từ Pudding, một trong những team làm data visualization hay nhất mình từng xem.

Bài viết này nói về một phần của National Longitudinal Surveys, một tập hợp các nghiên cứu về các sự kiện quan trọng trong đời của từng cá nhân được theo dõi.

Cụ thể hơn, bài viết này đi sâu vào một nhóm vài trăm thiếu niên, theo dõi họ từ lúc trẻ con đến lúc trưởng thành, và đánh giá liệu những yếu tố tuổi thơ (như sức khoẻ, gia đình, trường lớp, môi trường xung quanh) sẽ ảnh hưởng thế nào đến tương lai (thu nhập, hôn nhân, sức khoẻ, mức hạnh phúc).

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 7.

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 5.

1. You Can Fix Your DNA... Starting Now

Lần này, Cleo Abrams làm video về công nghệ gene editing (chỉnh sửa gene), một topic mà mình rất dốt nhưng lại rất thích.

Cleo phỏng vấn Jennifer Doudna, một nhà khoa học hàng đầu trong lĩnh vực này. Nội dung video tập trung vào:

• Tổng quan của các công nghệ gene editing, với ví dụ điển hình là CRISPR, và cách mà gene editing hoạt động.

• Những ứng dụng cụ thể của gene editing, như là chữa các bệnh di truyền (bệnh máu lưỡi liềm - sickle cell syndrome), bệnh mãn tính (bệnh Alzheimer’s - gây suy giảm nhận thức), bệnh gây tử vong sớm (bệnh Huntington’s - bệnh nhân chỉ sống được đến tầm 30 tuổi).

• Những khó khăn trong việc đưa gene editing đến với đại chúng

• Những cân nhắc về đạo đức khi ứng dụng gene editing

Video dài gần 1 tiếng, cơ mà mình đã không rời mắt tí nào. Cuối video là lời kết trong cuốn sách của Jennifer Doudna mà mình rất thích:

Rất ít công nghệ nào mà tự thân nó tốt hay xấu. Quan trọng là chúng ta sử dụng như thế nào. Và với CRISPR, tốt hay xấu nằm trong khả năng của chúng ta.

Tôi tin chắc rằng chúng ta có thể dùng nó với mục đích tốt. Nhưng tôi cũng nhận ra điều này cần sự kiên định của con người từ cả phía cá nhân và tập thể. Với tư cách là một giống loài, chúng ta chưa bao giờ làm điều gì tương tự trước đây. Nhưng cũng vì chúng ta chưa từng có công cụ nào đủ khả năng.

Khả năng kiểm soát di truyền của giống loài nghe thật tuyệt vời, và cũng thật đáng sợ. Quyết định thực hiện điều này sẽ là thử thách lớn nhất mà ta từng đối diện.

Tôi hi vọng, tôi tin, là chúng ta làm được.

2. The vanishing of youth

Bài báo này được đăng trên Aeon, nói về việc giảm tỉ lệ sinh toàn cầu có thể gây ra những hậu quả thế nào trong tương lai.

Một hậu quả mà tivi báo đài đã nói ra rả trong nhiều năm là gánh nặng lên hệ thống phúc lợi xã hội. Một đất nước, nếu đang trên đà giảm tỉ lệ sinh, sẽ đi từ trạng thái 2-3 người lao động nuôi 1 người phụ thuộc, thành 1 người lao động nuôi 2-3 người phụ thuộc. Điều này sẽ ngốn một lượng tiền khổng lồ để chi trả cho lương hưu, y tế, và các dịch vụ xã hội.

Ngoài ra, người trẻ tuổi còn là nguồn lực lớn trong việc xây dựng văn hoá, cải tiến công nghệ, thúc đẩy các cải cách xã hội. Với tầng lớp người trẻ ngày càng thu hẹp, các quốc gia có thể sẽ đi ngang cả về khoa học kỹ thuật và văn hoá xã hội.

Nhìn rộng hơn, tỉ lệ sinh giảm tức là dân số sẽ dần dần giảm đi. Điều này sẽ phần nào giảm nhu cầu tiêu dùng, từ đó thu nhỏ nền kinh tế, gây ra suy thoái diện rộng.

Nói qua cũng phải nói lại, nhiều người tỏ ra vô cùng chán ghét khi các chính phủ cứ lải nhải mãi chuyện khuyến khích sinh con, phần nào coi họ như máy đẻ cho xã hội, và sự chán ghét này là hoàn toàn có cơ sở. Nhiều người vẫn muốn có con, nhưng điều cản trở họ là kinh tế, công việc, nhà cửa, giá cả.

Có một đoạn trong bài viết mình thấy khá đồng tình:

The answer isn’t individual sacrifice. No one has a duty to procreate (conveniently for me). Rather, we have a shared responsibility to create conditions where people want to have children and can have all the children they want. This means grappling with the gendered division of reproductive labour and supporting caregivers. That’s how pronatalism can be a progressive movement.

—

Câu trả lời không phải là hi sinh về mặt cá nhân (ND: hi sinh hạnh phúc bản thân chỉ để đẻ để duy trì nòi giống). Không ai có nghĩa vụ phải sinh đẻ. Đúng hơn là chúng ta có nghĩa vụ chung trong việc tạo điều kiện tốt nhất để mọi người thực sự muốn sinh con và có thể sinh bấy nhiêu con mà họ muốn. Điều này có nghĩa là xử lý sự phân biệt giới tính trong mọi việc liên quan đến con cái và hỗ trợ những người chăm trẻ. Đó là cách mà chủ nghĩa khuyến sinh có thể trở nên cấp tiến.

3. Extraterrestrial tongues

Một bài viết khác trên Aeon, nói về bản chất của ngôn ngữ và các hình thái khả dĩ của ngôn ngữ ngoài hành tinh.

Bài này đi qua vài thành phần cơ bản của ngôn ngữ con người, như ký hiệu (hình thái vật lý của giao tiếp), cấu trúc (ngữ pháp và cú pháp), ngữ nghĩa, và bối cảnh. Một số phim ảnh hay tiểu thuyết khoa học viễn tưởng có các ngôn ngữ ngoài hành tinh tự chế, phần lớn đều mang hơi hướm ngôn ngữ con người (thêm vài phần xào nấu và sáng tạo). Điều này phản ánh góc nhìn vị nhân (anthropocentric) và đặt con người vào vị trí quá trung tâm.

Tác giả đặt một góc nhìn xa hơn, không mặc định rằng ngôn ngữ ngoài hành tinh sẽ mang chút hơi hướm nào giống con người. Có thể thay vì mang tính chất tuyến tính như ngôn ngữ con người, ngôn ngữ ngoài hành tinh sẽ ở hình thái mà chúng ta chưa thể tưởng tượng ra.

Bài này làm mình nghĩ mãi đến những yếu tố nào làm nên một ngôn ngữ phổ quát (universal language), hay những cách mà con người có thể gửi tín hiệu ra vũ trụ nhằm tìm kiếm nền văn minh khác.

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 6.

Và mình gọi đây là Tuần san Hà hơi thổi ngạt. (Gọi là tuần san, vì mỗi tuần ra một lần. Gọi là hà hơi thổi ngạt, là để hô hấp nhân tạo cho cái blog Tengaria sắp dead này).

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 4.

1. Love, Death and Robots (season 4)

Cuối cùng thì Love, Death and Robots đã quay lại sau 3 năm.

Nếu tóm gọn season 4 bằng 3 từ, thì 3 từ đó sẽ là thú cưng, tận thế, và đức tin.

Về thú cưng, ep Spider Rose có em bé Nosey giúp con người vượt qua nỗi đau tinh thần và sự cô đơn cùng cực, ep The Other Large Thing có em mèo Sanchez lên kế hoạch thôn tính thế giới cùng robot giúp việc, và ep For He Can Creep nói về lũ mèo hoang chiến đấu với Satan.

Về tận thế, ta có ep Close Encounters of the Mini Kind nói về viễn cảnh trái đất bị người ngoài hành tinh xâm lược, ep 400 Boys vẽ ra viễn cảnh hoang tàn hậu tận thế của chiến tranh, và lại là ep The Other Large Thing khi máy móc (và mèo) nổi dậy lật đổ con người.

Về đức tin, ta có ep Golgotha nói về một chủng loài ngoài hành tinh đến thanh tẩy trái đất vì tin rằng đấng cứu thế của họ là một con cá heo, và ep How Zeke Got Religion về cuộc chiến với thiên thần sa ngã.

Mùa 4 thực sự không quá nổi bật so với các mùa trước, chưa có được sự trọn vẹn trong Zima Blue (S1E14), viễn cảnh phản địa đàng trong Pop Squad (S2E3), câu chuyện về chạy đua vũ trang trong Mason’s Rat (S3E7), hay liên tưởng về quá trình thực dân trong Jibaro (S3E9). Nhưng dù sao thì mùa 4 vẫn ổn, chỉ là không có nhiều điểm nhấn.

2. Ramen - Để làm nên một biểu tượng

Mình xem lại series này trên tiktok của Cooked (nay đã đổi tên là ăneat), về câu chuyện ra đời của ramen và rộng hơn là bối cảnh lịch sử về ẩm thực Nhật.

Series này thực sự hay với ai muốn bắt đầu nhảy vào rabbit hole nói về ẩm thực và lịch sử Nhật. Nội dung súc tích và video được edit rất đẹp và chỉn chu. Qua series này, mình thấy nhiều phần ẩm thực Nhật trên truyền thông hiện tại không mang tính “truyền thống” Nhật. Nhiều món Nhật mà mình tưởng là đồ ăn Nhật truyền thống, thì ra là truyền thống tân tạo. Hoá ra bữa cơm Nhật cũng đơn giản như người Việt, với rất nhiều cơm, rau dưa muối, nước chấm, và khá ít thịt.

Tuy vậy, xem xong series này mình nghĩ nên tìm thêm nguồn khác để đọc thêm, do video này không có danh sách nguồn tham khảo (do giới hạn thời lượng) và nhiều chỗ mang ý kiến khá chủ quan và đôi phần phóng đại (có thể do người làm video làm trong ngành marketing).

3. Machines of Loving Grace

Mình đọc lại bài viết của Dario Amodei (CEO của Anthopic), về viễn cảnh AI sẽ thay đổi thế giới. Bài này rất dài (~15000 từ), nhưng được cấu trúc rất logic nên dễ đọc hơn mình nghĩ.

Tổng quan thì Dario nói về tiềm năng của AI trong việc thúc đẩy các lĩnh vực:

1. Biology and health (sinh học và sức khoẻ)

2. Neuroscience and mind (khoa học thần kinh và tâm trí)

3. Economic development and poverty (phát triển kinh tế và xoá nghèo)

4. Peace and governance (thúc đẩy hoà bình và quản trị)

5. Work and meaning (công việc và ý nghĩa của lao động)

Nếu chỉ nhìn tên tác giả, vốn là CEO của công ty làm AI, thì mình nghĩ ai cũng sẽ có phần dè dặt, mặc định cho rằng đây sẽ là bài viết mang tính quảng cáo một cách vô liêm sỉ để bán sản phẩm AI. Nhưng khi thực sự đọc xong, mình thấy Dario thực tế và cẩn thận hơn nhiều so với assumption của mình.

Dario đi vào từng lĩnh vực mà AI có thể giúp đẩy nhanh tốc độ phát triển. Thực ra từ “đẩy nhanh” ở đây chưa đủ mạnh: hãy tưởng tượng tốc độ phát triển của các ngành khoa học hiện nay tương đương với việc bạn đi xe máy, thì với AI, tốc độ sẽ tương đương với đi máy bay. Đẩy nhanh một cách khủng khiếp.

Nhưng Dario vẫn thừa nhận có những giới hạn về mặt vật lý mà kể cả có AI giời đi nữa thì cũng chưa thể vượt qua, như là tốc độ phản ứng hoá học, tốc độ ánh sáng (chắc chắn rồi), hay các quá trình sinh sôi của tế bào.

Dario tin rằng sẽ có nhiều khái niệm bị thách thức và xoá bỏ, liên quan đến lao động, quản trị và kinh tế, và con người, như hàng ngàn năm nay, cần thích nghi và thay đổi. Những người săn bắt hái lượm đã học cách thay đổi và thích nghi để làm người nông dân với cuộc sống ruộng đồng. Người nông dân đã thay đổi và thích nghi để làm việc trong nhà máy. Người công nhân đã thay đổi và thích nghi để làm việc văn phòng. Và giờ những người cổ cồn trắng cũng đang học cách thích nghi và thay đổi sang một dạng lao động mới. Dạng lao động đó như thế nào, chắc chỉ có tương lai mới rõ.

4. Neuralink and the Brain’s Magical Future

Mình đọc lại bài này của Tim Urban về công nghệ cấy chip não và giao diện não-máy (brain-machine interface).

Bình thường thì các bài viết mình đọc về brain-machine interface chỉ nhắc đến một phần rất nhỏ, cùng lắm thì giải thích được chút về cấu tạo não và vài công nghệ hiện có.

Nhưng Tim Urban thì đi sâu hẳn.

Đi từ nguồn gốc của hệ thần kinh ở các loài động vật, cấu trúc các phần trong não, quá trình hoạt động của neuron, bản chất của việc trao đổi thông tin, và sau đó là các công nghệ phân tích não, các công nghệ giúp đọc được thông tin từ não và gửi thông tin đến não, ứng dụng với cuộc sống con người, và quan trọng là tiềm năng của công nghệ cấy chip não trong tương lai xa. Một ngày nào đó, con người có thể “thần giao cách cảm“ mà không cần phải thông qua các phương tiện trung gian như ngôn ngữ, âm thanh, hay hình ảnh.

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 5.

Và mình gọi đây là Tuần san Hà hơi thổi ngạt. (Gọi là tuần san, vì mỗi tuần ra một lần. Gọi là hà hơi thổi ngạt, là để hô hấp nhân tạo cho cái blog Tengaria sắp dead này).

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 3.

1. Tương lai của địa lý

Vẫn là Tim Marshall, với lối viết dễ hiểu dễ ngấm từ những Tù nhân địa lý hay Chết cho màu cờ. Cuốn này nói về địa chính trị, cụ thể hơn là địa chính trị trong không gian, với việc các quốc gia tranh giành ảnh hưởng, quyền thăm dò, khả năng khai thác kinh tế, và ti tỉ kiểu kiểm soát khác trong không gian vũ trụ.

Nếu chỉ giới thiệu đây là sách về địa chính trị, hẳn đa số người đọc sẽ bỏ đi, cho rằng quan tâm làm gì mấy chuyện trên giời, topic này chả liên quan gì đến họ. Nhưng thực ra, rất nhiều công nghệ thiết yếu trong cuộc sống thường ngày đang phụ thuộc vào hạ tầng nền tảng nằm ngoài không gian.

Lấy một ví dụ rất đời thường như hệ thống định vị vệ tinh. Hiện tại thì hệ thống nổi tiếng nhất tên là GPS, được sở hữu bởi Mỹ, ai muốn dùng thì sẽ phải phụ thuộc một phần vào Mỹ. Vậy nên những cường quốc khác, với quan hệ không phải lúc nào cũng yên bình với Mỹ (như là Nga hay Trung), tự phát triển hệ thống định vị riêng nhằm tự chủ công nghệ (hệ thống của Nga là GLONASS, của Trung là Bắc Đẩu). Trong trường hợp chiến tranh, các quốc gia cũng có những công nghệ nhằm phá huỷ khả năng định vị của đối phương, như là làm nhiễu sóng vệ tinh, dùng laser hoặc tên lửa để bắn hỏng vệ tinh, hay nhẹ nhàng hơn là hack vào hệ thống của đối phương.

Mâu thuẫn và nghi kỵ luôn là bản chất của con người, và cách giải quyết hợp lý nhất là đàm phán và thương lượng nhằm đưa ra sự đồng thuận, các khung pháp lý, và những kèo hợp tác nhiều bên cùng có lợi.

Túm cái váy lại là cuốn này rất hay, và rất dễ hiểu. Highly recommended.

2. Lịch sử việc làm

Tuần này somehow mình gặp may, cả 2 cuốn sách mình đọc đều rất ổn.

Cuốn này, một cách hiển nhiên, nói về lịch sử của khái niệm “làm việc” của con người. Và thực sự cuốn này đã đi từ đầu đến cuối, từ các hình thái của khái niệm “làm việc” ở các loài động vật khác nhau, đến những cách người tiền sử “làm việc”, đến cách mạng nông nghiệp và dư thừa năng lượng đã tạo ra các nền văn minh, đến cách mà các xã hội khác nhau nhìn nhận khái niệm “làm việc”.

Xã hội hiện tại thúc đẩy sự ham làm, và mọi người được phần nào định nghĩa bởi công việc mà họ làm.

Nhưng trong lịch sử, không phải lúc nào cũng vậy. Có những thời đại mà nếu bạn phải làm việc thì đồng nghĩa với việc bạn là nô lệ, còn bạn chả làm gì thì bạn là người quyền cao chức trọng. Có những tộc người chỉ dành chưa đến 20h mỗi tuần để làm việc, và thế là đủ sống với họ.

Theo dòng lịch sử, khái niệm tự do (freedom) đã thay đổi từ freedom from work (tự do vì không cần làm việc), thành freedom to work (tự do được làm việc), và rồi thành freedom through work (tự do thông qua làm việc).

3. When Abandoned Mines Collapse

Video bắt đầu với một con đường bị sụt hố, nghe có vẻ rất bình thường, nhưng thực ra lại mang nhiều câu chuyện đằng sau hơn thế.

Hoá ra sâu dưới khoảng đất mà con đường này đi qua, có một mỏ sắt bỏ hoang từ 100 năm trước. Qua thời gian, mưa làm xói mòn và sập mỏ, khiến cho mặt đất ở trên sụt theo. Và quan trọng là không ai biết mỏ sắt bỏ hoang này tồn tại.

Cũng dễ hiểu thôi, những người khai mỏ 100 năm trước đâu cần quan tâm đến việc phải làm gì với khu mỏ sau khi khai thác xong, và lưu trữ thông tin chi tiết về khu mỏ. Luật pháp thời đó cũng chưa có những yêu cầu này, nên về lý thì họ không sai. Việc này giống như để lại một khoản nợ, và những thế hệ sau sẽ phải đi trả món nợ này.

Video này giải thích cách mà những công trình khai mỏ bị xói mòn và sụp đổ, những tác động đến địa chất và môi trường, và quan trọng là nhắc đến những cập nhật về pháp luật và cải tiến công nghệ giúp đánh giá tình hình, giảm thiểu rủi ro, để lại càng ít nợ cho hậu thế càng tốt.

4. Đô thị toàn cầu đầu tiên

Mình đọc lại một bài trên zeal, nói về thành phố Potosi, nơi từng là nguồn cung cấp bạc lớn nhất thế giới vào thế kỷ 16-17, do có vị trí gần một ngọn núi với trữ lượng bạc khổng lồ.

Cũng như những trung tâm cung cấp nguồn tiền khác, như các quốc gia dầu mỏ ngày nay, hay các vương quốc châu Phi đầy vàng một thời, thành phố Potosi đã có một giai đoạn hoàng kim, là biểu tượng cho sự sung túc giàu có, và như tên bài viết, sự toàn cầu.

Có mỏ bạc, vậy là phải có thợ mỏ. Quặng bạc được khai thác ra, phải có người vận chuyển. Quặng chuyển đến nơi, phải có thợ luyện kim. Rồi có thợ kim hoàn. Rồi có thương nhân. Rồi có người cung cấp hàng hoá và dịch vụ như nhà cửa và ăn uống cho doanh nhân, thợ mỏ, thợ luyện kim. Rồi sẽ có cả cha xứ. Có cả gái bán hoa.

Người và hàng hoá, từ mọi ngóc ngách trên thế giới, đổ về Potosi.

Xin được trích một đoạn từ bài dịch mà mình rất thích, nói về sự đa dạng của Potosi, làm mình liên tưởng đến những đô thị toàn cầu thời hiện đại (như New York, London, Singapore, Amsterdam):

Tại khu chợ trời chính của Potosí, phụ nữ Châu Phi và bản địa rao mời món bia bắp, súp nóng và thức uống từ cây yerba mate. Các cửa tiệm bày bán những thứ lụa và lanh cao cấp nhất thế giới, sứ Trung Hoa, đồ thủy tinh Venice, đồ da thuộc của Nga, đồ sơn mài Nhật Bản, tranh Flemish và những cuốn sách bán chạy nhất bằng hàng tá thứ ngôn ngữ. Lễ vật bằng ngà voi Châu Phi, chế tác bởi các nghệ nhân Trung Hoa tại Manila là món hàng luôn được những người phụ nữ giàu có và thành tín nhất thành phố săn đón.

Sùng đạo hay không, những người phụ nữ giàu có rảo bước trên đường phố lát đá của Potosí với những đôi giày đế bục gót bạc, những hoa tai vàng, dây chuyền và vòng tay nạm đầy kim cương Ấn Độ và hồng ngọc Miến Điện. Ngọc lục bảo từ Colombia và ngọc trai từ vùng Caribe gần như quá phổ biến. Những người Tây Ban Nha sành ăn được tận hưởng hạnh nhân nhập khẩu, bạch hoa, ô-liu, gạo arborio, nhụy huệ tây, rượu ngọt và rượu khô từ Castilla. Tiêu đen đến từ Sumatra và Tây Nam Ấn, quế từ Sri Lanka, đinh hương từ Maluku và nhục đậu khấu đến từ quần đảo Banda. Jamaica cung cấp hạt tiêu Jamaica. Những chiếc tàu chuyên chở chất đầy hàng hóa cao cấp, đi hàng tháng trời qua vùng biển Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. La thồ hàng và đàn lạc đà không bướu tải chúng lên đến tận Biệt thự Hoàng gia cao ngất.

Vậy thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 4.

Và mình gọi đây là Tuần san Hà hơi thổi ngạt. (Gọi là tuần san, vì mỗi tuần ra một lần. Gọi là hà hơi thổi ngạt, là để hô hấp nhân tạo cho cái blog Tengaria sắp dead này).

Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt, số thứ 2.

1. The Big Mystery About Black Holes (Full Interview with Brian Cox)

Hai tuần trước, Cleo Abram đăng video về những gì xảy ra khi ta rơi vào hố đen.

Tuần này, Cleo ra mắt bản full của buổi đàm đạo. Đây là video đầy đủ, dài 1h13p, của buổi nói chuyện giữa Cleo và giáo sư Brian Cox về vật lý thiên văn, vũ trụ, hố đen, khoa học lượng tử.

Thế video này có gì khác biệt so với vô số video phỏng vấn về thiên văn khác?

Mình để ý thấy đa phần các buổi phỏng vấn khác về thiên văn thường mang tính hỏi đáp một chiều và cứng nhắc. Có thể vì host không có nhiều kiến thức về khoa học (mình thấy các host này thường phỏng vấn ngôi sao, ca sĩ, diễn viên, nên là mảng kiến thức khác nhau khá nhiều). Có thể vì host không có sự hứng thú với chủ đề, mà thay vào đó, đi theo một bộ câu hỏi có sẵn, hỏi đến đâu cuốn chiếu đến đấy.

Còn ở đây, buổi phỏng vấn không chỉ là hỏi đáp, mà giống đối thoại và tìm hiểu nhiều hơn. Với sự hứng thú từ cả hai bên, bên chuyên ngành thì thoải mái đi vào những thứ hack não của thiên văn học và vật lý, còn bên không chuyên, với sự đam mê và đã chuẩn bị kiến thức nền, có thể theo kịp, đào sâu, liên tưởng, và đơn giản hoá đống lùng nhùng hack não.

2. Why Cryonics Makes Sense

Tuần này mình đọc lại một bài khá cũ của Tim Urban về công nghệ trữ đông con người (cryonics).

Trữ đông con người về cơ bản là bảo quản cơ thể người bằng cách làm lạnh, giống như Captain America. Chỉ khác là, nếu đúng theo khoa học, khi rã đông, Captain sẽ chỉ còn là một bãi bầy nhầy nát bét.

Công nghệ trữ đông có thể ứng dụng trong vài trường hợp như:

• Một người bị bệnh hiểm nghèo, không thể chữa được với trình độ y tế hiện tại. Khi đó, trữ đông sẽ là giải pháp kéo dài thời gian. Cơ thể người này sẽ được đóng băng, và rã đông khi nền y tế đã tìm được cách chữa bệnh hiểm nghèo kia.

• Một phi hành đoàn cần di chuyển hàng trăm năm ánh sáng, có thể là trong một nhiệm vụ thám hiểm gì đó. Với hạn chế về tuổi thọ, họ không thể sống sót khi đến đích. Khi này, trữ đông sẽ là cách để giữ cho phi hành đoàn sống sót và đủ trẻ khoẻ khi đến nơi.

3. Toán học - Khái lược những tư tưởng lớn

Đây là cuốn mới nhất trong series Khái lược của nhà Đông A Publishing.

Cuốn này lần theo sự phát triển của toán, từ những phương pháp đếm và tính toán cổ xưa, đến những quy tắc đại số và hình học, rồi đến vi phân tích phân (thứ làm đau đầu bao thế hệ mài đít trên ghế nhà trường), đến những mảng nghe rất lạ đời (nhưng lại là nền tảng của nhiều công nghệ thường ngày) như topo học và lý thuyết số.

Đọc cuốn này, mình nhận ra những kiến thức toán thời đi học, điển hình là những thứ hiển nhiên như đại số (dùng chữ cái a b c thay cho số), hay hệ phương trình, hay những khái niệm như nhân chia, mũ, logarith, hoá ra không hiển nhiên đến thế, mà lại là kết quả của quá trình tư duy và khám phá trong hàng trăm năm.

4. Khoái khẩu và Khát vọng

Cuốn này nói về văn hoá ẩm thực và tập tục ăn uống ở Việt Nam từ đầu thế kỷ 19 (lúc nhà Nguyễn mới thành lập) đến giữa thế kỷ 20 (sau khi độc lập).

Đọc cuốn này, mình thấy được lát cắt xã hội Việt Nam thời thế kỷ 19, với sự hỗn loạn trong nước và sự nhòm ngó từ các nước châu Âu.

Mình thấy được câu chuyện kiếm ăn từng bữa của tầng lớp nông dân, tương phản với ý chí thống nhất văn hoá thông qua ẩm thực từ bậc vua chúa.

Mình thấy được sự đa dạng ẩm thực đến từ sự đa dạng về vùng miền, khí hậu, độ cao, và dân tộc của Việt Nam.

Và mình thấy được từng bước giao thoa và xung khắc giữa ẩm thực truyền thống và ẩm thực đến từ đế quốc thuộc địa.

5. how this Japanese doll broke the toy industry

Một video đến từ team Answer In Progress, với nội dung nhằm giải thích về trào lưu xé túi mù.

Vốn là một người ngoài cuộc, mình không hiểu sao nhiều người lại bỏ hàng chục triệu để mua mấy con labubu hay baby three, chỉ để đổi lấy tí tẹo thời gian xé túi mù và rồi (phần lớn thời gian là) nghệt mặt ra vì thất vọng.

Xem video xong, mình biết thêm một ít về chiêu trò đánh vào tâm lý ham đỏ đen của con người, về sự giống nhau giữa xé túi mù và lướt short content (rỉn ra một chút dopamine với mỗi lần trải nghiệm), và về cách để làm người mua hàng hăng máu mà chi tiền (qua việc so sánh bộ sưu tập của mình với người khác).

Thế thôi. Hẹn gặp lại ở số thứ 3.

Vì sao? Rất đơn giản. Vì mình lười. Lười như hủi.

Nhìn mấy blogger xung quanh cứ tằng tằng tiến lên, lượng sub cứ tính bằng nghìn, mình cũng không thiếu phần FOMO.

Thế giờ người nông dân phải làm sao?

Nghĩ lại thì, trong tuần, mình xem và đọc cũng kha khá thứ. Thế nên mình quyết định bơm tí oxy cho cái blog đang hấp hối này bằng việc đi vào con đường low hanging fruit của hàng vạn content creator ngoài kia:

Highlight mấy thứ mình đọc/xem/nghe trong tuần.

Mình tạm đặt tên là Tuần san Hà hơi thổi ngạt.

Gọi là tuần san, vì mỗi tuần ra một lần (mong thế).

Gọi là hà hơi thổi ngạt, vì rất rõ ràng, là để cho cái tên Tengaria tạm thời không đi vào quên lãng.

Enough said. Mời quý độc giả đọc Tuần san Hà hơi thổi ngạt số thứ nhất.

1. Why Death Still Needs Space in Our Lives [Architecture of Death]

Một video về kiến trúc, tìm hiểu về các loại hình kiến trúc phục vụ cho cái chết.

Vid này đi từ những công trình và tập tục chôn cất cổ xưa của vài dân tộc trên thế giới, đến thời hiện đại nơi mà đất đai ngày càng đắt đỏ và nhu cầu lưu giữ và tưởng niệm của con người ngày càng cao.

Có cầu ắt có cung, không thiếu những giải pháp hiện đại, sáng tạo, và không kém phần lạ tai. Có nơi thì chôn người theo chiều dọc để tiết kiệm diện tích, nơi thì số hoá ký ức người đã khuất, nơi thì lại tái hiện người mất bằng AI.

Ngoài ra, video còn đưa ra vài ví dụ về một số nghĩa trang ở Nhật và Brazil, với những yếu tố tạo nên trải nghiệm ý nghĩa cho người thăm viếng.

2. Your Time Machine Broke - At The Worst Time In History

Vẫn là Kurzgesagt với lối kể chuyện độc đáo cho một vấn đề khô khan.

Về cơ bản, video này nói về vài thời điểm trong lịch sử trái đất, với những yếu tố môi trường và khí hậu cực kì khác biệt so với thời điểm hiện tại, và tương ứng, sự sống ở từng thời kỳ cũng khác nhau một trời một vực.

3. Black Mirror (Season 7)

Mùa 7 này thực sự hay. Vì sao?

Một là cái chất của Black Mirror đã trở lại. Lại là những câu chuyện về tương lai hơi hướng phản địa đàng và mặt tối của công nghệ. Không còn đậm mùi huyền ảo như mùa 6.

Hai là cốt truyện mùa 7 khá gần gũi. Hai tập mình thích nhất là tập Common People, nơi mà câu nói “if you're not paying for the product, you are the product” không thể nào đúng hơn, và tập Thronglets, phản ánh bản chất của các loại hình sự sống là replicate và expand (ý tưởng cốt lõi giống cuốn The Selfish Gene của Richard Dawkins).

4. Mùa đông đến rồi

Oddly normal trở lại (sớm một cách kỳ lạ) với podcast Mùa đông đến rồi. Một tập podcast về lịch sử tài chính, hay cụ thể hơn là lịch sử của tiền và các loại bản vị, các cơ chế quản lý tiền của các quốc gia, và cách hoạt động của bitcoin.

Cảnh báo cho ai muốn nghe, tập podcast này dài 3 tiếng rưỡi, khá dày thông tin về kinh tế/tài chính (ít nhất là với người mù kinh tế như mình, còn với ai học ngành này thì chắc là nhẹ), nên là brace yourself.

5. Strongest hints yet of biological activity outside the solar system

Mình nghĩ là tin này cũng khá là làm mưa làm gió dạo gần đây. Về cơ bản thì một số nhà khoa học phát hiện ra dấu hiệu sự sống tiềm năng trên một ngoại hành tinh.

Để nói ngắn gọn, khi quan sát hành tinh K2-18b, xoay quanh một sao lùn đỏ cách trái đất 124 năm ánh sáng, các nhà thiên văn thấy rằng quang phổ của hành tinh này có dấu vết của dimethyl sulfide (DMS) và dimethyl disulfide (DMDS) trong bầu khí quyển. Hai chất hoá học này, ít nhất là ở trái đất, chỉ được tạo ra bởi các hoạt động của sự sống.

Xin lưu ý rằng đây không phải lời khẳng định là có sự sống ngoài hành tinh. Số liệu đo đạc có thể sai.

Các nhà khoa học hiện đang nghi ngờ (một hành động cần thiết) rằng đây có thể là lỗi khi đo đạc. Thông số hiện tại đang ở mức three-sigma level of statistical significance, và các nhà khoa học cần đạt được five-sigma level of statistical significance để có thể khẳng định chắc chắn.

Vậy nên, đừng vội tin lời lều báo giật tít rằng chúng ta đã phát hiện ra sự sống ngoài hành tinh.

6. Bộ 3 tiểu luận về truyện tranh ở Việt Nam

Tuần này mình đọc lại bộ 3 tiểu luận của anh ChuKim, một người nghiên cứu về truyện tranh ở Việt Nam. Bộ 3 này gồm có:

• Truyện tranh ở Việt Nam, ba mươi năm nhìn lại

• Truyện tranh Việt Nam, trời còn để có hôm nay

• Truyện tranh Việt Nam, lướt đi trên hai làn sóng

Bộ 3 tiểu luận này nói về lịch sử hình thành truyện tranh ở Việt Nam, những làn sóng du nhập truyện tranh, ảnh hưởng của các nền truyện tranh nước ngoài vào văn hoá Việt Nam, và quá trình phát triển của truyện tranh Việt Nam.

Rất phù hợp cho ai mê truyện tranh, và muốn dành một buổi hoài niệm về những đầu truyện tuổi thơ.

Thế thôi. Mong là tập san này sống được đến số thứ 10.

Nghe đao to búa lớn thế thôi, nhưng về bản chất, mình cần định hình giọng văn. Một giọng văn vừa phải khớp với nội dung mà blog này hướng đến, vừa phải mang lại cảm giác tự nhiên khi viết.

Chắc chắn không phải là kiểu văn chữa lành an yên lãng đãng lẩn thẩn, chiếm phần lớn quầy best seller mỗi khi mình đi mua sách.

Bài này mình đặt title là đạo văn, nhưng xin lưu ý rằng, đạo văn ở đây là trong ngoặc kép, vốn để kích thích sự hiếu kỳ của bạn đọc. Ý mình ở đây là đạo giọng văn.

Có câu “you are what you eat” để nói về cách mỗi người được định hình bởi cái mà họ ăn. Ở bài này, “eat” không bó hẹp theo nghĩa là ăn uống về mặt sinh học. Chúng ta còn được định nghĩa, hay nói cách khác là bị ảnh hưởng, bởi những gì chúng ta tiêu thụ.

“We are what we consume”

Và giọng văn của blog Tengaria này đạo được ảnh hưởng bởi nhiều nguồn nội dung mà mình tiêu thụ.

Mình đạo được ảnh hưởng bởi giọng văn của chị Vân Nguyễn, host của Oddly Normal podcast.

Một podcast về khoa học, hiển nhiên là host cũng sẽ mang đầy sắc thái khoa học.

Giọng văn chị Vân vừa lý trí, vừa logic, vừa mỉa mai trào phúng và cũng rất … mộng mơ. Không chỉ thế, mình còn cảm nhận được từ chị cái gọi là “the pursuit for knowledge”, hay còn gọi là sự mưu cầu kiến thức. Một sự thèm khát tìm tòi học hỏi, không vì lợi ích tiền bạc hay danh tiếng, mà chỉ vì sự tò mò tự thân.

Một giá trị mà mình luôn luôn theo đuổi. Learning for the sake of learning itself.

Mình rất thích những đoạn intro và outro, lúc chị Vân soạn ra vài đoạn để kết lại podcast. Một đoạn outro mà mình đặc biệt nhớ, đến từ podcast Đường đến sao hoả:

Đường đến sao hoả còn dài và còn gian nan, tuy nhiên chính cái gian nan thử thách này lại khiến cho nó có ý nghĩa vô cùng lớn.

Tôi nhớ là trong một cuộc phỏng vấn, Chris Hadfield, chỉ huy vận hành của trạm vũ trụ quốc tế ISS và chỉ huy bộ phận robot tại trung tâm vũ trụ Johnson, ông đã nói rằng trong lịch sử Mỹ, thời điểm mà số lượng bằng tiến sĩ trên đầu người cao nhất, thời điểm mà có nhiều người nhất theo đuổi việc học hành, ngày đêm nỗ lực để đạt đến tận cùng giới hạn trí tuệ và khả năng sáng tạo, là khi Mỹ có chương trình vũ trụ Apollo, để thấy động lực nó mang lại lớn đến mức nào.

Con người quan tâm và được truyền cảm hứng bởi con người. Chính vì thế chúng ta cần những nhà du hành vũ trụ như vậy: những người mà khi còn nhỏ đã vỡ oà trong kinh ngạc và phấn khích lúc chứng kiến hình ảnh Neil Armstrong đặt chân lên mặt trăng, khi lớn lên đã quyết tâm lựa chọn theo đuổi điều không dễ dàng, và sống từng giây từng phút một cách bận rộn, hứng khởi mà mộng mơ.

…

Hi vọng Perseverance thượng lộ bình an, mang lên hoả tinh nhiều công nghệ mới để đặt nền móng cho việc biến loài người thành nền văn minh liên hành tinh. Cảm ơn các bạn đã lắng nghe podcast!

Mình đạo được ảnh hưởng bởi giọng văn của Cleo Abram, chủ kênh Youtube cùng tên mà mình đã từng nhắc đến ở bài này.

Trong vài năm trở lại đây, Cleo sản xuất show Huge If True, nhằm giới thiệu và giải thích các công nghệ mới dưới góc nhìn lạc quan. Tên show nôm na nghĩa là “những công nghệ sẽ có ảnh hưởng lớn (huge) nếu trở thành sự thật (if true)“.

Xem video của Cleo, mình vô cùng thích cái nhìn lạc quan về tương lai, về sức mạnh của khoa học công nghệ có tiềm năng thay đổi nhân loại đến thế nào.

Xem video của Cleo, mình đồng ý với mindset của chị: không phải chỉ vì công nghệ nào đó có khuyết điểm mà chúng ta sẵn sàng vùi dập. Thay vào đó, hãy nhìn vào bức tranh lớn và tiềm năng lâu dài. Hãy cứ tiến lên, vừa đi vừa cẩn thận ngăn ngừa rủi ro và sửa chữa khuyết điểm. Nếu không chịu tiến lên vì sợ sệt, thì nhân loại sẽ mãi dậm chân tại chỗ mà thôi.

Phản ứng nhiệt hạch, nếu phát triển thành công, sẽ đem lại nguồn năng lượng sạch khổng lồ đến cho con người. Máy tính lượng tử, nếu trở nên phổ biến, sẽ cách mạng hoá computing power của thế giới, giống như cách mà máy tính điện tử đã làm. Robot và AI, nếu được đầu tư, sẽ thay con người làm những việc lặp đi lặp lại, những việc nguy hiểm, hay những việc độc hại, và rồi con người sẽ làm những việc cao cấp hơn, tiến thêm một nấc trong bậc thang tiến hoá.

Giọng văn của Cleo đầy lạc quan, đầy niềm tin và đầy tham vọng, về sức mạnh của khoa học và công nghệ, về sự tiến bộ không ngừng của trí tuệ và sức sáng tạo của con người, và về tiềm năng của con người với tư cách là một giống loài.

Chỉ cần nhìn rộng ra một chút, những vấn đề như dân tộc, chủng tộc, tôn giáo, hệ tư tưởng, thể chế, chẳng còn quá quan trọng. Với tư cách là một giống loài, con người có thể chứng minh rằng một loài vượn sống trên một viên đá ướt lênh đênh ở rìa một thiên hà xa xôi có thể vĩ đại đến thế nào.

Và Cleo vẫn luôn là vợ mình một trong những Youtuber mình yêu thích nhất.

Mình nhớ nhất đoạn outro của Cleo trong video về CERN (Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu):

Chúng ta đã đi một quãng dài trên con đường hiểu biết về vũ trụ, tuy vậy vẫn còn quá nhiều thứ để học hỏi. Ví dụ như những vật chất mà ta không thể thấy là gì? Chúng ta đến từ đâu? Và điều gì sẽ đến tiếp theo?

Tôi nghĩ điều quan trọng nhất là khi chúng ta còn tồn tại, những việc chúng ta dành thời gian làm sẽ nói lên chúng ta là ai. Nếu một chủng loài khác đến trái đất và nhìn những công trình của con người, tôi muốn họ thấy được những kì quan dành riêng cho tri thức. Tôi muốn họ hiểu được rằng, qua những gì con người xây dựng, chúng ta là một loài luôn tìm tòi học hỏi, cố gắng làm tốt hơn từng ngày, và khát khao hiểu được vị trí của mình trong một vũ trụ mà ta chỉ hiểu được một phần rất nhỏ.

Tôi muốn họ thấy được rằng tuy chúng ta có nhiều giới hạn, chúng ta luôn xung đột với nhau, và chúng ta chỉ có thể thoáng thấy một lát cắt rất nhỏ của thực tại, nhưng chúng ta đã cố gắng rất nhiều.

Và đó là điều mà con người chúng ta có thể tự hào, vì những nỗ lực ta bỏ ra hôm nay có thể dẫn ta đến một thế giới mà ta thậm chí không thể tưởng tượng được.

Mình đạo được ảnh hưởng bởi giọng văn của Andy Weir, tác giả của cuốn The Martian (đã được làm thành phim) và The Hail Mary Project.

Nếu ai đó gặp một vấn đề lớn và phức tạp, thường thì người ta sẽ hoảng loạn và trở nên lạc lối. Họ sẽ chẳng biết bắt đầu từ đâu, mà thay vào đó sẽ cầu nguyện, hoặc phó mặc cho số phận an bài.

Giọng văn của Andy Weir thì không như vậy. Văn của Andy Weir có cái chất không thể lẫn vào đâu được, có là sự bình tĩnh đến mức đáng sợ. Với nền tảng là một kĩ sư phần mềm, Andy tiếp cận vấn đề với góc nhìn phân tích đầy lý trí.

Nếu một vấn đề quá lớn, hãy bẻ nhỏ nó ra.

Nếu các phần bẻ nhỏ vẫn lớn, hãy bẻ nhỏ tiếp.

Cứ thế, bẻ nhỏ vấn đề cho đến khi từng phần có thể giải quyết được.

Rồi giải quyết từng cái một.

Mình vô cùng thích trích đoạn này trong cuốn The Martian, nói về nhà thực vật học Mark Watney lúc bị kẹt trên sao hoả:

Nếu bình oxy hỏng, thì tôi chết ngạt.

Nếu máy lọc nước hỏng, thì tôi chết khát.

Nếu khu nhà ở nhân tạo bị thủng một lỗ đâu đó, thì tôi nổ tung.

Thậm chí khi không cái nào trong số những cái kể trên xảy ra, thì cuối cùng lương thực cũng cạn và tôi sẽ chết đói.

Đúng vậy, đời tôi thế là xong. Tới một lúc nào đó, tất cả mọi thứ sẽ trở nên thật tệ hại, và bạn chỉ có thể nói rằng: “Haizz, thế đấy. Kết thúc như thế này đây.”

Tiếp theo, bạn có thế cứ chấp nhận như thế, hoặc là bắt tay vào việc.

Chỉ vậy thôi. Bạn đơn giản là bắt đầu.

Bạn làm toán.

Bạn giải quyết một vấn đề.

Rồi giải đến vấn đề tiếp theo.

Và cái tiếp theo nữa.

Khi nào giải đủ vấn đề rồi, thì bạn được về nhà.

Ngoài ra, truyện của Andy còn có đầy những chi tiết khoa học dễ hiểu, duyên dáng và đầy logic.

Mình rất thích trích đoạn này trong cuốn The Hail Mary Project, nói về cách mà một khoa học gia tên là Ryland Grace và một người ngoài hành tinh tên là Rocky (tên này do Ryland Grace tự đặt) đang cố gắng giao tiếp với nhau dựa trên những quy luật phổ quát:

Rocky lồm cồm bò đến bức tường, giơ cho tôi một thiết bị kỳ lạ.

Một hình trụ với 5 ô vuông thẳng hàng. Trên mỗi ô vuông là một kí hiệu, tôi nghĩ đây là chữ cái. Nhìn không giống vết mực trên giấy, mà giống các kí hiệu được khắc nổi.

Kí hiệu bên phải ngoài cùng xoay một phát, và được thay thế bởi một kí hiệu khác. Sau vài giây, việc này lại xảy ra. Đều đặn.

“Đồng hồ!” Tôi nhận ra. “Tôi cho cậu xem đồng hồ của tôi, và giờ cậu cho tôi xem đồng hồ của cậu!”

Tôi quan sát đồng hồ của Rocky một lúc. Các kí hiệu, có thể là chữ số, xoay vòng ở ô vuông ngoài cùng bên phải. Sau một lúc, ô vuông ngay sát trái đổi kí hiệu. À ha!

Tôi nhận ra, ô vuông bên phải xoay tầm 2 giây 1 lần. Hơn 2 giây một chút, tôi nghĩ vậy. Nó xoay vòng các ký tự “ꬴ”, “I”, “V”, “ƛ”, “+”, “Ɐ”, theo thứ tự như vậy. Mỗi lúc đến kí tự “ꬴ”, ô vuông ở vị trí sát trái sẽ xoay một lần.

Vậy là họ đọc thông tin từ trái qua phải. Giống tiếng Anh. Quả là sự trùng hợp tiện lợi. Nghĩ lại thì việc này không quá bất khả thi, vì tính ra chỉ có 4 cách đọc: trái-phải, phải-trái, trên-dưới, dưới-trên. Xác suất 25%, không tệ.

Đồng hồ của Rocky khá dễ đọc. “ꬴ” là số 0. Từ đó, tôi biết được “I” là 1, “V” là 2, “ƛ” là 3, “+” là 4 và “Ɐ” là 5.

Chủng loài của Rocky dùng hệ đếm 6!

Con người chúng ta dùng hệ 10. Chẳng có gì đặc biệt ở con số 10. Đơn giản là vì chúng ta có 10 ngón tay nên chúng ta có 10 chữ số riêng biệt. Rocky có 3 ngón tay ở mỗi bàn tay, vậy nên tôi đoán Rocky chỉ dùng hai bàn tay vào việc đếm, còn 3 tay (hoặc chân) còn lại để di chuyển.

“Tôi khoái cậu rồi đó Rocky. Cậu quả là thiên tài.”

Tôi không hề đãi bôi. Chỉ bằng hành động đơn giản vừa rồi, Rocky cho tôi thấy:

• Hệ đếm của người Eridia (chủng loài của Rocky) là hệ 6

• Các chữ số của họ

• Cách họ đọc thông tin

• Một giây của người Eridia dài bao lâu

Rocky và tôi đều là phi hành gia. Nếu chúng tôi có trao đổi, thì phải trao đổi bằng khoa học. Và vừa rồi chúng tôi đã thiết lập được đơn vị thời gian cơ bản. Tiếp đến là độ dài và khối lượng.

Mình đạo được ảnh hưởng bởi giọng văn của Philipp Dettmer, chủ kênh Kurzgesagt, kênh Youtube lớn nhất về khoa học, và cũng là tác giả cuốn Immune (Miễn dịch).

Giọng văn và cách kể chuyện của Philipp đầy sự duyên dáng và tường minh. Vốn là một người làm video về khoa học thường thức, Philipp đem các khái niệm khoa học phức tạp đến gần hơn với đại chúng một cách trơn tru và dễ hiểu thông qua các ví dụ đời thường.

Nhịp hành văn của Philipp cũng rất từ tốn và ân cần, để cho người xem, dù là những kẻ mọt sách muốn biết về Dyson Sphere, hay người lần đầu tò mò bấm vào xem về khoa học thần kinh, cũng có thể theo kịp và hiểu được nội dung.

Philipp, hoạt động như một người kết nối giới khoa học tháp ngà với đại chúng, đã viết phần intro này trong cuốn Immune:

Các nhà khoa học, bằng sự chăm chỉ và tò mò vô tận, đã đặt nền móng cho thế giới hiện đại tuyệt vời ta có ngày nay. Chúng ta nợ họ rất nhiều.

Tuy vậy, thật không may, các khoa học gia rất vụng về trong việc giải thích chuyên ngành của họ một cách dễ hiểu. Miễn dịch học là một trong những ví dụ điển hình nhất. Một lĩnh vực, vốn đã phức tạp đến nghẹt thở, lại được tô điểm bằng những mỹ từ như “phức hợp tương hợp mô chính loại I và II”, “Tế bào T gamma delta”, “interferon alpha, beta, gamma và kappa”, và “hệ thống bổ thể”, với các tác nhân tên là “phức hợp C4b2a3b”.

Chẳng điều gì ở trên khiến việc cầm một cuốn sách giáo khoa và tự tìm hiểu về miễn dịch trở nên thú vị. Nhưng ngay cả khi không có rào cản này, mối quan hệ phức tạp của các tác nhân khác nhau trong hệ thống miễn dịch, với vô số ngoại lệ và quy tắc khù khoằm, vẫn là thách thức lớn.

Miễn dịch học rất khó, khó với những người làm việc trong lĩnh vực y tế công cộng, khó với những người nghiên cứu miễn dịch học, và khó với cả những chuyên gia hàng đầu.

…

Tuy nhiên, trong tương lai, cuốn sách này sẽ cần được cập nhật. Và đó là một điều tốt!

Miễn dịch học là một lĩnh vực luôn phát triển, với rất nhiều điều tuyệt vời đang diễn ra và các lý thuyết và ý tưởng khác nhau luôn thách thức và bổ sung lẫn nhau. Hệ thống miễn dịch là một chủ đề thật sự sống động, với những khám phá tuyệt vời liên tục ra đời.

Điều này thật tuyệt, vì nó có nghĩa là chúng ta ngày càng hiểu thêm về bản thân và thế giới.

Nãy giờ nói mãi về khoa học, hẳn nhiều bạn đọc đến đây cũng đã ngán ngẩm ngáp ngắn ngáp dài.

Giờ, hãy thử nói một chút về tình yêu.

Mình đạo được ảnh hưởng bởi giọng văn của Hà Chu, chủ kênh podcast HaChuWorks, với nội dung về F&B Marketing.

Nghe nhiều podcast của chị Hà Chu, mình thấy được đây cũng là một người rất lý trí, rất đam mê tìm tòi, rất … nerdy. Chị Hà hay lấy dẫn chứng trong podcast bằng các paper khoa học và đi sâu vào các câu chuyện lịch sử của đồ ăn.

Nhưng cái mà mình thích ở giọng văn Hà Chu là cách chị nói về tình yêu, hay cụ thể là tình yêu với pasta trong một podcast mà phần lớn nội dung đi vào lịch sử pasta. Cái giọng văn lãng mạn không cần cố gồng, tình tứ nhưng vẫn lý trí, là thứ mà mình vẫn luôn muốn hoàn thiện.

Điển hình là đoạn này trong podcast về Comfort Food - Pasta:

Mỳ Ý luôn là tình yêu đối với mình. Một kiểu tình yêu đơn giản nhưng mà trọn vẹn, chắc chắn, rất hiển nhiên, rất an toàn. Nó giống như kiểu một chỗ dựa, cho dù thế nào thì mình vẫn rất yêu mỳ Ý.

2014 là đã có Pizza 4P’s chưa ta? À có rồi.

Mình có một buổi first date ở đây. Và hôm đấy bên cạnh chuyện phải lòng người đối diện, thì mình cũng phải lòng cả mì cua, giống như bao người khách khác.

Bây giờ thì mình thực sự không nhớ được mình có một đĩa mỳ Ý nào đánh dấu tình yêu bắt đầu hay không. Mình chỉ nhớ đó là một hành trình khám phá rất chậm rãi, từ từ và chắc chắn. Mỗi một đĩa pasta lại khiến mình thích thú nhiều hơn một chút, rồi dần dần đến một ngày, mình nhận ra là mình nhớ mạnh mẽ và thèm vô cùng mãnh liệt hương vị của một món ăn mà từ trước tới nay mình vẫn thường không chú ý tới.

Đấy là lúc mà mình biết là “thôi, rơi vào lưới tình của pasta rồi”!

Và cuối cùng, mình đạo được ảnh hưởng bởi giọng văn của nhà văn Phạm Thị Hoài. Hẳn sẽ có bạn nhớ đến chị Hoài qua bài viết đả kích bánh chưng tầm 2 hay 3 năm trước.

Chị Hoài là một trong những người sử dụng tiếng Việt hay nhất mình từng đọc. Giọng văn của chị như một bát bún bò huế: mạnh mẽ, dồn dập, đa sắc, và cay. Cay đến mức sâu cay. Cay đến mức cay độc. Dù chị ở nước ngoài nhiều năm, nhưng mình thấy chị cực kì thông thạo về từ ngữ Việt và văn hoá Việt.

Xin mượn lời nhà văn Nguyên Ngọc, viết trong hồi ký của ông, nói về Phạm Thị Hoài:

Phạm Thị Hoài là cây bút rất giàu có và điêu luyện về ngôn từ, nghệ thuật điều khiển và biểu diễn ngôn từ, lắm khi đến khiến ta ngợp, nhất là trong các tản văn của chị. Văn chị rất hay, và cho tôi nói luôn điều này: đã là văn chương thì phải hay. Tôi biết có người trách tôi hay chê một số người viết “không có văn”. Tôi xin giữ quan niệm của tôi. Không có văn, văn không hay, thì cái gọi là ý tứ có đúng đắn, cao siêu đến đâu cũng vô nghĩa, thậm chí có hại. Người ta đến với văn chương là đến với nghệ thuật ngôn từ, và đạo đức văn chương đưa lại cho con người còn đến từ và qua vẻ đẹp do sự tinh nhuệ của ngôn từ. Không gì có hại bằng việc khiến người đọc quen với văn chương dở, quen với cái tầm thường, là môi trường của cái xấu và cái ác. Viết hay là nghĩa vụ đạo đức của người cầm bút. Có điều lạ, khác với Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài được đào tạo ở nước ngoài, sống nhiều và nay hầu như sống hoàn toàn ở nước ngoài, vậy mà chị là cây bút tinh nhất tiếng Việt, cả tiếng Việt hiện đại, cập nhật và sống động.

Bỏ qua mặt chính trị của chị Hoài, mình thích và đang tìm hiểu cách chị dùng từ, cách chị tạo vần điệu cho câu cú, cách chị dùng những phương pháp đơn giản như phép liệt kê mà khi đọc lại hay vô cùng, cách chị mỉa mai sự vật sự việc một cách không thương tiếc, cách chị đanh đá cá cầy và thách thức lề thói.

Xin được trích một phần bài viết Trọn gói tâm linh của chị Hoài, nói về thủ tục cúng bái:

Trong các phong tục Tết, tôi ớn nhất cúng bái. Cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp, cúng Tất niên chiều 30, cúng Giao thừa đêm 30, cúng Nguyên đán mồng Một, cúng Chiêu điện sáng mồng Hai, cúng Tịch điện chiều mồng Hai, cúng hóa vàng mồng Ba, cúng Khai hạ mồng Bảy, cúng Thần tài Thổ địa mồng Mười, cúng Nguyên tiêu rằm tháng Giêng. Trong vòng chưa đầy một tháng cả chục cú không cúng không được, người ta cúng cả, thuộc về gói cúng cơ bản, chưa kể gói combo những cúng rước cúng tiễn, cúng chay cúng mặn, cúng trong nhà cúng ngoài trời, cúng tảo mộ cuối năm, cúng khai trương xuất hành đầu năm, cúng cầu an giải hạn, cúng bổn mạng và các vụ cúng kiếng đền chùa lễ hội đầu Xuân. Như chạy nước rút. Chạy deadline. Chạy sô. Chạy thành tích tâm linh.

Dân ta thờ không chừa thứ gì: thờ cóc và thờ rùa; thờ cây đa, cây gạo, cây đề; thờ nõ nường chày cối; thờ thần giữ cửa và thần giữ của; thần chém lợn, thần hót phân và thần lầu xanh mày trắng; Ông Hổ, Ông Rắn, Ông Đạo và Ông Bình vôi; Ông Mãnh Bà Cô và Ông Đùng Bà Đà; Bà Trưng Bà Triệu, Bà Hỏa, Bà Mụ và Bà Đụ Đị; Cô Bé, Cô Bơ và Cô Chín; Quan Văn, Quan Võ, Quan Âm Bồ tát và Quan Âm Thị Kính; Thánh Trần, Thánh Mẫu, Thánh giá và Thánh Gióng; Đức Khổng, Đức Ông, và Đức Chúa; Chúa Kho, Chúa Chổm; Vua Hùng, tướng Cao Biền, Cha Cả Bá Đa Lộc; Đức Mẹ Maria và Đức Mẹ Âu Cơ; Tứ pháp, Tứ mẫu, Tứ bất tử; Trạng Trình, Trạng Quỳnh và Trạng Lợn; ma Then, ma xó, ma nữ, ma đói và ma Hời… Đã thờ thì phải cúng. Cúng trời cúng đất; cúng nước cúng rừng; cúng trăng cúng lúa; cúng Mẫu cúng Phật; cúng Cô cúng Cậu; cúng làng xóm, họ tộc, gia tiên; cúng đình chùa am miếu; cúng nhà cúng chợ; cúng thuyền cúng bến; cúng động thổ, xây cổng, chuyển nhà, cất nóc; cúng kỵ cúng giỗ; cúng tuần, cúng tạ mộ; cúng đầy cữ, đầy tháng, đầy năm; cúng Tơ hồng, cúng Thanh minh, cúng Vu lan báo hiếu; cúng trừ tà đuổi vong; cúng chiêu hồn thỉnh vong; cúng dâng sao yểm bùa; cúng thầy mo thầy chùa; cúng trình đồng mở phủ; cúng Sóc cúng Vọng; cúng khai trương công ty; cúng thi tốt nghiệp; cúng chuyển văn phòng; cúng trúng dự án; cúng tránh thanh tra… Sểnh ra là cúng. Nhất cử nhất động đều tiền trạm bằng sì sụp hương khói vái lạy, như mọi động thái tồn tại chỉ xác thực sau cúng phây.

…

Lối sống thời đại cũng gắn liền với một loại hình dịch vụ vô cùng phù hợp với người Việt: dịch vụ trọn gói. Dân ta thực ra chỉ cần một hợp đồng sống trọn gói, không cần tự nghĩ, tự lo, tự làm, tự vận động, tự mơ ước, tự hỉ nộ ái ố gì cả, từ A đến Z có bề trên bao hết. Thế là sướng nhất. Đi với lý tưởng thẩm mỹ thừa mứa là lý tưởng sống nhàn. Thần linh thời nay ngày càng lắm yêu sách, quá vất vả, quá nhiều thủ tục phải chu tất, đâu phải cứ biện lễ mọn dâng lòng thành là xong. Nên các dịch vụ trọn gói tâm linh nở rộ. Muốn thần được thần, muốn thánh được thánh. Từ văn khấn soạn sẵn chỉ cần điền tên, túi Chanel hàng mã, lá sớ và set đồ cúng dường, gói hầu đồng combo quay phim chụp ảnh, đến mâm cúng đúng chuẩn tâm linh. Gì cũng có, tùy tiền và tâm. Mở ngoặc: Đồng tiền đi sau tâm là đồng tiền dại, đồng tiền đi trước tâm là đồng tiền khôn, đóng ngoặc. Thần và người đất Việt là đối tác chiến lược toàn diện muôn đời.

Một hôm nào đó như bao hôm nào, mình có phỏng vấn. Phỏng vấn online, tại lúc đó đang dịch dã căng đét. Mình chuẩn bị xong xuôi, mặc hẳn sơ mi, ra cái vẻ tươm tất. Rồi mình vào sớm 2 phút, con số mà lúc đấy mình nghĩ sẽ vừa tỏ vẻ chuyên nghiệp vừa trông không quá vồ vập tấn tới.

Đến giờ phỏng vấn, chưa thấy ai. Quá 2 phút, vẫn chưa thấy ai. Quá 5 phút, mình vẫn ngồi đần thối nhìn màn hình.

Ngậm một tin trông, hai tin đợi, ba bốn tin chờ. Sao chẳng thấy ai?

Cuối cùng thì người phỏng vấn mình cũng vào ở phút 8. Buổi phỏng vấn diễn ra như thường lệ, và không thể thiếu vài câu xin lỗi nhẹ nhàng của người đến muộn và vài câu không sao đâu đầy chân tình của người ngồi đợi.

Vài tiếng sau buổi phỏng vấn, mình nhận mail từ HR. Trong mail có vài dòng xin lỗi vì người phỏng vấn đến muộn.

Kèm một voucher tiki 500k.

Chờ 8 phút được hẳn 500k. Ngon vcl.

Cơ mà chẳng biết mua gì. Thế là mình vào xem sách, ngó vài cuốn trông có vẻ bán chạy, miễn là không self-help hoặc thần số học hay tarot linh tinh, rồi cố đặt cho khít 500k.

Mình vẫn nhớ như in, mình đặt 4 cuốn, gồm có “Economix”, “Con đường Hồi giáo”, “Những nhà khám phá”, “Lược sử tôn giáo”.

Từ 4 cuốn này mà thói quen đọc của mình hình thành, khởi động kế hoạch chống mù chữ, tính đến nay đã được gần 5 năm.

Nhìn lại kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, mình tạm chia khẩu vị đọc thành vài nhóm chính:

1. Lịch sử

Topic này thực sự rất rộng và dàn trải.

Về cơ bản thì mình thích đọc về quá trình hình thành và phát triển của một thứ gì đó cụ thể, hay còn gọi là microhistory, kiểu kiểu như history of X, lịch sử của Y.

Từ đây, mình tiếp cận qua 2 bước: đầu tiên mình tìm những sách mang tính lược sử về 1 chủ đề nào đó, rồi sau đó sẽ đọc thêm những sách có nội dung sâu hơn.

Việc này giống như chơi ghép hình (jigsaw puzzle): ban đầu các mảnh ghép sẽ rời rạc và lẻ tẻ, nhưng khi càng có nhiều mảnh ghép xuất hiện, có thể connect the dots và bức tranh lớn sẽ dần hiện ra.

1a. Lược sử

Mấy năm gần đây, xuất hiện nhiều bộ sách lược sử trên thị trường. Điển hình nhất là bộ Khái lược của Đông A, và bộ Lược sử của Nhã Nam.

Theo mình, bộ Khái lược của Đông A vượt trội hẳn về cả nội dung, cách trình bày, sự đa dạng (và về giá). Bộ sách Khái lược này có rất nhiều chủ đề, ví dụ như Chính trị, Tôn giáo, Triết học, Pháp luật, Nghệ thuật, Kinh tế, Tâm lý học, Xã hội học, Y học, Khoa học, Văn học, Thiên Văn học, Sinh thái học, Sinh học.

Bộ Lược sử của Nhã Nam thì đơn giản hơn, tóm tắt hơn, và rẻ hơn. Bộ Lược sử này có Tôn giáo, Triết học, Khoa học, Kinh tế và Ngôn ngữ (gần đây đã có thêm 2 cuốn về Khảo cổ và Âm nhạc).

Tuy bộ Khái lược của Đông A hay hơn, nhưng mình vẫn sẽ follow cả 2 bộ sách này, vì nội dung 2 bộ có tính bổ sung và bù trừ cho nhau.

Một điều mình học được sau khi đọc kha khá sách lược sử, đó là giữ mindset về việc sách lược sử chỉ mang tính khái quát và cưỡi ngựa xem hoa thôi, đừng nghĩ bản thân biết tuốt sau khi đọc được vài ba đầu sách lược sử.

Từ những kiến thức khái quát, mình tìm hiểu thêm vào một số chủ đề sau:

1b. Nhân học

Nghe có vẻ to tát, nhưng về cơ bản thì mình đọc thêm về lịch sử của xã hội loài người.

Cuốn sách nổi tiếng nhất của topic này, chắc ai cũng nhận ra, là “Sapiens” của học giả Yuval Harari, nói về quá trình phát triển của loài người. Gần đây Harari mới ra mắt cuốn “Nexus”, nói về lịch sử của các mạng lưới thông tin của con người.

Ngoài ra, mình còn cày thêm bộ 4 cuốn của Jared Diamond, gồm có:

• “Súng, Vi trùng và thép”: nói về cách mà địa lý định hình số phận các dân tộc

• “Sụp đổ”: nói về cách mà các xã hội con người sụp đổ

• “Biến động”: nói về cách con người đối phó với các khủng hoảng

• “Thế giới cho đến ngày hôm qua”: nói về văn hoá của các xã hội truyền thống

1c. Lịch sử nghệ thuật

Có một cuốn mà mình nghĩ là cực kì nên đọc để nắm được tổng quan về lịch sử nghệ thuật (chủ yếu là về hội hoạ, ngoài ra còn có kiến trúc và điêu khắc) từ thời tiền sử đến thời hiện đại, tên là “Câu chuyện nghệ thuật”. Cuốn này vừa đắt, vừa nặng (literally nặng, gần 2kg), vừa dày (~700 trang), nhưng rất đáng tiền, vì vừa được đọc vừa có tranh để xem, cực kỳ trực quan và dễ hiểu.

Ngoài ra, mình có đọc thêm cuốn “…isms - Hiểu về nghệ thuật hiện đại“ để nắm được cơ bản các trường phái hội hoạ có đặc điểm gì, ra đời lúc nào, có những tác phẩm và hoạ sĩ tiêu biểu nào. Các trường phái hội hoạ thường có tên như Impressionism (Ấn tượng), Expressionism (Biểu đạt), Symbolism (Biểu tượng), và cuốn này lấy tên từ cái đuôi “ism” của các trường phái hội hoạ.

1d. Lịch sử kinh tế

Từ 2 cuốn “Khái lược Kinh tế” và “Lược sử Kinh Tế”, mình tìm hiểu thêm vài cuốn về lịch sử kinh tế và tài chính, có thể nêu ra vài ví dụ tiêu biểu như sau:

• “Economix”: lịch sử kinh tế học bằng truyện tranh

• “Đồng tiền lên ngôi”: lịch sử nền tài chính thế giới

• “Doing good better“: góc nhìn lý trí và kinh tế của việc làm từ thiện. Mình có nhắc đến cuốn này ở bài Cứu người một cách lí trí.

• “Thảm hoạ khí hậu”: kế hoạch tổng quan để đạt được Net Zero (phát thải ròng carbon bằng 0). Mình có nhắc đến cuốn này ở bài Công nghệ sạch.

• “Lịch sử giao thương“: nói về lịch sử của ngành thương mại, từ những đoàn thuyền buôn ngũ cốc thời cổ đại đến con đường tơ lụa và những chuyến tàu chở gia vị, rồi đến thời hiện đại là mạng lưới giao thương toàn cầu.

• Và gần đây nhất là cuốn “Tiền - sự thật về một thứ không có thật“: nói về lịch sử của tiền, khái niệm về tiền, và các hình thái của tiền trong xã hội con người.

1e. Đô thị

Mình rất thích đọc về đô thị, về cách mà các thành phố đã đẩy nhanh quá trình phát triển của xã hội. Có vài cuốn về đô thị tiêu biểu như:

• “Chiến thắng của đô thị”: nói về sự tối ưu của đô thị so với nông thôn, về mặt kinh tế, chính trị, văn hoá, lý giải vì sao con người càng ngày càng dồn đến sống ở các đô thị.

• “Đời sống vỉa hè Sài Gòn”: nói về quá trình phát triển của đường phố Sài Gòn và cách mà đời sống vỉa hè tạo nên nét đặc trưng của Sài Gòn.

• “Metropolis”: mình đã review ở note này, về cơ bản thì cuốn này đi từ sự hình thành của những đô thị đầu tiên ở vùng Lưỡng Hà, tìm hiểu lý do mà con người tụ tập để tạo thành những đô thị lớn, và cách mà đô thị làm văn minh nhân loại phát triển ngày càng nhanh.

• “Đô thị vị nhân sinh“: nói về các yếu tố tạo nên một thành phố an toàn, thân thiện, đáng sống và "vì con người” (vị nhân sinh). Mình có nhắc đến cuốn này ở bài Thế nào là một thành phố an toàn.

1f. Chính trị

Mình chưa đọc nhiều về chính trị, chủ yếu là lướt qua vài cuốn như sau.

Thứ nhất là cuốn “Tù nhân của địa lý“, nói về việc vị trí địa lý có vai trò thế nào trong chính trị.

Thứ hai là cuốn “Chết cho màu cờ“, nói về ý nghĩa và vai trò biểu tượng của lá cờ trong nền chính trị của các quốc gia.

Thứ 3 là bộ 2 cuốn “Nguồn gốc trật tự chính trị“ và “Trật tự chính trị & suy tàn chính trị“, nói về lịch sử hình thành của các thể chế và hình thái chính trị.

1g. Lịch sử ngôn ngữ

Ngôn ngữ cũng là một chủ đề mình mới chỉ lướt qua, thông qua vài cuốn lẻ tẻ như:

“Câu chuyện ngôn ngữ”: nói về từng bước phát triển của ngôn ngữ trong xã hội con người

“Lược sử ngôn ngữ”: cuốn này đi sâu hơn, trải dài từ việc hình thành những hình thái giao tiếp ở động vật, tiến hoá thành ngôn ngữ đơn giản của con người, dần dà trở nên phức tạp và nhiều lớp lang nhằm đáp ứng nhu cầu giao tiếp.

“Các đế chế ngôn từ”: cuốn này nói về lịch sử của các nhóm ngôn ngữ lớn, như tiếng Aram (ở vùng Lưỡng Hà), tiếng Hy Lạp, tiếng Latin, tiếng Trung, tiếng Anh, tiếng Ả Rập. Cuốn này thực sự có rất nhiều thông tin, nhiều đến mức dễ khiến người đọc không chuyên như mình dễ ngộp và bị lost trong đống kiến thức ngôn ngữ học quá sâu.

1h. Lịch sử khoa học

Mình thích đọc lịch sử. Mình cũng thích đọc về khoa học. Vậy nên lịch sử khoa học sẽ là perfect combo. Có vài cuốn mình khá ưng về topic này:

• “Những nhà khám phá”: cuốn này cực kỳ hay, nói về hành trình phát kiến khoa học dài hơi của con người từ thời cổ đại đến nay, xoay quanh 4 trụ cột chính là các phát kiến về thời gian, không gian, khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.

• “Năng lượng: lịch sử nhân loại từ than củi tới hạt nhân”: khác với thuật ngữ “năng lượng” mà các mẹ tarot reader hay dùng, cuốn này nói về lịch sử của các nguồn năng lượng mà con người sử dụng, đi từ các hình thức đơn sơ như củi, than, cho đến xăng dầu, khí đốt, và rồi là nguyên liệu hạt nhân.

• “The magic of reality”: một cuốn sách nhẹ nhàng tình cảm mang tính khoa học thường thức, nói về bản chất của các khái niệm khoa học quan trọng như thuyết tiến hoá, vật lý lượng tử, thiên văn học, địa chất, được bôi trơn bởi cách dẫn dắt của Richard Dawkins (tác giả cuốn Gene vị kỉ).

2. Khoa học

Vâng, vẫn là một topic rộng và dàn trải.

Mình sẽ đi vào từng nhánh nhỏ mà mình đã đọc qua:

2a. Công nghệ

Mình thích tìm hiểu về các công nghệ, cả những thứ hiện đang vận hành thế giới và những thứ đang được phát triển và hứa hẹn định hình tương lai.

• “Engineering in plain sight”: cuốn này đến từ kênh Youtube Practical Engineering, một kênh rất nổi tiếng về xây dựng. Cuốn này nói về các công nghệ được dùng trong xây dựng, viễn thông, và hạ tầng cung cấp.

• “Lính trơn”: một cuốn sách khá vui về các công nghệ trong quân đội, chú trọng vào những chi tiết mà thường sẽ bị bỏ lơ, như là quần áo cho binh sĩ, xử lý vấn đề tiêu chảy, quân trang chống bỏng, và cách giữ nhịp sinh học cho lính tàu ngầm.

• “Khăn gói lên sao hoả”: cùng tác giả với cuốn “Lính trơn”, cuốn này nói về các vấn đề lặt vặt nhưng vô cùng quan trọng trước khi cho các phi hành gia bay vào vũ trụ, có thể nói đến như tâm lý của các phi hành gia, đồ ăn và dinh dưỡng, xử lý chất thải, đảm bảo đời sống tình dục cho các phi hành gia, khác biệt văn hoá của các thành viên.

2b. Sinh học

Mình vốn rất dốt mảng hoá và sinh, vậy nên mình có đọc thêm vài cuốn để cố cứu sự hổng kiến thức này. Từ 3 cuốn “Khái lược Y học”, “Khái lược Sinh học”, “Khái lược Sinh thái học”, mình đỡ sợ và thử đọc thêm về topic này, cho dù hiểu biết vẫn đang rất mất gốc và nông cạn.

• “Miễn dịch”: cuốn này thì quả thật là một trong những cuốn hay nhất mình từng đọc. Vốn đến từ Philipp Dettmer, chủ kênh Youtube Kurzgesagt, kênh Youtube lớn nhất về khoa học, nên là cả về cách kể chuyện, cách minh hoạ, và kiến thức đều không thể chê được. Để biến kiến thức về sinh học, lại còn là nhánh miễn dịch học nằm trong sinh học, vốn vô cùng khô khan bí hiểm, thành kiến thức thường thức dễ ngấm dễ hiểu, Philipp Dettmer quả là vô cùng tài năng.

• “Atlas giải phẫu cơ thể người“: một cuốn sách thuần tuý về giải phẫu. Mình đọc một lượt để nắm được cơ bản cơ thể con người có những thành phần gì, được sắp xếp như nào, và hoạt động ra sao.

2c. Vật lý

Mình cực kỳ thích đọc về vũ trụ, về vật lý lượng tử, khoa học vũ trụ và thiên văn học. Có vài cuốn đã khá nổi tiếng, như “Vũ trụ trong vỏ hạt dẻ“, “Bản thiết kế vĩ đại”, “Phương trình của Chúa”, “Vũ trụ”.

Ngoài ra, có 2 cuốn ít tập trung vào khoa học, mà thêm vào nhiều góc nhìn về tương lai nhân loại và vị trí của con người trong vũ trụ, ví dụ như cuốn “Đốm xanh mờ“ (mình có nhắc đến trong note này) và “Unlocking the universe“.

3. Triết học

Từ 2 cuốn “Khái lược Triết học” và “Lược sử Triết học” (mà mình nhắc đến ở bài Lược sử triết học), mình có hứng đọc thêm vài cuốn mang tính khái quát về triết học, ví dụ như:

• “Plato và thú mỏ vịt” và “Heidegger và hà mã”: 2 cuốn này giới thiệu các khái niệm triết học thông qua các joke và truyện ngụ ngôn, đọc khá vui.

• “50 ý tưởng triết học”: cuốn này đi qua các trường phái triết học chính trong lịch sử.

• “Phải trái đúng sai”: mình có review trong note này, cuốn này nói về đạo đức và các tình huống mà đạo đức đi vào vùng xám, khó phân biệt phải trái đúng sai rõ ràng.

4. Ăn uống

Mình rất thích đọc về ăn uống. Cả về khoa học của việc ăn uống, tới lịch sử các loại thực phẩm, và cả văn học review ẩm thực. Mình có thể kể ra vài ví dụ tiêu biểu:

• “Thế lưỡng nan của loài ăn tạp”: mổ xẻ phân tích các chuỗi thức ăn, từ những chuỗi thức ăn phức tạp và đan xen, biến thành những chuỗi thức ăn đơn điệu, nơi mà con người ăn ngô và các sản phẩm từ ngô, động vật ăn ngô rồi con người ăn động vật, phân động vật ăn ngô được bón cho cây ngô.

• “Câu chuyện thực phẩm”: một cuốn sách với rất nhiều hình ảnh minh hoạ trực quan, về lịch sử của các nguyên liệu mà ta ăn hàng ngày.

• “Rice and Baguette”: nói về lịch sử của việc ăn uống ở Việt Nam từ thời cổ đại đến nay, mình có nhắc đến ở bài Ngàn năm cơm chan mắm chấm.

• “Hà nội băm sáu phố phường”, “Miếng ngon hà nội”, “Thương nhớ mười hai“: văn tả đồ ăn của các cụ ngày xưa luôn có một sự khác biệt và vượt trội, do câu chuyện ăn uống được đặt trong bối cảnh xã hội và bối cảnh cuộc đời người ăn, đem thêm nhiều chiều sâu hơn là chỉ nói về nguyên liệu và hương vị.

• “Nửa vòng trái đất uống một ly trà”: một tác phẩm hiện đại, phiêu lưu (review đồ ăn của nhiều nước), chân thật đến mức thẳng như ruột ngựa. Tác giả sẽ thẳng thắn chê nếu không hợp khẩu vị. Với mình, cách nhận xét thẳng thắn này là làn gió mới, khác biệt với lối mòn thảo mai gì-cũng-khen của hàng ngàn người review ẩm thực khác.

5. Fiction

Mình vốn không thích đọc fiction, vì mình luôn tin rằng đọc sách nonfic như khoa học, lịch sử các thứ thì có nhiều kiến thức hơn.

Vậy là mình thử nhúng chân vào fiction thông qua một middle ground là science fiction (sci-fi) vì có yếu tố khoa học =)))))

Và niềm tin không-đọc-fiction này đã bị thách thức khi vài tác phẩm sci-fi mình đọc đem lại trải nghiệm khá tốt, như là bộ 3 cuốn “Tam thể”, “Khu rừng đen tối“, “Tử thần sống mãi”, các cuốn khác như “Dune”, “Tôi, Robot” hay “451 độ F”. Mình đã review vài cuốn trong note này.

Tổng kết

Qua 5 năm, mình thấy mình hiểu biết hơn, bận rộn hơn, tự tin hơn, bớt mù chữ hơn, và quan trọng nhất, là tò mò hơn bao giờ hết.

Mình biết đến những mảng kiến thức mà có thể mình sẽ chẳng bao giờ nghe đến trong đời.

Mình hiểu thêm về cách mà thế giới hoạt động, qua các yếu tố đan xen chồng chéo.

Thế giới quan của mình mở rộng hơn.

Mình dành ít thời gian doom-scrolling hơn, vì lúc nào cũng có một ý tưởng hay topic gì đó để tìm hiểu.

What’s next?

Nhìn lại kế hoạch xoá mù chữ 5 năm lần thứ nhất, có thể gọi là mình đang ở trạng thái cưỡi ngựa xem hoa: tận lực mở rộng số lượng topic nhiều nhất có thể, và tìm hiểu mỗi thứ một chút.

Vậy, kế hoạch 5 năm lần thứ 2 sẽ có gì:

• Thứ nhất, mình vẫn sẽ làm những thứ mà mình vẫn làm 5 năm vừa rồi. Mình vẫn sẽ tìm hiểu sơ lược về nhiều topic nhất có thể, nhằm lọc ra những gì mình thực sự hứng thú để tìm hiểu lâu dài. Một số topic mình muốn ngó thêm có thể kể đến là hoá học, toán học, tâm lý học, xã hội học, tôn giáo. Ngoài ra mình vẫn sẽ đào thêm những chủ đề mình đang tìm hiểu sơ qua như chính trị, ngôn ngữ, đô thị, nghệ thuật, khoa học.

• Thứ hai, mình sẽ bổ sung kiến thức căn bản cho những topic mình muốn tìm hiểu lâu dài. Bữa trước đọc bài của Trần Tiến (từng viết cho Monster Box), mình khá đồng tình với điểm này:

Rõ ràng, khi muốn học kiến thức mới, chẳng gì tốt bằng đọc sách giáo khoa cả. Có thể bạn có định kiến khi nghe tới cụm "sách giáo khoa", nghĩ rằng nó khô cứng, nhàm chán hoặc giáo điều. Thực ra, những cuốn sách hay nhất tôi từng đọc đều là sách giáo khoa, chúng thường có đặc điểm sau:

- Ngắn gọn, trình bày khoa học, tập trung vào chủ đề chính

- Dễ hiểu, dẫn dắt tốt và thân thiện với người mới

- Được đảm bảo, cập nhật liên tục bởi hệ thống hàn lâm, học thuật thế giới gồm nhiều bên từ cơ quan quản lý, nhà xuất bản, đội ngũ tác giả và các giáo sư trong ngành

- Được thiết kế để dạy bạn kiến thức, kỹ năng

- Kiến thức có tính liên kết cao, gồm nhiều câu chuyện thú vị, điểm mặt nhiều nhân vật và sự kiện quan trọng

Chỉ đọc sách thường thức có thể cho bạn cảm giác ngưỡng mộ tri thức chứ không phải nắm được tri thức. Sự ngưỡng mộ ấy có thể khiến bạn trở nên xa cách với tri thức, chứ không phải gần nó hơn, bởi bạn tự có tâm lý "thứ phức tạp này có thể thống trị tôi chứ không phải ngược lại".

Để thực sự nắm được kiến thức căn bản, mình sẽ phải đọc thêm sách giáo khoa của các chủ đề mình thích, nhằm tránh tâm lý “ngưỡng mộ kiến thức“ thay vì “nắm được kiến thức“.

• Thứ ba, mình sẽ dành thêm thời gian cho fiction. Đọc cuốn “Khái lược văn học“, mình thấy rằng văn học là yếu tố vô cùng quan trọng trong việc định hình văn hoá và lịch sử của xã hội con người. Trước mắt mình sẽ tìm hiểu các tác phẩm văn học kinh điển, vừa là để tìm hiểu văn hoá của các xã hội ở nhiều thời kỳ, cũng vừa để cải thiện văn phong và vốn liếng ngôn ngữ, tránh bị bó hẹp trong cách viết rõ ràng và thiếu bay bổng của nonfic.

Hẹn gặp lại bài này vào 5 năm tới.

Hôm nay bạn ăn gì? Cơm với cá khô? Phở? Bún chả? Cơm tấm? Đậu phụ sốt cà chua? Thịt luộc chấm nước mắm?

Ở tây phương có câu thành ngữ “You are what you eat” - “Bạn là thứ bạn ăn”.

Đã bao giờ bạn thắc mắc những món bạn ăn đến từ đâu, câu chuyện đằng sau là gì, điều gì là cốt lõi trong bữa ăn hàng ngày của bạn chưa?

Chương 1: Hạt gạo làng ta

Thời Hồng Bàng, người Việt cổ sống quanh vùng thượng lưu sông Hồng, nay là tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ.

Đây là thời điểm mà người Việt sở hữu văn minh lúa nước, một bước chuyển mình từ những bộ lạc săn bắt hái lượm du canh du cư sang xã hội nông nghiệp định cư tại lưu vực ven sông.

Đi theo trường phái lúa nước, người Việt có được một hệ sinh thái ẩm thực tương ứng.

Điển hình nhất, cốt lõi nhất, trái tim của ẩm thực Việt, là cơm. Điều này chắc người Việt ai cũng biết, hiển nhiên đến mức nói ra có vẻ thừa thãi.

Một cách tiềm thức, người Việt gắn từ “cơm” với sự sinh tồn.

Người Việt không nói “ăn”, mà họ nói “ăn cơm”, nhằm chỉ khái niệm bữa ăn, dù bữa đó có thể không có món cơm. Người Việt không nói “kiếm ăn”, mà họ nói “kiếm cơm”, nhằm chỉ khái niệm lao động. Với người Việt, bữa ăn không được tính là đầy đủ nếu không có món cơm, dù cho các món thịt thà rau củ có thịnh soạn đến đâu.

Cơm xuất hiện trong cuộc sống hàng ngày một cách hiển nhiên, và xuất hiện trong đời sống tâm linh cũng hiển nhiên như vậy. Mâm cúng tổ tiên thường có cơm gạo trắng, hoặc một biến thể khác của cơm, là xôi, được làm từ gạo nếp. Những ngày cưới hỏi, ma chay, tết nhất không thể thiếu cơm hoặc xôi.

Nói đến cơm, ta có sự tích Thánh Gióng “ăn ba nong cơm, bảy nong cà, uống một hơi nước cạn đà khúc sông”. Có thể thấy được người Việt cổ đã biến cơm trở thành trung gian để đạt được sức khoẻ để chống ngoại xâm.

Nói đến gạo nếp, không thể không nhắc đến sự tích bánh chưng bánh dày, với gạo nếp, thịt lợn, đỗ xanh và lá chuối.

Ở hai ví dụ trên, cũng cần để ý đến những loại thực vật phổ biến trong bữa ăn người Việt như cà pháo (trong bảy nong cà) và đỗ xanh (trong bánh chưng). Với tư cách là những nhà nông nghiệp, người Việt có một chế độ ăn thiên về thực vật, điển hình là lúa gạo như đã nói ở trên, và các loài cây bản địa được thuần hóa. Điều này, nếu nhìn hẹp thì không có gì đáng nói, nhưng nếu nhìn rộng ra, người Việt sẽ có chế độ ăn khác hẳn những dân tộc du mục ăn nhiều thịt, hay những dân tộc bắc Âu ăn nhiều cá và hải cẩu, hay những người Ai Cập ăn nhiều lúa mì.

Mặt khác, hình ảnh của đồng lúa là những khoảnh đất ngập đầy nước, nhờ đó, người Việt có một bộ sưu tập những món đạm như cá, tôm, lươn, ốc, cua, ếch. Đây là một mối quan hệ win-win dễ thấy: đồng lúa ngập nước cho cá tôm cua ếch không gian sống và thức ăn, rồi các loài sinh vật này thải ra dưỡng chất nuôi lúa. Ngoài ra, thịt heo và thịt gà cũng là những nguồn đạm quen thuộc.

Nhìn lại, người Việt cổ là ví dụ điển hình của văn minh lúa nước: chúng ta ăn gạo, ăn các loại rau củ bản địa, ăn các sinh vật trong hệ sinh thái đồng lúa, ăn những loài động vật được thuần hóa như heo và gà.

Chương 2: Ngàn năm thắt buộc

Điểm lại một chút lịch sử: thủ lĩnh Âu Việt, Thục Phán, đánh bại Lạc Việt, thống nhất thành nước Âu Lạc. Vua nhà Triệu là Triệu Đà đánh bại Thục Phán, sáp nhập Âu Lạc vào nhà Triệu. Nhà Hán sáp nhập nhà Triệu, từ đó lãnh thổ người Việt trở thành một phần của Trung Hoa, bắt đầu giai đoạn bắc thuộc kéo dài cả thiên niên kỷ.

Tuy nằm dưới sự đô hộ của các triều đại Trung Hoa, nhưng vùng Giao Chỉ là vùng biên thuỳ xa xôi. Vì thế, bản chất xã hội Giao Chỉ không thay đổi quá nhiều so với thời tiền bắc thuộc. Người phương bắc vốn chỉ chiếm số ít và nắm các vị trí thống trị trên cùng, và họ vẫn phải dựa vào tầng lớp quan lại và quý tộc địa phương để cai quản chúng sinh.

Trong thời kỳ dài đằng đẵng này, có cả những điều không đổi trong thói quen ăn uống của người Việt, song song với những giao thoa về văn hoá ẩm thực.

Ở góc độ không đổi, về cơ bản, người Việt vẫn duy trì văn hóa lúa nước, do bản chất Trung Hoa cũng là một nền văn hoá lúa nước. Các nhà cầm quyền Trung Hoa khuyến khích người Việt trồng lúa, nhằm thu tô thuế cho trung ương.

Người Việt vẫn ăn gạo, vẫn ăn những loại rau củ quả quen thuộc như rau dưa, cà, vẫn tận dụng những món đạm từ đồng lúa, và vẫn nuôi những loại động vật điển hình của văn hóa lúa nước như trâu bò, heo, gà.

Người Việt không có thói quen uống sữa bò do hạn chế về di truyền: họ không có enzyme để tiêu hóa đường lactose có trong sữa. Ngoài ra, khí hậu nóng ẩm phương nam không phải là điều kiện tốt để bảo quản sữa. Vì thế, thói quen uống sữa bò của những dân tộc phía bắc Trung Hoa đã không thể thâm nhập vào vùng phương nam xa xôi.

Do khí hậu nóng ẩm, các món thịt cá rau cỏ rất mau hỏng. Vì thế mà người Việt đã nghĩ ra nhiều cách để bảo quản. Cách phổ biến nhất là dùng muối, một thứ tương đối sẵn có đối với một đất nước ven biển.

An Nam Chí Lược đã trích dẫn tài liệu thời Hán rằng:

Thực phẩm thiết yếu hàng ngày [của người An Nam] gồm các loại rau muối chua, các loại cá và thuỷ hải sản lên men.

Các loại rau, tiêu biểu là dưa cà, được muối chua nhằm để được lâu ngày. Còn các loại cá nói riêng và thuỷ hải sản nói chung thì được phơi khô để có món tôm cá khô, hoặc ướp muối để cho ra món nước mắm.

Nói về nước mắm, đây vốn là món đến từ những vùng duyên hải miền trung Việt Nam, với vùng biển rộng (nhiều cá) và nhiều nắng (thuận tiện làm muối). Món nước mắm du nhập lên vùng nam Trung Hoa, cụ thể là vùng Mân Nam, được gọi là món kê-chiap (tiếng Hán là hải chấp, dịch ra tiếng Việt là nước cá).

Món kê-cháp sau này được người phương tây ghi nhận với cách gọi là ketchup. Từ “ketchup” ban đầu được sử dụng để gọi các loại sốt chấm khác nhau, như sốt cá cơm, sốt hạt óc chó, sốt hàu, sốt nấm. Rồi khi phương Tây thuộc địa hoá châu Mỹ và đón nhận cà chua từ những người Aztec, họ làm sốt cà chua và gọi đó là tomato ketchup, lâu ngày phổ biến quá và gọi tắt là ketchup cho nhanh.

Còn ở khía cạnh giao thoa văn hóa, người Việt cũng đã tiếp nhận kha khá hương vị từ những người phương bắc.

Một sản phẩm từ phía bắc Trung Hoa đã được phương nam đón nhận, đó là những món ăn từ lúa mì.

Các món mì sợi, bánh bao, hoành thánh đã du nhập vào đời sống người Việt, tuy không sâu đậm đến mức chiếm được vị trí trong bữa cơm hàng ngày, nhưng đủ để trở thành những món ăn nhẹ, ăn xế hoặc ăn vặt. Mì, hay ý tưởng chế biến các món tinh bột ở dạng sợi dài, đã làm nền tảng cho các món ăn thuần Việt sau này.

Một món ăn du nhập nữa đã trở thành quen thuộc trong mâm cơm người Việt là đậu nành. Đậu nành vừa rẻ, dễ trồng, lại dễ ăn. Đậu nành lên men làm thành xì dầu, dễ ăn với cơm. Đậu nành xay nhuyễn, nấu lên và ép khuôn, chế thành đậu phụ. Đậu phụ dễ dàng chiếm được cảm tình của những con người ăn gạo, cả Việt hay Trung, do bản chất rất giống cơm: đậu phụ vốn là một món không có vị mạnh, chỉ thoang thoảng mùi thơm của đậu nành, được sử dụng làm món nền, hấp thụ hương vị từ nước chấm và thịt cá.

Nhìn lại, có thể thấy rằng, trong một ngàn năm dưới sự đô hộ của các triều đại phương bắc, đã có những thay đổi trong đời sống ăn uống của người Việt, giống những sợi dây thắt buộc hai dân tộc ở nhiều góc cạnh khẩu vị. Tuy vậy, những thay đổi này có vẻ vừa đủ, mang tính hoà nhập chứ không quá hoà tan, một phần do thổ nhưỡng và khí hậu khác nhau của hai nước, phần khác do sự cai trị mang tính uỷ quyền của các hoàng đế Trung Hoa.

Chương 3: Nam Quốc Sơn Hà

Sự kiện Ngô Quyền chiến thắng quân Nam Hán đã đánh dấu bước đi đầu tiên của những triều đại độc lập của người Việt.

Thời Lý Trần, không có quá nhiều ghi chép về thói quen ăn uống trong dân gian. Tuy vậy, có thể mặc định rằng nền văn hóa Việt vẫn xoay quanh hạt gạo. Trích từ bài viết của báo tuổi trẻ:

Nhà Lý coi trọng nông nghiệp, nên ngay sau khi đóng đô đã ban hành nhiều sắc lệnh khuyến nông, cấm giết trâu bò, trị tội trộm trâu bò rất nặng, giữ lệ cày ruộng tịch điền có từ thời vua Lê Đại Hành... Vì vậy, việc trị thủy sông Hồng và các hệ thống sông nhánh được coi là căn cốt để duy trì nền kinh tế nông nghiệp…Dưới đời nhà Trần, những con đê được đắp chỉ cốt giữ nước không tràn vào đồng ruộng để kịp làm vụ chiêm.

Có thể đoán được là không có quá nhiều thay đổi: mâm cơm người Việt vẫn được xây dựng quanh nền tảng là gạo, đi kèm những món ăn đến từ đồng lúa. Và có thể khẳng định rằng trâu bò không nằm trong thực đơn, do lệnh cấm đến từ cung đình.

Mặt khác, Phật giáo thời Lý Trần vô cùng phát triển. Tầng lớp tăng lữ nổi lên trong xã hội. Các quý tộc, thậm chí vua chúa, nghiêm cẩn thực hành các phép tắc nhà chùa. Tất lẽ dĩ ngẫu, các món chay, cụ thể là rau củ, đậu phụ, cộng thêm các món giả thịt, đã có dịp xuất hiện thường xuyên trong mâm cơm của cung đình và các gia đình quý tộc ngoan đạo.

Quay đi quẩn lại, người Việt vẫn luôn bị ám ảnh bởi sự đe doạ từ phương bắc, cụ thể là người Trung Hoa. (Một cách trớ trêu, người Trung Hoa cũng luôn bị ám ảnh bởi sự đe doạ từ phương bắc, ở đây là các bộ tộc du mục người Hung Nô, Khiết Đan, Liêu, Kim, Mông Cổ). Và người Champa, như sẽ nói thêm ở dưới đây, sẽ luôn bị ám ảnh bởi sự đe doạ của người phương bắc, hay còn gọi là người Việt.

Biết là không thể mở rộng bờ cõi lên phía bắc, người Việt hướng cái nhìn và mũi gươm xuống phía nam, vùng đất của Champa. Cuộc chiến giữa Đại Việt và Champa là một giai đoạn dài hơi, kéo dài hơn 800 năm. Qua bao cuộc viễn chinh, bao cuộc hôn nhân chính trị, bao lần thương thảo, bao lần dâng đất, Đại Việt nam tiến như tằm ăn dâu, cứ thế mở rộng lãnh thổ vào từng phần của miền trung và miền nam hiện tại.

Công cuộc nam tiến đã sáp nhập Champa vào Đại Việt, cùng với đó là nền văn hóa đậm chất Ấn quyển.

Xin giải thích thêm về khái niệm Ấn quyển (Indosphere): khái niệm này chỉ những nền văn hóa chịu ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ, có thể kể đến các quốc gia như Campuchia (xưa là đế quốc Khmer), Thái (xưa là đế quốc Siam), Myanmar.

Trong khi đó, Đại Việt nằm trong văn hóa Hán quyển (Sinosphere), tức là chịu ảnh hưởng bởi văn hóa Trung Hoa. Hàn và Nhật cũng nằm trong văn hoá Hán quyển.

Di sản nổi bật của văn hóa Champa là nền ẩm thực đa dạng về mặt gia vị, đi kèm với các loại mắm được làm từ hải sản lên men. Các món ăn thơm nức mùi bạch đậu khấu, quế, hồi, đinh hương, gừng, nghệ, các loại mắm nêm, mắm tôm, mắm ruốc đã được thêm vào văn hoá Đại Việt.

Lúc nhà Minh sụp đổ, người Trung Hoa tháo chạy do lo sợ sự cai trị của người Mãn Thanh. Đại Việt trở thành điểm đến của hàng đoàn người tị nạn, hay còn gọi là người Minh Hương.

Những người Minh Hương này phần lớn đến từ vùng nam Trung Hoa, nay là Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam, Quảng Đông. Người tị nạn đến xứ Đàng Trong, được các chúa Nguyễn bảo trợ và khuyến khích mở rộng khai hoang ở vùng phía nam. Có thể đây là lí do vì sao cộng đồng người Hoa tập trung nhiều ở miền nam thay vì miền bắc hoặc miền trung.

Vào thế kỷ 17 và 18, các giáo sĩ phương Tây đến truyền đạo ở Đại Việt.

Theo quan sát của các nhà truyền giáo như Christoforo Borri, Alexandre de Rhodes, Giovanni-Filippe de Marini, Đại Việt là nơi có nguồn thực phẩm đa dạng.

Khác với người phương tây sống bằng bánh mì, người Việt sống bằng gạo. Cái này thì thật hiển nhiên, khỏi nói dông dài. Ngoài ra các giáo sĩ còn thấy người Việt ăn thêm các loại khoai như khoai lang và khoai môn như những nguồn tinh bột thay thế.

Các loại rau phổ biến là rau muống, củ cải, bí ngô, rau cải, rau diếp. Ở những vùng ven biển, người dân còn ăn cả rong và tảo biển.

Người phương tây quan sát được sự phàm ăn của người Việt: chúng ta ăn đủ loại cá và thịt, từ trâu, bò, ngựa, dê, heo, gà, vịt, chó, mèo, chim, ếch, voi, rùa, đến cả những loại côn trùng như châu chấu.

Ngoài ra, nhờ khí hậu nhiệt đới, các loại trái cây cũng rất đa dạng, từ dưa hấu, mít, sầu riêng, dứa, chuối, sung, vả, lê, xoài, vải, cam, quýt, dừa, ổi, đu đủ, nhãn, na.

Các món lên men cũng được các giáo sĩ để ý vì sự phổ biến trong nhân dân, như các loại rau muối chua, trứng muối, các loại mắm như mắm tôm, mắm nêm, nước mắm.

Tuy vậy, những quan sát này không quá khách quan để đánh giá tổng thể thói quen ăn uống trong xã hội, do các nhà truyền giáo này thường xuyên được dự những buổi yến tiệc sang trọng, vì vậy mà góc nhìn của họ cũng có nhiều lăng kính màu hồng. Có thể nghe thì người Việt ăn thật đa dạng, nhưng đó là sự đa dạng của tầng lớp giàu có. Còn ở tầng lớp bình dân, một số giáo sĩ quan sát và thấy rằng thực đơn của họ khá đơn giản, bao gồm cơm, cá khô và trứng muối. Với đại đa số người dân, thịt là xa xỉ, chỉ đủ điều kiện để ăn dịp tết nhất hoặc ma chay hiếu hỉ.

Nhìn lại, trong gần một thiên niên kỷ độc lập, thói quen ăn uống của người Việt có 2 đặc điểm chính.

Đặc điểm thứ nhất là vẫn giữ nguyên cái hồn cốt của văn minh lúa nước, với những bữa ăn xoay quanh gạo và các sản phẩm từ ruộng đồng, đi kèm với việc dùng muối để bảo quản đồ ăn.

Đặc điểm còn lại là sự mở rộng, tiếp nhận làn sóng ẩm thực từ những người bị đồng hóa và chinh phục, cụ thể ở đây là Champa.

Hai đặc điểm này không quá khác biệt so với tổng quan thời bắc thuộc, chỉ khác là vị thế của Đại Việt đã chuyển từ kẻ bị trị thành người đi xâm chiếm mở cõi.

Chương 4: Le Festin

Năm 1867, Pháp chiếm lục tỉnh Nam Kỳ, đánh dấu cột mốc đầu tiên của thời kỳ thuộc địa hoá Việt Nam. Trong các thập kỷ sau, Pháp dần chiếm Nam Kỳ, rồi chiếm Bắc Kỳ, rồi nuốt nốt Trung Kỳ. Cuối cùng, Pháp đặt cả Việt Nam, và rồi cả Đông Dương, dưới quyền bảo hộ của Pháp.

Để phục vụ nhu cầu của binh lính và sĩ quan Pháp, các công ty hàng hải Pháp đã gửi rất nhiều đoàn thuyền tiếp tế, mang hàng loạt chủng loại đồ ăn Pháp đến Việt Nam. Họ mang bánh mì dài (baguette), sữa, bơ, phô mai (cheese), cà phê, sô cô la và các loại thịt nguội đến xứ Đông Dương.

Từ đây, một làn sóng mới tràn vào đất Việt.

Người Việt, với sự tò mò với những món ăn lạ lẫm từ tầng lớp thống trị, chẳng ngần ngại thử những hương vị tây phương.

Và họ đã bị hút hồn.

Bơ, phô mai và bánh mì dài (baguette) đã trở thành combo làm mềm lòng người Việt. Những lát baguette, phết chút bơ lạt hoặc kẹp vài miếng phô mai, quả thật lạ miệng một cách kỳ thú với những người Việt quen ăn cơm và xôi. Các loại bánh ngọt Pháp cũng du nhập vào Việt Nam, nhanh chóng chiếm được sự hứng thú từ dân chúng. Bánh sừng bò và bánh mì hoa cúc từ các tiệm bánh tây dần trở thành những lựa chọn ăn sáng mới mẻ.

Cà phê cũng dần len lỏi vào đời sống Đông Dương. Đồ uống có nguồn gốc Ethiopia này đã khiến nhiều con tim Việt đập thổn thức liên hồi, theo đúng nghĩa đen. Thời đầu, cà phê phải nhập khẩu, vì thế mà giá thành rất đắt đỏ và chỉ giới hạn cho người Pháp. Sau này, người Pháp mang hạt cà phê đến Việt Nam, thành lập các đồn điền cà phê, khiến nguồn cung tăng cao. Giá cà phê giảm mạnh, và cà phê dần trở thành thứ đồ uống quen thuộc.

Người Pháp cũng mang đến một góc nhìn mới về thịt, điển hình các loại thịt chế biến sẵn, như thịt muối, dăm bông, thịt nguội, pate. Thịt nguội ăn kèm với bánh mì đã được công chúng đón nhận rộng rãi, còn pate thì vẫn được yêu thích đến tận ngày nay.

Câu chuyện của bánh mì là câu chuyện của sự bản địa hoá.

Với người Pháp, bánh mì vốn là để ăn với bơ và phô mai, hay như họ thường nói, là “bread and butter”. Cùng lắm thì ăn kèm với thịt nguội.

Nhưng khi du nhập vào Việt Nam, người Việt, với thói quen thích đồ tươi và ăn nhiều rau, đã cải biên bánh mì với nhân giò chả truyền thống, pate, đủ các loại rau mùi, đồ chua, dưa chuột, trứng chiên, xíu mại. Món Vietnamese sandwich, hay “banh mi”, nay cũng được đón nhận nhiệt tình ở phương tây.

Và không thể không nhắc đến là thói quen ăn thịt bò của người Pháp.

Trước đây, với việc phụ thuộc vào sức kéo của trâu bò để làm nông, các triều đại Việt Nam hạn chế tối đa việc giết mổ trâu bò. Nhưng mọi thứ đảo lộn khi người Pháp thuộc địa hoá Việt Nam. Với thực đơn đầy những món như bít tết, bò hầm, bò sốt vang, người Pháp cần một nguồn cung bò ổn định ở xứ thuộc địa nhằm đáp ứng những chiếc dạ dày nhớ nhà của sĩ quan và binh lính.

Có cầu ắt có cung. Người dân thấy được cái lợi của việc nuôi bò để bán cho giới cầm quyền. Giới cầm quyền cũng ủng hộ việc mở rộng nuôi bò. Từ đó mà bò được nuôi rộng rãi, và một cách tự nhiên, bò phổ biến dần trong khẩu vị Việt.

Người Pháp thường ăn những phần thịt ngon mọng, đắt đỏ của bò, còn người Việt sẽ tận dụng những phần rẻ hơn như đuôi, mông và gân bò, làm mềm bằng cách hầm và ninh trong thời gian dài.

Đến đây, hãy nhìn lại về thời bắc thuộc: chúng ta du nhập mì, hay nói rộng ra là món tinh bột được kéo thành sợi, từ người hàng xóm phương bắc.

Ở thời độc lập, chúng ta du nhập các loại hương vị như hồi và quế từ những người hàng xóm phương nam.

Và thời thuộc địa, chúng ta tiếp nhận văn hóa ăn thịt bò từ những người phương tây.

Mọi điều kiện đã chín muồi. Từ đây, món phở ra đời, với sợi phở làm từ gạo, nước dùng ninh từ xương bò, quế, hồi, thảo quả, và thịt bò được thái lát.

Có nhiều đồn đoán về nguồn gốc của phở, nổi bật nhất là 3 sự tích:

• Sự tích 1: phở chịu ảnh hưởng từ Pháp. Nhiều người đồn đại rằng “phở” vốn lấy tên từ món pot-au-feu (đọc là pô-tô-phơ), vốn là món bò hầm của Pháp.

• Sự tích 2: phở chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa. Nhiều người nói rằng cái tên “phở” đến từ món “ngưu nhục phấn” của Trung Hoa, dịch nôm na là bún thịt bò (bún - phấn, thịt - nhục, bò - ngưu).

• Sự tích 3: phở vốn là gốc Việt. Có người nói rằng tiền thân của phở là món xáo trâu, vốn là bún ăn với thịt trâu. Sau này với sự nổi lên của thịt bò, người Việt thay trâu bằng bò, từ đó có phở bò.

Dù có nguồn gốc ra sao, khó có thể phủ nhận rằng hiện nay phở đã là biểu tượng của ẩm thực Việt trên thị trường quốc tế (cũng giống như ramen được coi biểu tượng của ẩm thực Nhật, dẫu cho nhiều đồn đại về nguồn gốc đến từ món lamian, hay mì la, của Trung Quốc).

Thời kỳ này, phở rẻ, do nguồn cung bò lớn.

Vũ Bằng từng viết trong cuốn Thương nhớ mười hai về món phở rằng:

Rẻ lắm. Theo giá trị của đồng bạc bây giờ năm đồng một bát phở, mà ba đồng cũng được một bát phở ngon như thường Vì thế, từ cô bán hàng trong một cửa hiệu buôn cho đến một ông công chức, từ một bà mệnh phụ nhà có cửa võng sơn son thiếp vàng, đến một người thợ vắt mũi không đủ nuôi miệng, ai cũng ăn bát phở. Ngon miệng thì ăn hai, riêng tôi thì tôi đã từng thấy có người điểm tâm buổi sáng tới ba bát liền, mỗi bát tám đồng, vị chi hai mươi bốn, hai mươi nhăm đồng bạc.

Ngoài ra, trong cuốn Miếng ngon Hà Nội, Vũ Bằng viết:

Bây giờ có lẽ cũng đã xa rồi, nhưng vào cái thời 1946-1947, ở biên khu chạy loạn, tôi quả đã nhớ đến những miếng ngon Hà Nội, có khi đau nhói ở tim. Ăn một bát phở ở chợ Đại, tôi lại nhớ tới anh phở Sứt ở trong cái ngõ cụt Tràng Tiền; ăn nem chả thì nhớ nem chả ở đình Hàng Vải Thâm; bún thì bún chợ Bằng; miến lươn trên chợ Đồng Xuân; bánh đậu, nhớ bánh đậu Hải Dương; kẹo mè Thiều Châu, rồi thì bánh cốm Nguyên Ninh, chả Hàng Hài, và cốm Vòng, và nhãn Cót, và bánh lam Lim, và chả nướng Ghềnh, và bánh giầy Quán Gánh!

Có những thức quà phố cũng đã in dấu trong văn học.

Thạch Lam nói về món bánh cuốn trong Hà Nội băm sáu phố phường, quả thật muôn phần bánh cuốn:

Này đây mới là quà chính tông: bánh cuốn, ăn với chả lợn béo, hay với đậu rán nóng. Nhưng là bánh cuốn Thanh Trì mỏng như tờ giấy và trong như lụa. Vị bánh thơm bột mịn và dẻo. Bánh chay thì thanh đạm, bánh mặn đậm vì chút mỡ hành. Người bán bánh cuốn Thanh Trì đội mẹt và rổ trên đầu, từng tụm năm, bảy người từ phía Lò Lợn đi vào trong phố, dáng điệu uyển chuyển và nhanh nhẹn.

Rồi ở chương khác, ông mô tả món bún ốc qua những cô gái buôn hoa bán phấn:

Có ai, buổi trưa vắng, hay lúc đêm khuya, đi qua nhà cô đào, nhà các chị thanh lâu, thấy họ ăn cái quà ấy một cách chăm chú và tha thiết đến đâu không? Nước ốc chua làm nhăn nét mặt tàn phấn và mệt lả: miếng ớt cay làm xoa xuýt những cặp môi héo hắt, và khiến đôi khi nhỏ những giọt lệ thật thà hơn cả những giọt lệ tình.

Dù có thế thời đảo điên loạn lạc, người ta vẫn thèm ăn như vậy. Thật thú vị.

Chương 5: Sổ gạo

Thời kỳ bao cấp là một nốt trầm trong lịch sử ẩm thực Việt Nam. Thời kỳ này, người dân nhận thực phẩm thông qua hệ thống tem phiếu, các tầng lớp trong xã hội sẽ được phân phát lương thực từ nhà nước theo chỉ định có sẵn.

Thời bao cấp là thời mà xã hội thiếu thốn trăm bề, từ thóc lúa, thịt thà đến gia vị, do những đường hướng sai lầm của mô hình hợp tác xã nông nghiệp.

Thực phẩm vẫn xoay quanh những loại cây quen thuộc: lúa, ngô, các loại củ và hạt. Ngoài ra còn có lúa mì viện trợ từ Liên Xô, và khó nhai nhất, là bo bo. Những kỉ niệm việc trệu trạo nhai cơm độn bo bo quả thật khó quên trong ký ức những người đã từng đi qua thời bao cấp.

Việc thiếu thốn nguyên liệu khiến cho nền ẩm thực hoạt động yếu ớt và cầm chừng. Lúa còn không đủ cho dân ăn, thì lấy đâu ra để nuôi bò nuôi lợn. Thịt thà trở nên xa xỉ, vì thế mà các món ăn tiêu biểu của Việt Nam như giò chả, phở, bún chả trở nên đắt đỏ vô cùng. Nhiều người, khi được hỏi về trải nghiệm ăn phở thời bao cấp, mắt họ lấp lánh niềm sung sướng và tự hào của những lần hiếm hoi năm thì mười hoạ được húp chút nước phở chan với cơm nguội. Thực sự thì có gì tự hào từ việc đói nghèo? Niềm sung sướng ấy có lẽ không nên tồn tại thì tốt hơn.

Song song với thời kỳ này, những người thuyền nhân Việt Nam sau năm 1975 đã cập bến nhiều nước trên thế giới, phần lớn họ đến Mỹ. Những thuyền nhân này mang theo ẩm thực Việt đi đến những góc xa xôi trên thế giới. Những tiệm phở liên tiếp mọc lên ở đất Mỹ, đặt những viên gạch đầu tiên của ẩm thực Việt ở nước ngoài.

Chương 6: Nhập hội

Vào thời kỳ đổi mới và hội nhập, Việt Nam mở cửa với thế giới, một lần nữa đón nhận những luồng văn hóa ẩm thực từ nước ngoài và cố gắng xuất khẩu văn hóa ẩm thực Việt ra trường quốc tế. Kinh tế phát triển, mức sống đi lên, nền ẩm thực cũng theo đó mà phát triển.

Ở chiều nhập khẩu, Việt Nam đầu những năm 2000 đón nhận những ông lớn ẩm thực, như KFC hay Lotteria. Dần dà, đến cuối thập niên 2000, các tập đoàn kinh doanh ẩm thực xuất hiện, có thể kể đến là:

• Golden Gate (Sumo, Ashima, Hutong, Kpub, Vuvuzela, iSushi, Cowboy Jack, etc)

• Goldsun Food (ThaiExpress, King BBQ, Wulao, etc)

• QSR (Pizza Company, Dairy Queen, etc)

• IPPG (Burger King, Domino, Popeyes, etc)

Ẩm thực thế giới tràn vào Việt Nam, tranh nhau bứt tốc vào một thị trường tiềm năng và đông dân, với đủ các lựa chọn từ những món lẩu nướng châu Á, các món Âu, pizza Ý, đồ Thái, đồ ăn nhanh của Mỹ. Một bức tranh vô cùng đa dạng, ngày càng thể hiện rõ sự cosmopolitan (nói nôm na là sự toàn cầu) của các đô thị Việt Nam.

Ở chiều ngược lại, ẩm thực nội địa vẫn giữ được sức sống tràn trề. Ở Việt Nam, chúng ta có văn hóa vỉa hè, nơi mà bạn không phải kiếm tìm đồ ăn, mà đồ ăn sẽ tự đến với bạn.

Hàng quán Việt mang tính nhỏ gọn, gia truyền, và đường phố. Những quán vỉa hè, những tiệm ăn trong nhà ống dài và hẹp, những quầy đồ ăn gắn xe máy đã mang ẩm thực Việt đi khắp hang cùng ngõ hẻm.

Sau hơn 20 năm thâm nhập, những hãng đồ ăn nhanh với người Việt chỉ là những món ăn xa xỉ và không thể ăn thường xuyên. Người Việt vẫn ưa chuộng các hàng quán truyền thống và các món ăn truyền thống cho những bữa ăn hàng ngày.

Nhưng, nói qua cũng phải nói lại, đây chỉ là khía cạnh phòng thủ của ẩm thực Việt. Ở khía cạnh tấn công, hay nói cách khác là bơi ra biển lớn, ẩm thực Việt chưa có nhiều dấu ấn mạnh mẽ.

Xin phép trích bài viết của anh Đình Phong Nguyễn, một đầu bếp có kinh nghiệm ở các chuỗi khách sạn ở Mỹ và Úc:

Thừa Sự Đa Dạng Nhưng Thiếu Sự Tự Tin:

Khi bước chân vào ngành ẩm thực, chúng ta được dạy về sự phong phú và độc đáo của ẩm thực Việt Nam – từ Phở, Hủ tíu (đủ thể loại trộn khô xào ... ), Bún Bò Huế, đến Cà Phê Phin Sữa Đá, chè trăm loại, bánh ngàn kiểu... Tất cả đều mang trong mình tinh hoa vùng miền và lịch sử văn hóa lâu đời. Nhưng trớ trêu thay, các món "Tây" pizza, pasta, beefsteak, cappuccino và latte chiếm lĩnh những vị trí đắc địa trong các nhà hàng sang trọng cả trong và ngoài nước, thì những món ăn truyền thống của Việt Nam lại bị chính dân mình "mặc định" nép mình ở những gánh hàng rong và quán vỉa hè, mặc nhiên mang danh “ẩm thực đường phố” – vừa rẻ, vừa bị xem nhẹ giá trị, nhiều comment của các bạn trong các bài viết trước ở trang của mình đã chứng minh điều đó.

Gordon Ramsay đã từng nói trong một chương trình về ẩm thực Việt Nam: “Món ăn Việt Nam thường được bán thấp hơn giá trị thật của nó.” Cùng Anthony Bourdain, hai trong số những Chef thành công và có tầm ảnh hưởng nhất lĩnh vực ẩm thực thế giới đều mê đắm ẩm thực Việt Nam, đều đã trăn trở chuyện đó khi họ đến đất nước chúng ta khám phá...

Điều này đặt ra câu hỏi: Tại sao giá trị thật lại không được tôn trọng và nâng tầm?

Thách Thức trong Mô Hình Quản Trị và Vận Hành

Khi làm việc tại Singapore và Malaysia, Mỹ và Úc tôi nhận ra một thực tế phũ phàng:

• Khả năng ngoại ngữ yếu kém.

• Năng suất lao động thấp.

• Tư duy tổ chức và quản lý còn hạn chế.

Tóm lại, ngon là một chuyện, còn để scale up nền ẩm thực đến tầm thế giới, đòi hỏi nhiều bộ kĩ năng khác, như kinh doanh, quản lý, truyền thông.

Sau khi thử ăn nhiều món Á, Âu, Mỹ, mình thấy đồ ăn Việt thực sự ngon. Mình viết thế không có nghĩa là đồ Âu, đồ Mỹ dở: có rất nhiều món Âu, món Mỹ mà mình thèm đến phát điên. Để viết câu này, mình đã gạt bỏ hết sự sô vanh, và cố gắng công tâm nhất có thể trong khả năng. Mình rất dị ứng những diễn ngôn ngạo nghễ cực đoan, cho rằng ẩm thực của người khác là cứt, còn của ta là vàng ngọc. Nhưng cuối cùng, đồ ăn Việt vẫn thực sự ngon.

Nhìn lại, mình tin ẩm thực Việt Nam là một viên ngọc, nhưng đang là ngọc thô. Để đưa đồ ăn Việt đến với thế giới, cái cốt lõi ngon lành đã có, giờ chỉ cần thêm nhiều sự mài dũa để có thể đứng được ở vị trí mà nó xứng đáng.

Lời bạt

Nhìn lại hàng ngàn năm lịch sử, mình nhận ra vài đặc điểm chính của ẩm thực Việt:

1. Xoay quanh văn minh lúa nước

2. Có thuỷ hải sản, lâm sản, nông sản đa dạng, do vừa có biển, vừa có núi rừng, vừa có đồng bằng, lãnh thổ lại còn trải dài trên nhiều vĩ độ.

3. Nhiều món ăn lên men và ướp muối, mang mục đích bảo quản ở khí hậu nhiệt đới.

4. Có 3 phong cách ở 3 miền bắc trung nam: miền bắc thiên về vị thanh nhẹ của nguyên liệu, miền trung thiên cay và mặn, miền nam thiên ngọt và nhiều gia vị.

5. Có một phần ảnh hưởng từ Trung Hoa và Pháp, với khá nhiều sự cải biên bản địa hóa

6. Gần như không có giới hạn ăn uống từ tôn giáo (so với các nước Hồi giáo và Hindu giáo)

Nếu để chọn ra một bữa ăn Việt đậm chất bình dân nhất, mình sẽ chọn cơm, dưa cà muối, đậu phụ, thịt heo luộc chấm nước mắm, và canh rau muống.

Tư liệu của bài này được tham khảo từ:

• Cuốn Rice and Baguette của Vũ Hồng Liên, kể về tổng quan lịch sử ẩm thực Việt Nam.

• Bài báo “Vietnamese Cuisine culture during the 17th and 18th centuries through Western materials” của tiến sĩ Trương Anh Thuận tại đại học Đà Nẵng.

• Cuốn Thương nhớ mười hai của Vũ Bằng

• Cuốn Miếng ngon Hà Nội của Vũ Bằng

• Cuốn Hà Nội băm sáu phố phường của Thạch Lam.

Tới thời hiện đại, triết học dần trở nên thực tiễn, gắn với đời sống thường ngày. Ngoài ra, nền triết học còn khám phá thêm nhiều chủ đề ngách, mở ra vô vàn những hướng đi mới cho các triết gia.

Thời hiện đại (năm 1900 - 1950)

Cuối thời cận đại, bước vào thời hiện đại, khoa học tự nhiên phát triển chóng mặt.

Qua những công trình nghiên cứu về thuyết tiến hoá của Darwin, hay cách giải thích bản chất vũ trụ của Einstein, hay thuyết phân tâm của Freud, con người dần có những câu trả lời khá chắc chắn về đấng tối cao, sự tồn tại và tinh thần con người.

Ngoài ra, thời kỳ hiện đại còn bị ảnh hưởng bởi rất nhiều những cuộc chiến tranh mang tầm thế giới và sự trỗi dậy của những hệ tư tưởng chính trị. Dần dà, nền triết học chuyển hướng sang triết học luân lý, triết học chính trị và logic học.

Friedrich Nietzsche, một triết gia người Phổ, đã làm giới triết học ngỡ ngàng với câu nói: Chúa đã chết.

Xin được giải thích rằng, khái niệm Chúa ở đây không phải là đấng tối cao mà chúng ta vẫn thường nghĩ tới.

Theo Nietzsche, khái niệm Chúa là đại diện cho những giá trị luân lý cao quý mà con người tin tưởng.

Nietzsche thấy rằng xã hội con người vẫn luôn tin vào một số giá trị nào đó về đạo đức, luân lý, mục đích cuộc đời. Ông tin rằng những giá trị này cần được xét lại, và nếu cần, thì lật đổ.

Một ví dụ về tư tưởng Nietzsche là chúng ta được dạy rằng xã hội cần chăm sóc cho người già yếu vì nguyên tắc đạo đức.

Nhưng niềm tin này từ đâu ra? Liệu chúng ta có nên cứ chấp nhận nó đúng thay vì xét hỏi bản chất của nó?

Có những xã hội ở Papua New Guinea, họ giết bớt người già để đảm bảo cái ăn cho xã hội. Vậy ai đúng ai sai về giá trị đạo đức ở đây?

Theo Nietzsche, những giá trị luân lý này phần nào đó trói buộc cuộc sống chúng ta. Ông tin rằng, với cái chết của Chúa, hay là cái chết của hệ giá trị luân lý xã hội, chúng ta giờ đây có được sự tự do tuyệt đối để đặt ra hệ giá trị cho riêng mình.

Tư tưởng của Nietzsche ở trên được gọi là chủ nghĩa hư vô (nihilism).

Bertrand Russell, một triết gia xứ Wales, đưa ra một câu hỏi đánh động tới cốt lõi của logic: câu sau đây sai hay đúng “vua Pháp hiện nay hói đầu”.

Thoạt nghĩ đến thì ta sẽ thấy câu này sai, vì hiện nay Pháp làm gì có vua.

Nếu vậy tức là câu này sai, và ta có thể nói ra phiên bản phủ định rằng "vua Pháp hiện nay KHÔNG hói đầu". Câu phủ định này đáng ra phải đúng, nhưng ta vẫn thấy sai với cùng lý do rằng: hiện nay Pháp làm gì có vua.

Russell đưa ra những cấu trúc logic nhằm giải đáp vấn đề này:

Với một câu có dạng “A là B”, thì ta sẽ phân tích nó ra thành 3 mệnh đề riêng biệt:

• Có một A nào đó

• Chỉ có duy nhất một A là B

• Nếu cái gì là A thì nó là B

Vậy câu nói “vua Pháp hiện nay hói đầu” được chia thành:

• Có một thực thể nào đó đang là vua Pháp

• Chỉ có một thực thể đang là vua Pháp

• Nếu thực thể nào đó đang là vua Pháp, thì thực thể đó hói đầu

Nhờ có Russell, từ đây, các triết gia khác bắt đầu chú tâm vào nền tảng logic của ngôn ngữ.

Karl Popper, một triết gia Áo, hướng sự quan tâm của mình đến vai trò của triết học trong nghiên cứu khoa học.

Theo ông, nền khoa học vào thời ông sống vẫn nghĩ rằng tôn chỉ của khoa học là tìm ra chân lý của thế giới. Hiểu biết khoa học vốn được tạo ra nhờ phép quy nạp, quá trình đi từ một số quan sát về thế giới dẫn đến kết luận tổng quát.

Ví dụ, nếu một nhà khoa học đã quan sát loài thiên nga trong nhiều năm, và tất cả những con thiên nga ông từng thấy đều màu trắng, vậy thì ông sẽ đưa ra giả thuyết là mọi con thiên nga đều màu trắng.

Theo Karl Popper, giả thuyết này không thể được chứng minh là đúng hoàn toàn, mà chỉ có thể được chứng minh là sai, bằng việc ai đó thấy một con thiên nga đen.

Đây được gọi là tính chất có-thể-kiểm-sai của giả thuyết, thứ mà Karl tin rằng là đặc tính then chốt của khoa học.

Nếu chúng ta cứ mãi tìm ví dụ củng cố giả thuyết có sẵn, thì ta sẽ chẳng biết thêm điều gì. Còn nếu ta tìm được ví dụ lật đổ giả thuyết nào đó, kiến thức mới sẽ được thêm vào kho tàng tri thức nhân loại.

Theo Karl Popper, không có gì là mãi đúng trong khoa học, chỉ có điều chưa được chứng minh là sai.

Câu hỏi về ý nghĩa của việc làm người đã luôn ám ảnh các triết gia tự cổ chí kim.

Trong Cơ Đốc giáo, con người được Chúa tạo ra với những mục đích nhất định. Còn theo Jean-Paul Sartre, một triết gia hiện sinh người Pháp, chúng ta tồn tại chẳng có mục đích gì cả.

Chúng ta cứ thế xuất hiện và tồn tại giữa thế giới này, tự do tuyệt đối và cũng vô định vô cùng, vì chẳng có thế lực hay thánh thần nào đặt ra mục đích cho đời ta.

Chúng ta tự định nghĩa mục đích cho sự tồn tại của chính mình, tự chịu trách nhiệm cho mọi thứ mình làm và mọi cảm nhận mình có.

Với sự tự do ý chí tuyệt đối trong tay, con người tự tạo ra ý nghĩa cho đời mình, và rồi bao nỗ lực đó sẽ biến về hư vô khi cái chết gõ cửa.

Theo Sartre, con người bị kết án phải tự do.

Tư tưởng của Sartre được gọi là chủ nghĩa hiện sinh (existentialism).

Thời đương đại (năm 1950 - nay)

Từ nửa sau thế kỷ 20 trở đi, các tiến bộ vượt bậc về công nghệ đưa xã hội phát triển nhanh hơn bao giờ hết.

Triết học thời này mang đậm màu sắc về đạo đức, chính trị và công lý, vốn là những chủ đề gần gũi và ảnh hưởng trực tiếp lên cuộc sống hàng ngày của xã hội.

Điều này phản ánh sự thực tiễn trong lối tiếp cận triết học của thế giới lúc bấy giờ.

John Rawls, một tư tưởng gia người Mỹ, trở nên nổi tiếng vào những năm 70 với tư tưởng về công lý xã hội.

Theo ông, công lý thực sự cần đối xử với tất cả mọi người một cách công bằng không thiên vị, bất kể địa vị xã hội, giới tính, tôn giáo, giàu nghèo.

Hình tượng lý tưởng trong tư tưởng ông là một nữ thần công lý bị bịt mắt, do đó mà bỏ qua những thiên kiến có sẵn, sẵn sàng đưa ra sự bình đẳng tuyệt đối và sự trừng phạt không thiên vị.

Nếu một người phạm tội, người đó sẽ bị trừng phạt, và giai cấp hay vị thế xã hội của họ sẽ chẳng thể tác động đến hình phạt mà họ sắp chịu.

Triết gia Đức Jurgen Habermas được biết đến nhiều nhất với nghiên cứu về khái niệm không gian công cộng.

Theo ông, từ thế kỷ 18 đổ về trước, văn hoá đa phần được đại diện bởi tầng lớp thống trị, ví dụ như những công trình kiến trúc hay những lễ hội hoành tráng tổ chức bởi vua chúa và quý tộc.

Nhưng từ sau thời gian này trở đi, một số loại hình không gian công cộng ra đời, hoạt động như vùng đệm giữa không gian riêng tư và không gian chịu sự kiểm soát của giới cầm quyền.

Một số ví dụ về không gian công cộng có thể kể đến là các quán cà phê, những quảng trường, ấn phẩm báo chí, hội thảo. Trong những không gian công cộng này, các cá nhân trong xã hội có thể tụ họp nhằm bàn bạc và tranh luận về các vấn đề xã hội, gia tăng cơ hội xuất hiện những ý tưởng chất vấn thẩm quyền nhà nước.

Khi các cá nhân trong xã hội đặt nghi vấn về hệ thống cầm quyền, kết hợp với sự xuất hiện của không gian công cộng thúc đẩy trao đổi thông tin, nhiều cải cách xã hội sẽ ra đời.

Habermas cũng lo lắng rằng những không gian công cộng này có thể bị kìm hãm bởi nhà nước, ví dụ như nền báo chí bị nhà nước thâu tóm và chỉ chú tâm đăng tải chuyện phiếm về người nổi tiếng thay vì nói lên những nhức nhối của xã hội. Khi đó, các cá nhân trong xã hội dần biến thành những người tiêu thụ sản phẩm giải trí thay vì những cá thể có lý trí và tư duy phê phán. Điều này làm chậm sự phát triển của xã hội.

Luân lý đến từ đâu?

Câu hỏi này đã làm đau đầu các thế hệ triết gia trong lịch sử.

Với Richard Rorty, một triết gia Mỹ, thế giới này chẳng có giá trị luân lý tuyệt đối nào cả.

Ví dụ, nếu ta được hỏi về một vấn đề đạo đức, như liệu có được đối xử tàn nhẫn với động vật không, thường thì ta sẽ phản đối.

Từ câu trả lời đó, người khác có thể tiếp tục hỏi ta rằng vì sao ta ăn thịt từ những con vật bị giết mổ. Vì ta không muốn chúng phải chịu đau đớn.

Hỏi tiếp, và hỏi tiếp.

Cứ thế, bằng phương pháp chất vấn Socrates, khi càng nhiều câu hỏi được đặt ra, ta càng đuối lý và thấy được sự mâu thuẫn trong niềm tin của chính mình.

Đến cuối cùng, ta chỉ có thể nói rằng: trong thâm tâm, tôi biết rằng việc này sai trái.

Vậy chân lý từ thâm tâm này từ đâu đến?

Richard Rorty tin rằng chân lý có sẵn trong thâm tâm như vậy không tồn tại, tất cả chỉ là ta và xã hội tự tạo ra.

Theo ông, điều này không hề tiêu cực.

Ông cho rằng không cần một hệ giá trị đạo đức tuyệt đối, mà chỉ cần xã hội này đoàn kết và đối thoại với nhau, là ta sẽ tự tạo ra được những khái niệm về đạo đức đủ thực tiễn cho mình.

Peter Singer là một triết gia người Úc với mối quan tâm sâu sắc đến chủ nghĩa vị lợi.

Như mình đã nhắc đến ở phần 1, chủ nghĩa vị lợi (utilitarianism) nhắm tới việc có được tổng hạnh phúc lớn nhất cho xã hội.

Trong khi các triết gia vị lợi trước đây chỉ đặt con người vào phép tính, thì Peter Singer nghĩ đến đến cả động vật.

Với ông, động vật cũng có khả năng cảm nhận nỗi đau, vậy nên hành động giết mổ hay thí nghiệm lên động vật gây đau đớn cho chúng chẳng kém cạnh gì làm điều tương đương lên con người.

Theo ông, con người có thể từ bỏ thức ăn có nguồn gốc động vật. Cách này có thể làm giảm hạnh phúc của con người đi một chút nhỏ nhoi (bữa ăn có thể bớt ngon) nhưng lại không gây ra hàng tấn đau khổ cho động vật.

Lời cuối

Nói không ngoa, triết học là cội nguồn của mọi bộ môn khoa học.

Triết học xuất phát từ những niềm thắc mắc và tính tò mò của con người.

Triết học xuất phát từ những câu hỏi làm ta nhíu mày hàng thiên niên kỷ.

Hãy nhìn xung quanh: mọi thể chế, luật pháp, giá trị đạo đức, phát kiến khoa học, cấu trúc xã hội, tất cả đều được góp phần nhen nhóm và nhào nặn nhờ bàn tay của triết học.

Nhờ tư duy của giống loài chúng ta.

Reference:

1. Triết học khái lược những tư tưởng lớn (DKBooks)

2. Lược sử triết học (Nigel Warburton)

3. 50 ý tưởng triết học (Ben Dupre)

Phần 1 đã đi qua nền triết học từ những ngày sơ khai của nhân loại đến thời trung cổ đầy màu sắc của đức tin và thánh thần.

Cuối thời trung cổ, thế giới bước vào giai đoạn Phục hưng, và từ đó, triết học chuyển mình mạnh mẽ, tiến đến những góc nhìn đầy tươi mới.

Thời phục hưng và lý tính (năm 1500 - 1750)

Thời kỳ Phục Hưng là lúc mà các giá trị văn hoá Hy Lạp - La Mã được quan tâm mạnh mẽ trở lại.

Với việc xem con người làm trung tâm thay vì thánh thần, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, triết học thời kỳ này bắt đầu có màu sắc lý tính và thế tục. Xã hội lại được thấy sự đối đầu giữa chủ nghĩa duy lý (rationalism - tri thức đến từ suy luận) và chủ nghĩa duy nghiệm (empiricism - tri thức đến từ kinh nghiệm).

Ngoài ra, các tư tưởng triết học mang tính chính trị cũng ra đời, tạo tiền đề cho nhiều chuyển biến trong cốt lõi cấu trúc xã hội.

Niccolo Machiavelli, nhà ngoại giao của Florence, đã đưa ra những ý tưởng đầy khác biệt về triết học chính trị.

Vốn đảm nhiệm công việc ngoại giao, ông cho rằng một chính trị gia giỏi là người không bị luân lý trói buộc. Bậc cai trị, theo Machiavelli, cần phải đảm bảo lợi ích và an ninh cho quốc gia.

Machiavelli tin rằng nhà cai trị tốt không nên và không được giữ lời hứa mọi lúc. Thay vào đó, một nhà cai trị tốt cần phải thực dụng, lừa gạt, thao túng, phản bội, lợi dụng, tất cả vì mục tiêu và lợi ích lớn hơn của quốc gia họ trị vì.

Tư tưởng của Machiavelli được biết đến với cái tên là chủ nghĩa hiện thực (realism).

Được công nhận là người đầu tiên của chủ nghĩa duy nghiệm Anh quốc, Francis Bacon cho rằng mọi tri thức đến từ kinh nghiệm, được nhận thức bởi các giác quan.

Ông lập luận rằng để khoa học phát triển, cần tìm ra những quy luật tổng quát.

Với mỗi giả thuyết mới, ngoài việc quan sát liên tục để tìm ra kết luận, ông còn yêu cầu phải liên tục kiểm tra giả thuyết đó qua việc tìm kiếm những ví dụ phủ định.

Ví dụ: có một giả thuyết là mọi con vịt đều màu trắng. Vậy theo Francis Bacon, thay vì cố tìm mọi con vịt màu trắng để chứng minh giả thuyết là đúng, cần cố gắng tìm một con vịt màu đen, nhằm thách thức và kiểm tra giả thuyết trên.

Điều này giúp giới khoa học dần chú tâm hơn vào việc thí nghiệm và kiểm chứng kĩ càng.

Thomas Hobbes là một trong những nhà tư tưởng chính trị vĩ đại nhất nước Anh với những tư tưởng về chính trị.

Ông tin rằng trạng thái tự nhiên (natural state), hay bản chất của con người (human nature), là ích kỷ, vô pháp, bạo lực, tham lam.

Trong trạng thái tự nhiên, do không có luật pháp, và ai cũng chiến đấu vì bản thân, nên sự hỗn loạn bao trùm, giống một cuộc chiến all against all.

Do đó, Hobbes tin rằng xã hội cần có khuôn khổ để con người kính sợ và tuân theo. Hobbes đưa ra ý tưởng về Khế ước Xã hội (Social Contract), một hợp đồng ràng buộc giữa con người với nhau. Trong Khế ước Xã hội, người dân trao lại quyền lực cho nhà nước và từ bỏ một phần tự do, đổi lấy sự bảo vệ của nhà nước và pháp luật. 

Ngoài ra, Thomas Hobbes còn là một nhà duy vật: ông quan niệm rằng con người đơn thuần chỉ là vật chất, và thứ gọi là linh hồn không tồn tại. Theo ông, con người chỉ đơn giản là những cỗ máy vô cùng phức tạp mà thôi.

Không chỉ nổi tiếng với những thành tựu toán học, Rene Descartes còn là một nhà triết học.

Ông được biết đến rộng rãi với câu nói: “Cognito ergo sum” - “Tôi tư duy, nên tôi tồn tại”.

Ông có được câu nói này qua một thí nghiệm tưởng tượng: Descartes đưa ra giả dụ là có một con quỷ quyền năng đang cố lừa bịp chúng ta về mọi điều trên thế giới. Con quỷ này có thể khiến ta tin rằng 1+1=3. Con quỷ có thể làm ta tưởng rằng ta đang ngồi đây đọc những dòng này, nhưng thực ra ta chỉ là một bộ não trong cái bình ở phòng thí nghiệm của nó, và con quỷ truyền những ý thức huyễn tưởng vào não ta.

Nhưng dù cho con quỷ có thực hay không, phải tồn tại một thứ gì đó để con quỷ có thể lừa gạt. Chỉ cần ta có suy nghĩ, thì tức là ta có tồn tại, vì con quỷ không thể lừa suy nghĩ của ta nếu ta không tồn tại.

Từ đó, câu nói “tôi tư duy, nên tôi tồn tại” ra đời.

Đây là khởi đầu của nhị nguyên luận (dichotomy), với tư tưởng chủ đạo rằng tâm trí tồn tại tách biệt với thể xác.

Giống như Descartes, Blaise Pascal là một nhà toán học, và cũng nổi tiếng với những tư tưởng triết học của mình về tôn giáo.

Pascal còn là một tín đồ ngoan đạo. Khác với nhiều triết gia cố chứng minh sự tồn tại của Chúa thông qua lý luận, Pascal đưa ra lập luận nhằm khuyên mọi người nên tin vào Chúa, vì tin vào Chúa có lợi hơn là không tin.

Ông cho rằng chúng ta có thể cá cược: Chúa có thể tồn tại hoặc không.

Nếu ta cược rằng Chúa không tồn tại: giả sử ta thắng cược (Chúa không tồn tại), thì ta nhận được cảm giác về sự độc lập của bản thân giữa thế giới.

Còn giả sử ta thua cược (Chúa có tồn tại) thì ta sẽ mất đi cơ hội được lên thiên đường và có khả năng bị đày dưới địa ngục.

Với lựa chọn đánh cược mà phần thưởng tiềm năng thấp hơn rất nhiều so với rủi ro tiềm năng, tốt hơn hết ta nên đánh cược rằng Chúa có tồn tại.

Theo Pascal, những kẻ đặt cược khôn ngoan với cái đầu lạnh, dù có ngoan đạo hay không, sẽ cược vào việc Chúa có tồn tại, vì đơn giản, việc này có lợi hơn.

John Locke, một triết gia người Anh, tiếp bước chủ nghĩa duy nghiệm (empiricism) ở Anh quốc.

Ông cho rằng mọi thứ ta biết, hay còn gọi là tri thức của ta, đều đến từ kinh nghiệm.

Khi mà nhiều triết gia duy lý tin rằng rằng tri thức có thể đạt được chỉ với sự logic và lập luận, hay nói cách khác, là con người sở hữu một dạng tri thức bẩm sinh, John Locke phản đối tư tưởng này.

Ông cho rằng con người sinh ra là tờ giấy trắng, không sở hữu kinh nghiệm gì. Để khái niệm tri thức bẩm sinh tồn tại, cần có ý niệm phổ quát nào đó ở con người thuộc mọi nền văn hoá, ở mọi thời kỳ.

John Locke cho rằng những ý niệm đó không tồn tại, vì vậy ông tuyên bố mọi học thuyết về ý niệm bẩm sinh là sai lầm.

Một lần nữa, với John Locke, tri thức chỉ được tạo nên từ kinh nghiệm.

Thời kỳ cách mạng (năm 1750 - 1900)

Trong khoảng 150 năm từ giữa thế kỷ 18 đến cuối thế kỷ 19, thế giới trải qua nhiều cuộc cách mạng mạnh mẽ trong nhiều lĩnh vực.

Ảnh hưởng từ tôn giáo vẫn trên đà đi xuống chậm rãi.

Khoa học ngày càng phát triển.

Những thành tựu này có được nhờ quá trình nuôi dưỡng và tích lũy từ thời phục hưng và lý tính trước đó. Trong thời kỳ cách mạng, nhiều đột phá về khoa học diễn ra, nhiều tư tưởng về chính trị xã hội ra đời, đổi thay sâu sắc xã hội phương tây.

Voltaire là một triết gia người Pháp. Ông sống trong thời kỳ có nhiều phát kiến khoa học, đem lại nhiều góc nhìn mới về thế giới.

Voltaire nhận ra rằng trong suốt lịch sử, mọi thứ được coi là sự thật, mọi học thuyết, mọi giáo điều, đều từng bị chỉnh sửa ở một thời điểm nào đó, vậy nên không có gì đúng mãi mãi.

Lập luận này làm ông trở nên hoài nghi, và ông tin rằng mặc dù hoài nghi là cảm giác không dễ chịu gì, nhưng sự chắc chắn vào chân lý vĩnh cửu mới là vô lý.

Theo ông, cái gọi là “sự thật” chỉ đúng cho đến khi được chứng minh là sai, hay nói cách khác, không có chân lý tuyệt đối.

Phát triển từ suy luận đó, ông nói rằng những giáo điều, luật lệ, trật tự xã hội đều không phải chân lý, thế nên người dân cần hoài nghi và thách thức chúng thay vì cứ việc chấp nhận như lẽ thường.

Tư tưởng này vô cùng quan trọng trong việc người dân đứng lên chống lại thể chế và tầng lớp cai trị, phần nào đó dẫn đến Cách mạng Pháp.

David Hume sinh ra trong thời kỳ châu Âu đang đầy những cuộc tranh luận về bản chất tri thức, hay còn biết đến là cuộc đối đầu giữa chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa duy nghiệm.

Một bên tin rằng tri thức có thể đạt được thông qua suy luận lý tính, bên còn lại cho rằng kinh nghiệm tạo nên tri thức.

David Hume đã chia những thứ mà tâm trí ta có thành hai loại:

• Ấn tượng: đến từ tri giác trực tiếp như nghe, nhìn, chạm, ngửi

• Ý niệm: đến từ việc suy nghĩ và tưởng tượng dựa trên những ấn tượng trên

Ông tin rằng ý niệm chỉ là bản sao của các ấn tượng, hay nói cách khác, ta không thể nghĩ về thứ mà ta chưa bao giờ cảm nhận.

Mặt khác, ông quan sát việc con người nhìn nhận sự nhân quả: khi một việc xảy ra liên tục, ta ngầm giả định rằng nó sẽ mãi vận hành như vậy.

Chẳng hạn như con người luôn thấy mặt trời mọc mỗi sáng, và nghiễm nhiên cho rằng sáng mai sẽ chẳng khác gì sáng nay.

Đây được gọi là lập luận quy nạp.

Với David Hume, không thể khẳng định như vậy được. Biết đâu có lúc nào đó mặt trời không mọc? Ta chẳng thể chắc chắn về việc mặt trời mọc mỗi sáng khi mà ta không thể sống mãi để quan sát mọi lần mặt trời mọc.

Hume nói rằng suy luận quy nạp kiểu này đơn thuần là do thói quen ngầm giả định của con người thay vì lý tính. Điều này giáng một đòn mạnh mẽ đến tư tưởng của chủ nghĩa duy lý.

Jean-Jacques Rousseau là nhân vật vô cùng quan trọng trong nền tư tưởng chính trị thời kỳ Khai sáng (Age of Enlightenment).

Trước đó, Thomas Hobbes đưa ra quan điểm về trạng thái tự nhiên của con người: ích kỷ, vô pháp, bạo lực, tham lam.

Thế nhưng Jean-Jacques Rousseau lại có cái nhìn trái ngược.

Ông tin rằng con người trong trạng thái tự nhiên là những sinh vật lương thiện, hiền lành. Nhưng sự xuất hiện của tiền tài, quyền lực, sự hình thành của xã hội, đã sinh ra lòng đố kị, thói tham lam, sự bất công giữa con người với nhau.

Con người vốn sinh ra tự do, nhưng xã hội đã đặt gông cùm lên họ. Theo Rousseau, trớ trêu thay, nền văn minh đã làm tha hoá con người.

Rousseau trăn trở tìm cách để con người chung sống, vừa tuân thủ luật pháp, mà vẫn có được tự do.

Giải pháp ông đưa ra giống của John Locke, là một Khế ước Xã hội (Social Contract).

Ý tưởng chủ đạo là một xã hội nơi tất cả công dân, chứ không chỉ mình tầng lớp vua chúa, được tham gia vào công việc lập ra pháp luật và thi hành pháp luật theo ý chí tập thể. Luật được người dân ban ra và áp dụng cho người dân, tất cả đều bình đẳng trước pháp luật, tất cả vì lợi ích của toàn dân.

Những tư tưởng này của Rousseau đã thúc đẩy Cách mạng Pháp diễn ra, biến Pháp từ một nước quân chủ chuyên chế thành một nước cộng hoà, mang lại bình đẳng cho người dân, với những giá trị về tự do, bình đẳng, bác ái (Liberté, Égalité, Fraternité).

Cha đẻ của kinh tế học, Adam Smith, đã cho ra đời những ý tưởng về hoạt động kinh tế của con người.

Theo ông, con người là sinh vật hành động vì tư lợi, từ đó sinh ra hành động thương lượng mua bán, nơi mà họ đi đến thỏa thuận đôi bên cùng có lợi.

Nhờ có giao thương, con người dần trở nên chuyên môn hoá: họ tập trung vào một hoặc vài lĩnh vực cụ thể, đẩy mạnh năng suất và sản lượng ở lĩnh vực đó, dùng sản phẩm dư thừa để trao đổi lấy những sản phẩm khác.

Sự tổng hòa của trao đổi và chuyên môn hoá này tạo nên một thị trường tự do, nơi xã hội xích lại gần nhau qua việc giao thương đôi bên cùng có lợi.

Adam Smith tin rằng bàn tay vô hình (invisible hand) của thị trường, với những quy luật cung cầu, sẽ điều tiết lượng hàng hoá và định giá hàng hoá hiệu quả hơn bất kỳ chính phủ nào.

Với Adam Smith, mưu cầu tư lợi của con người là chất keo dính tuyệt vời của xã hội.

Giữa cuộc đối đầu khắp châu Âu giữa chủ nghĩa duy lý và chủ nghĩa duy nghiệm, Immanuel Kant xuất hiện như một làn gió mới.

Theo Immanuel Kant, kinh nghiệm của con người liên quan đến hai yếu tố.

Yếu tố thứ nhất là cảm năng, tức là khả năng nhận thức sự vật quanh ta. Những thứ được nhận thức qua cảm năng được gọi là trực giác.

Yếu tố thứ hai là giác tính, tức là khả năng sở hữu và sử dụng các “khái niệm”. “Khái niệm” ở đây có nghĩa là nhận thức gián tiếp về một vật.

Giả sử trước mặt ta là một cuốn sách:

• Nếu không có “khái niệm” sách trong đầu, ta sẽ chẳng biết được thứ ta đang thấy trước mắt là gì.

• Nếu không có trực giác về cuốn sách (không nhìn thấy chẳng hạn) thì ta chẳng thể biết cuốn sách đó tồn tại.

Tóm lại, Kant tin rằng cả “khái niệm” về sách trong ta và nhận thức của ta về cuốn sách (nhìn thấy nó) đều đến từ kinh nghiệm. Ta sẽ chẳng có cả hai thứ này nếu chưa từng bắt gặp cuốn sách nào.

Mặt khác, với Kant, thời gian và không gian lại là tiên nghiệm (có sẵn mà không cần qua kinh nghiệm).

Kant nói rằng tồn tại hai thế giới, một thế giới gọi là thế giới hiện tượng, nơi ta nhận thức được, cái còn lại là thế giới tự thân, tồn tại tách biệt khỏi nhận thức của ta. Chủ nghĩa của Kant còn được gọi là chủ nghĩa duy tâm siêu nghiệm (transcendental idealism).

Jeremy Bentham là một nhà cải cách luật pháp kiêm triết gia. Ông quan tâm đến những vấn đề về lợi ích và hạnh phúc trong xã hội.

Tư tưởng chủ đạo của ông là chủ nghĩa vị lợi (utilitarianism), ở đó mọi quyết định xã hội nên được thực hiện nhằm đem lại lượng hạnh phúc lớn nhất cho nhiều người nhất.

Một ví dụ cụ thể là giả sử có một kẻ bị phần lớn xã hội ghét bỏ, liệu ta có nên giết kẻ đó, nhằm đem lại sự thoả mãn cho phần đông của xã hội?

Câu trả lời của chủ nghĩa vị lợi là có: lượng hạnh phúc đem lại cho số đông vượt xa lượng bất hạnh gây ra cho kẻ xấu số kia, mặc cho kẻ kia không làm gì đến mức đáng bị xử tử như vậy.

Triết gia John Stuart Mill được nuôi dạy và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ chủ nghĩa vị lợi của thầy mình là Jeremy Bentham.

Ông đồng ý với thầy rằng quyết định tốt là quyết định mang lại nhiều hạnh phúc nhất có thể. Nhưng ông không đồng tình với cách Jeremy Bentham định lượng niềm hạnh phúc.

Với Jeremy Bentham, mọi niềm hạnh phúc đều như nhau, dù nó đến từ việc được ăn một bữa ngon, hay nó đến từ việc có được thành tựu học thuật nào đó sau bao năm học hành nghiên cứu.

Còn về phần John Stuart Mill, ông quan niệm rằng có những niềm hạnh phúc cấp cao và cấp thấp, ví dụ như những niềm vui trí tuệ thì cao cấp hơn những khoái lạc vật chất.

Cũng từ chủ nghĩa vị lợi, John Stuart Mill đưa ra quan điểm về một xã hội nơi mọi cá nhân được tự do làm điều mình muốn. Ở xã hội đó, cá nhân được tự do mưu cầu hạnh phúc, miễn là hành động của họ không làm ảnh hưởng đến sự tự do mưu cầu hạnh phúc của người khác.

Ông tin rằng khi mọi người được tự do làm điều mình muốn (miễn là không ảnh hưởng đến người khác), họ sẽ phát triển tối đa tiềm năng của mình, từ đó toàn xã hội sẽ được hưởng lợi.

Georg Hegel là triết gia nổi tiếng nhất nước Đức vào nửa đầu thế kỷ 19. Ông là một nhà nhất nguyên luận, nghĩa là ông tin rằng mọi thứ trên thế giới đều là những phương diện khác nhau của một thứ duy nhất.

Hegel gọi thứ duy nhất này là Tinh thần (Zeitgeist).

Theo Hegel, toàn bộ lịch sử đều do Tinh thần chi phối. Lịch sử vận động là do sự vận động của Tinh thần. 

Quá trình phát triển của Tinh thần có được nhờ vào phép biện chứng (dialectics), một khái niệm rất đặc thù trong tư tưởng Hegel.

Với ông, mọi khái niệm trên thế giới này được gọi là chính đề (thesis). Bên trong khái niệm đó, tồn tại một mâu thuẫn, gọi là phản đề (antithesis).

Sự mâu thuẫn này được giải quyết bằng sự sinh ra của một khái niệm mới, kết hợp giữa chính đề và phản đề, được gọi là hợp đề (synthesis).

Một ví dụ về biện chứng là trong xã hội có khái niệm về sự chuyên chế, đây là chính đề. Trong chính đề này, tồn tại phản đề là sự tự do. Hai thứ này kết hợp lại, tạo nên hợp đề là nền pháp luật, thứ cai trị con người nhưng nhằm mục đích thúc đẩy tự do.

Hợp đề sẽ tồn tại phản đề của chính nó, và kết hợp với nhau thành một hợp đề khác. Lịch sử phát triển là nhờ sự hình thành liên tục của các hợp đề.

Ngoài ra, đừng quên rằng, theo Hegel, mọi thứ đều là những phương diện khác nhau của Tinh thần, vậy nên quá trình lịch sử chính là Tinh thần đang tự đổi thay và tự vận động.

Cha đẻ của chủ nghĩa hiện sinh, Soren Kierkegaard, đã đem lại một góc nhìn mới cho nền triết học.

Khi mà các triết gia bận tranh cãi về bản chất thực tại, bản chất của nhận thức, cách thiết kế luật pháp và xã hội, thì Kierkegaard đặt con người làm trung tâm với câu hỏi chủ đạo: ý nghĩa của cuộc sống là gì?

Ông tin vào sự tự do ý chí, điều cho phép con người tự do lựa chọn hành động của chính mình.

Con người khác với đồ vật ở chỗ, đồ vật có mục đích trước rồi mới hiện hữu, còn con người chúng ta hiện hữu trước rồi mới tự do tìm mục đích cho sự tồn tại của mình.

Kierkegaard suy nghĩ về sự tự do của con người: chúng ta rất nhiều lựa chọn, chúng ta có thể chọn làm gì đó hoặc không làm gì, và sự tự do đó dấy lên trong chúng ta nỗi bất an dai dẳng.

Chúng ta chỉ là bụi sao trời, sinh ra chẳng có mục đích, trôi lơ lửng trong vũ trụ mênh mông. Mục đích đời ta là do ta chọn. Chỉ mình ta mà thôi.

Karl Marx là một trong những triết gia ảnh hưởng bậc nhất trong lịch sử nhân loại.

Ông quan sát, nghiên cứu xã hội loài người trong suốt chiều dài lịch sử, và đi đến kết luận về tiến trình phát triển của nhân loại: mọi diễn biến lịch sử đều là kết quả của mâu thuẫn giai cấp, với nguyên nhân gốc rễ là lợi ích kinh tế.

Theo ông, xã hội tồn tại hai giai cấp: giai cấp tư sản và giai cấp vô sản. Giai cấp tư sản sở hữu hầu hết của cải và phương tiện sản xuất trong xã hội, trong khi giai cấp vô sản phải đi làm thuê cho tư sản.

Với Marx, giai cấp vô sản làm lụng cật lực cho tư sản, nhưng họ chỉ được trả công vừa đủ để không chết đói, trong khi phần lớn giá trị họ tạo ra đều chảy vào túi giai cấp tư sản. Marx đề xuất ý tưởng mang tên chủ nghĩa cộng sản (communism), theo đó phương tiện sản xuất được biến thành tài sản chung của xã hội, mọi người làm việc hòa thuận với nhau vì lợi ích tập thể, mọi nhu cầu của xã hội được đáp ứng.

Nói ngắn gọn, đây là làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu.

Việc hình thành xã hội cộng sản, theo Marx, sẽ chấm dứt sự thống trị của giai cấp tư sản lên giai cấp vô sản. Ý tưởng về chủ nghĩa cộng sản của Marx đã đóng vai trò vô cùng lớn trong những biến chuyển xã hội thế kỷ 20.

Thời kỳ cách mạng trôi qua với hàng loạt những đổi thay về chính trị, xã hội, khoa học và tư tưởng của nhân loại.

Nhiều cuộc cách mạng và cải cách diễn ra trên toàn thế giới, mở ra thời kỳ hiện đại của những hệ tư tưởng và những cuộc chiến mang quy mô toàn cầu.

To be continued.

Reference:

1. Triết học khái lược những tư tưởng lớn (DKBooks)

2. Lược sử triết học (Nigel Warburton)

3. 50 ý tưởng triết học (Ben Dupre)