• Mijn eerste korte verhaal in De Gids

• Kortom op Noorderzon (met Sarah Arnolds)

• Noorderbreedte op Noorderzon

• Meet me at the Lighthouse

Subscribe now

Ik ben weer vertrokken om een poosje alleen aan mijn manuscript te werken. Ditmaal verblijf ik in de Bierumerschool, een oud schooltje dat is herbestemd als kunstenaarsresidentie. Steeds als ik aankom op zo’n residentie ben ik bekaf van het werk dat nodig was om mijn huis achter te laten.

De eerste paar dagen hadden dan ook niets met schrijven te maken. Ik probeerde zo goed mogelijk een schrijver na te doen, voelde me een mimespeler, maar zelfs dat wilde niet echt. Het was te heet, nog te vroeg of alweer te laat. Op andere momenten was het te winderig, of stormde het vanbinnen. Te veel koffie gehad. Als ik dan eenmaal aan de picknicktafel zat, scheen de zon fel en was het scherm van mijn laptop een spiegel geworden. Steeds wilde ik aan het manuscript beginnen, maar zag ik mezelf. De zorgen en onrust.

Het had een tijdje liggen wachten terwijl ik op vakantie was. Ik opende het manuscript en trof een levenloos ding. De zinnen stonden klinisch naast elkaar opgesteld, als stoeltjes in een wachtkamer.

Bij iedere residentie is dit het probleem van de eerste paar dagen. Hoe maak ik mezelf weer een schrijver en reanimeer ik dit levenloze document weer tot iets dat een beroep op mij doet? Hoe herstel ik onze band?

Dit keer heb ik wat om me heen gekeken. Het gevoel ergens te zijn: het is best vreemd dat zoiets ertoe zou doen bij een cerebrale activiteit als schrijven, maar het hielp. Het hielp om de kamperfoeliegeur te volgen en de struik te vinden, één van de bloemetjes te plukken, het kontje eraf te bijten en de nectar eruit te zuigen. Zo zoet, dat hielp – al deed de geur me ook denken aan toiletblok.

De picknicktafel waar ik probeerde te werken staat op het oude schoolplein. Een paar keer veerde ik op en rende ik zomaar een kant op, bezeten door iets wat blijkbaar op schoolpleinen rondwaart. Dan weer stond ik op om een wijnbes of vijf van de struik te plukken. Eerst zocht ik in het binnenste ervan naar beestjes, maar na verloop van tijd geloofde ik het wel. Geweldig zijn ze, niet zo grillig als bramen en niet zo wrang als aalbessen of frambozen. Ik kauwde ze met de tong tegen mijn gehemelte stuk.

Het liefst sta ik bovenop de picknicktafel, leerde ik. Dan zie ik achter de graanvelden de zeedijk. ’s Ochtends, toen de grijze nevel nog op het land stond, zag ik in de verte de windmolens draaien en was het of ze de lage mist weg ventileerden zodat de dag eindelijk kon beginnen. Of het was alsof ik naar een laadscherm van een computerspel keek. De wieken draaiden in kleine cirkeltjes om me te vertellen dat eraan gewerkt werd.

Overdag was een vrijwilliger bezig met een of andere machine, verderop naast het gebouw. Het klonk of er een gigantische hommel door de tuin vliegt.

En naast de picknicktafel staat een zielig ogend vlinderstruikje. Ik zag er in de vroege avond maar wel mooi een kolibrievlinder uit eten. Hij was zo snel, die rotzak, ik kon hem amper bewonderen. Drukte een keer of twee zijn slurf in de vlinderstruik en liet zich toen door de harde wind naar de brandgang katapulteren. Weg was-ie alweer.

Ik schreef het allemaal maar op. De koerende duif, het gejuich bij het volleybalnet van de kampeerboerderij. De zeelucht die hier steeds het plein overspoelt. Het grijswitte korstmos op de verweerde, blauwe schoolpleintegels. Het vermolmde bruine hout van het overwoekerde klimrek. De witte toeters van de haagwinde, die al veel te vroeg het einde van de zomer rondbazuinen. En toen ik tot slot woorden zocht voor de rijen uien in de akker naast de dijk, merkte ik ineens dat ik iets schreef dat in mijn manuscript zou passen. Iets aan de regelmaat ervan. Daar kon ik wat mee.

Het manuscript! Dat had ik ook ooit opgeschreven, voelde ik weer. Het was voortgekomen uit mijn eigen dagen. Ik zocht naar een plekje in het document voor mijn notities over de uien en voor ik het wist herschreef ik zinnen en verwisselde ik alinea’s van plek. Opeens was het er weer. Het leefde. Ik schreef.

Nu maar kijken wat er de komende weken gebeurt. Het manuscript zelf kan ik nog niet veel over kwijt. Het is nonfictie en er komt een dijk in voor, maar dat zal niemand die mij kent verbazen. Toen ik een aantal maanden geleden een collega van de filosofie-faculteit erover vertelde, zei ik dat ik eraan twijfelde of het ging lukken. ‘Ik twijfel er geen moment aan dat het jou lukt om een boek te schrijven’, zei hij, waarop ik antwoorde: ‘Ik ook niet, maar wel of het een boek is waar ik tevreden over ben’. Inmiddels geloof ik daar wel in. Later meer.

tekst gaat verder onder de afbeelding

Kort nieuws:

Mijn eerste korte verhaal in De Gids
Mijn fictiedebuut! Onlangs publiceerde ik een kort verhaal in het juni-nummer van De Gids. Het gaat over een akkefietje bij een meeuwenkolonie op Texel en de lange nasleep die dat heeft bij de betrokken campinggasten, eilandbewoners, ecologen en de vogels zelf. Heb je geen abonnement op De Gids en wil je het lezen? Stuur me dan een berichtje en dan stuur ik je het verhaal terug. Link naar het verhaal.

Kortom op Noorderzon
Op de aankomende editie van theaterfestival Noorderzon organiseer ik samen met Jaimy Hindriks en Vanya ter Veld een nieuwe editie van Kortom. Dat is het programma rondom korte verhalen waarvan we eerder dit jaar een eerste editie in het Grand Theatre hadden. Later volgen meer edities, maar voor nu eerst een (korte) versie. Ik interview Sarah Arnolds, die vorig jaar bij Das Mag debuteerde met de erg succesvolle bundel Het Gore Lef. Programma en tickets.

Noorderbreedte op Noorderzon
Ook tijdschrift Noorderbreedte heeft dit jaar weer een programma op Noorderzon. Het onderwerp ditmaal is afval, naar het thema-nummer dat eind vorig jaar verscheen. Ik lees een aangepaste versie van het essay dat ik daarvoor schreef. Programma en tickets.

Meet me at the Lighthouse
Later dit jaar ben ik te gast op Meet me at the Lighthouse, een literatuurfestival op Schiermonnikoog van 12 tot en met 15 november. De eerste namen zijn inmiddels bekend, met o.a. ook Marjolijn van Heemstra, Ellen Deckwitz, Joost Oomen, Peter Buwalda en Lieselot Mariën. In september zijn de eerste tickets te koop, dus zet dat alvast in je agenda. Meer info.

Een stadsduif schiet op het stuk brood af en daarna, overeenkomstig met een natuurwet die soms nog onwrikbaarder lijkt dan de zwaartekracht, een tweede duif. Dan een derde en een vierde. Al snel zijn de duiven met te veel om te tellen.

Daarna is het de beurt aan de kinderen. Ze zijn vandaag met twee. De oudste draagt een kauwgomroze trui en kauwgomroze schoenen, de jongste is gekleed in een boterkleurige, roomse blouse die tot aan haar knieen valt. Ze stuiven op de duiven af als dolle badgasten die voor het eerst in de zomer de branding in rennen. Hun armen houden ze gestrekt voor zich uit. De kluit stadsduiven spat uiteen in ontelbare druppeltjes zeewater, om zich daarna, als er weer wat afstand tussen de kinderen en het brood is gekomen, opnieuw op het brood te storten.

Het spel gaat een tijdje zo door. Het brood, de duiven, de kinderen. Ze cirkelen in ongelijke banen om elkaar heen, totdat het brood op is en er voor de duiven niets meer te zoeken valt. De kinderen taaien af naar het terras waar hun middageten inmiddels wordt geserveerd. Ikzelf blijf achter op de trappen, starend naar de smoezelige kieren tussen de straatstenen.

Ik voel niet vaak de noodzaak om me met kinderen van vreemden te bemoeien, behalve als ze duiven opjagen. Ooit maakte een jongetje in Groningen schoppende bewegingen naar een prachtige witte parel met vleugels en zette ik mijn voet ertussen. Hij sprak mijn taal niet, maar begreep wat ik bedoelde en hobbelde terug naar zijn ouders. Ik deed het met de autoriteit die een stadsbewoner vanzelfsprekend heeft bij toeristen. Zo doen we dat hier niet. Maar het klopte natuurlijk niet, want zo doen we dat ook in mijn stad. Overal jagen kinderen duiven op.

Hier op het Europese plein durfde ik de kinderen niet aan te spreken. Ik was niet thuis, en bovendien wist ik niet zo goed waar ik naar keek. Misschien had ik er eerder nooit zo lang naar gekeken, kinderen die achter duiven aanrennen. Het viel me nu pas op dat het niet enkel wreedheid was. Ik zag onbeantwoorde liefde, als ik dat zo opgezwollen kan zeggen. Iedere keer als de kinderen misgrepen, hielden ze even stil en keken beteuterd om zich heen. Waarom wilden de duiven niet met ze spelen?

Datgene wat ze begeerden dreven ze weg door de intensiteit en vastberadenheid waarmee ze het najoegen. Ze maakten hun eigen verlangen onmogelijk, als een fotograaf die zijn schaduw werpt op het onderwerp dat hij wil vastleggen. Daar zat al genoeg tragiek in.

Eerder die week had ik de foto gezien die de Artemis-2 tijdens de meest recente maanmissie van de aarde had gemaakt. Opnieuw was daar het beeld van de witblauwe knikker. Earthset, hadden de astronauten de foto genoemd, een verwijzing naar de wereldberoemde foto Earthrise, die in 1968 gemaakt werd. De symboliek van de nieuwe naam mag duidelijk zijn. Destijds was er voor het eerst de visuele bevestiging van het idee dat wij op aarde ook altijd in de ruimte zijn. Dat de ruimte groot is en de aarde klein. Fragiel bovendien. Zomaar kapot.

Ik was ver van huis en dan gaan de gedachten met je op de loop. Misschien las ik er daarom te veel in.

Op de meest recente foto was een groter deel van de aarde verhuld in de schaduw. De foto zelf was met de meest geavanceerde camera's en betere software gemaakt. Hij was van een hogere kwaliteit, absoluut, maar in de foto die deze keer de wereld over ging zag je minder aarde dan die van zestig jaar geleden.

Mij trof opnieuw de tragiek. Ik dacht aan David Attenborough, die zich ooit afvroeg wat al die natuurdocumentaire's nu precies hadden opgeleverd. Door de wereld vast te leggen, wilden meer mensen die ontdekken. Maar nu maakt al dat vliegen dezelfde wereld kapot. Was de natuur niet beter af toen we maar weinig van haar pracht afwisten en iedereen dicht bij huis vakantie vierde?

Hetzelfde lijkt zich te gaan afspelen in de ruimte. Nadat Jeff Bezos de eerste ruimtereis had gemaakt met zijn private ruimtevaartsbedrijf en van een afstandje de witblauwe bol had bekeken, zei hij: 'Je ziet hoe kwetsbaar de aarde is. Als je nog geen milieuactivist was, dan word je het wel.' Hij wil het ruimtetoerisme ontwikkelen, zei hij, zodat hij meer mensen kan bekeren tot milieuactivist. Bezos, ja, een milieuactivist. In een spaceshuttle.

Ik zie hem al rennen, de kale biljonair. Vogels redden. Handen voor zich uit, de diertjes uiteenspattend in alle richtingen. Heiligen kijken op hen neer. Maar dit keer vliegen ze niet op om later weer neer te strijken naast de kruimels. Nee, ze vliegen door, tot het kleine vlekjes worden en de vlekjes dan oplossen in de wolken, voorbij luchtballonnen en helikopters en vliegtuigen, de troposfeer in, de stratosfeer en de mesosfeer, en het wordt zo ontstellend koud als ze de thermosfeer bereiken maar ze vliegen door, de exosfeer in, waar ze de laatste toeristen in de spaceshuttles achter zich laten, op weg naar een verre nevelvlek, het kan ze niet verrekken waar, alles is goed, zolang niemand ze er maar probeert te redden.

Zoals ik zei, ik was ver van huis.

Vorig jaar kreeg ik het Letterenstipendium van de gemeente Groningen met een plan voor een groot essay over Nederland en de zee. Als het af is, en dat duurt nog even, is het hopelijk een boek. Ik werk daar de laatste tijd met veel plezier aan, zeker nu ik scherper voor ogen heb wat ik ermee wil zeggen.

Toch wil ik het geen vrijheid noemen wat ik dan ervaar. Dat heeft ermee te maken dat de verteller van een essay samenvalt met de auteur. Alles wat er staat, gaat de lezer bij wijze van spreken opdreunen in mijn stem. Het betoog wordt toegeschreven aan mij: het zijn mijn gedachten, meningen en ervaringen op het papier. Dat maakt dat ik lang en diep nadenk over mijn woorden.2

Wanneer ik die last niet ervaar, is tijdens het schrijven van korte verhalen. Daarin ben ik niet zelf aan het woord, maar de personages. Ik weet niet precies waarom ik ooit met fictie begon. Ik geloof dat ik met een groep hooligans in de trein zat en dat tussen al die hooligans een timide man zat die niets zei maar wel netjes de club-kleding droeg. Hij zag er zo verloren uit, maar ook zo berust in zijn sociale omgeving. Ik vroeg me af wat zijn verhaal zou zijn en omdat ik het niet durfde te vragen heb ik het maar verzonnen. Het verhaal heb ik afgedrukt in een kleine riso-zine die ik met vrienden maakte, met een oplage van vijftig. Jeyte, noemde ik de man, en ik liet hem allerlei dingen zeggen die ik zelf niet zou zeggen.

Subscribe now

Lange tijd deed ik het vooral voor mezelf en een handjevol bekenden, maar binnenkort publiceer ik mijn eerste korte verhaal. Of ik bedoel, ik publiceer mijn eerste korte verhaal in een tijdschrift dat ik niet zelf door de brievenbus hoef te gooien. Het gaat over een kolonie meeuwen op Texel en over de maatschappelijke discussie die uitbreekt wanneer die meeuwen iets doen wat in de ogen van veel mensen nogal verschrikkelijk is. Het speelt zich af in de nabije toekomst. In dat verhaal komen maar liefst zeven verschillende personages aan het woord. Ze zijn allemaal niet mij.

Vrij zijn van mezelf, dat is wat me trok in fictie.

Omdat ik het korte verhaal zo ben gaan liefhebben, organiseer ik op 21 februari samen met Vanya ter Veld en Jaimy Hindriks (onze nieuwe stadsdichter!) in het Grand Theatre Groningen een middag-programma over het korte verhaal. Het is dan namelijk de Week van het korte verhaal. Thom Wijenberg leest een van zijn favoriete korte verhalen voor. Fieke Gosselaar en Nicole van den Berg dragen voor uit eigen werk. Vanya en ik gaan met de gasten in gesprek, en er is muzikale begeleiding van pianist en dichter Olaf Visser. De middag eindigt met een gedicht van Jaimy.

Kortom, heet de middag, en ik hoop kortom dat jullie er allemaal zullen zijn. Linn Andree Morsink maakte er deze prachtige poster voor.

In het korte verhaal Onderzoekingen van een hond horen we het levensverhaal aan van een zonderlinge hond die zich onophoudelijk vastbijt in de grote levensvragen, de ene na de andere, in een vruchteloze zoektocht naar het merg van het hondenbestaan. Franz Kafka maakt van de hond een eenzame galileo in een leerstellige hondenmaatschappij, zo’n dweepziek randfiguur zoals ook Herman Hesse of W.F. Hermans kon beschrijven, maar dan met vacht en scherpe tanden. De hond, die zelf aan het woord is, twijfelt waar de meeste honden zwijgend door het leven gaan.

Steeds is er die ene vraag die zich opdringt: ‘Waar haalt de aarde het voedsel vandaan?’ De hond merkt dat hij zich in een materiële keten bevindt die zowel aan de voor- als achterkant al snel in de mist verdwijnt. De hond ‘besproeit’ de grond en de aarde geeft er eten voor terug. ‘Over dit onderwerp is in beginsel niets meer te zeggen.’ Toch blijft hij maar op het vraagstuk kauwen. Het is een fascinatie zoals we die kennen van Teun van de Keuken, de journalist die het metabolisme van ons land probeert te begrijpen met tv-programma’s over productieketens en afvalverwerking. Kafka’s hond bewatert de bodem, ‘onder een zekere dwang’. Maar wat gebeurt daar vervolgens mee? Hoe houdt het verband met zijn eten? En waarom komt het eten vervolgens niet vanuit de aarde omhooggeschoten, maar uit de lucht vallen? Vreemd, denkt de hond, hoe de aarde dat toch voor elkaar krijgt.

De hond voert wat experimenten uit, laat het eten soms op de grond vallen en pikt het dan weer uit de lucht. Maar helaas bewijzen die enkel ‘wat iedereen al wist, dat de grond het voedsel niet alleen recht van boven naar beneden trekt, maar ook in schuine richting, ja zelfs in spiralen.’

Als lezer krijg je al na een paar pagina’s het vermoeden dat het hier om een onbetrouwbare verteller gaat. De hond ziet nogal wat dingen over het hoofd, er zit een missing link in zijn zoektochten. Zo treft hij zeven muzikale soortgenoten die op hun achterpoten lopen, maar ziet hij niet in dat ze misschien bij een circus werkzaam zijn. Onze held treft een jachthond, maar heeft niet door dat die bij een groep jagers hoort. Niet één keer in het verhaal heeft de hond het over mensen, en ook andere soorten doen er weinig toe. Dat het eten hem wordt toegeworpen door menselijke baasjes, komt dan ook niet in de hond op, want hij is blind voor alles wat zich buiten de hondenwereld afspeelt. Voedsel valt uit de lucht en uitwerpselen trekken weg in de grond. Tja, misschien valt er niet meer over te zeggen.

Gespleten bewustzijn

Als het op afval aankomt, leef ik een vreemd dubbelleven. Het is alsof ik me tegelijk in het perspectief van de hond als die van de lezer bevindt. De meeste dagen breng ik door met dezelfde blinde gewoontes als de hond in Kafka’s verhaal. Eten valt nog net niet uit de lucht, maar verschijnt elke dag netjes verpakt in de supermarkt. Ik besproei niet de zwarte grond, wel het toilet, en de verpakkingen en schillen gooi ik weg in een zwarte afvalzak. In de dagelijkse ervaring verdwijnt de lange, materiële keten waar mijn lichaam onderdeel van uitmaakt al bij de stortcontainer aan de straatkant in de mist. Weg is weg.

Tegelijkertijd zijn er momenten dat het me allemaal bekruipt. Het NRC trof een paar jaar geleden Nederlands afval aan op Turkse vuilnisbelten, waar het verbrand wordt. Katjadrop, Heineken, geraspte kaas en reclamemateriaal voor oliebollen van een bakkerij uit Oud-Beijerland. Sinds China ons vuilnis steeds minder wilde hebben, vertwaalfvoudigde de export van plasticafval uit de EU naar Turkije. Nederland verscheept jaarlijks een paar honderd miljoen kilo plasticafval. In 2021 brachten alleen Japan en de VS meer plasticafval naar landen in het mondiale zuiden, aldus de Plastic Soup Foundation. Nederlands afval wordt aangetroffen van Java tot aan het Noordpoolgebied.

(…Lees verder op de website van Noorderbreedte)

Maar ik herken de supermarkt ook niet meer. Bij de zelfscan-kassa’s van de Plus zie ik mezelf op een scherm afrekenen door een camera die boven me hangt. Zo kijk ik vanuit een derde persoonsperspectief naar mezelf. Heel vervreemdend.

Ik herken wel meer niet meer. Ik kijk naar de Waddenzee en denk aan de plastickorrels van een container-ramp, aan hoe we het estuarium door zeespiegelstijging zullen verliezen. Duinranden en heidegebieden groeien dicht van stikstof. Overal ligt raaigras, soms geel van het gif. Halve dorpen moeten in deze provincie opnieuw gebouwd worden en mijn stad verdwijnt achter een dik gordijn van kleurloze distributiecentra.

Nederlander herkent zijn eigen land niet meer, zo stel ik me de kop voor boven mijn vox pop. ‘Alles wordt parkeerterrein’, zegt de 32-jarige man uit Groningen.

En één van de grootste gebouwen in de grootste winkelstraat stond zeven jaar leeg voordat het nu wordt verbouwd. Een gapend gat midden in het centrum van de stad. Het is van een internationaal vastgoedbedrijf. Inmiddels is er in Nederland genoeg leegstand om de bevolking van Utrecht te huisvesten.

Wat valt hier nog precies aan te herkennen? Bij de stoplichten sta ik ingepakt tussen grote SUV’s, met motorkappen hoger dan een peuter. Een tijdje geleden zag ik twee grijze besjes boven het verkeer uittorenen in een glimmende goud-roze BMW of Audi, of misschien was het een Mercedes. Ik houd ze niet meer uit elkaar, zo onherkenbaar. Wat doen jullie toch, dacht ik in ieder geval, vroeger reden jullie in koekblikjes.

Bij de Syrische supermarkt-annex-pakketpunt om de hoek voel ik me dan weer thuis. Die staat eenzaam tegenover een Subway, Domino’s en New York Pizza en doet me denken aan de verhalen over mijn pake en beppe. Zij moesten in hun kapperszaak ook extra diensten aanbieden om rond te komen. Klanten konden er hun vuile was afleveren voor de rijdende wasserette of gebruik maken van de telefoon. In de zomer stond pake achter de ijscowagen. Herkenbaar, klein ondernemerschap.

Maar voor de rest herken ik nog weinig. De leider van de grootste partij in de peilingen is een clowneske man met gebleekt haar, gekleed in een anders zo herkenbaar pak. Ik geloof niet dat toen Nederland in zijn ogen nog Nederland was, mensen er zo bij liepen. De PVV maakte deze campagne aan de lopende band gebruik van AI-beelden. Zo authentiek.

Neo-nazistische knokploegen gooiden stenen door de ruiten van een partijkantoor. Er is geprobeerd een in brand gestoken container naar binnen te rijden. Hooligans zwaaiden met de prinsenvlag. Sommigen brachten de Hitler-groet. Langs de brede, trage A7 hangt een weiland vol met omgekeerde vlaggen en wordt gepronkt met dagvaardingen van volksvertegenwoordigers.

Nederland is Nederland niet meer, bleef Wilders maar herhalen tijdens het SBS 6-debat. Met gelijke delen verveling en verschrikking luisterde ik naar de opsomming over boerka’s, hijabs en islamitische slagerijen die we al zo’n twintig jaar horen. Mensen voelen zich vreemden in hun eigen land, snauwde hij.

Maar sinds wanneer heeft zijn achterban het alleenrecht op vervreemding? De grote groep Nederlanders die hij niet vertegenwoordigt herkent het ook niet meer. Ikzelf ben voor het middageten gemiddeld al drie of vier keer goed vervreemd, soms zelfs van mezelf. Er zitten mogelijk microplastics in mijn brein, lees ik dan. Vervreemding hoort bij een maatschappij van vrijhandel, industriële agricultuur, ecologische ontwrichting en technologische nieuwigheidjes. Het is een realiteit zo dagelijks als een schone onderbroek. Ik wil daarmee niet zeggen dat iedereen het in gelijke mate meemaakt of dat we dat altijd moeten accepteren. Wel dat Nederland, ook als Wilders zijn zin krijgt en de dönerzaak uit het straatbeeld verdwijnt, volstrekt onherkenbaar blijft. Deels is daar niets aan te doen. Voor de rest komt dat door oorzaken waar het deze campagne opnieuw veel te weinig over is gegaan.

Vergeet niet te stemmen vandaag!

-

Waar hebben we het over als we het over stilte hebben? Op het eerste gezicht zou je zeggen: stilte is wat overblijft wanneer je al het geluid hebt geëlimineerd. Plak viltjes onder de stoelen. Zet de koelkast uit. Spuit pur in de kieren. Trek de deuren dicht en een deken over je hoofd. Als je daadwerkelijk één voor één alle geluiden zou afpellen, eindig je met een ruimte waarin je helemaal niets hoort. Absolute, pure stilte. De afwezigheid van geluid.

Afgelopen januari was ik voor Noorderbreedte in zo'n ruimte, in ASTRON, het instituut voor radioastronomie vlakbij Dwingeloo. De muren zijn er volledig bedekt met grijs, puntig schuim, waardoor alle weerkaatsingen worden geabsorbeerd. Dikke deuren en schouderbrede hompen isolatiemateriaal zorgen ervoor dat er geen geluid van buitenaf naar binnen kan. Technici kalibreren in die ruimte de sensoren van de grote telescoop. Ik mocht die dag wel even komen luisteren.

Maar luisteren naar wat? Al snel begreep ik dat er niets was om te beluisteren. Ik stapte de ruimte in, trok de deur achter me dicht. Ik hoorde niets, op mijn oorsuizen na. Rustgevend was het niet echt. Mijn ledematen werden zwaarder en er bouwde een vreemde druk op in mijn hoofd. Daarna begon het lichtjes te duizelen, alsof ik wagenziek werd. ‘Kijk naar de horizon', zei mijn vader altijd als ik lijkwit op de achterbank zat. Hij bedoelde dan zoiets als: probeer jezelf te kalibreren. Maar hoewel de stilteruimte er volledig op was ingericht, lukte het me niet om mezelf te kalibreren. Tussen de dreigende, puntige akoestische panelen ontbraken alle kleine reflecties van een wereld die mij kon vertellen waar ik me bevond. Er ontbrak zoiets als een akoestische horizon.

Wat me bekroop was een vreemd soort isolatie, één die je met recht solipsistisch kunt noemen: het gevoel alleen te zijn op de wereld, opgesloten in een ‘ik'. Binnen de doodse stilte van deze stilteruimte was het onmogelijk om mijn gehoor te verleggen naar iets buiten mij.

In de manier waarop deze ruimte me akoestisch opsloot in mezelf, vertoonde die vergelijkingen met een luide, onaangename omgeving zoals een kruispunt of een busstation. In de herrie van motoren loont het niet om je gehoor open te stellen, omdat je er gebrom en getoeter voor terugkrijgt. Hier in de stilteruimte loonde het ook niet, omdat er niets was om naar te luisteren.

Zowel in de herrie als in de absolute stilte was het gemakkelijk om in mezelf te verdwijnen, alleen met mijn gedachten, als een schilpad in haar schild. Dat is wat je krijgt als je alle geluiden afpelt.

Kikkers in de winter

Wat waarderen we in stilte? Waarom zoeken we bossen en heides op? Wat vinden we in de rust van het Wad? Het is niet per se de afwezigheid van geluid, leerde ik toen. Als ik stilte zoek, wil ik geen absolute, geen doodse stilte, maar iets anders, iets wat we misschien een ‘levende stilte' kunnen noemen.

Een paar honderd meter vanaf het radioastronomisch centrum begint het Dwingelderveld. Het Drentse heidegebied werd een paar jaar geleden uitgeroepen tot het stilste gebied van Nederland. Op een heldere wintermiddag liep ik in mijn eentje het park in, het veld op, en met elke stap hoorde ik minder van de autoweg die me ernaartoe had geleid. Het werd steeds rustiger, tot ik na een minuut of twee gekwaak dacht te horen.

Kikkers in de winter?

Ik bleef stilstaan om te achterhalen waar de kikkers waren en hun geluid verdween, om pas weer hoorbaar te worden toen ik verder liep. Toen merkte ik op dat het gekwaak uit mijn eigen schoenen kwam. De kunststofzolen piepten zachtjes bij iedere stap. Mijn eigen voetstappen! Op het stille veld vielen ze ineens op. Ik dacht aan de Canadese componist Murray Schafer, die opperde om van het kunnen horen van onze eigen voetstappen een universele geluidsstandaard te maken voor menselijke leefomgevingen.

Maar iets verderop liep ik alweer naast het grindpad, op het zachtere zand, omdat ook mijn eigen voetstappen inmiddels te luid waren geworden.

Wat later maakte ik ook de sleutelbos los uit het riemlusje van mijn broek.

Daarna deed ik de klikkende knoopjes van mijn jas dicht.

Ik ademde zo stil mogelijk.

En midden op het Dwingelderveld bleef ik toen, uiteindelijk, maar gewoon stokstijf staan.

Verlegen geluiden

Wat ik op het Dwingelderveld hoorde was niet de afwezigheid van geluid. Ik nam plaats op een dood stuk berkenboom, fluorescerend groen van korstmos. Een vogeltje schoot weg met een wild flapperend flpflpflpflpflp en volgde het op met een alarmerend tsiep tsiep. Anderen schoten op uit de heide en luiden ook het alarm.

Ik hoorde andere wandelaars al aankomen wanneer het nog kleine vlekjes waren. In de verte pikte ik het geroep op van een houtduif, een gans, dan weer een mees of een kraai. Dichterbij het zachte geruis van een jeneverstruik.

Bijna het hele park paste tegelijkertijd in mijn oorschelp. Ieder geluid had definitie, niets vocht om aandacht.

‘Stilte lijkt overal muziek van te maken', schrijft akoestisch ecoloog Gordon Hempton. ‘Simpelweg door individuele geluiden te isoleren. Dat geeft de geluiden tijd om temporele verbanden aan te gaan. Muziek bestaat uit rusten en noten. Zachte momenten en zinderende momenten, stilte en geluid.’

De mogelijkheid om subtiele geluiden op te pikken heeft een geruststellende werking op dieren zoals wij, schrijft hij. In een kalme omgeving zul je ook een roofdier op tijd in de smiezen krijgen. Toen ik een paar jaar geleden een geluidswetenschapper van de RUG interviewde over de toenemende herrie van bladblazers en kantjesmaaiers, vertelde hij me iets vergelijkbaars. Er is een heel scala aan geluiden die ons onbewust vertellen dat we in een veilige omgeving verkeren: vogelgezang, het zachte gepraat van de buren. Verlegen, subtiele geluiden, die zich makkelijk laten overstemmen door een afzuigkap of een autoweg.

Op het Dwingelderveld werden deze geluiden door niets overstemd. Ik was zeldzaam kalm, zelfs gedachteloos.

Levende stilte

Om terug te komen op de vragen. Waar hebben we het over als we het over stilte hebben? En waarom zoeken we het op? Ik heb voor het gemak maar even een onderscheid gemaakt tussen de absolute, doodse stilte van het ASTRON, en de ‘levende stilte’ van een plek als het Dwingelderveld, van kwelders op een windstille dag of een loofbos in de zomer, gapend van de hitte.

Levende stilte is niet de afwezigheid van geluid. Het laat zich misschien het beste omschrijven als een situatie of een moment, waarin de geluiden van allerhande aardbewoners naast elkaar bestaan. ‘Stilte is de aanwezigheid van alles’, schrijft Hempton daarover wat grootsprakig.

En waar de herrie aan de ene kant, en de doodse stilte aan de andere, je in jezelf kunnen doen terugtrekken, nodigt de levende stilte je uit om je aandacht te verleggen buiten jezelf.

Het beloont je daarvoor als je dat doet: het vertelt je, dat je veilig bent.

—

Het hele essay is te lezen op de website van Noorderbreedte. Word lid en ontvang vier keer per jaar een prachtig nummer in de bus, we kunnen je hulp gebruiken. Nadat ik deze tekst had voorgedragen, dacht ik: het komt al snel over als een hele romantische invulling van de stilte. Een mooie kanttekening vind ik altijd dit artikel in Vrij Nederland: Het geluid van gentrificatie is stilte: hoe de stad wordt gladgestreken voor de welvarende inwoners. Dat wil zeggen: stilte en veiligheid hebben geen essentiele kenmerken, maar zijn ten dele cultureel bepaald. Wat er precies leeft in de ‘levende stilte’ is overal anders.

Als je bananen-sojamelk met volle melk mengt, heb je iets dat minder lekker is dan de som der delen – sterker nog: het is ook minder lekker dan de delen zelf.

Oreo's zijn plantaardig.

Er zijn mensen die zich vergissen in de supermarkt en ‘lekker slapen’ zeggen terwijl het in feite nog maar half zes ’s middags is.

De Japanse oester is moeilijker open te maken dan de inheemse oester.

Sommige zilvermeeuwen hebben geleerd hoe je een Japanse oester kunt openen door hem van hoog te laten vallen op een weg of een dijk.

Een scholekster heet in het Engels oyster catcher.

Oesters smaken naar komkommer en ijzer.

Havens hebben havencodes, die je nog op vissersschepen ziet staan.

Vroeger hadden veel plekken een haven. Baflo was BAF, Usquert was UQ, Deventer was DV, Hoek van Holland was HVH.

Als je vis bakt moet je er niet te veel aan komen: mits de pan heet genoeg is komt er een punt dat de eiwitten zich zo oriënteren dat de vis vanzelf loskomt van de pan.

Joost de Vries kan de naam ‘Paul’ niet uitspreken, hij zegt ‘Pauwel’ of ‘Paal’.

Stikstof is meestal een verzamelnaam voor allerhande stikstofverbindingen.

Je zegt meestal niet uitstoot maar depositie.

Als er te veel stikstof in een ecosysteem komt is er sprake van eutrofiëring: dan is er te veel voedsel in omloop.

Het tegenovergestelde van eutroof is oligotroof.

Mensen die weinig tot geen eten binnenkrijgen, overlijden vaak door infectieziektes omdat hun immuunsysteem minder goed werkt.

Soms overlijden uitgehongerde mensen doordat hun organen niet meer werken.

Een hardcover moet je niet open op zijn buik leggen, dan laten de pagina’s los.

Je kunt een hardcover niet repareren met secondelijm; je hebt boekbinderslijm nodig, die is meer elastisch.

Wassen op veertig graden heeft geen aanwijsbaar voordeel ten opzichte van dertig graden.

Een vlek in je shirt kun je het beste meteen met afwasmiddel en heet water eruit wrijven.

Noodrantsoenen bestaan vaak uit voedsel dat nog gekookt moet worden, waardoor mensen naast het voedsel ook dingen nodig hebben zoals water en brandstof, dingen die niet altijd aanwezig zijn.

Er passen meer hulpmiddelen in een vrachtwagen dan in een airdrop.

De Bijlmermeer is ontworpen met een honingraatpatroon.

De appartementenblokken in de Wijert noem je stempelflats.

Er is in Nederland iemand met een bananenplant in huis waar daadwerkelijk bananen aan groeien.

Balsamicoazijn is in de supermarkt zelden echte balsamicoazijn.

Het helpt de ontlasting om je voeten op een krukje te zetten.

Het urinoir van Marcel Duchamp is bedacht door Elsa Von Freyenborg-Leutenhoven.

De fabriek die in Nederland Oreo's maakt kleurde de koekjes jarenlang zwart met grote hoeveelheden giftige ammoniak.

Vezelrijk voedsel voorkomt darmkanker.

Het vangen van een bal voelt als een ervaring waar je niet zelf bij aanwezig bent: direct wanneer het gebeurt is het al een herinnering geworden.

Er zijn dingen die gebeuren en niet meteen een herinnering zijn, zoals het eten van fantastische zuurkool, zo zuur dat je kaken ervan samentrekken.

Het urinoir van Marcel Duchamp is eigenlijk bedacht door Elsa Von Freytag-Loringhoven.

Konfijten heeft twee betekenissen: koken in suiker en koken in vet.

Goede eierballen zijn tweemaal gepaneerd.

Woorden met meerdere betekenissen heten homoniemen.

Het hebben van meerdere betekenissen heet polysemie.

In melasse zit een stof die water stroperig maakt en helpt om emulsies te stabiliseren.

Guar gom en johannesbroodpitmeel werken het beste als je ze samen gebruikt.

Het paroxisme van wanhoop kan een bevrijdend moment zijn, binnen de AA heet dat rock bottom en sommigen zeggen dat je niet kunt afkicken voordat je dat punt hebt bereikt.

Soms is het paroxisme van wanhoop gewoon veel wanhoop.

Iemand die ondervoed is, kan het beste niet meteen brood eten omdat daar te veel koolhydraten in zitten die het lichaam niet aankan.

Havermout groeit niet plat, maar is zo gestampt.

De Japanse duizendknoop is naar Nederland gehaald door Von Siebold, die hem in zijn kwekerij in Leiden wilde hebben.

Jonge duizendknoop kun je eten, maar is niet bijzonder lekker.

Als je vijf kilogram basmati-rijst kookt, kun je daar met een klein roestvrijstalen schaaltje van de IKEA precies zestig middelgrote timbaaltjes uit portioneren.

Paddestoelen bak je het beste met een klein beetje water in de pan: nadat ze zijn drooggekookt krijgen ze kleur.

Verschillende theesoorten hebben verschillende ideale watertemperaturen.

Een beetje alcohol kan helpen om kristalvorming in roomijs tegen te gaan.

De menselijke ervaring van geluid druk je niet uit in dB's maar in dBA's, net zoals je een temperatuur en een gevoelstemperatuur hebt.

Zout dat je later in het recept toevoegt smaakt zouter dan zout dat je aan het begin toevoegt, maar er is geen woord voor gevoelssaliniteit.

Als een mensenlichaam langdurig geen eten binnenkrijgt, begint het zijn eigen vet om te zetten in energie.

Kruiden in curry voeg je idealiter op meerdere momenten toe.

Koffie zet je beter niet met kokend water.

Koolhydraten zijn dikmakers.

Polenta moet je langdurig roeren.

Vinnaigrette, hollandaise en mayonnaise zijn emulsies.

Mosterd is een emulgator.

Knoflook is een emulgator.

Eigeel is een emulgator.

Als een mensenlichaam lange tijd geen eten binnenkrijgt, begint het naast het vet ook de eiwitten uit spieren in energie om te zetten.

Wanneer de eiwitten uit spieren worden gebruikt voor energie, werken het hart en de longen slechter.

Kinderen raken bij een dalende bloedspiegel eerder in een coma dan volwassenen, al raken die uiteindelijk ook in een coma.

Zelfs als iemand niet doodgaat, kan ondervoeding leiden tot onomkeerbare neurologische schade.

Door ondervoeding gaat het lichaam vocht vasthouden in de buik.

Langdurige ondervoeding kan nog generaties later effecten hebben.

Het is niet overdreven dat je bij uitgehongerde mensen de ribben kunt tellen.

De meeste mensen die dreigen te sterven van honger zijn bereid het risico te nemen te sterven door een kogel.

Een kindje dat uitgehongerd is en tegelijkertijd geen eten weet binnen te houden omdat ze buikgriep heeft, is het paroxisme van wanhoop.

Sommige dingen die ik weet zijn triviaal maar blijken later nuttig, van andere dingen zou ik willen dat er geen noodzaak was ze te leren.

Michel de Montaigne schreef dingen op om zich ervan los te maken.

Patricia de Martelaere schreef om geschreven te hebben.

Marja Pruis schrijft om ergens klaar mee te zijn.

Je kunt, als je eenmaal iets weet, niet zelf bepalen of je dat nog langer zou willen weten.

Je kunt het opschrijven, maar het is daarmee niet het zwijgen opgelegd.

Van sommige dingen zou je willen dat je ze nooit had hoeven weten.

*

Bedankt voor het uitlezen van mijn eerste nieuwsbrief. Ik schreef deze nadat ik dit feitenrelaas op de NOS las en deze reportage in de Volkskrant. De volgende Rode Lijn-demonstratie in Groningen is op 14 september, de rest van het land weet ik niet.