Between 1925 and 1945 came a generation of Vietnamese artists who would change the world’s art scene forever. They brought European techniques into conversation with Asian silk, lacquer and visual traditions; created some of the country’s most famous masterpieces and National Treasures; and produced works that now fetch record-breaking millions at auctions.

Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái—if these names sound unfamiliar to you, this is a good place to begin.

This week, my fellow bookworms and art obsessives, let me introduce you to a pivotal chapter in the story of Vietnamese painting.

The Indochina School of Fine Arts

In the final decades of French colonial rule in Indochina, a French painter had an audacious idea. In 1920, Victor Tardieu won the Prix de l’Indochine, which came with a year-long journey through the colony. After the initial trip, he kept coming back to Vietnam, where he met and exchanged ideas with young local artists, among them the painter Nam Sơn.

Tardieu, who had taught at the École des Beaux-Arts in Paris, understood that if young artists were to make a living from their work, they needed a proper system of education and training. With Nam Sơn’s support, he made a proposal to establish the Indochina School of Fine Arts (École des Beaux-Arts de l’Indochine or EBAI) in Hanoi: a school that would systematically train young local artists and develop painting as a fine-art discipline in the Western sense.

EBAI existed for only 20 years, from 1925 to 1945. Yet in those two decades, it transformed the Vietnamese art scene. And yes the whole enterprise fits right into the white-saviour narrative, but its influence is undeniable. The generations of artists who passed through EBAI continue to define Vietnamese art to this day: Lê Thị Lựu, Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Nam Sơn, Lê Văn Đệ, Lương Xuân Nhị, Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Gia Trí, among many others, carved their names deep into the history of Vietnamese art.

You cannot talk about Vietnamese painting without talking about the 20 years of EBAI.

A turning point for Vietnamese art

Before the 20th century, Vietnam already had millennia-old traditions of painting, carving and sculpture, but these existed within the realm of craft. The elaborate hardwood furniture writhing with dragons and phoenixes, the temples and communal halls, Hàng Trống religious paintings, Làng Sình woodcuts, Đông Hồ prints, Kim Hoàng paintings—all were gathered under the broad umbrella of folk art.

Against the Western concept of fine art, folk art in our little corner of the “Far East” differed in two important ways:

1. Its products were considered functional or decorative objects.

2. Their makers were craftspeople rather than artists, often anonymous and without emphasis on individual authorship.

With the establishment of EBAI, Vietnamese art entered a new chapter: products became artworks, their creators began signing names, and being a painter became an identity as much as occupation.

EBAI also brought with it the European system for commercialising art—the exhibitions, criticism, collectors and a mature art market. As for content, EBAI’s curriculum introduced Western art history, approaches, and techniques.

And with that, Vietnamese painting was now operating within a new system, equipped with a new set of tools.

East, meet West

So what was so audacious about Victor Tardieu’s idea?

Credit where credit is due, I will give our white saviour Tardieu1 this much: he had a vision for the development of art in Vietnam. He believed passing down European knowledge was not enough. Local artists should also draw inspiration from Asian techniques and materials, building upon the foundations of Vietnamese folk art and craftsmanship.

As EBAI’s first principal, he fought for his students to make art with a cultural identity of their own. Throughout his tenure, Vietnamese people, landscapes, and everyday life were encouraged as subjects, while silk, lacquer, and ceramics were evolved as media.

In 1933, when French critics suggested that paintings from EBAI should use more colour to appeal to European buyers, Tardieu responded by warning his students:

Above all, do not Westernise yourselves!

That philosophy helped produce an extraordinary generation of Vietnamese painters, artists who applied a European education to the inspirations and materials of home. The result was work of incredible beauty and emotional delicacy—a sensitivity that I personally have never quite found again in the generations that followed.

Their movement would eventually have a name of its own: Vietnamese Modernism.

The paintings were born

The surface: Yunnan silk.
The materials: Chinese ink and gouache.
The technique: French pictorial composition.
The subject: Vietnamese local life.

EBAI’s first graduating class included several painters who would later establish Vietnamese Modernism on the global market such as Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh and Lê Văn Đệ. Of the eight students in that inaugural class, Lê Phổ and Mai Trung Thứ would eventually settle in France.

This is part of the reason why, when you begin researching Vietnamese painting from this period, those two names tend to appear everywhere. Phổ and Thứ had perhaps the most thoroughly Westernised commercial careers of their generation: they graduated from EBAI, moved to France, took part in international group shows, mounted solo exhibitions, and toured across Europe and the United States. Their work had already made its mark on the Western art market by the mid-20th century. By the 2010s, their paintings were fiercely pursued at Aguttes, Sotheby’s and Christie’s, fetching record prices in the millions and officially propelling Vietnamese modern art to a whole new level.

It’s easy to see why the silk paintings of Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh, Lê Văn Đệ, and later Vũ Cao Đàm and Lê Thị Lựu, were so popular. Their creations exude a quiet, delicate quality, suffused with what critics like to call an “Oriental essence”.

Particularly in the work of Lê Phổ and Mai Trung Thứ, this kind of Eastern aesthetics happened to delight Western taste buds exceptionally well. Their subjects—women and children of the colony—inhabit a perfect petty bourgeois world: educated and refined enough to sit one class above the barbaric farmers, yet still one class below the civilised and sophisticated French.

Lacquer returns

No medium underwent a greater transformation at EBAI than lacquer. Where Vietnamese lacquer had previously been a decorative craft, used primarily to embellish objects, at EBAI it developed into a fully fledged painting technique.

Lacquer officially entered the EBAI curriculum in 1932. Its teachers studied Japanese lacquer traditions alongside the knowledge of Vietnamese master craftsmen such as Đinh Văn Thành. This was also a period of technical experimentation, as students including Phạm Hậu, Trần Văn Cẩn, and Nguyễn Gia Trí altered mixtures of tung oil and resins to develop new paints while experimenting with sanding and polishing techniques.

The lacquer paintings of this period—particularly Nguyễn Gia Trí’s multi-panel works—have an amazing fluidity and grace, the result of a process demanding incredible skill and patience. Of the seven paintings designated National Treasures of Vietnam, two are lacquer works by Nguyễn Gia Trí.

Modern Vietnamese lacquer painting also laid the groundwork for contemporary artists. After graduating from EBAI, many painters set up lacquer studios of their own, continuing to create work while training the next generations.

Declaration of Independence

Victor Tardieu died unexpectedly in 1937. Évariste Jonchère was appointed the school’s new principle. This white saviour, however, saw things differently. He told colonial officials that Vietnamese art was “primarily decorative” in character, and argued that EBAI students would be better trained as craftsmen than as professional painters. Under his direction, the school shifted its attention towards decorative and applied arts.

In 1945, Japan overthrew the French colonial administration in Indochina. The August Revolution followed, then Hồ Chí Minh declared Vietnam’s independence in a historical speech in Hanoi. EBAI ceased to be French and became part of the new Vietnamese national university system. The school was renamed the College of Fine Arts—minus “Indochina”—placed under Vietnamese administration, with Tô Ngọc Vân as its first Vietnamese principal.

From here, the trajectory of Vietnamese art shifted once again. With the outbreak of nationwide resistance against the French at the end of 1946, the newly established College of Fine Arts could not operate properly; it was evacuated and continued only intermittently.

After the French came the Americans, resources and talent that might otherwise have gone into art were steadily consumed by war. Many artists, Tô Ngọc Vân among them, joined the revolution, opening the next chapter of Vietnamese painting: Resistance Art.

A spectacular two decades

In just twenty short years, Vietnam saw the creation of artists and artworks capable of moving viewers a century later. It’s my favourite period in Asian art history: two critical decades, layered with the nuances of colonialism and national identity, populated by fascinating personalities, and unfolding against one of the most consequential periods in Vietnamese history.

But ultimately, what made me fall in love (at first sight) was the paintings—paintings that, when I finally stood before them, left me without words. Paintings that made me want to learn everything.

Jeanette Winterson writes with such honesty in Art Objects:

Every time I stand before those women in áo dài, with their “autumn-water eyes and spring-mountain brows”2; those children bright-eyed in their innocence; those serene gardens, lotus ponds and rustic courtyards; those colours by turns radiant and tender; those aching affections for a homeland at once intimate and distant, a Vietnam hanging somewhere between dream and reality…

I can feel, once again, a new conversation stirring.

Share

Muốn hiểu hội họa Việt Nam, hãy bắt đầu từ 20 năm này

Lịch sử nghệ thuật Việt Nam có 20 năm đầy cuốn hút nắm giữ trái tim tôi. Hai thập niên vắn tắt này đã sản sinh ra những họa sĩ đưa hội họa Việt Nam lên sánh vai với các cường quốc năm châu. Những cái tên Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Bùi Xuân Phái… mà bạn từng nghe đều bước ra từ đây. Những bức tranh đấu giá kỷ lục hàng triệu đô trong các phiên quốc tế, những bức tranh Bảo vật Quốc gia, nhiều kiệt tác của hội họa nước nhà cũng từ 20 năm này mà ra đời.

Tuần này tôi sẽ viết cho mấy con sâu mọt chữ mọt tranh, giới thiệu đến mọi người một giai đoạn then chốt trong dòng chảy hội họa của nước mình.

Trường Mỹ thuật Đông Dương

Trong những thập niên cuối cùng của chế độ thực dân Pháp ở Đông Dương, một họa sĩ Pháp đã có một ý tưởng táo bạo. Năm 1920, Victor Tardieu đoạt giải thưởng Indochine và phần thưởng là một chuyến du lịch Đông Dương trong một năm. Sau chuyến đi đó, ông tiếp tục quay lại Việt Nam, gặp gỡ và trao đổi với những người trẻ yêu nghệ thuật tại đây, trong đó có họa sĩ Nam Sơn.

Victor Tardieu, giáo viên trường Mỹ thuật Paris, hiểu rằng để một họa sĩ trẻ có thể kiếm sống bằng những tác phẩm của mình, họ cần một hệ thống giáo dục đào tạo bài bản. Với sự hỗ trợ của Nam Sơn, ông đề xuất với chính phủ Pháp xây dựng Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (EBAI) ở Hà Nội, nơi sẽ giảng dạy các họa sĩ địa phương trẻ một cách có hệ thống, giúp phát triển hội họa như một bộ môn nghệ thuật theo cách hiểu của phương Tây.

Trường EBAI chỉ hoạt động từ 1925 đến 1945. Nhưng trong 20 năm đó, nó đã tạo ra bước ngoặt lớn cho hội họa Việt Nam. Và mặc dù dự án này mang khớp rợp bóng hình của mô típ vị cứu tinh da trắng, sức ảnh hưởng của nó là không thể chối cãi.

Thế hệ các họa sĩ tốt nghiệp EBAI cho đến giờ vẫn tiếp tục định hình nền hội họa Việt Nam: những Lê Thị Lựu, Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm, Nam Sơn, Lê Văn Đệ, Lương Xuân Nhị, Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Gia Trí,… đã khắc sâu sự hiện diện của mình vào lịch sử mỹ thuật Việt.

Chúng ta không thể nói về hội họa Việt Nam mà không nhắc đến 20 năm của EBAI.

Một bước ngoặt cho nghệ thuật

Từ thế kỷ 19 đổ về trước, truyền thống vẽ tranh, chạm trổ, điêu khắc tồn tại hàng ngàn năm ở Việt Nam như những loại hình thủ công. Những sập gụ tủ chè rồng rắn uốn lượn (nỗi kinh hoàng của người Việt trẻ khi về quê dọn nhà ăn Tết), những đình chùa, những tranh thờ Hàng Trống, tranh khắc gỗ Làng Sình, tranh Đông Hồ, tranh Kim Hoàng,… được gộp chung trong một khái niệm: nghệ thuật dân gian.

So với quan điểm nghệ thuật phương Tây, nghệ thuật dân gian “xứ Viễn Đông” của chúng ta có hai điểm khác biệt lớn:

1. Các sản phẩm được coi là đồ vật mang tính ứng dụng, trang trí.

2. Các tác giả được coi là thợ thủ công, không có tên tuổi hay nặng tính chủ quyền.

Với việc thành lập EBAI, mỹ thuật Việt Nam bước sang trang mới, nơi mà sản phẩm biến thành tác phẩm, và các tác giả bắt đầu ký tên mình, để nghề nghiệp họa sĩ trở thành một phần của danh tính.

Cùng với đó, EBAI mang theo cả cơ chế để thương mại hóa nghệ thuật một cách rất châu Âu: các họa sĩ sau khi sáng tác xong, sẽ tiếp xúc cả với việc triển lãm, phê bình, thị trường mua bán.

Về mặt nội dung, giáo án của EBAI bao gồm lịch sử, cách tiếp cận hội họa, và kỹ thuật của phương Tây.

Như vậy tại EBAI, hội họa Việt Nam bắt đầu vận hành trong một hệ thống mới, với các công cụ mới.

Đông Tây hội ngộ

Vậy thì ý tưởng của Victor Tardieu táo bạo ở chỗ nào?

Tôi sẽ công nhận rằng Victor Tardieu, một vị cứu tinh da trắng3, đã có tầm nhìn nhất định trong việc phát triển hội họa Đông Dương. Ông tin rằng truyền đạt lại kiến thức và kỹ thuật của châu Âu là chưa đủ. Các họa sĩ Đông Dương cần được truyền cảm hứng về cả các kỹ thuật, chất liệu Á Đông, và xây dựng trên nền tảng nghệ thuật dân gian, thủ công mỹ nghệ Việt Nam.

Với tư cách là hiệu trưởng đầu tiên của EBAI, ông đã đấu tranh để các học sinh của mình được sáng tác với bản sắc riêng của dân tộc. Trong 20 năm hoạt động của trường, các chủ thể về đời sống, khung cảnh, và con người Việt Nam, cùng với các chất liệu lụa, sơn mài, gốm được đề cao phát triển.

Năm 1933, khi được khuyến cáo rằng các tác phẩm từ EBAI cần nhiều màu sắc hơn để đáp ứng thị hiếu của khách hàng phương Tây, Victor Tardieu đáp lại bằng cách khuyên các sinh viên của mình:

Đừng bao giờ để bị Tây hóa!

Quan điểm này đã góp phần đào tạo ra một thế hệ các họa sĩ Việt Nam xuất sắc, những người đã áp dụng nền giáo dục châu Âu lên cảm hứng và chất liệu từ quê hương, để tạo ra các tác phẩm tuyệt đẹp, đầy cảm xúc, đầy rung động—sự nhạy cảm trong những tuyệt tác mà cá nhân tôi chưa tìm lại được ở bất kỳ họa sĩ nào sau này.

Trường phái của họ đã có tên riêng: mỹ thuật hiện đại Việt Nam.

Những bức tranh đã ra đời

Bề mặt là lụa Vân Nam.
Chất liệu là bột màu và mực Tàu.
Kỹ thuật là bố cục tạo hình Pháp.
Chủ thể là đời sống làng quê Việt.

Khóa đầu tiên của EBAI hội tụ những họa sĩ mà sau này làm nên tên tuổi của nghệ thuật hiện đại Việt Nam trên thị trường thế giới như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh, và Lê Văn Đệ. Trong số 8 sinh viên khóa I, Lê Phổ và Mai Trung Thứ sau đó đã sang Pháp định cư.

Đây là một phần lý do nếu tìm hiểu về hội họa giai đoạn này, bạn sẽ thấy 2 cái tên này quen thuộc hơn cả. Phổ và Thứ là 2 họa sĩ có sự nghiệp được thương mại hóa theo kiểu châu Âu hoàn chỉnh nhất: tốt nghiệp EBAI, sang Pháp định cư, tham gia các triển lãm nhóm quốc tế, tổ chức các triển lãm cá nhân, lưu diễn khắp châu Âu và Mỹ. Các tác phẩm của Lê Phổ và Mai Trung Thứ đã ghi dấu trên thị trường phương Tây giữa thế kỷ 20. Đến những năm 2010, các tác phẩm được săn lùng với mức giá kỷ lục lên tới hàng triệu đô trên các phiên đấu giá của Aguttes, Sotherby’s, Christie’s—chính thức đặt nghệ thuật hiện đại Việt Nam lên một tầm (giá) cao mới.

Không khó để thấy vì sao các tác phẩm tranh lụa của Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Nguyễn Phan Chánh, Lê Văn Đệ, sau đó là Vũ Cao Đàm, Lê Thị Lựu lại được yêu thích đến thế. Tranh của họ nhỏ nhẹ toát lên thứ mà giới phê bình nghệ thuật hay gọi là “hồn cốt Á Đông”.

Riêng trong tranh của Lê Phổ và Mai Trung Thứ, nét đẹp Á Đông đó vừa vặn với thị hiếu châu Âu hơn cả. Các chủ thể của họ—những người phụ nữ và trẻ em của xứ thuộc địa—luôn được đặt trong khung cảnh tiểu tư sản có ăn có học vừa phải, trên tầng lớp nông dân thô lỗ một bậc, nhưng vẫn kém người Pháp văn minh một bậc.

Sơn mài trở lại

Loại hình có bước phát triển lớn nhất ở EBAI có lẽ là sơn mài. Nếu như trước đây, sơn mài Việt Nam được coi là một chất liệu mỹ nghệ, chủ yếu được sử dụng để trang trí đồ vật, thì tại EBAI, nó đã trở thành một kỹ thuật hội họa hoàn chỉnh.

Chương trình của EBAI chính thức đưa kỹ thuật sơn mài vào giáo án từ năm 1932. Các giáo viên giảng dạy bộ môn này đã nghiên cứu truyền thống sơn mài của Nhật, cùng với kiến thức của nghệ nhân Việt Nam như Đinh Văn Thành. Đây cũng là giai đoạn mang tính đột phá cho chất liệu của sơn mài Việt Nam, khi các họa sĩ như Phạm Hậu, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Gia Trí thay đổi công thức pha chế các loại dầu trẩu, nhựa thông để tạo ra loại sơn mới, bên cạnh việc thử nghiệm với kỹ thuật mài.

Các tác phẩm tranh sơn mài của giai đoạn này, đặc biệt là những bức tranh khổ lớn ghép nhiều tấm của Nguyễn Gia Trí, mang vẻ đẹp sống động, uyển chuyển, là kết quả của quá trình vẽ sơn mài đòi hỏi kỹ năng điêu luyện và sự kiên nhẫn. Trong số 7 bức tranh Bảo vật Quốc gia của Việt Nam, có tới 2 bức sơn mài của Nguyễn Gia Trí.

Tranh sơn mài của nghệ thuật hiện đại Việt Nam cũng đặt nền tảng cho các họa sĩ đương đại sau này. Sau khi tốt nghiệp EBAI, nhiều họa sĩ mở xưởng sơn mài riêng, vừa sáng tác vừa đào tạo thế hệ tiếp theo.

Tuyên ngôn Độc lập

Năm 1937, Victor Tardieu đột ngột qua đời. Évariste Jonchère được bổ nhiệm làm hiệu trưởng mới. Và kẻ cứu tinh da trắng lần này có quan điểm trái ngược hẳn: ông từng nói với các viên chức thực dân rằng hội họa Việt Nam “đa phần có tính cách trang trí”, và tốt hơn nên đào tạo sinh viên EBAI thành nghệ nhân thủ công hơn là họa sĩ chuyên nghiệp. Với đường hướng phát triển này, những năm hoạt động tiếp theo của EBAI tập trung nhiều hơn vào mỹ nghệ và mỹ thuật ứng dụng.

Năm 1945, Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương. Tiếp theo là Cách mạng tháng Tám và Hồ Chí Minh đọc tuyên ngôn độc lập ở quảng trường Ba Đình. EBAI chính thức không còn thuộc quyền quản lý của Pháp, mà trở thành một phần của hệ thống Đại học Quốc gia Việt Nam. Trường đổi tên thành Trường Cao đẳng Mỹ thuật (không còn Đông Dương) do chính quyền Việt Nam tiếp quản và Tô Ngọc Vân lên làm hiệu trưởng.

Từ đây, sự nghiệp đào tạo của các họa sĩ tiếp tục sang trang mới. Do hoàn cảnh kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối 1946, Trường Cao đẳng Mỹ thuật tuy đã được thành lập nhưng không hoạt động được đều đặn, phải di tản và hoạt động cầm chừng. (Hòng cứ khi đánh nhau thì các môn nghệ thuật lại bị xếp cuối lớp.) Sau Pháp thì đến Mỹ, tài nguyên và tài năng để phục vụ cho hội họa cứ thế cạn kiệt dần. Nhiều họa sĩ như Tô Ngọc Vân tham gia cách mạng, mở ra giai đoạn tiếp theo cho mỹ thuật Việt Nam: hội họa kháng chiến.

20 năm mỹ thuật hiện đại

Chỉ trong 20 năm ngắn ngủi, hội họa Việt Nam đã chứng kiến sự ra đời của những tài năng và những tác phẩm mà một thế kỷ sau vẫn làm rung động người xem. Đây là giai đoạn yêu thích nhất của tôi trong lịch sử mỹ thuật châu Á: hai thập kỷ mang tính bản lề cho một nền hội họa, được bồi bằng nhiều lớp tư tưởng phức tạp của chủ nghĩa thực dân, bản sắc dân tộc, với các nhân vật có cá tính thú vị, và phản ánh một giai đoạn lịch sử quan trọng của Việt Nam.

Nhưng suy cho cùng, điều khiến tôi phải lòng ngay từ cái nhìn đầu tiên chỉ là những bức tranh—những bức tranh mà khi được diện kiến, tôi đã không thể thốt nên lời. Những bức tranh đã khiến tôi muốn tìm hiểu tất cả.

Jeanette Winterson từng viết về việc ngắm tranh trong Art Objects:

Và mỗi khi đứng trước những người phụ nữ mặc áo dài với “làn thu thủy nét xuân sơn”, những em bé sáng trong nét ngây thơ, trong khung cảnh vườn hoa, ao sen, hay sân nhà giản dị, những mảng màu tươi thắm hay nhẹ nhàng, những yêu thương da diết về một quê hương vừa gần lại vừa xa, một Việt Nam được dựng lên giữa mơ và thật…

Tôi lại thấy một cuộc trò chuyện mới bắt đầu.

This was strike number one.

A few weeks later, I published my first essay on Substack, What Makes a Person. Someone left a comment pointing out that the Vietnamese text was illegible for users reading in dark mode on the app. I replied, ah well, must be another unsupported Vietnamese font issue, what else is new.

Strike number two.

A couple of days ago, I finally tracked down a 400-page art book, one of the most comprehensive studies ever published on modern Vietnamese art. It comes in French, English and Vietnamese, costs €75, and is every bit the lavish academic tome that price suggests. In the introduction, I found this reassuring note:

I was excited. Western publishers rarely bother with our tone marks. Well, the first typo appeared on page 44. It was a whole Vietnamese phrase with no tones.

Strike three.

In less than three months, I’d watched the Vietnamese language be systematically mistreated on three separate occasions.

Not to mention the countless times I’ve opened an article from one of the world’s most prestigious newsrooms—publications that pride themselves on meticulous editorial standards—only to find Vietnamese words quoted without their tone marks, or worse, with the wrong ones.

As for influencers and travel bloggers writing phở as “phô”, or bánh mì as “bahn mi”, that’s a daily thing.

Even well into the 2000s, books published in Vietnam by major houses—Literature Publishing House, Thế Giới, Writers’ Association, among others—still had broken Vietnamese fonts on their covers. If you grew up in Vietnam as a millennial like I did, you’ll certainly remember the old display errors: letters carrying both a vowel mark and a tone mark—double-diacritic characters like ể, ặ, or ỡ—distorting on the page.

I had the privilege of watching Vietnamese typography grow up. I witnessed the first generation of Vietnamese designers painstakingly create properly localised typefaces for our language. We as a people owe those designers an enormous debt of gratitude. I hope that anyone who has ever localised a Vietnamese font gets to enjoy the most deeply satisfying sneeze whenever they feel one coming on.

The first Vietnamese computerised typing system was actually developed in 19861. Hồ Thành Việt (John Ho), a Vietnamese-American computer engineer from Nha Trang, created the VNI encoding system, which remains one of the standard Vietnamese typing methods today. Did you know that students in southern Vietnam traditionally learned to type using VNI, while those in the north learned a different method called Telex? To this day, I still type VNI on my laptop, but use Telex on my phone2.

In 1998, Microsoft finally added full Vietnamese diacritics to core fonts such as Arial, Tahoma and Verdana, marking the language’s entry into the global typographic standard.

Fast forward to 2026, Michelin—a brand built on celebrating cultural diversity, born from the very idea that travel broadens the mind—takes one look at these wishy-washy tones and says: close enough.

I’m not singling out Michelin here. Plenty of international publishers and major news organisations do the exact same thing. In a neocolonialist world, this kind of right will not be handed to us. We have to march right up to their faces and ask.

But Tram, it’s hard. It’s inconvenient. If they’re not Vietnamese, how are they supposed to type the Vietnamese marks?

The same way they managed to type Côte d’Azur, Élysée, or Cañón del Colca correctly. The same way they honoured borrowed words like attaché, déjà vu, and doppelgänger. The same way they remember to flip the opening question mark upside down in Spanish for ¿Hablas inglés?

When you miss an accent in French, German or Spanish, you’re uncultured. But when you miss one in Vietnamese, it’s just standard global practice.

But Tram, those languages are much more widely spoken. Vietnamese is tiny. Of course people don’t know.

According to Ethnologue, Vietnamese is the 21st most spoken language in the world, roughly on par with Korean, placing it in the top 0.3% of the world’s 7,000 languages. It’s also the most widely spoken language in the Austroasiatic family.

Though that’s not the point.

A language shouldn’t have to be popular to deserve respect. If anything, the fewer people who speak it, the more carefully it must be handled—especially by journalists, editors, and communicators. Smaller languages need protecting from being gradually mutated through careless reporting, passed from one article to another like a giant game of telephone until only the version most convenient for the West survives.

But Tram,…

Enough with the excuses. While you’re busy explaining away this ignorance, Turkey officially changed its international name to Türkiye, and overnight global media learned how to type an umlaut over ü.

The problem isn’t competence. The problem is intention.

Pronunciation, I can understand. Nguyễn is one of the most common surnames on Earth, yet most Westerners can only manage “nwin”. A foreign language is difficult, I get it. But spelling? Spelling has no excuse. All it takes is a Google search or an AI prompt.

So why should we care about this?

Because respecting a language is the first step towards respecting the people. When someone can’t be bothered to spell the name of a dish or a place correctly, what they’re saying is: the dish or the place doesn’t matter. They’re waving a hand about “that beach in Vietnam… whatever it’s called”.

When someone can’t be bothered to write a name—your name—properly, they aren’t looking at you as an individual with your own value, experiences, opinions and emotions. You’re just something foreign, alien. A detail too insignificant to get right.

Worse still, in the context of imperialist nostalgia and eat-pray-love-ism, you become a prop to help white people seem more sophisticated.

When they don’t bother spelling Vietnam correctly, they aren’t seeing Vietnam at all.

Let me tell you one last story.

When I was in Grade 10, I enrolled in an international school in Saigon after failing my first and second-choice public high schools. On the first day of class, my American homeroom teacher, blonde-haired and blue-eyed, asked me my name. Tram, I said. She asked again:

And what’s your English name?

I said I didn’t have one, just Tram. She smiled kindly, rested a hand on my shoulder, and said:

Well, choose an English name for yourself, okay? It’ll help you fit in with the class, and it’ll make it easier for the teachers to pronounce.

Amirite?

The truth is I can rant all I like, but I, too, was shaped by this same system. Guess what, my name is not even Tram. It’s Trâm!

And for my last trick: I will put Vietnamese tone marks in the title of this Substack essay, double-diacritic and all, even though it will show distorted on a lot of devices, including my own phone.

So, my fellow Vietnamese, if you ever write for a foreign audience, keep the tone marks. Open up the parentheses, apostrophes, and quotation marks. Teach them how to write our language. If you see “phô”, if you see “bahn mi”, if you see “Danang”, correct it. Complain. Be annoyed. Be angry. Because this is what cultural supremacy looks like. This is how power leaves its dirty little fingerprints on language.

And if we stop paying attention, one day we won’t just lose our tone marks. We may lose something much harder to recover.

Share

40 năm theo dấu tiếng Việt

Đầu tháng Sáu, Michelin công bố danh sách 2026 ở Việt Nam, kể tên các hàng quán mới góp mặt trong một bài đăng Instagram. Nào xôi gà Bà Vui, nào bánh cuốn Thanh Vân. Khoan nói Michelin có đánh giá đúng hay không về những món này (một chủ đề mà năm nào cộng đồng người ham ăn Việt Nam cũng tranh cãi vô cùng sôi nổi), tôi để ý thấy bài đăng của Michelin lổn nhà lổn nhổn. Chỗ thì bỏ dấu tiếng Việt, chỗ thì không. Chỗ thì ghi tên món, chỗ lại chỉ ghi tên quán. Chỗ thì viết hoa, chỗ thì không viết hoa. Và dĩ nhiên tất cả đều hiển thị lỗi vì font không hỗ trợ tiếng Việt. Tài khoản Instagram này của Michelin có 4 triệu người theo dõi.

Đây là vạch thứ nhất.

Vài tuần sau đó, tôi mở Substack và đăng bài đầu tiên Danh tính của người, có người bình luận và chỉ ra phần tiếng Việt trong bài của tôi không hiển thị được cho người dùng dark mode trên app. Tôi đã trả lời rằng ôi thì quá quen thuộc, lỗi font chữ tiếng Việt, không có gì lạ.

Đây là vạch thứ hai.

Mấy ngày trước, tôi vừa lùng được cuốn art book hơn 400 trang, một công trình nghiên cứu đồ sộ hàng đầu về mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Cuốn sách được xuất bản bằng cả 3 thứ tiếng Pháp, Anh, Việt, có giá bìa €75, và hàn lâm bác học y như cái giá đó. Trong phần mở đầu, sách có ghi chú:

Tôi đã hào hứng vô cùng, chả mấy khi bên Tây họ tôn trọng dấu thanh của mình. Kết quả: lỗi chính tả đầu tiên xuất hiện ở trang 44. Cả một cụm tiếng Việt hoàn toàn không dấu.

Đây là vạch thứ ba.

Chỉ trong chưa đầy một quý mà tôi bắt gặp cảnh tiếng Việt bị kỳ thị một cách có hệ thống đến ba lần.

Chưa kể vô số những lần tôi đọc tin từ báo chí quốc tế, những tòa soạn chuyên nghiệp hết lấc của chuyên nghiệp, hàng đầu hết lấc của hàng đầu, và họ trích những cụm từ tiếng Việt không dấu, sai dấu.

Còn gặp influencer hay travel blogger viết phở là “phô”, bánh mì là “bahn mi” thì ô hay mỗi ngày.

Cho đến tận những năm 2000, nhiều đầu sách phát hành trong nước của các nhà xuất bản lớn: Văn học, Thế giới, Hội nhà văn, v.v. vẫn bị lỗi font hiển thị tiếng Việt ngay trên bìa. Nếu lớn lên cùng thế hệ 9X như tôi, bạn chắc chắn cũng đã gặp các lỗi quen thuộc này: biến dạng các chữ có nhiều hơn một dấu, tức là vừa có dấu mũ/móc/trăng vừa có dấu thanh, ví dụ như ể, ặ, hay ỡ.

Tôi đã chứng kiến cuộc chuyển mình của font tiếng Việt, với nỗ lực của những người Việt đầu tiên làm ra bộ font Việt hóa cho ngành thiết kế. Đất nước chúng ta nợ họ rất nhiều lời cảm ơn. Tôi mong tất cả những người từng Việt hóa font, khi muốn hắt hơi sẽ luôn hắt hơi được thật là đã.

Bộ chữ đánh máy Việt hóa thủy tổ thực ra đã được phát triển từ 1986, do Hồ Thành Việt (John Ho), một kỹ sư điện toán người Mỹ gốc Việt sinh ở Nha Trang tạo ra3. Ông phát minh bảng mã VNI, cách đánh máy mà đến bây giờ chúng ta vẫn sử dụng. Bạn có biết là khi xưa học sinh miền Nam sẽ học đánh máy VNI, còn học sinh miền Bắc sẽ học đánh máy Telex? Thế nên đến bây giờ trên laptop tôi vẫn đánh VNI còn trên điện thoại tôi sẽ bỏ dấu kiểu Telex4.

Năm 1998, Microsoft bổ sung dấu tiếng Việt vào các bộ font cơ bản như Arial, Tahoma, Verdana, đánh dấu bước chuyển sang chuẩn toàn cầu của dấu tiếng Việt.

Năm 2026, các phóng viên của Michelin, một thương hiệu được xây dựng dựa trên giá trị của sự đa dạng văn hóa, một doanh nghiệp xuất phát từ việc đi đây đi đó mở mang tầm nhìn, bảo là: thôi khỏi.

Tôi không bêu rếu gì riêng mình Michelin ở đây, vì rất nhiều các nhà xuất bản, các tòa soạn lớn khác của thế giới cũng đều như thế. Trong thế giới của chủ nghĩa thực dân mới, đây là thứ quyền mà nếu chúng ta không đòi thì sẽ chẳng ai cho.

Nhưng mà Trâm ơi, nó khó, nó phiền, nếu họ không phải người Việt thì sao họ biết đánh dấu tiếng Việt?

Bằng cái cách mà họ nắn nót đánh dấu khi viết về Côte d’Azur, Élysée hay Cañón del Colca ấy. Hoặc là cách mà họ viết những từ mượn như attaché, déjà vu, và doppelgänger ấy. Cả cách mà họ cất công lộn ngược dấu hỏi để trích dẫn tiếng Tây Ban Nha kiểu như ¿Hablas inglés? ấy.

Khi bạn bỏ dấu sai trong tiếng Pháp, tiếng Đức, hay tiếng Tây Ban Nha, thì bạn bị coi là văn hóa lùn. Nhưng khi bạn bỏ dấu sai trong tiếng Việt, thì đó lại là tiêu chuẩn quốc tế.

Nhưng mà Trâm ơi, những thứ tiếng kia rất phổ biến, nhiều người nói lắm, còn tiếng Việt đâu có ai nói đâu, nên sao người ta biết được?

Ethnologue báo cáo tiếng Việt xếp hạng 21 trên thế giới về độ phổ biến, ngang ngửa tiếng Hàn, nằm trong top 0.3% trên tổng số 7,000 ngôn ngữ. Tiếng Việt cũng là ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Nam Á có nhiều người nói nhất.

Nhưng tôi thấy việc này không liên quan.

Một ngôn ngữ không cần phải thông dụng thì mới được tôn trọng. Trái lại, ngôn ngữ càng ít người nói, lại càng cần được truyền tải cẩn thận hơn, nhất là từ góc độ một phóng viên, nhà báo, hay người làm truyền thông. Bởi vì ít người nói nên nó cần được bảo tồn, bảo vệ, tránh sai lệch đi qua từng bài báo vô tâm như kiểu một trò tam sao thất bản, mà bản sau cùng chỉ cần tiện phục vụ cho phương Tây nhất là được.

Nhưng mà Trâm ơi,…

Thôi đừng cắc cớ tôi nữa. Trong khi bạn cứ mải tìm lý do chống chế cho sự thờ ơ này, Thổ Nhĩ Kỳ đổi tên nước từ Turkey sang Türkiye và chỉ sau một đêm, tất cả báo đài da trắng đã biết đánh dấu umlaut lên chữ ü.

Vấn đề không phải là năng lực. Vấn đề là ý thức.

Phát âm một thứ tiếng khác khó thì đã đành. Ừ thì họ Nguyễn là một trong những họ phổ biến nhất thế giới nhưng người phương Tây vẫn chỉ “wyen wyen”, tôi thông cảm. Nhưng viết thì không thể có lý do lý trấu gì được. Tất cả chỉ cần một nhát bấm Google hoặc một câu lệnh AI là xong.

Vậy tại sao chúng ta nên quan tâm đến việc này?

Bởi vì tôn trọng ngôn ngữ là bước đầu tiên dẫn đến tôn trọng dân tộc. Khi họ không buồn viết đúng tên món, đúng tên địa danh, là họ đang coi những món ấy, những nơi ấy không đáng kể. Họ đang phẩy tay và nói là “bãi biển Mỹ Khê hay gì gì đó”.

Khi họ không buồn viết đúng tên người—đúng tên bạn—là họ đang không nhìn nhận bạn như một cá nhân với những giá trị, kinh nghiệm, cảm xúc, quan điểm riêng. Bạn chỉ là một thực thể ngoại lai, xa lạ và khác biệt. Một chi tiết không đáng cắt nghĩa.

Tệ hơn nữa, trong bối cảnh câu chuyện văn hóa nửa mùa kiểu eat pray love hay hoài niệm đế quốc, bạn chỉ là một công cụ khiến người da trắng trở nên tao nhã hơn.

Khi họ không buồn viết đúng chính tả về Việt Nam, là họ đang không nhìn thấy Việt Nam.

Để tôi kể nốt một chuyện này.

Hồi lớp 10, tôi vào học một trường quốc tế ở Việt Nam (do tôi thi trượt cả nguyện vọng quay lại chuyên Trần Đại Nghĩa lẫn nguyện vọng 1 Nguyễn Thị Minh Khai). Ngày đầu tiên vào lớp, cô giáo chủ nhiệm tóc vàng mắt xanh người Mỹ hỏi tôi tên gì. Tôi bảo tên Trâm. Cô hỏi tiếp:

Tên tiếng Anh của em là gì?

Tôi bảo tôi không có tên tiếng Anh, tên Trâm thôi. Cô nhẹ nhàng cười duyên, đặt tay lên vai tôi và bảo:

Thế em hãy suy nghĩ và chọn cho mình một cái tên tiếng Anh nhé, để hòa nhập với cả lớp và cũng dễ cho các thầy cô phát âm nữa.

Nhể?

Mà chửi cho dữ vô, song chính tôi cũng là nạn nhân của sự kỳ thị có hệ thống này. Tên tôi là Trâm chứ đâu phải Tram. Tức thiệt chớ!

Còn cái này tức hơn nữa nè: nếu tôi viết chữ có dấu tiếng Việt trong tựa bài Substack này, nó sẽ hiển thị lỗi trên rất nhiều thiết bị, trong đó có chính điện thoại của tôi.

Cho nên người Việt mình ạ, nếu bạn có viết bài, viết báo cho Tây, hãy đánh dấu đủ, hãy mở ngoặc đơn ngoặc kép mà dạy cho họ. Nếu thấy “phô”, nếu thấy “bahn mi”, nếu thấy “Danang”, hãy cứ bực lên. Hãy tức giận. Hãy hóa thân cảnh sát chính tả. Hãy sửa. Hãy chê. Bởi vì đó là hiện hình của con yêu quái thượng đẳng da trắng. Bởi vì đó là cách mà chế độ thực dân để lại những dấu vân tay bẩn tưởi của nó lên ngôn ngữ.

Và chỉ cần sơ hở một chút, dân tộc mình sẽ mất dấu lúc nào chẳng hay.

Share

The distance between Saigon and Calgary is 12,090 kilometres. On a map, the journey spans nearly half the circumference of the Earth. On the Northern Hemisphere, it’s almost as far from Saigon as I could possibly have gone.

Perhaps you only get to feel that kind of distance once in a lifetime. No matter how much farther I travelled after this, I doubted anything would ever feel quite so overwhelming again, at least not in the same way. Until then, landscapes like this had existed only in the movies I watched as a child.

When I was little, I spent my days reading adventure stories and watching ‘Western’ movies, dreaming about distant places. Whenever I came across strange landscapes, I’d tell myself one day I’d be there. I never knew when one day would come. That one day floated somewhere between fantasy and reality: deep down I believed, without question, that I’d reach those faraway places eventually, even though no path in front of me seemed to lead there.

Until that afternoon, standing alone before the Canadian Rockies for the first time, I realised my one day had finally crossed into existence, forever leaving behind the mist of dreaming and believing.

When we reached Canmore, the town itself took my breath away all over again. Wooden houses sat cradled beneath an amphitheatre of rugged mountain peaks. Layers of shale and limestone rose behind them, their slopes cloaked in dark pine forests, their summits dusted with snow, forming a magnificent backdrop to the little town below. Canmore stretched for barely three kilometres along a single road. Cafés and restaurants lined the main street in an easy scatter, and the neighbourhoods beyond them spread into further stillness.

Life in Canmore seemed to carry itself with a kind of quiet respect for the Rockies towering beside it, despite the motorway running close by. All I could hear were the murmur of a creek beneath a wooden bridge, a bird’s song from the top of a road sign, and the chatters of hikers somewhere along a distant trail. The sounds of Canmore felt as clear as its air.

Originally, I had planned to stop in Canmore only as a base for visiting Banff National Park. But photographs of the town looked so charming that I decided to linger for a few extra days. Even an ordinary walk through Canmore felt extraordinary because of the incredible landscape.

I wondered whether the people who woke up every morning surrounded by this scenery here ever grew used to it, whether one day it simply became the norm, as all great things eventually do. I, on the other hand, only had a few days here. With every greedy breath, I tried to draw the whole mountainscape into my lungs.

On my final night, I packed my bags and moved into the headquarters of the Alpine Club of Canada. It turned out to be Canmore’s last surprise for me—a spectacular finale. The Club’s timber lodge stood on a hillside as though it had emerged straight out of a postcard. Downstairs was a classic sitting room with a stone fireplace, black leather sofas, exposed wooden beams overhead, and brass memorial plaques lining the walls. Outside the windows, the Canadian Rockies slowly dissolved into dusk.

What made Canmore so exciting for me was its unfamiliarity. Everything here felt completely foreign to the land where I had been born and raised. Every pine tree reaching into the sky, every dry pebble beneath my feet, belonged to a climate so different from my tropical Vietnam. It was a postcard from subalpine North America addressed to Saigon—a place so distant it could not have been real.

And funnily enough, it was here, at the foot of the Canadian Rockies, that I had never felt more Asian. More Southeast Asian. More Vietnamese.

All at once I became acutely aware of how out of place I was, standing ‘half a world away from home’ like a cliché. I felt like an impostor. There I was, “Western-educated”, speaking fluent English, forever wanting to present myself as a “citizen of the world”, a cultured woman—someone who, despite growing up in Asia, seemed to understand how Western societies worked. I pretended to be comfortable greeting white people with hugs and kisses (I wasn’t). I lifted my voice half an enthusiastic octave whenever I say hello to foreigners, North Americans especially.

How the hell had I ended up here?

Only yesterday, I had been a tanned little girl in school, reciting Uncle Hồ’s Five Teachings aloud with the rest of my class, always looking forward to flying anywhere because the Vietnam Airlines flight meal had a little round bread roll, which tasted wonderfully Western when you slapped some packet Anchor butter on.

You can take the girl out of Vietnam, but you can’t take Vietnam and yada yada.

Em là người Việt phải không?
(You’re Vietnamese, aren’t you?)

Her voice startled me. No matter how much of the world you’ve seen, your ears will always perk up when hearing your own language.

I was sitting in Mineshaft Tavern—the only place in Canmore still serving food late that night—scrolling through my phone while waiting for my meal. The owner set down a plate of chips, smiled, and asked the question.

On the other side of the world, I still ran into Vietnamese people.

And even on the other side of the world, there was something unmistakably Vietnamese about me.

Thank goodness for that.

Share

Rất xa nhà: thư gửi từ dãy Canadian Rockies

Trên đường từ sân bay thành phố Calgary của bang Alberta, Canada về Canmore, một thị trấn nhỏ xíu dưới chân dãy Canadian Rockies, tôi lần đầu tiên nhìn thấy khung cảnh hùng vĩ của Bắc Mỹ. Dãy Canadian Rockies với những đỉnh núi quệt tuyết trắng lừng lững, hàng chục cây số rừng thông trùng điệp, rộng đến nỗi như đứng yên không di chuyển mặc cho xe chạy mãi. Cảnh tượng trái ngược hoàn toàn với xứ sở nhiệt đới quê mình. Vừa ngạt thở trước vẻ đẹp của Alberta, tôi vừa tha thiết nghĩ: mình đang ở rất xa, rất xa nhà rồi.

Khoảng cách từ Sài Gòn đến Calgary là 12,090km. Nếu nhìn trên bản đồ, bạn sẽ thấy cung đường này dài gần bằng nửa vòng trái đất. Tôi đang ở nơi gần như là xa nhất có thể trên Bắc bán cầu tính từ Sài Gòn.

Cảm giác lần đầu tiên ở xa nhà như thế, có lẽ cuộc đời tôi chỉ có một lần. Những chuyến đi sau này dù xa hơn nữa chắc cũng không choáng ngợp giống lần này (mà có thể sẽ choáng ngợp kiểu khác). Cảnh tượng đậm chất Bắc Mỹ này chỉ có trong những bộ phim hồi nhỏ tôi xem.

Ngày bé tôi thích đọc truyện, xem phim phiêu lưu, nhìn thấy những khung cảnh xa lạ thường nghĩ rồi một ngày mình sẽ được đặt chân tới. Nhưng một ngày đó là khi nào thì chẳng biết. Một ngày đó thường tồn tại trong một khoảng lơ lửng giữa mơ và thật: sâu trong lòng tôi là một niềm tin mãnh liệt mình chắc chắn sẽ đến những nơi xa xôi ấy, nhưng thực tế trước mắt vẫn chưa có con đường nào dẫn đi.

Cho đến hôm nay khi tôi nhìn thấy dãy Canadian Rockies lần đầu tiên, một ngày của tôi đã bước vào thực tế, mãi mãi rời khỏi vùng mơ hồ của viễn vọng.

Xe đến Canmore và trái tim tôi càng nghẹn ngào hơn trước vẻ đẹp của thị trấn này. Bao bọc xung quanh những căn nhà mái gỗ của Canmore là trùng trùng điệp điệp các đỉnh núi đá. Địa hình đá phiến sét và đá vôi, với những rừng thông phủ xanh sườn núi và tuyết đắp những mảng trắng mỏng trên đỉnh, tạo nên một cảnh nền huy hoàng cho thị trấn nhỏ. Nhà cửa ở Canmore trải dọc hai bên một đoạn đường chỉ khoảng 3km, ngoài mặt đường là quán xá lãng đãng xếp cạnh nhau, sâu hơn vào hai bên đường là khu nhà dân cực kỳ vắng vẻ.

Cuộc sống ở Canmore yên tĩnh như bày tỏ sự tôn trọng với dãy Canadian Rockies lừng lững bên cạnh, dù ở ngay sát đường cao tốc. Tất cả những gì tôi nghe thấy là suối chảy róc rách dưới chân cây cầu gỗ, một chú chim hót lanh lẻo trên tấm biển báo, và tiếng người nói chuyện thưa thớt trên một cung đường leo núi phía xa. Âm thanh ở Canmore trong vắt như chính bầu không khí của nó.

Ban đầu tôi chỉ định dừng lại ở Canmore để đi rừng quốc gia Banff, nhưng xem ảnh thấy thị trấn này nhỏ xinh cũng thú vị, nên quyết định dành thêm thời gian lang thang ở đây. Chỉ một chuyến đi bộ ở Canmore thôi cũng đáng trầm trồ vì vốn khung cảnh nơi này đã quá hùng vĩ.

Tôi tự hỏi những người dân sống ở Canmore mỗi sáng thức dậy giữa thứ bồng lai tiên cảnh này, liệu có đến một ngày họ quen đi và lấy làm bình thường, như cách chúng ta đối xử với tất cả những điều tốt đẹp trên đời này hay không? Còn tôi chỉ có vài ngày ở đây, cảm giác mỗi hơi thở hít vào đều muốn tham lam ôm hết những ngọn núi xung quanh.

Đêm cuối cùng ở Canmore, tôi thu dọn đồ đạc chuyển đến The Alpine Club of Canada. Đây mới là bất ngờ cuối cùng mà thị trấn này dành cho tôi, một tiết mục kết thúc chương trình hoành tráng. Căn nhà gỗ trụ sở The Alpine Club nằm trên đồi như từ trong bưu thiếp bước ra. Tầng dưới là một phòng khách cổ điển với lò sưởi, sofa da màu đen, trần nhà với những thanh dầm gỗ và bảng đồng kỷ niệm gắn trên tường. Ngồi từ đây có thể nhìn ra dãy Canadian Rockies đang chìm dần vào hoàng hôn.

Sự hào hứng ở Canmore đến từ cảm giác lạ lẫm, vô cùng lạ lẫm, của cảnh vật nơi đây so với bên kia thế giới, nơi mà tôi đã sinh ra và lớn lên. Tất cả đều quá khác thường, quá trái ngược với Việt Nam nhiệt đới gió mùa của tôi. Từng tán cây thông trên cao, từng viên sỏi khô dưới đất, thiên nhiên này được nuôi dưỡng bởi một vùng đất và khí hậu hoàn toàn khác. Một tấm bưu thiếp từ Bắc Mỹ ôn đới gửi đến Sài Gòn, xa xôi đến khó mà tin được.

Và có buồn cười không, khi chính ở chân dãy Canadian Rockies này, tôi mới thấy mình là một người châu Á, một người Đông Nam Á, một người Việt hơn bao giờ hết.

Bỗng dưng nhận ra mình thật lạc lõng ở đây, ‘cách quê mình nửa vòng trái đất’ rất sáo, tôi thấy mình giống hệt một kẻ mạo danh. Tôi, với một tấm bằng đại học phương Tây, nói tiếng Anh nhoay nhoáy, luôn muốn tỏ ra mình là một “công dân của thế giới”, dù sống ở châu Á nhưng vẫn tỏ ra hiểu biết cách xã hội phương Tây vận hành. Tôi giả vờ thoải mái với cách người da trắng ôm hôn khi chào nhau (tôi không hề thoải mái). Tôi nâng tông giọng của mình lên cao hơn một nấc để thể hiện sự phấn khích khi thăm hỏi người nước ngoài, đặc biệt là người Bắc Mỹ.

Tôi đã đến đây như thế nào vậy?

Mới hôm qua tôi còn là một đứa trẻ đen nhẻm, tập đọc vang năm điều bác Hồ dạy trong lớp, háo hức mỗi lần được đi máy bay vì bữa ăn của Vietnam Airlines luôn có chiếc bánh mì tròn rất chi là Tây, quét bơ Anchor trong tép nhỏ lên là hết sảy.

Người ta có thể lấy cô gái ra khỏi Việt Nam, nhưng không thể lấy Việt Nam và vân vân.

Em là người Việt phải không?

Giật cả mình. Dù có đi vòng quanh thế giới bao nhiêu lần đi nữa, chúng ta sẽ luôn dỏng tai lên một chút khi nghe thấy tiếng mẹ đẻ.

Tôi đang ngồi lướt điện thoại đợi món trong Mineshaft Tavern, quán ăn duy nhất còn mở cửa giờ tối muộn ở Canmore, thì nghe tiếng hỏi. Chị chủ quán đặt đĩa khoai chiên xuống bàn và cười.

Ở bên kia thế giới vẫn gặp người Việt.

Và ở bên kia thế giới, cái vẻ Việt Nam của tôi vẫn không lẫn đi đâu được.

May thế!

I was only a few steps from the footpath that wound up the hill. From where I lay I could still make out Hua Tạt Village beyond the motorway. Yet the forest had somehow sealed itself off from everything outside it. Its sounds were cold. Hypnotic.

Hundreds of trunks rose deep into the sky, forming walls between me and the world beyond. The branches above stitched together in place of a roof. The wind was gentle but biting. Pine needles whispered overhead. Pine needles whispered underfoot. Little by little, the pine hill drifted into a twilight dream.

There are afternoons when the sun pours gold over the hillside and the forest feels warm, like another dream. Birds tweet and flit between the branches on tiny feet. The breeze carries itself more lightly. Even the pine needles seem to rustle with less caution. Sunlight lends the forest a brighter voice.

But not today.

The sun set quickly. It also set from very far away. The clouds were too thick, all I could see was a faint wash of crimson dissolving into violet. Stillness covered the pine hill. I knew I ought to head back before darkness swallowed the footpath. The descent was steep, and once night fell, there would be little chance of finding it again. The cold had turned so damp I could taste it. My hair was beginning to bead with moisture.

There are strange places from which you can watch a day come to its end. A pine hill is one of them.

The wind no longer sang through the trees. It travelled in long hollow breaths. Dogs barked in the village below, but their yelps reached only the edge of the forest before being quietly absorbed. I found myself thinking: nothing could ever cross these pines. The damp earth softened every footstep. Pine needles no longer crackled beneath my boots. A pine cone fell, not with the dry, wooden thock it would have made during the day. It landed softly on the bed of needles, as if consumed by the forest. I had the feeling I was no longer welcomed.

From the top it takes only a few minutes to descend down to the motorway below. The moment I stepped out from beneath the trees, all the sounds that had felt so distant started rushing towards me. Lorries thundered past. Voices carried up from the village where neighbours called to one another. Winds whistled past to a different tune.

Finally reaching the village, I stopped and turned around. The pine hill stood exactly as before—vast, unmoving, silent. Behind it lingered one last bruised band of red. The hill itself had surrendered to darkness. I made it. Along the path back into the village, crickets chirped and cheered from roadside shrubs.

Sunset on the pine hill that day was something greater than myself. Those few minutes of dusk seemed to stretch into eternity.

I’ve often felt that nature is wholeheartedly indifferent to me—that it will go on existing exactly as it always has, regardless of what becomes of me. How reassuring. How faithful. How reliable. I know I can always rely on the silence of the pine hill, when evening settles over the little village of Hua Tạt.

P.S. If you ever find yourself in Hua Tạt, do stay at A Chu Homestay. The stilthouse is run by A Chu, a H’mong man who pioneered community-based tourism here and has helped create jobs for many families in the village. Dinner at his house is always a feast with foraged mountain greens, grilled fish and wild boar. If it rains, he’ll pour you a cup of Snow Shan tea and tell you about the plum, starfruit, and cherry blossom trees in his garden. You may even ask him about the pine hill.

P.P.S. Unfortunately no one is paying me for this post.

Share

Đồi thông tĩnh lặng

Tôi nằm dài trên đồi, ngửa mặt lên chỉ thấy những cây thông cao vút. Nắng cuối ngày trên cao nguyên không xen nổi qua tầng mây dày, mà nếu có xen được, cũng sẽ bỏ cuộc trước những tán lá thông đan nhau che kín mặt đất. Mặt đất cũng đầy lá thông khô. Trời thì lạnh dần mà thông thì vẫn rào rạc.

Chỗ tôi nằm chỉ cách lối mòn lên đồi mấy bước chân, và mắt tôi vẫn nhìn được bản Hua Tạt phía bên kia đường cao tốc, nhưng không hiểu sao rừng thông khiến tôi thấy mình tách biệt hoàn toàn. Những âm thanh trong rừng thông lạnh lẽo và u mê. Hàng trăm thân cây cao mãi lên trời như bức tường ngăn tôi với thế giới bên ngoài, và những tán lá thông lợp thay mái ngói. Gió thổi nhẹ nhưng buốt. Lá thông xì xào trên cao và lá thông xì xào dưới đất. Đồi thông Hua Tạt trôi dần vào một cơn mơ chạng vạng.

Có những khi trời nắng vàng, đồi thông ấm áp và nên thơ. Tiếng chim hót với những cái chân nhỏ xíu chuyền cành, tiếng gió thổi nhẹ nhàng và tiếng lá thông rung rinh cũng vô tư hơn bây giờ. Ánh nắng mang đến những âm thanh trong lành cho rừng thông. Nhưng không phải hôm nay.

Mặt trời ở đây lặn rất nhanh và lặn từ rất xa. Mây dày quá khiến tôi chỉ thấy được một vùng trời hửng đỏ sau lưng. Sự tĩnh lặng của đồi thông vẫn bao trùm. Tôi biết mình phải sớm quay lại bản, vì trời tối sẽ không thấy nổi đường mòn mà về, đường lại dốc rất nguy hiểm. Không khí lạnh và ẩm đến mức tôi có thể nếm được, và tóc thì bắt đầu ướt.

Có những nơi rất khác thường để cảm nhận một ngày sắp hết, như là một đồi thông.

Tiếng gió hun hút từng cơn chứ không còn trong sáng. Chó dưới bản sủa vang, nhưng tiếng chó sủa chỉ lan đến bìa rừng thông thì ngấm tắt. Tôi cảm giác không gì xuyên qua được những cây thông này. Nền đất ẩm làm cho lá dưới chân bớt xào xạc. Một quả thông rơi rất khẽ, không phải là tiếng “bộp” khô đanh như ban ngày. Nó rơi xuống nền lá êm như bị nuốt chửng vào đồi thông. Tôi nghĩ đồi thông không còn chào đón tôi nữa.

Từ trên này, chỉ mất mấy phút để xuống đến chân đồi ngay bên đường cao tốc. Vừa bước ra khỏi rừng thông, tôi đã nghe thấy đủ thứ âm thanh mà nãy giờ tưởng như ở rất xa. Xe tải lao vù vù trên đường, người dân trong bản í ới gọi nhau, gió thổi theo một cách khác.

Tôi đứng dưới bản nhìn lên đồi thông lừng lững và yên lặng. Đằng sau nó là một vầng tím đỏ yếu ớt, còn nó thì tối đen. Thế là tôi về vừa kịp. Dế kêu reo râm ran trong những lùm cây trên đường vào bản.

Sự tĩnh lặng của đồi thông hôm ấy là một cái gì đó to lớn hơn tôi rất nhiều. Vài phút hoàng hôn ngắn ngủi đã kéo dài vô tận.

Tôi thường có cảm giác thiên nhiên vốn không hề quan tâm đến tôi, thiên nhiên cứ tồn tại cho dù tôi ra sao đi nữa. Điều đó thật đáng yên tâm, thật đáng để trông đợi vào. Và tôi sẽ luôn luôn trông đợi vào sự tĩnh lặng của đồi thông, khi hoàng hôn xuống trên Hua Tạt nhỏ bé.

Tái bút: Nếu đến Hua Tạt, bạn hãy ở nhà anh A Chu Homestay, người đàn ông H’mông đã khởi xướng du lịch cộng đồng và tạo công ăn việc làm cho biết bao nhiêu hộ gia đình trong bản. Bữa tối ở nhà anh bao giờ cũng ê hề rau rừng, cá nướng, thịt lợn rừng rất ngon, và nếu trời mưa anh sẽ rót trà Tuyết San rủ cùng uống. Anh sẽ kể cho nghe về những cây mận, cây khế, cây đào trong vườn, biết đâu về cả những cây thông trên đồi nữa.

Tái tái bút: Bài này không phải là quảng cáo, tôi không được ai trả tiền. Chán chưa.

There will always be a group that must exist below, so another can exist above.

Almost ten years ago, I once wrote about how lucky we Vietnamese were not to live in a racist society like America. A friend who had been living in the US at the time replied:

Vietnam has racism too. You just don’t experience it because you’re Kinh. Ethnic minorities do.

I thought it was a ridiculous comparison then. I still do. As if racism in America could be equated with that. Turned out my friend was ignorant in much the same way I was.

I’ve been told Vietnamese are among the most politically ignorant people in the world. It’s not an unfair observation. I used to get teased for always wanting to talk about grandiose world politics instead of minding my own business, that I should not ‘eat sweet potatoes while discussing world affairs’, as the Vietnamese saying goes. But the ignorant can only be when what’s happening doesn’t threaten their next meal. Ignorance is a privilege.

I often see myself as the frog at the bottom of the well1. Mine just happens to be a very comfortable well. Outside, people are killing one another, crushing one another beneath corrupt systems. But inside my well, life is peaceful. My patch of sky may be tiny, but only clouds pass overhead. No missiles. No bombs.

For years I thought travelling was the frog climbing out of the well. Then I watched Origin and realised I couldn’t even remember the names of India’s four castes. I was surprised to learn that Dalits—the lowest caste—were once considered “untouchables”, forbidden from touching anyone because they themselves were thought to be impure. For thousands of years, the caste system has shaped Indian society and continues to shape everyday life today. I knew none of this. Earlier this year, the frog had spent three whole weeks in India! Perhaps travelling is simply jumping from one well into another.

What did I do in India? Ate. Met friends. Ate. Went to see Linkin’ Park at Lollapalooza. Ate. Went to see Shah Rukh Khan’s house. Ate. Went to a museum to look at statues of Krishna. Ate. Had a saree tailored. Ate. Danced until three in the morning at a bar in Goa where more than half the crowd were white tourists. Ate. Bought some books. Ate. Ate. Then ate some more. The Indian well was different from the Vietnamese one in charming little ways, like a rickshaw ride that rattled every bone in my body, or learning to scoop up rice and curry with my hands instead of cutlery. But it was still a well.

I’ve always liked to think of myself as a traveller, not a tourist (yuck!) That I’m a better person than most because I travel for holier reasons. To understand people, culture, and history, not to tick places off a list and take a gazillion selfies. But the truth is, I’m just not photogenic. If I were, I’d probably spend all day posting selfies too, waving hi, hello on TikTok while dancing my ass off for the algorithm, then counting my stacks of influencer money every night. It’s exhausting, you see, being a performative intellectual. Ignorance really is a privilege, but being half-ignorant, like I am, feels closer to a punishment.

So what is the point of travelling? To broaden your horizons? To know more? Know what, exactly? In my twenties I was a spanking new sponge. Because I knew so little, every new well made me feel immensely wiser. Travel felt like an all-you-can-eat buffet back when I was a student: the more wells, the better. I travelled “to know”, although what exactly I was supposed to “know” remained conveniently vague. Why did I have to stand in front of that temple, or sit on that train, before I could claim I “knew” something? As though reading about it, or watching a documentary, somehow wasn’t enough because it was still someone else’s story.

But when the frog jumped out of the Indian well and back into the Vietnamese one, all it could do was describe the Indian well to its other frog friends. It didn’t understand it any better.

Or perhaps I’m being too hard on myself, heh. Our Vietnamese elders say that every day spent travelling teaches you a basketful of wisdom, and they’re absolutely right. But the miser in me still wants every economy flight to teach me several basketfuls, otherwise I’ve failed to get my money’s worth. It’s difficult for me to accept that I might spend money simply “to know”. Or God forbid, to have fun. Absolutely criminal stuff. Can you imagine?

But reeling us back in, I think my privilege quota is slowly running out. Travelling, meeting people from different cultures, and seeing that every person carries a life with its own unique set of burdens—all this has made it impossible for me to remain unmoved by injustice beyond the walls of my own well. Everything is personal, and everything is political.

In Caste, Isabel Wilkerson writes:

Perhaps giving up my privilege of ignorance has always been a good reason to travel. The price? To empathise with wells that are far less stable than my own, even when mine remains peaceful.

I only hope that, with time, every well grows a little wider.

Share

Đặc quyền của người thờ ơ

Gần đây tôi có xem Origin của Ava DuVernay, phim vẫn hay như mọi phim khác cô ta làm dù có phần hơi lãng mạn quá so với sách gốc Caste: The Origins of our Discontents của Isabel Wilkerson. Nghiên cứu về bản chất của vấn đề phân biệt chủng tộc ở Mỹ, Isabel Wilkerson đã tìm ra mối liên hệ với Holocaust và hệ thống phân biệt đẳng cấp (caste) ở Ấn, để đi đến kết luận rằng kỳ thị chủng tộc không thực sự là về chủng tộc, đây là vấn đề về tầng lớp xã hội.

Sẽ luôn có một nhóm người phải ở dưới để có một nhóm người được ở trên.

Cách đây gần 10 năm, có lần tôi đã nói rằng người Việt mình may mắn khi không phải sống trong một xã hội phân biệt chủng tộc như ở Mỹ. Lúc đó một người bạn, đang sống ở Mỹ, đã trả lời Việt Nam cũng có mà, do mình người Kinh nên không trải nghiệm thôi, chứ người dân tộc thì cũng bị kỳ thị. Khi đó tôi đã thấy luận điểm của bạn buồn cười và bây giờ tôi vẫn thấy vậy. Phân biệt chủng tộc ở Mỹ mà đem so được như thế à? Hóa ra bạn cũng thờ ơ không khác gì tôi.

Tôi từng nghe nhận xét người Việt là một trong những nhóm người thờ ơ về chính trị nhất. Họ nói không oan. Bởi vì thích bàn luận về các chủ đề đao lơn búa tó nên tôi còn từng bị kêu là đừng ‘ăn khoai lang nói chuyện thế giới’ nữa mà. Người thờ ơ chỉ có thể thờ ơ khi chuyện không ảnh hưởng tới chén cơm của họ, đó là đặc quyền. Tôi thấy mình giống như con ếch ở dưới giếng, nhưng cái giếng của tôi rất thoải mái, ngoài kia người ta chém giết nhau, chà đạp nhau nhưng cái giếng của tôi vẫn yên tĩnh, và bầu trời của tôi dù bé xíu nhưng chỉ có mây bay chứ không có tên lửa bom đạn gì cả.

Xưa nay tôi cứ nghĩ đi du lịch là con ếch đang chồm ra khỏi cái giếng. Nhưng xem xong Origin, tôi nhận ra mình còn không hề nhớ tên 4 bậc caste ở Ấn, hoàn toàn bất ngờ khi biết người Dalit (caste thấp nhất) từng bị coi là “untouchables”, không được chạm vào ai vì bị coi là dơ bẩn thấp kém. Từ hàng nghìn năm nay hệ thống caste đã định hình toàn bộ xã hội Ấn, vẫn đang tiếp tục có sức ảnh hưởng cực kỳ lớn tới cuộc sống hiện tại ở đây. Tôi chả biết một cái gì. Đầu năm nay, con ếch đã ở Ấn tận 3 tuần! Có khi đi du lịch chỉ là nhảy từ cái giếng này sang cái giếng khác.

Sang Ấn tôi đã làm những gì: đi ăn, gặp bạn bè, đi ăn, đi xem Linkin’ Park diễn ở Lollapalooza, đi ăn, đi xem nhà Shah Rukh Khan, đi ăn, đi bảo tàng ngắm tượng Krishna, đi ăn, đi may saree, đi ăn, đi nhảy đến 3 giờ sáng ở cái bar Goa mà hơn nửa là Tây da trắng, đi ăn, đi mua sách, đi ăn, đi ăn, và đi ăn. Cái giếng Ấn Độ khác cái giếng Việt Nam ở những cái mới mẻ nho nhỏ, như là một chuyến đi rickshaw lắc banh chành, hay là học cách vét cơm vét bánh mì bằng tay, nhưng nó vẫn là một cái giếng.

Tôi thường tự cho mình thanh cao hơn người ta vì tôi đi du lịch để “hiểu thêm về con người, văn hóa, lịch sử”, chứ không chỉ để check-in chụp choẹt. Nhưng sự thật thì do tôi không ăn ảnh thôi, chứ tôi mà ăn ảnh thì chắc cũng chụp hà rằm, lên tóp tóp hello cả nhà lắc mông lắc đít, tối về đếm tiền xoèt xoẹt chả thua gì ai. Thật mệt mỏi khi cứ phải ra vẻ là người trí thức. Có lẽ thờ ơ đúng là đặc quyền, nhưng thờ ơ kiểu nửa mùa như tôi thì là hình phạt.

Thế đi đây đi đó để làm gì? Đi cho biết? Biết cái gì mới được? Những năm 20 tuổi tôi giống như miếng bọt biển trắng tinh, bởi vì cái gì cũng chưa biết nên nhảy từ cái giếng này sang cái giếng khác đã thấy mình biết nhiều hơn lắm rồi. Lúc đó việc đi du lịch với tôi cảm giác như một cuộc ăn buffet thời sinh viên, càng nhiều giếng càng tốt. Đi cho biết với một sự “biết” khá mơ hồ. Tại sao cứ phải đứng trước ngôi đền đó, phải ngồi trên chuyến tàu đó, thì mới là “biết”? Cứ như chỉ xem, chỉ đọc thôi là chưa đủ, vì đó vẫn là câu chuyện của người khác.

Nhưng sự thật là khi con ếch nhảy ra khỏi cái giếng Ấn Độ để quay về cái giếng Việt Nam, nó cũng chỉ có thể tả lại cái giếng Ấn Độ với bạn bè của nó chứ cũng chưa biết thêm được gì mấy.

Hay liệu trong hành trình lớn lên, tôi có đang hơi khắt khe với chính mình? He he. Các cụ nói đi một ngày đàng học một sàng khôn là cấm có sai, nhưng tính keo kiệt trong tôi còn muốn mỗi lần mua vé máy bay economy là phải học được mấy sàng liền, một giàng sàn, thì mới là tận dụng triệt để. Rất khó để tôi chấp nhận rằng mình bỏ tiền ra chỉ để “cho biết” hay đáng sợ hơn nữa là “cho vui”. Khiếp, thế là phạm pháp.

Trở lại với đề bài hôm nay, tôi nghĩ đặc quyền được thờ ơ của mình đang dần cạn kiệt. Việc tôi đã được đi nhiều nơi, gặp gỡ nhiều nền văn hóa, biết rằng mỗi con người là một cuộc đời với những thử thách rất riêng biệt khiến tôi không thể vô cảm trước sự bất công ở bên ngoài cái giếng của mình. Mọi thứ đều mang tính cá nhân, và mọi thứ đều mang tính chính trị.

Trong Caste, Isabel Wilkerson viết:

Có lẽ từ bỏ đặc quyền được thờ ơ của mình chính là một trong những lý do tôi muốn đi đây đi đó, mà cái giá của nó là sự thấu cảm với những cái giếng bất ổn, cho dù cái giếng của tôi vẫn luôn bình ổn.

Mong là mỗi cái giếng sẽ ngày một rộng hơn.

Some sounds carry their cities inside them.

Saigon at night is the cry of the dried squid vendor. The slap-slap of rubber sandals through narrow alleyways. The heavy grind of pedals on a street cart selling stir-fried corn and balut. The faint drift of cải lương opera through the air. Loud conversations spilling across pavements. The chorus of “một hai ba dô” rising from beer gardens. The lonely sweep of a broom brushing against the empty road.

Why are these the sounds that stayed with me, and not others? Perhaps sounds, on their own accord, like smells and tastes, simply choose a spot in my mind to occupy through memory.

Every time I return to Saigon, the city looks different. It is forever rebuilding itself, faster than I can keep up. Only the sounds seem unchanged. The clinking of stacked gold bangles on the rounded arms of market ladies. The clatter of ice in a glass. The faint patter of an Indian almond leaf falling. The ring of school bell at the end of the day. The sputtering phut-phut-phut of an old, stripped-down Honda engine.

Now let us travel a little farther, to Bangkok, a city that has come to feel strangely familiar to me. Bangkok is the low rumble of the skytrain pulling into the station. The announcement chiming out the name of the next stop. The bright little “Line~” of a new message. The bubbling broth on roadside noodle carts. The pounding thump of music blasting from clothing shops on Khaosan Road. Temple bells ringing somewhere in the distance. Thousands of footsteps rushing out of a stadium after a concert. The vroom-vroom of motorbikes shooting down the road. Have you ever ridden a motorbike taxi in Bangkok? You can hear yourself zooming straight towards the afterlife.

Seoul is ajummas calling to one another across the street. The thud-thud of walking shoes hitting the pavement. The click-click-click of phones taking photographs. Bus doors rattling open and shut. The knock of palace guards’ spears striking the ground. Rain crashing down in sheets. The trickle of Cheonggyecheon Stream. A cigarette butt hissing itself out on the pavement with one final sizzle.

Kuala Lumpur is the cawing of crows and the swish of shopping mall doors sliding open. Melaka is church bells and boats whispering along the river. Taipei is the whirr of bicycle wheels rolling downhill and the huff-huff of breath on the steps up Xiangshan. Kunming is the flap-flap of Chinese flags in the wind. Lijiang is the soft chewing of rose pastries. Chiang Mai is the muffled roar of thousands of paper lanterns catching fire before lifting into the night.

I once heard a Dutch woman say that Saigon was deafening. She had never been to a city so loud, so relentlessly alive. Oh, was the noise I grew up with not the norm?

I sometimes wonder about people who were born in quiet lands. What kind of lives are reflected in the (lack of) sounds around them? I truly cannot imagine.

Share

Âm thanh phản chiếu thành phố

Một chiều mùa hè nóng nực, tôi ngồi nói chuyện với Đạt và Kiên trong một quán cà phê trên phố Nguyễn Biểu. Ở đây nhiều cây xanh, những tán cây to lớn tỏa im lìm giữa bầu trời oi ả. Ngay cả một cơn gió từ thiện cũng không hề có. Mùa hè Hà Nội là tiếng còi xe dồn dập và tiếng ve kêu râm ran, ầm ĩ. Tiếng quạt nan phe phẩy của mấy bà hàng nước. Tiếng chửi đổng chát chúa của hàng xóm. Tiếng thở dài ẩm ướt mồ hôi.

Có những âm thanh mang trong mình thành phố của chúng.

Sài Gòn về đêm là tiếng rao khô mực. Tiếng những đôi dép chạy lạch bạch trong các con hẻm. Tiếng đạp nặng nề của pedal xe bắp xào hột vịt lộn. Tiếng ca cải lương văng vẳng. Tiếng cười nói ồn ào trên vỉa hè. Tiếng một hai ba dô của quán bia. Tiếng chổi quét rác vuốt xuống mặt đường cô đơn.

Tại sao trong tâm trí tôi lại là những âm thanh này mà không phải những âm thanh khác? Có lẽ âm thanh, cũng như mùi hương, cũng như vị ngon, đều là những thứ tùy tiện chọn lấy một chỗ trong đầu tôi nhờ kỷ niệm.

Lần nào về lại Sài Gòn tôi cũng thấy những hình ảnh khác lạ. Sài Gòn xây sửa rất nhiều và rất nhanh, chỉ có những âm thanh là vẫn như cũ. Tiếng rổn roẻng của bộ vòng tuần vàng trên những cẳng tay phụ nữ tròn lẳn. Tiếng lóc cóc của cái tẩy đá. Tiếng rơi khẽ khàng của lá bàng. Tiếng chuông reng báo giờ tan học. Tiếng nổ máy phành phạch của chiếc xe Honda ở truồng.

Bây giờ mình hãy đi xa một chút sang Bangkok, nơi tôi thấy tương đối thân quen. Ở đây là tiếng tàu skytrain rầm rì trờ tới bến. Tiếng loa thông báo tên trạm tiếp theo. Tiếng “Line~” báo tin nhắn. Tiếng nồi nước lèo sôi lục bục trên những xe hủ tiếu. Tiếng nhạc giật đùng từ các tiệm quần áo ở Khaosan. Tiếng chuông vọng xa từ những ngôi chùa. Tiếng bước chân túa ra từ sân vận động sau mỗi buổi concert. Tiếng động cơ xe máy vút đi trên đường. Bạn đã bao giờ đi xe ôm ở Bangkok chưa? Có thể nghe thấy tiếng bản thân lao lên bàn thờ đó.

Seoul lại là tiếng các bà thím gọi nhau í ới. Tiếng những đôi giày đi bộ đáp thình thịch xuống mặt đường. Tiếng điện thoại lách tách chụp ảnh. Tiếng cửa xe bus lạch cạch mở đóng. Tiếng giáo của lính gác cung điện gõ xuống nền đất. Tiếng mưa trút xối xả. Tiếng suối Cheonggyecheon chảy róc rách. Tiếng mẩu thuốc lá xì xèo cháy nốt trên vỉa hè.

Kuala Lumpur là tiếng quạ kêu, tiếng cửa kính trung tâm thương mại trượt mở. Melacca là tiếng chuông nhà thờ, tiếng thuyền chạy rì rào trên sông. Đài Bắc là tiếng bánh xe đạp trượt dốc ro ro, tiếng thở hổn hển trên những bậc thang núi Xiangshan. Côn Minh là tiếng cờ Trung Quốc bay lật phật. Lệ Giang là tiếng nhai bánh hoa hồng chóp chép. Chiang Mai là tiếng lùng bùng của hàng nghìn chiếc đèn giấy được đốt cháy và bay lên cao.

Tôi từng nghe có một chị người Hà Lan nói rằng Sài Gòn quá ầm ĩ. Chị chưa bao giờ đến một thành phố nào ồn ào và náo nhiệt đến vậy. Hóa ra thứ âm thanh mà tôi lớn lên cùng không hề bình thường như tôi tưởng.

Những người sinh ra ở nơi yên tĩnh, họ đã sống như thế nào? Âm thanh xung quanh họ phản chiếu một cuộc đời ra sao? Tôi thật không hình dung nổi.

1. The Goddesses of Itaewon

It was an autumn afternoon, and I was sitting in a small café on a slope in Itaewon. Known as Seoul’s international quarter, Itaewon is filled with foreign restaurants, foreign visitors, and a freer, more unruly spirit than much of the city. By night, the streets swell with people gathering over draught beer and city views. Parts of the neighbourhood rise high above Seoul, and the approach takes you across an elevated footbridge with Namsan Tower in the distance and avenues of autumn trees below. All very K-Drama-worthy.

But back to the café.

Its enormous windows opened onto the street, making it perfect for people watching. And in Seoul, when I say watching, I mean watching, not merely looking. The city’s women seemed to have stepped out of fashion editorials, straight off a runway and onto the pavement. They were beautifully made up, dressed in clothes that felt current without ever looking accidental, every detail apparently considered. Even the way they walked carried a confidence worth staring at.

They looked like the women in advertisements, the ones polished to the point of unreality. Only then did I begin to understand the weight of South Korea’s beauty standards. Watching the women of Itaewon stride past in heels as if the street had slowed for them, hair lifting in the breeze and falling across luminous faces, I wanted to book a cosmetic procedure immediately.

Behind that effortless spectacle, of course, lay enormous effort, and one of the world’s most powerful beauty industries. I admired the women of Itaewon for the sheer force of presence in every step, every gesture, every smile. There, I wanted to be their friend. I wanted them to notice me. I wanted to be them.

Seoul’s glamorous women carried their elegance with such authority that they made me feel small, if only for a moment. They reminded me of ducks gliding across a lake: serene and graceful above the surface, paddling furiously underneath.

When I left the café, I spotted two ginger cats dozing in the sunlight on a rooftop. They, at least, seemed entirely idle both above and below the surface.

2. The Ajummas of Gwangjang Market

While I was in Seoul, I stumbled upon this article by Joel Lawrence. It inspired me to write this piece.

The women of Gwangjang were exactly like the ajummas I had seen in Korean dramas. They wore calf-high rubber boots, aprons, gloves, and tightly permed hair. Layer upon layer of winter clothing made them look even more formidable. They spoke loudly and quickly, their hands forever slicing meat, tending pans, hauling buckets and metal basins. By afternoon, Gwangjang Market was dense with noise and bodies, and the women rarely seemed to stop.

They sold mung bean pancakes, kimchi, soondae, fish-cake soup, tteokbokki, and gimbap. Each woman ruled over a kingdom of perhaps two or three square metres, usually packed shoulder to shoulder with customers. Every sentence left her mouth with the crisp authority of an order. I understood none of it, but given the delivery, I could only assume commands were being issued.

In the quieter corners, where business had slowed, the women sat pouring batter or rearranging bowls of kimchi in silence. Even then, their faces held the same pride: pride mixed with hardship, and a certain roughness that had no need to soften itself. That was how the women of Gwangjang appeared to me.

More than a century old, Gwangjang is one of South Korea’s oldest traditional markets. People come for tteokbokki and bowls of makgeolli poured by ajummas who seem entirely unimpressed by fame, class, or fussiness. No one is too demanding, too ordinary, or too grand for the women of Gwangjang. When Gordon Ramsay visited in 2017, one of them simply rolled a piece of gimbap and fed it directly into his mouth.

The ajummas are ruthlessly fair, and they prove it one plate at a time. Whoever you are and wherever you come from, you receive the same soondae with salt, pepper, and pork offal, the same bowl of scarlet tteokbokki. They whirl through the market’s relentless rhythm with no time to make a ceremony of you.

The only way they make you feel special is by putting something delicious in front of you.

I began to think that people came to Gwangjang not only to eat, but to witness these women at work. I felt lucky to sit close to them, hoping some of their resilience might pass into me, wondering how so much force could coexist so peacefully beneath a single roof.

And yet, when the market slows and they have time to themselves, these same ajummas go on picnics together, laughing and talking like old school friends.

3. The Princesses of Gyeongbokgung Palace

For the final part of this story, let us return to the Joseon era, or at least to Seoul’s playful version of it. Every day, the city’s palaces fill with princesses in hanbok, drifting through courtyards and taking one selfie after another.

South Korea has found an ingenious way to preserve and promote traditional dress: anyone wearing hanbok can enter Seoul’s royal palaces for free, whether Korean or foreign. The result is that visitors to Gyeongbokgung, the principal palace, and Changdeokgung, once used as a secondary royal residence, arrive dressed in layers of silk and colour. Their photographs then travel far beyond the palace walls, carried around the world on social media.

Even before you reach the gates, the surrounding pavements are crowded with young girls in elaborate hanbok of every shade, their skin bright and luminous, their hair carefully arranged, coffee cups and hotteok in hand as they chatter and pose. Some carry skewers of meat between photographs.

Unlike the polished ladies of Itaewon or the formidable ajummas of Gwangjang, the hanbok-clad girls at Gyeongbokgung radiated something lighter: freshness, playfulness, youth. This, in fact, suited the palaces perfectly.

Gyeongbokgung, Changdeokgung, and Changgyeonggung were repeatedly damaged and destroyed through war and occupation. Much of what visitors see today has been reconstructed on the old palace grounds, with restoration continuing well into the 21st century. When I visited in 2018, some sections were still being rebuilt. Their very existence is therefore a meeting between old and new. Rather than conceal the losses embedded in these places, South Korea has allowed reconstruction itself to become part of their story. The girls in hanbok seem to embody that tension beautifully: traditional and entirely contemporary.

In their own way, the princesses of Gyeongbokgung paint a vivid, many-coloured portrait of Korea. And when you visit Seoul and put on a hanbok yourself, perhaps you too will feel, for an afternoon, that you have stepped inside it.

(This was a travel log entry I wrote in 2019, a few months after my first trip to South Korea.)

Share

Những người phụ nữ vẽ nên Hàn Quốc

Những người phụ nữ tôi gặp ở Seoul, cho dù ở địa vị nào, già hay trẻ, làm nghề gì, cũng đều toát lên một vẻ mạnh mẽ rất cuốn hút. Các cô gái ở những khu phố cao cấp thì xinh đẹp và tự tin đến choáng ngợp. Các bà thím ở chợ thì khoẻ mạnh, nói to, luôn gấp gáp. Họ biết rõ mình muốn gì và muốn nó ngay tức khắc. Những người phụ nữ này, thật sự không đùa với họ được đâu.

1. Những nàng tiên ở Itaewon

Chiều mùa thu, tôi ngồi uống cà phê trong một quán nhỏ bên sườn dốc ở Itaewon. Khu Itaewon nổi tiếng là khu phố Tây, nhiều hàng quán Tây, nhiều khách Tây, tự do phóng khoáng. Về đêm, khu này nhộn nhịp, đông người đến tụ tập uống bia tươi, ngắm thành phố (Itaewon có đoạn nằm trên đồi, nhìn xuống Seoul bên dưới rất đẹp). Đường đến Itaewon đi ngang một đoạn cầu đi bộ trên không, nhìn thấy tháp Namsan ở xa, đường phố với những hàng cây thay lá dưới chân, trông đậm chất điện ảnh K-Drama các thứ.

Lại nói tôi đang ngồi uống cà phê bên sườn dốc. Quán cà phê này có cửa kính rất to nhìn ra đường, tha hồ ngắm người qua lại. Ở Seoul, khi nói “ngắm người qua lại” tôi thật muốn nói là “ngắm”, chứ không phải “nhìn”. Những cô gái trẻ ở Seoul cứ như bước ra từ tạp chí thời trang, từ sàn catwalk tiến thẳng ra đường. Ai cũng xinh đẹp, trang điểm cầu kỳ, quần áo hợp mốt và được cân nhắc một cách tinh tế. Mỗi bước đi của họ đều toát lên một sự tự tin đáng trầm trồ. Những người phụ nữ bạn thấy trong phim quảng cáo, những người phụ nữ đẹp đẽ đến không có thật. Giờ tôi mới hiểu áp lực nhan sắc ở Hàn Quốc nặng nề đến thế nào. Ngắm những người phụ nữ ở Itaewon sải từng bước chân cao gót như slo-mo, tóc gió thôi bay vướng vào những khuôn mặt rực rỡ, tôi chỉ muốn đến thẩm mỹ viện ngay lập tức.

Đằng sau khung cảnh thần tiên đó là cả một sự nỗ lực, cả một ngành công nghiệp sắc đẹp hàng đầu thế giới. Tôi ngưỡng mộ những người phụ nữ xinh đẹp ở Itaewon vì thần thái ngập tràn trong từng bước chân của họ, từng cử chỉ, từng nụ cười. Trong một khoảnh khắc, tôi muốn là bạn của họ, tôi muốn được họ để ý, tôi muốn là họ. Những cô gái hào nhoáng của Seoul toát ra vẻ sang trọng rất mạnh mẽ, họ khiến tôi thấy nhỏ bé, dù chỉ trong phút chốc. Họ giống như những con vịt đang bơi trong hồ nước: bên trên thản nhiên thanh thoát, bên dưới cật lực điên cuồng.

Rời quán cà phê, tôi bắt gặp hai con mèo vàng đang nằm lim dim phơi nắng trên mái nhà. Chúng nó thì chắc chắn là bên trên hay bên dưới cũng đều ểnh ương thật sự.

2. Những bà thím ở chợ Gwangjang

Thời gian ở Seoul, tôi có đọc một phóng sự của Joel Lawrence. Nó khiến tôi muốn viết bài này. Những người phụ nữ ở chợ Gwangjang rất điển hình cho nhân vật bà thím (ajumma) mà tôi hay thấy trên phim Hàn Quốc. Họ đi những đôi ủng cao su lên đến nửa bắp chân, đeo tạp dề, găng tay, tóc xoăn tít, đúng như trong phim Hàn Quốc. Từng lớp áo quần chống rét lại càng khiến họ trông cao lớn hơn. Họ nói to và nói vội vàng. Lúc nào họ cũng đang thoăn thoắn thái thịt, nấu bếp, hoặc bê xô bê chậu. Chợ Gwangjang buổi chiều tấp nập và ồn ào, chẳng mấy khi thấy họ ngơi tay.

Những bà thím bán bánh xèo đậu xanh, kim chi, dồi xôi, súp chả cá, bánh gạo, gimbap, mỗi bà là chủ một giang sơn tầm hai ba mét vuông, đa số đều chật kín người ngồi. Từng câu mệnh lệnh rời môi họ một cách dứt khoát. (Tôi vốn không hiểu họ nói gì, nhưng với cái phong thái như vậy tôi buộc phải đoán đó là những câu mệnh lệnh.) Ở những góc vắng khách hơn, các bà chỉ ngồi đổ bột hay bày biện lại những chậu kim chi, không nói tiếng nào. Nhưng gương mặt họ luôn giữ vẻ kiêu hãnh. Kiêu hãnh pha với lam lũ, và một tí thô sơ, đấy là chân dung những người phụ nữ ở chợ Gwangjang trong mắt tôi.

Chợ Gwangjang đã hơn 100 năm tuổi, là khu chợ lâu đời nhất Hàn Quốc. Người ta đến đây để ăn tteokbokki và uống rượu gạo makgeolli do các ajumma bán. Không ai là quá khó tính, quá tầm thường, hay quá sang trọng cho các ajumma của chợ Gwangjang. Năm 2017 khi Gordon Ramsay đến đây, ông ta cũng được một ajumma quấn gimbap rồi đút cho ăn. Những người phụ nữ ở đây công bằng với bạn lắm, và họ chứng minh sự công bằng đó qua từng đĩa thức ăn. Bất kể bạn là ai, đến từ đâu, họ cũng mang ra một đĩa dồi xôi soondae giống nhau, với muối tiêu và lòng lợn, hay một bát bánh gạo tteokbokki đỏ rực giống nhau. Họ quay mòng mòng giữa sự dồn dập của khu chợ Gwangjang, chẳng có thời gian mà chú ý đến bạn. Cách duy nhất họ khiến bạn thấy đặc biệt chỉ có thể là với một đĩa thức ăn ngon mà thôi.

Tôi nghĩ người ta đến chợ Gwangjang không chỉ để ăn, mà còn để tận mắt chứng kiến những người phụ nữ đáng nể này. Tôi thấy may mắn khi được ngồi gần họ, mong sao sự kiên cường và mạnh mẽ đó lây sang cả mình, tự hỏi vì sao những nguồn năng lượng quyết liệt này có thể cùng tồn tại hoà bình dưới một mái chợ.

Hoá ra, những khi rảnh rỗi, các ajumma bán hàng ở đây lại tụ tập đi dã ngoại, cùng nhau cười đùa và nói chuyện thật vui vẻ.

3. Những cô gái ở cung điện Gyeongbokgung

Cho phần cuối cùng của bài viết này, tôi sẽ đưa bạn về thời Joseon (triều đại Triều Tiên). Các cung điện Seoul ngày ngày vẫn có những nàng công chúa mặc hanbok, dập dìu vào ra chụp selfie choen choét.

Hàn Quốc có một cách gìn giữ và quảng bá văn hoá truyền thống rất hay: nếu mặc hanbok, bạn sẽ được miễn phí vé vào cửa tham quan các cung điện ở Seoul, áp dụng cho cả khách trong nước lẫn nước ngoài. Kết quả là ai đến thăm Gyeongbokgung (cung điện chính) hay Changdeokgung (cung điện mùa hè) cũng đều diện hanbok, và những bức ảnh trên Facebook hay Instagram của họ mang hanbok đi khắp thế giới. Chưa cần bước vào cổng cung điện, các vỉa hè trong khu phố này đã ngập tràn những cô gái Hàn Quốc diện hanbok đủ màu lộng lẫy, da trắng hồng, mắt một mí (hoặc hai mí nếu đã đi sửa, một món quà tốt nghiệp phổ biến của phụ huynh dành tặng con gái), tay cầm cốc cà phê hoặc bánh hotteok, thịt xiên ăn vặt, tíu tít chụp ảnh.

Trái với những phụ nữ xinh đẹp ở Itaewon, hay các ajumma mạnh mẽ của chợ Gwangjang, những cô gái diện hanbok trong Gyeongbokgung toát lên một năng lượng vô cùng tươi mới. Điều này thực ra là rất hoàn hảo với các cung điện ở Seoul.

Gyeongbokgung, Changdeokgung, và Changgyeonggung đều đã bị tàn phá gần hết trong chiến tranh Nhật Bản – Triều Tiên. Những gì bạn thấy bây giờ đa phần vừa được xây mới vài năm trở lại đây trên nền cung điện cũ (có những khu chỉ mới được xây từ năm 2016). Năm 2018 khi tôi đến, một số khu vực trong các cung điện vẫn đang tiếp tục được tái dựng. Bản thân sự hiện hữu của Gyeongbokgung, Changdeokgung, và Changgyeonggung ngày nay đã pha trộn giữa truyền thống và hiện đại. Thay vì cố gắng che dấu những tổn thất về văn hoá này, Hàn Quốc đã khéo léo biến nó thành một phần của sự hấp dẫn, mà hiện thân chính là những cô gái mặc hanbok xinh tươi.

Bằng cách rất riêng, những nàng công chúa mặc hanbok ở Gyeongbokgung vẽ nên một Hàn Quốc thật nhiều màu sắc. Tôi mong rằng khi đến Seoul và diện hanbok, bạn cũng sẽ thấy mình là một phần của Hàn Quốc thú vị.

(Bài du ký này tôi viết vào năm 2019, vài tháng sau chuyến đi Hàn Quốc đầu tiên.)

Have you ever repeated a word so many times that it suddenly lost all meaning? With đẳng cấp, this overuse carried a neat internal irony: if everything is premium, then nothing is premium. And yet every day, we continue to be confronted with endless varieties of premium and are expected to believe that this premium is not like the others, no no no, this premium is more premium.

You may remember from school that hyperbole is one of the major rhetorical devices. AI defines hyperbole as follows:

Hyperbole is a rhetorical device that exaggerates the degree, scale, or quality of an object or phenomenon far beyond reality. Its purpose is to create a strong impression, heighten expressiveness, and emphasise the essence of the matter.

I’m not sure when the language of advertising became more or less synonymous with the language of hyperboles. I only know that by the time I started working, it already was. Everything had to be the best. Everything had to be the most, state-of-the-art, first-of-its-kind. Extreme words and polished superlatives were almost standard practice. If you did not use them, the client would feel that something was missing, that it was not enough, that it lacked a certain oomph, some elusive je ne sais quoi in the land of billboards and posters.

Since around 2020, as the empire of influencers and livestreamers rose to power, this kind of language has gradually seeped into everyday speech. Everyone is fighting for attention with loud, oversized words, words that must be memorable, must ‘stick’, must lodge themselves to your ‘top of mind’. Vocabulary used to be a tool for telling stories, now vocabulary is expected to become the story itself. Words are made to carry a task far beyond their strength, cracking under the weight of capitalism.

In Vietnamese, a great choice of word is commended as an ‘expensive’ word, aptly so. Good words are like money: print too much of them and they become cheap. Inflated. Words like authentic, exclusive, curated, and game-changing are slowly eroded, stripped of their original meaning. When the moment comes that we truly need one of these words, we have to summon another to replace it. With time, the replacement meets the same end. The dignity of our vocabulary is degraded little by little, until it vanishes altogether.

Advertising is not the only culprit. In the great degradation of language, AI is not only more productive; it has a special gift for using nice words to say a great deal of nothing. From a single opening sentence, AI can produce an entire paragraph of slop, made from words that are elegant, succinct, and eloquent. That eerie feeling of reading AI slop perhaps comes from this contradiction: it is beautiful, but soulless. AI slop is never wrong, but it is never right either. Words with meaning are gathered to die in meaninglessness. Quite impressive, don’t you think?

Language is one of the core pillars in the making of society. English has shaped me as much as I have participated in shaping English. To change language is also to change me. There have been many studies on how bilingual speakers’ personalities shift when they move between languages:

• More open and extroverted in English compared with Spanish (2006)

• More open in English, more agreeable and socially harmonious in Chinese (2010)

• More open in English, more self-monitoring in Korean (2025)

Even more interesting are studies on how advertising language affects its audience:

• Sensory language increases the perceived authenticity and trustworthiness of influencers (2023)

• Slang and vocabulary familiar to specific target audiences help move listener from ‘ad-watching’ mode into ‘friend-making’ mode (2022)

• Exposure to sensory and exaggerated language on social media temporarily increases state neuroticism (2022)

In that spirit, I must wonder: how does moving between our everyday language and the language of advertising/influencers/AI change us? At the most basic level, I think our standards and expectations have already shifted. It would now be very difficult to convince me that anything is truly premium.

Of course, I am personally more invested. When a writer loses faith in vocabulary, I fear she is left with nothing but rage.

In 1966, Prime Minister Phạm Văn Đồng launched a campaign to ‘Preserve the Purity of the Vietnamese Language’. At the time, the campaign focused on encouraging correct spelling and discouraging the unnecessary overuse of slang and borrowed words1. In the early internet days of the 2000s, people often quoted this phrase to criticise the Vietnamese “teen code” language. I had thought then language should be allowed to evolve with people, not held so rigidly in place. Now I see perhaps a little rigidity need not be villainised.

Starting today, organisations and individuals in Vietnam are facing fines if they use promotional terms such as best, best quality, top quality, and similar superlative claims in advertisements without providing legally recognised evidence to support them.

Share

Phẩm hạnh bị đánh mất của ngôn từ

Thời còn đi làm quảng cáo cách đây hơn 10 năm, tôi sợ nhất hai chữ “đẳng cấp”. Đây là một trong những từ bị lạm dụng nhất trong ngôn ngữ quảng cáo: bất kể ngành nghề, bất chấp sản phẩm, đụng đâu cũng thấy đẳng cấp được nâng tầm. Căn hộ đẳng cấp, tủ lạnh đẳng cấp, sân gôn đẳng cấp. Bạn đã bao giờ thử lặp đi lặp lại một từ nhiều lần, nhiều đến nỗi bỗng dưng nó mất hết ý nghĩa chưa? Riêng từ “đẳng cấp” này khi bị lạm dụng quá mức có một sự mỉa mai nội tại rất hay: nếu mọi thứ đều đẳng cấp thì không có gì là đẳng cấp nữa cả. Thế nhưng hàng ngày chúng ta vẫn liên tục phải đối diện với vô số các loại đẳng cấp và tin rằng cái đẳng cấp này không giống những cái đẳng cấp còn lại, cái đẳng cấp này đẳng cấp hơn.

Ngày bé học văn, chắc bạn cũng nhớ trong số các biện pháp tu từ chính có phép phóng đại. AI định nghĩa phép phóng đại như sau:

Phóng đại là biện pháp tu từ phóng chiếu mức độ, quy mô, hoặc tính chất của sự vật, hiện tượng lên cao hơn nhiều so với thực tế. Mục đích là để gây ấn tượng mạnh, tăng sức biểu cảm và làm nổi bật bản chất của vấn đề.

Tôi cũng không rõ từ khi nào ngôn ngữ trong ngành quảng cáo đã thành ra đồng nghĩa với ngôn ngữ phóng đại, chỉ biết rằng từ lúc tôi đi làm thì nó đã là như vậy rồi. Mọi thứ đều phải là nhất, mọi thứ đều là hàng đầu. Việc sử dụng các từ cực đoan, các mỹ từ gần như là tiêu chuẩn. Nếu bạn không dùng từ cực đoan, khách hàng sẽ thấy thiếu thiếu, thấy chưa đủ, thấy sao sao á. Từ khoảng 2020 đến nay, khi đế chế của các influencer và livestreamer lên ngôi, loại từ ngữ này dần len vào văn nói hàng ngày. Ai cũng cố giành sự chú ý bằng những từ rất đao to búa lớn, những từ thật kêu, phải ghim vào đầu. Ngôn từ từng là công cụ để kể chuyện, giờ phải trở thành chính câu chuyện. Các từ đơn, từ ghép phải gánh trên vai một nhiệm vụ quá sức, đứt gãy răng rắc dưới sức nặng của tư bản.

Người ta nói ai đó dùng từ “đắt” bởi vì từ ngữ hay giống như tiền bạc, in quá nhiều để tiêu thì sẽ thành rẻ rúng, lạm phát. Những từ như “đẳng cấp”, “độc đáo”, “bí mật”, “đột phá”, “trải nghiệm” dần mất đi ý nghĩa vốn có của chúng, khiến trong trường hợp thật cần, lại phải gọi đến một từ khác thay thế, và những từ thay thế này theo thời gian cũng chịu chung số phận. Phẩm hạnh của ngôn từ cứ thế bị hạ giá cho đến khi mất hẳn.

Quảng cáo không phải là thủ phạm duy nhất. Trong công cuộc phá giá từ ngữ, AI không chỉ năng suất hơn mà còn có một sở trường đặc biệt: chuyên dùng mỹ từ để nói thật nhiều khi không có gì để nói. Chỉ từ một câu mở đầu, AI có thể cho ra cả một đoạn văn toàn cám lợn, được cấu thành bởi những từ rất hay, rất nuột. Cái cảm giác rờn rợn khi đọc văn cám lợn AI có lẽ đến từ sự đối lập này: đẹp nhưng vô hồn. Văn cám lợn của AI không bao giờ sai, nhưng cũng không bao giờ đúng. Những từ có nghĩa gộp lại thành vô nghĩa, thế mới hay.

Ngôn ngữ là một trong những trụ cột đầu tiên khi hình thành xã hội. Tiếng Việt xây nên con người tôi cũng nhiều như là tôi góp phần xây nên tiếng Việt, thay đổi ngôn ngữ cũng làm thay đổi tôi. Đã có rất nhiều nghiên cứu về sự thay đổi tính cách của người nói hai thứ tiếng:

• Cởi mở hơn, tự chủ hơn khi nói tiếng Anh so với tiếng Tây Ban Nha (2006)

• Cởi mở hơn khi nói tiếng Anh, hòa đồng và tiết chế hơn khi nói tiếng Hoa (2010)

• Cởi mở hơn khi nói tiếng Anh, nhạy cảm và tự giám sát cao hơn khi nói tiếng Hàn Quốc (2025)

Thú vị hơn nữa là các nghiên cứu về tác động của ngôn ngữ quảng cáo lên người nghe:

• Dùng từ ngữ giác quan giúp tăng mức độ chân thật, đáng tin của influencer (2023)

• Dùng tiếng lóng, từ vựng quen thuộc với từng nhóm công chúng mục tiêu giúp người nghe chuyển từ chế độ ‘xem quảng cáo’ sang chế độ ‘kết bạn’ (2022)

• Tiếp xúc với từ ngữ giác quan, từ ngữ phóng đại trên mạng xã hội khiến người dùng tạm thời tăng trạng thái lo âu, cảm xúc bất ổn (2022)

Trên tinh thần đó, tôi tự hỏi sự khác biệt giữa tiếng Việt của người phàm và tiếng Việt của quảng cáo/influencer/AI sẽ khiến chúng ta thay đổi như thế nào? Tôi nghĩ ở mức thấp nhất, tiêu chuẩn và kỳ vọng của chúng ta về chất lượng đã thay đổi: sẽ rất khó để thuyết phục tôi rằng bất kỳ thứ gì thật sự là đẳng cấp.

Dĩ nhiên cá nhân tôi còn đau đáu hơn về vấn đề này. Bởi lẽ khi một người viết đánh mất niềm tin vào ngôn từ, e rằng họ chỉ còn lại cái nịt.

Năm 1966, thủ tướng Phạm Văn Đồng phát động chiến dịch “Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt”. Thời điểm đó chủ trương của chiến dịch là thúc đẩy viết đúng chính tả, tránh lạm dụng từ lóng, từ ngoại lai không cần thiết2. Những ngày đầu của ngôn ngữ mạng thập niên 2000, người ta hay dẫn lại câu này để phê bình teen code, tôi vẫn nhớ vì lúc đó tôi từng nghĩ hãy để ngôn ngữ được phát triển cùng con người, đừng cứng nhắc quá. Giờ tôi mới thấy đôi khi cứng tí cũng được.

Từ hôm nay, Việt Nam bắt đầu áp dụng luật quảng cáo muốn dùng từ “nhất”, “tốt nhất”, “số một” hay tương tự phải có tài liệu chứng minh, âu cũng là.

My partner Sarv is Indian. This means that when we speak, the two of us meet on a bridge stretched between Hindi and Vietnamese, and that bridge is built from the humble bricks of English. I don’t think English is an exceptionally sophisticated language, not only when compared with Vietnamese or Chinese, but also beside other Germanic, Sinitic, Semitic, or Indo-Iranian languages. The minimalism of English makes it easy to learn and easy to use. But to nourish the soul, or harder still, to build a bridge from one soul to another, English does not quite do it for me.

I am of course extremely biased. To say I’m fluent in Vietnamese is an understatement, I’d like to think I’m rather gifted with it. In my hands, Vietnamese is a collection of sharp instruments, ones I can freely wave around to draw the exact pictures I have in mind. It’s such a reliable toolbox. I only need to open it and the right word, the right phrase, will always be there. I never have to search. Meanwhile, no matter how good my English is, the nuts and bolts from that box seem to grow legs and wander off every two sentences. I am forever chasing after them.

Loving someone in a foreign language, I have slowly begun to notice its unexpected advantages. Because we have to think a little more carefully before we speak, we’re less likely to say the wrong thing during arguments. I have learned to lay out my thoughts clearly, to articulate, no longer hiding behind the convenient suppleness of Vietnamese. We make sounder decisions together, less overrun by emotion, as this study has shown. Between Sarv and I, there’s a new kind of understanding that exists outside the borders of language. Sometimes it gives my endlessly yapping mouth a chance to rest, which is in its own way quite romantic.

But it turns out my wobbly English bridge also spans a river. Between two souls, there’s another gap harder to label than language: the Vietnamese experience.

Have you ever wondered: what makes a Vietnamese Vietnamese? How do you define the Vietnamese experience to someone else? Where would you even begin? Books, films? A bowl of phở or bún bò? Riding a motorbike, having an áo dài made, wrapping a chưng cake? These are the most basic Vietnamese templates, and they remain exactly that: templates. What about the trivial moments that quietly accumulate and build up a Vietnamese?

How do you describe to someone those sweltering Saigon summer afternoons, leaving school in a blue-and-white uniform, then dragging one another across to Chi Lăng Park to eat those stale, dry triangular sponge cakes from a plastic bag? How do you tell someone about seeing two motorbikes bump into each other on the road, one of the bikes nothing but the bare bones of a classic purple Honda Dream, all its wires spilling out, and immediately the kickstands are down and the riders are throwing punches? How do you explain the fact that, when they were little, boys were sometimes dressed in shorts with a hole cut at the crotch so they could pee more easily, while also often having their penises touched and teased by adults, on that thin line between innocence and violation? How do you speak of the miracle of green eucalyptus oil? How do you defend the appeal of Khá Bảnh?

All of this leads me to a larger question:

To clueless foreigners, being Vietnamese is reduced to the American War, what they call the Vietnam War. This was one of the impressions that, back when I was working at the Vietnam Tourism Board, our team had to build an entire strategy to overcome. Look around and you will see that a large majority of the text about Vietnam on the global stage are about the American War, or about lives bound to that war. I tried searching for books that met three fairly basic criteria:

1. Written by a Vietnamese author, not an overseas Vietnamese or Vietnamese-origin author

2. Available in a good, high-quality English translation

3. Not about the war

The results could be counted on one hand, and even then, I had to be generous with the second criterion1.

Growing up in Saigon in the 90s, my Vietnamese experience carried only a faint echo of the American War. The rest of it was made from other mundane things: meals in which meat was so precious that even now, whenever I am too full, I still know by heart the instruction to “finish the meat, leave the broth” from my parents; bars of Camay soap given as birthday presents; UPU letters that never won any prizes; my first time seeing the Mỹ Thuận suspension bridge; the magnificent centre-parted hair of anh Bo Đan Trường; The Ivory Comb by Nguyễn Quang Sáng and The Ferryman of the Đà River by Nguyễn Tuân; the legendary Flappy Bird; the U23 Asian Cup final in Changzhou; the family-like relationships with neighbours as though they were the most natural thing in the world; Confucian values beginning to sway before a new generation; and so on. All of this has made a Vietnamese person of flesh and bone.

On the rickety English bridge, how am I supposed to describe this river?

There are times when I’d tell Sarv about some purely Vietnamese memory, like lying on a wooden platform bed for an afternoon nap while my grandmother fanned me gently, or the beauty of hanging floral velvet blankets out to dry on winter days in Hanoi. He’d say, oh, his childhood in India was exactly like that too: lying on a charpai, drying mink blankets with bright red roses on them. It’d leave me wonderfully stunned. The river narrows a little.

The truth is, having a river between two people isn’t so bad. Sarv and I share that river, a little of it his, a little of it mine, constantly surprising each other, keeping each other curious. I will always try to tell him about Vietnam, and he will always try to tell me about India. Tending to this river forces me to reflect on my own experience of being human, and of being Vietnamese, in a different way. I can no longer rely only on all the unspoken, unwritten contexts which I and other Vietnamese have always shared. I have to make them written. Both banks of the river grow more verdant because of this.

I think it is time—well past time, even—for the world to know more about the experience of being Vietnamese. More than the American War, more than origin stories of the Vietnamese diaspora, a Vietnamese life half-glimpsed through the memories of their parents. For a very long time now, Vietnam is no longer (never was) just a buffalo boy in the rice field, or a girl wearing an áo dài and a conical hat. Long enough for an entire life, our lives. And our lives are much more colourful than that.

Tsk, to tell Vietnam to the world. What a grand mission, outrageously so. I wouldn’t know where to begin. Or perhaps, let’s just begin right here:

Leave a comment

Trải nghiệm làm người (Việt)

Những cặp đôi yêu nhau, những cặp vợ chồng (hay chồng chồng hay vợ vợ) mà ở trong đó mỗi người nói một thứ tiếng mẹ đẻ riêng, và họ giao tiếp với nhau bằng một ngôn ngữ thứ ba, thường khiến tôi vô cùng ấn tượng. Tôi vốn nghĩ mình sẽ không làm được như họ, giao tiếp đúng nghĩa với nhau bằng tiếng Việt đôi khi còn khó khăn cơ mà. Dĩ nhiên là số phận sẽ đặt tôi vào một mối quan hệ y như thế.

Sarv là người Ấn. Điều này có nghĩa là khi nói chuyện, hai chúng tôi gặp nhau trên một cây cầu bắc ngang giữa tiếng Hindi và tiếng Việt, mà cây cầu đó được xây bằng những viên gạch khá đơn sơ của tiếng Anh. Tôi thật sự nghĩ tiếng Anh không phải là một ngôn ngữ quá tinh xảo và công phu, không chỉ so với tiếng Việt, tiếng Hoa mà còn so với các ngôn ngữ gốc German, gốc Hán, hay gốc Semitic, gốc Ấn-Iran khác. Sự tối giản của tiếng Anh khiến nó rất dễ học, dễ dùng, nhưng để nuôi dưỡng tâm hồn, hay thậm chí khó hơn là xây một cây cầu nối tâm hồn này với tâm hồn khác, thì tiếng Anh khó làm được cho tôi.

Tất nhiên tôi không công tâm. Tôi nghĩ mình không chỉ đọc thông viết thạo tiếng Việt mà còn có tài sử dụng ngôn ngữ này. Trong tay tôi, tiếng Việt thật sự là một thứ công cụ sắc bén mà tôi tự do đem múa máy, vẽ ra những bức tranh theo đúng ý mình. Tiếng Việt với tôi là một chiếc hộp đáng tin cậy, chỉ cần tôi mở ra sẽ luôn có đúng từ ấy, ngữ ấy, không bao giờ phải đi tìm. Trong khi đó, tôi dù giỏi tiếng Anh đến đâu, những chiếc cờ lê mỏ lết bên trong cái hộp tiếng Anh cứ như mọc chân đi lang thang, tôi lúc nào cũng phải đuổi theo mới mong nắm bắt được.

Yêu một người nói ngoại ngữ, tôi cũng dần nhận ra những lợi thế không ngờ tới. Vì phải suy nghĩ chậm hơn trước khi nói, nên cả hai chúng tôi ít lỡ miệng trong những cuộc cãi vã. Tôi học cách trình bày suy nghĩ của mình rõ ràng, không núp sau sự uyển chuyển tiện lợi của tiếng Việt nữa, và cả hai có những quyết định chung sáng suốt hơn, tránh bị cảm xúc lấn át (như nghiên cứu này đã chứng minh). Giữa Sarv và tôi hình thành một sự thấu hiểu khác ngoài ranh giới của ngôn ngữ, đôi khi cho cái miệng suốt ngày lép chép của tôi được dịp nghỉ ngơi, cũng khá lãng mạn.

Nhưng hóa ra, cây cầu tiếng Anh hạn hẹp của tôi còn bắc qua một dòng sông. Giữa hai tâm hồn còn một khoảng cách khó gọi tên hơn ngôn ngữ: trải nghiệm làm người Việt.

Bạn đã bao giờ nghĩ: điều gì tạo nên sự Việt Nam trong một người Việt Nam? Làm thế nào để giải thích cho ai đó hiểu trải nghiệm làm người Việt? Bạn sẽ bắt đầu từ đâu? Sách, phim? Ăn phở, ăn bún bò? Đi xe máy, may áo dài, gói bánh chưng? Đấy là những khuôn mẫu Việt Nam cơ bản nhất, và chúng chỉ dừng ở đúng mức đấy: khuôn mẫu. Vậy còn những khoảnh khắc rất nhỏ đã bồi đắp nên một người Việt?

Làm sao để tả lại cho ai đó về những buổi trưa hè Sài Gòn nóng nực, tan trường cấp hai trong bộ đồng phục màu xanh trắng, rủ nhau qua công viên Chi Lăng ăn một bịch bánh bông lan tam giác khô queo gói trong túi bóng? Làm sao để kể lại cho ai đó những lần chứng kiến hai ông xe máy đi đường quẹt nhau, mà một trong hai cái xe nó chỉ còn bộ xương không của chiếc Honda Dream đầu vuông màu tím, dây nhợ lòi hết ra ngoài, ngay lập tức gạt chân trống xuống xe bụp nhau luôn? Làm sao để giải thích việc mấy thằng trẻ con hồi bé sẽ được cho mặc quần cắt lỗ lòi chim để đi đái cho tiện, đồng thời rất hay bị người lớn sờ chim trêu ở một ranh giới mỏng manh giữa sự trong sáng và xâm hại? Làm sao để nói về sự nhiệm màu của dầu gió xanh? Làm sao biện hộ được cho sức hút của Khá Bảnh?

Tất cả lại khiến tôi nghĩ về một câu hỏi lớn hơn:

Trong mắt người nước ngoài, trải nghiệm Việt Nam gắn liền với chiến tranh chống Mỹ (mà họ gọi là chiến tranh Việt Nam). Đây là một trong những vấn đề cốt lõi mà thời còn làm ở Hội đồng Tư vấn Du lịch Việt Nam, tôi và đồng nghiệp đã xây dựng cả một chiến lược để vượt qua. Nhìn quanh và bạn sẽ thấy phần lớn (rất, rất lớn) các văn bản, tác phẩm về Việt Nam trên thị trường quốc tế là về chiến tranh chống Mỹ hoặc các trải nghiệm gắn liền với cuộc chiến này. Tôi đã từng tìm kiếm các tác phẩm với ba tiêu chí khá cơ bản:

1. Viết bởi tác giả Việt Nam, không phải tác giả Việt kiều hay gốc Việt

2. Có bản dịch tiếng Anh hay, chất lượng tốt

3. Không viết về chiến tranh

Kết quả chỉ đếm được trên một bàn tay, và thậm chí khi đó tôi phải du di tiêu chí số hai2.

Lớn lên ở Sài Gòn những năm 90, trải nghiệm làm người Việt của tôi chỉ chớm có dư âm của cuộc chiến chống Mỹ. Phần còn lại được tạo nên bởi: những bữa cơm quý thịt đến nỗi bây giờ mỗi khi quá no, tôi vẫn nằm lòng công thức “ăn hết thịt đi, bỏ nước lại” của bố mẹ, những cục xà bông Camay làm quà sinh nhật, những lá thư UPU không bao giờ đoạt giải, lần đầu tiên thấy cây cầu treo Mỹ Thuận, mái tóc bổ luống thần sầu của anh Bo Đan Trường, những Chiếc Lược Ngà của Nguyễn Quang Sáng hay Người Lái Đò Sông Đà của Nguyễn Tuân, huyền thoại Flappy Bird, trận chung kết U23 châu Á ở Thường Châu, sự giúp đỡ và thân quen của hàng xóm láng giềng như thể đó là điều dĩ nhiên, những giá trị Nho giáo lung lay trước một thế hệ mới, vân vân và vân vân. Tất cả đã tạo nên một người Việt bằng xương bằng thịt.

Trên cây cầu tiếng Anh ọp ẹp đó, tôi sẽ tả lại dòng sông này như thế nào?

Có những lần, tôi kể với Sarv về một kỷ niệm thuần Việt nào đó, như là nằm trên phản gỗ ngủ trưa và được bà tôi phe phẩy quạt, hay vẻ đẹp của phơi chăn nhung hoa trong những ngày mùa đông Hà Nội. Anh sẽ đáp lại rằng ồ tuổi thơ của anh ở Ấn cũng y như thế, cũng nằm trên charpai, cũng phơi chăn mink hoa hồng đỏ rực, thật sự khiến tôi mắt tròn xoe, kinh ngạc tuyệt vời. Dòng sông sẽ hẹp lại một chút.

Thật ra có một dòng sông giữa hai người cũng hay. Tôi và Sarv chia sẻ dòng sông đó, có một chút của riêng anh và một chút của riêng tôi, không ngừng khiến cho nhau ngạc nhiên, tò mò. Tôi sẽ luôn tìm cách để kể về Việt Nam cho anh, và ngược lại anh cũng vậy, luôn tìm cách kể về Ấn Độ cho tôi. Việc nuôi dưỡng dòng sông khiến tôi phải nhìn lại trải nghiệm làm người (và làm người Việt) của mình một cách khác, không đơn giản chỉ dựa trên những ngữ cảnh ngầm hiểu, bất thành văn. Tôi phải thành văn. Nhờ đó mà hai bên bờ sông càng thêm sống động.

Tôi nghĩ đã đến lúc (thậm chí quá lúc) thế giới cần được biết nhiều hơn về trải nghiệm làm người Việt, hơn chiến tranh chống Mỹ, hơn những câu chuyện về nguồn gốc của người Việt ở nước ngoài—một cuộc đời Việt Nam ẩn hiện qua lời kể của cha mẹ họ. Đã từ rất lâu rồi, Việt Nam không chỉ là chú bé chăn trâu giữa đồng lúa hay cô gái mặc áo dài đội nón lá nữa, đủ lâu cho cả một đời người. Cuộc sống của chúng ta nhiều màu sắc hơn thế.

Ôi chu choa, kể lại Việt Nam cho thế giới, một sứ mệnh quá ư là to tát. Tôi không biết phải bắt đầu từ đâu nữa, hay từ đây đại đi:

Leave a comment

My new apartment has a west-facing balcony. I had always thought people avoided west-facing balconies, because everyone complained about the sun, the heat. Morning sun is easy to love; afternoon sun is often treated like a nuisance. Mention a west-side balcony on apartment hunts and people wince. But the other day when Huyền came over, she told me plenty of people are obsessed with west-facing balconies, actually, because the sunsets are beautiful. I guess this makes sense, sunsets are always more accessible than sunrises. To watch a sunset, you need no discipline, no great force of will. Buying plants and flowers for a west-facing balcony is also simpler. You just ask the shop owner: what can survive the most brutal, blinding sun? One of my favourite flowers is bougainvillea, a flower that not only tolerates west-facing sun but runs wildly riot under it, bursting open because of that very light. So the first plant I brought home was, naturally, a bougainvillea. (Only for me to under-water her so badly that she shedded all her leaves within a week.)

Now my balcony is largely blocked by the building opposite, so when sunset falls, I can only see a corner of the sky. This summer time of year, Saigon sunsets often flush pink or a moment, then start melting into bright bands of orange, purple, and blue. Every day, just as the light begins to dim, the building across from mine switches on a row of lights, casting thin yellow beams through the balcony bars and onto my wall, right where I have hung the two paintings Đăng gave me. Golden light mixes with the violet-orange of the late afternoon sun, illuminating a small stage for the artworks. When I hung those two paintings up, I never could have guessed the weather gods would be quite so generous to them. On long Sunday evenings at home, I light some candles, making the paintings look even more luminous.

Being so comfortable at home has shrouded me in laziness, not just about going outside, but about moving forward in life. What is there to strive harder for, when waking up each morning to a few new bougainvillea leaves is already enough to make me happy? I am always like this: when I am working, I want to rest, yet when I am resting, I want to work—such a thorn in my own side. And so I try to write, just to feel that I am still moving.

2. Heat

Alice asked me why August would be a bad time to visit Hanoi, I told her it would be hot, just horribly scorching, Hanoi in the summer is the absolute worst. Last year, I went to Europe during its hottest summer on record. Lucky for me, I did Paris up toward Berlin, Prague, Vienna, and Budapest, so it was not as infernal as Athens or Rome. It is quite ironic that the idea of an ‘European summer’ has lately made its very poetic return to popular culture in the vein of Call Me by Your Name, Before Sunrise, or Under the Tuscan Sun. But the European summer of 2025 is a series of ovens where nobody gets to wear layers. Where, then, are we supposed to find these scenes of beautiful people—flawlessly dressed, immaculate hair in their face, free of sweat—drinking wine, laughing softly beneath the trees? Please. All we have are heatstrokes.

Heat has become a real factor in how I plan my trips. Next to the ‘European summer’, we also have the ‘Hanoi summer’, its own unbearable kind of poetry. Since leaving Hanoi, I have avoided summer there as though the weather itself could make me sick. It does, in fact, make me sick. Heat now is much more vicious and grotesque than it used to be. As a child, I often spent summer in Hanoi, chasing other children around the neighbourhood all through the midday sun, drenched in sweat, of course. But no heat seemed capable of defeating the spirit of a child—not even a properly fat one. Now, just a walk from the house to the sticky rice stall is enough to make me no longer want sticky rice. The heat slowly burns through metal door handles, drapes a heavy, suffocating weight over trees standing still as statues. And if, on the rare occasion, those trees begin to sway, do not be so quick to rejoice. That is the Foehn wind. Only fools get their hopes up.

Saigon people used to rarely check the weather forecast. We did not measure temperature in numbers, we got by with vague concepts like ‘kind of cool’ or ‘kind of hot’. Weather was never a subject worth much attention, never something people had to bring up or think about, for this is the blessing of gentle climates. But that was the old Saigon. I have never heard people around me complain about the heat as much as they have this summer, during a heatwave unlike anything Saigon has ever seen. Last week I told Thắng, a born-and-bred Saigonese, that I was going to Almaty in August. He immediately asked:

Will it be too hot then?

How sad, I thought as I was fanning myself.

3. Heat and light

Alas, there is no light without heat. To separate heat from light is like separating the artist from the art. The rotten, wretched souls keep creating work that move ours, what are we to do?

Share

Nắng và nóng

1. Nắng

Nhà mới của tôi có ban công hướng Tây. Xưa nay tôi tưởng người ta vẫn tránh ban công hướng Tây, vì hay chê nắng nóng. Nắng sáng thì ai cũng thích nhưng nắng chiều thường bị hắt hủi. Đi xem thuê nhà mà cứ nhắc đến ban công hướng Tây là nhiều người nhăn mặt. Nhưng hôm trước đến nhà tôi, Huyền mới bảo cũng có nhiều người mê nhà ban công hướng Tây lắm đấy nhé, vì có hoàng hôn rất đẹp. Nghĩ cũng phải, vì hoàng hôn thì luôn dễ tiếp cận hơn bình minh, để ngắm hoàng hôn người ta không cần đến một thứ kỷ luật hay sức mạnh ý chí nào. Mua cây mua hoa trồng trên ban công hướng Tây cũng dễ hơn, chỉ cần hỏi chủ quán cây: loại nào chịu nắng khủng khiếp chói chang nhất? Một trong những loài hoa tôi thích nhất là hoa giấy, thứ hoa không những chịu được nắng hướng Tây mà còn tràn lan và tưng bừng nhờ thứ ánh sáng đó. Thế nên chậu cây đầu tiên tôi đem về dĩ nhiên là một chậu hoa giấy (chỉ để sau đó tưới không đủ nước khiến cô ta rụng hết lá trong một tuần).

Ban công nhà tôi bị tòa đối diện chắn mất nhiều phần, nên tầm hoàng hôn buông là chỉ thấy được một góc bầu trời. Mùa này hoàng hôn Sài Gòn hay ửng hồng lên một tí, rồi bắt đầu chuyển sang những áng màu cam, tím, xanh rất rực rỡ. Hàng ngày vào khoảng trời vừa tắt nắng xâm xẩm, tòa nhà đối diện chỗ tôi còn bật một dãy đèn, hắt những tia vàng xen kẽ qua chấn song ban công lên tường nhà tôi ngay chỗ treo hai bức tranh của Đăng tặng, lẫn vào ánh nắng tím cam cuối ngày, soi sáng một sân khấu nhỏ cho chúng mỗi khi hoàng hôn buông. Lúc treo hai bức này lên tôi cũng không nghĩ chúng sẽ được ông trời ưu ái đến vậy. Những hôm ở nhà lâu tôi sẽ đốt cả nến, càng khiến chúng trông lung linh vô cùng.

Ở nhà sướng quá nên tôi bị lười, không chỉ là lười ra đường mà còn lười tiến lên trong cuộc sống. Sao phải nỗ lực hơn khi mà mỗi sáng thức dậy nhìn cây hoa giấy mọc thêm lá đã thấy vui rồi nhỉ? Tôi hay thế, lúc làm thì muốn nghỉ mà lúc nghỉ thì muốn làm, rất phiền phức. Cho nên tôi cố gắng viết lách để có cảm giác mình vẫn đang chuyển động.

2. Nóng

Hôm trước Alice hỏi tôi sao tháng Tám không nên ra Hà Nội chơi hả, tôi mới bảo nóng lắm, nóng kinh lên được, tao ghét Hà Nội mùa hè. Năm ngoái tôi đi châu Âu vào mùa hè nóng nhất lịch sử, rất may là tôi đi từ Paris lên phía Berlin, Prague, Vienna, rồi Budapest, nên không đến nỗi nóng đổ lửa như Athens hay Rome. Khá mỉa mai là gần đây tôi chứng kiến sự quay trở lại của khái niệm ‘European summer’ rất thơ trong văn hóa đại chúng, kiểu Call Me by your Name, kiểu Before Sunrise, kiểu Under the Tuscan Sun. Nhưng European summer của 2025 là những cái lò nướng không cho ai mặc layer, thế thì lấy đâu ra cảnh tóc dài thõa thượt ngồi uống vang dưới bóng cây trong vườn hi hi ha ha? Có mà nóng chết.

Cái nóng thật sự đã trở thành một yếu tố trong việc lên kế hoạch cho những chuyến đi của tôi. Bên cạnh European summer, chúng ta còn có Hanoi summer, một kiểu thơ không ai ngấm nổi. Từ lúc rời Hà Nội tôi đã tránh mùa hè ở đó như thể thứ thời tiết ấy có thể khiến tôi phát bệnh. (Nó thật sự khiến tôi phát bệnh.) Nóng bây giờ quái ác và ghê tởm hơn xưa rất nhiều. Ngày bé tôi thường ra Hà Nội chơi mùa hè, chạy đuổi nhau quanh khu phố suốt cả trưa thì dĩ nhiên là mồ hôi mồ kê nhễ nhại, nhưng cảm giác không có trận nóng nào đánh gục được tinh thần của một đứa trẻ, lại còn một đứa trẻ béo hẳn hoi. Bây giờ chỉ một cuốc đi bộ từ nhà ra hàng xôi thịt quay cũng khiến tôi không còn muốn ăn xôi thịt quay nữa. Cái nóng lừ rừ đốt cháy những tay nắm cửa kim loại, trùm lên những tán cây đứng im như tượng một bầu không khí oi ả nặng trịch, những tán cây mà nếu có hiếm hoi đung đưa thì cũng đừng vội mừng bởi vì đó là gió Lào, chỉ có mấy con gà mới tưởng bở.

Người Sài Gòn vốn ít xem dự báo thời tiết, không đo nhiệt độ bằng con số mà chỉ qua loa bằng các khái niệm mơ hồ như mát mát hay nóng nóng, thời tiết chưa bao giờ là chủ đề đáng quan tâm khiến người ta phải nhắc nhiều, nghĩ về nhiều, đấy là diễm phúc của những vùng đất khí hậu dễ chịu. Nhưng đó là Sài Gòn xưa thôi. Tôi chưa bao giờ thấy mọi người xung quanh than nóng nhiều như mùa hè năm nay, một đợt nóng khủng khiếp chưa từng thấy ở Sài Gòn. Tuần trước tôi nói với bạn, một người Sài Gòn gốc đã mấy đời, rằng tôi chuẩn bị đi Almaty tháng Tám, anh hỏi ngay:

Đi đợt đó có sợ nóng không?

Buồn đến thế, vừa buồn vừa phải quạt tay.

3. Nắng và nóng

Có nóng mới sinh ra nắng. Tách rời nóng ra khỏi nắng, giống như tách rời người nghệ sĩ ra khỏi tác phẩm. Những kẻ tư chất khốn nạn nhưng lại viết ra thứ nghệ thuật lay động lòng người, biết phải làm sao đây?

Who am I?

Like a foretold curse of the overthinker, lately I have been circling the question more than usual. I have talked about it with friends, with myself, and all I have managed to arrive at is a list of exclusions.

I am not my job. People often resort to defining themselves by work: in introductions, in bios, on social media. Perhaps capitalism has managed to convince us that work is the most complete view of a person.

I am not my tastes. That, I suspect, is consumerism’s doing. People use their hobbies, their purchases, their collections, the things they consume, as a stand-in for personality. My Spotify Wrapped is not who I am. In fact, it hardly is anything at all.

I am not my relationships. Family, friends, lovers, however important they are, remain separate beings from me. In my lonelier moments, I have often thought this to be the most absurd definition of all. Not because a person has too many people in their life, or too few, but because nobody is the result of somebody else. That is an abdication of responsibility.

I am not my knowledge. I am not the things I have read, heard, watched, and then repeated to others as though they were my own. I am not where I was born, nor where I later set foot in. I am not my experiences. I am not my circumstances. And so on.

What, then?

Perhaps I am biased, but I think a person is most truthfully reflected in what they create, including the thoughts that have not even had the chance to take form. I say biased because I was lucky enough to love writing from a young age. Composing has always come naturally to me. So my insistence on defining a person through creation may seem a little too convenient, but let me explain.

Creation does not only mean artistic creation. Perhaps formation is the better word. The moment an original thought comes into being, it already carries the identity of the person who made it. Not everyone can turn thought into form: an essay, a work of art, a program, a project, something that can be touched, weighed, or measured. But an idea is already the result of a creative process. I love the Vietnamese phrase nảy ra ý tưởng—an idea springs up. Or, in the language of cartoons, a light bulb appears out of thin air: from nothing into something. That is creation.

I am not the things I take. I am the things I make.

Descartes said he thought, therefore he was. Next to this, he also added:

We cannot doubt our own existence while we are doubting.

For Descartes, a person’s existence is proven through thought. I will push a little further and say that a person’s identity is revealed through creation.

So to answer the question of who I am, I must keep creating. I must be allowed to think my own thoughts, to make my own things. They are proof that I am here. Perhaps this is why, after a long stretch of not writing, I begin to feel dazed. I used to simply call it poor productivity, procrastination, or laziness. Now I understand it is the loss of identity.

And thus, the question of who I am can never have only one answer. I am a process. Today I make one thing; tomorrow I make another. Sometimes it takes me a minute. Sometimes it takes me half a year. All the clichés we keep hearing turn out to be true: it is not the destination, but the journey. A person’s identity is no exception. I admire people who are always creating, not only because they always have something to show for it, but because they are constantly able to define and redefine who they are.

Why is knowing who I am so important to me? I have not thought that far yet. But perhaps, since the world revolves around me, I should probably know what exactly it is revolving around.

Just as this question began to form in my mind, I came across Emil Cioran’s essay On Being Lyrical, which both contorts and glorifies the act of composing. The other day, a friend asked me whether the spiritual universe was real. I do not know. But if it is, then the spiritual universe is very good at disguising itself as coincidence.

Share

Danh tính của người

Như một lời nguyền được dự báo trước của những người cả nghĩ, gần đây tôi hay quanh quẩn với câu hỏi này. Tôi đã từng có nhiều cuộc nói chuyện với bạn bè, với chính mình, chỉ để rút ra một danh sách loại trừ.

Tôi không phải là nghề nghiệp của tôi. Người ta thường định nghĩa mình bằng công việc ở khắp nơi, khi giới thiệu bản thân, hay trên mạng xã hội, có lẽ vì tư bản đã lừa được chúng ta rằng công việc chính là cái nhìn tổng quát nhất về con người.

Tôi không phải là sở thích của tôi. Đây chắc là kết quả của chủ nghĩa tiêu dùng. Nhiều người đem sở thích, những thứ họ mua sắm, sưu tầm, tiêu thụ ra làm tính cách. Spotify Wrapped của tôi không phải là con người tôi, thậm chí nó còn chẳng nói lên được gì mấy.

Tôi không phải là những mối quan hệ của tôi. Gia đình, bạn bè, người yêu, dù quan trọng đến mấy cũng là những cá thể tách rời khỏi tôi. Trong những lúc cô đơn, đã nhiều lần tôi nghĩ định nghĩa này là nực cười nhất, không phải vì có ít hay nhiều người trong đời, mà vì không ai lại là kết quả của một ai khác. Đó là chối bỏ trách nhiệm.

Tôi không phải là kiến thức của tôi, không phải là những thứ tôi đã đọc, đã nghe, đã xem, rồi đem lặp lại với người khác như thể chúng là của mình. Tôi không phải là nơi tôi đã sinh ra, hay những đất nước sau này tôi đã đặt chân đến. Tôi không phải là trải nghiệm của tôi, không phải là hoàn cảnh của tôi.

Vân vân. Thế rốt cuộc?

Có thể tôi thiên vị, nhưng tôi cho rằng con người được phản ánh chân thật nhất bởi những thứ họ tạo ra, bao gồm cả những suy nghĩ chưa có cơ hội được thành hình. Nói tôi thiên vị bởi vì tôi là người may mắn đã thích viết lách từ nhỏ. Việc sáng tác đến với tôi hết sức tự nhiên. Thế nên việc tôi đòi hỏi định nghĩa một con người bằng sự sáng tác có vẻ quá thuận tiện, nhưng tôi xin được thanh minh thế này.

Sự sáng tác không chỉ bao gồm các sáng tác nghệ thuật. Gọi là sự tạo thành thì đúng hơn. Khi một ý nghĩ nguyên bản được sinh ra, nó đã mang trong mình danh tính của người tạo ra nó. Không phải ai cũng có khả năng biến suy nghĩ thành hình, thành một áng văn, tác phẩm, chương trình, hay dự án, một thứ sờ nắn đong đếm được. Nhưng ý tưởng vốn đã là kết quả của một quá trình sáng tác vô hình. Tôi thích cách tiếng Việt nói là nảy ra ý tưởng, hay theo ngôn ngữ phim hoạt hình là một cái bóng đèn bật ra từ trong không khí: đang từ không mà thành có. Đó là sáng tác.

Tôi không phải là những điều tôi nhận vào, tôi là những thứ tôi tạo ra.

Descartes nói ông ta tư duy, nên ông ta tồn tại. Bên cạnh ông còn ghi chú thêm:

Ta không thể nghi ngờ sự tồn tại của chính mình khi đang nghi ngờ.

Descartes cho rằng sự hiện hữu của người được phản ánh bằng tư duy. Tôi muốn đẩy xa hơn chút nữa và nói rằng danh tính của người được phản ánh bằng sự sáng tác.

Thế nên để trả lời câu hỏi tôi là ai, tôi cần phải liên tục sáng tác. Tôi cần được nghĩ những suy nghĩ của mình, tạo ra những tạo phẩm của mình. Những thứ ấy là minh chứng cho sự hiện diện của tôi. Có lẽ đây là lý do mà cứ sau một thời gian dài không viết lách, tôi lại thấy mơ hồ. Trước đây tôi chỉ gọi đó đơn giản là năng suất kém, trì hoãn, hay lười biếng. Giờ mới hiểu đó là đánh mất danh tính.

Mà cũng vì thế nên để trả lời câu hỏi tôi là ai, không chỉ có một đáp án. Tôi là một quá trình. Hôm nay tôi tạo ra thứ này, ngày mai tôi tạo ra thứ kia. Có lúc tôi chỉ mất một phút để sáng tác, và có lúc tôi mất nửa năm. Mọi sáo điều chúng ta vẫn được nghe đều đúng: không phải đích đến, mà là quãng đường. Danh tính của người cũng không phải ngoại lệ. Tôi hâm mộ những người liên tục sáng tạo, không chỉ bởi họ liên tục có sản phẩm, mà còn vì họ liên tục được định nghĩa mình là ai.

Tại sao việc hiểu mình là ai lại quan trọng với tôi đến vậy? Tôi cũng chưa nghĩ đến. Nhưng chắc vì thế giới xoay quanh tôi nên tôi phải biết thế giới xoay quanh cái gì.

Tình cờ là khi vừa chớm nghĩ đến câu hỏi này, tôi lại đọc được bài luận On Being Lyrical của Emil Cioran, vừa vặn vẹo lại vừa tôn vinh sự sáng tác. Hôm nọ bạn tôi hỏi vũ trụ tâm linh có thật không, tôi cũng không biết, nhưng nếu có thật thì vũ trụ tâm linh chắc chắn rất giỏi cải trang thành sự ngẫu nhiên.