<script data-pm-proxy="intercept"></script><?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/" xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/" xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom" version="2.0" xmlns:itunes="http://www.itunes.com/dtds/podcast-1.0.dtd" xmlns:googleplay="http://www.google.com/schemas/play-podcasts/1.0"><channel><title><![CDATA[Constellations Transdisciplinaires]]></title><description><![CDATA[Une plateforme de réflexion transdisciplinaire où neurosciences, philosophie, biologie, phénoménologie et symbolique se rencontrent pour modéliser le vivant, l’humain et la pensée.]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com</link><image><url>https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!j9kZ!,w_256,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9011f8d6-b2a7-4d87-9ee2-8489d2ee7593_1024x1024.png</url><title>Constellations Transdisciplinaires</title><link>https://transdisciplinarity.substack.com</link></image><generator>Substack</generator><lastBuildDate>Sat, 05 Sep 2026 00:06:15 GMT</lastBuildDate><atom:link href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/feed" rel="self" type="application/rss+xml"/><copyright><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></copyright><language><![CDATA[fr]]></language><webMaster><![CDATA[transdisciplinarity@substack.com]]></webMaster><itunes:owner><itunes:email><![CDATA[transdisciplinarity@substack.com]]></itunes:email><itunes:name><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></itunes:name></itunes:owner><itunes:author><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></itunes:author><googleplay:owner><![CDATA[transdisciplinarity@substack.com]]></googleplay:owner><googleplay:email><![CDATA[transdisciplinarity@substack.com]]></googleplay:email><googleplay:author><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></googleplay:author><itunes:block><![CDATA[Yes]]></itunes:block><item><title><![CDATA[Sous mon jardin, une mer vieille de 85 millions d’années]]></title><description><![CDATA[Des fossiles de Gar&#233;oult &#224; la reconstruction d&#8217;un paysage marin du Cr&#233;tac&#233;]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/sous-mon-jardin-une-mer-vieille-de</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/sous-mon-jardin-une-mer-vieille-de</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Wed, 19 Aug 2026 19:26:55 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3523137,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4RdK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F33032992-48b4-42ed-9e01-28ffc9e46f12_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Flying Waters - Goblu&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard, Alice Duport-Percier&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/2QJj7Gf8fHdhxNNvmKRmzf&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/2QJj7Gf8fHdhxNNvmKRmzf" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Il suffit parfois de retourner une pierre pour modifier la vision d&#8217;un paysage qui nous est parfois tr&#232;s familier.</p><p style="text-align: justify;">Dans mon jardin, &#224; Gar&#233;oult, dans le Var, certaines roches pr&#233;sentent des formes particuli&#232;res. Des coquilles peuvent apparaitre en relief, certaines roches dessinent des &#233;ventails parcourus de c&#244;tes r&#233;guli&#232;res, d&#8217;autres forment des volumes &#233;pais organis&#233;s en formes courbes ou cylindriques. Plusieurs blocs peuvent &#233;galement contenir des structures tubulaires, tandis que des sections circulaires ou spiral&#233;es traversent ailleurs la pierre.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque une organisation devient perceptible, elles perdent leur aspect de simples irr&#233;gularit&#233;s min&#233;rales pour &#233;voquer une sym&#233;trie, des stries de croissance, une paroi ou une courbure r&#233;p&#233;t&#233;e, signe que la roche contient potentiellement des restes d&#8217;organismes.</p><p style="text-align: justify;">Les photographier et tenter de les identifier nous pousse &#224; comprendre ce que sont ces structures, &#224; d&#233;terminer la roche qui les contient pour retrouver l&#8217;&#233;poque durant laquelle elle s&#8217;est d&#233;pos&#233;e puis &#224; essayer de reconstituer l&#8217;environnement n&#233;cessaire &#224; la pr&#233;sence de ces animaux.</p><p style="text-align: justify;">Au terme de ce travail, le jardin actuel dispara&#238;t pour laisser sa place &#224; une mer pr&#233;historique.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une premi&#232;re lecture des pierres</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;identification d&#8217;un fossile &#224; partir d&#8217;une photographie est risqu&#233;e et elle poss&#232;de des limites majeures.</p><p style="text-align: justify;">Une coquille enti&#232;re pr&#233;sente une architecture tridimensionnelle observable sous diff&#233;rents angles, mais dans une roche, nous n&#8217;en voyons souvent qu&#8217;un fragment produit presque al&#233;atoirement par la fracture du bloc. Le m&#234;me organisme peut alors prendre une apparence circulaire, elliptique, conique ou allong&#233; selon l&#8217;orientation de cette section.</p><p style="text-align: justify;">&#192; cela s&#8217;ajoutent pr&#232;s de 85 millions d&#8217;ann&#233;es de transformations :</p><ul><li><p style="text-align: justify;">La coquille originale peut avoir &#233;t&#233; partiellement dissoute, recristallis&#233;e ou remplac&#233;e par d&#8217;autres min&#233;raux. </p></li><li><p style="text-align: justify;">La cavit&#233; interne peut avoir &#233;t&#233; remplie de s&#233;diment avant que la coquille ne disparaisse, laissant un moule interne dont la forme ne reproduit qu&#8217;indirectement celle de l&#8217;animal. </p></li><li><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;rosion moderne ach&#232;ve parfois de brouiller cette anatomie.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Les fossiles de mon jardin doivent donc &#234;tre abord&#233;s comme comme un faisceau d&#8217;indices.</p><p style="text-align: justify;">Plusieurs d&#8217;entre eux appartiennent clairement &#224; des organismes &#224; coquille : une pi&#232;ce en &#233;ventail parcourue de fortes c&#244;tes radi&#233;es &#233;voque avec une assez bonne probabilit&#233; un bivalve pectiniforme. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg" width="400" height="533.3333333333334" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1440,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:400,&quot;bytes&quot;:736759,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!fSz7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3e7a9ffe-6e91-4338-83c0-fb9c7c4b46e6_1080x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">D&#8217;autres &#233;l&#233;ments poss&#232;dent au des parois plus &#233;paisses et des formes coniques ou cylindriques. Plusieurs peuvent m&#234;me &#234;tre regroup&#233;s dans une m&#234;me roche.</p><p style="text-align: justify;">Ce deuxi&#232;me ensemble devient particuli&#232;rement int&#233;ressant lorsque l&#8217;on cesse momentan&#233;ment d&#8217;observer les fossiles eux-m&#234;mes pour regarder la carte g&#233;ologique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png" width="500" height="375" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:500,&quot;bytes&quot;:2245309,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!luqs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a755e36-4c06-4ddf-b2e1-1be7580538fe_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Gar&#233;oult au Cr&#233;tac&#233; sup&#233;rieur</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le sous-sol proven&#231;al r&#233;sulte d&#8217;une histoire complexe et quelques kilom&#232;tres s&#233;parant deux communes peuvent traverser plusieurs formations d&#8217;&#226;ges tr&#232;s diff&#233;rents. <br>On ne peut donc pas dater une pierre simplement parce qu&#8217;elle a &#233;t&#233; trouv&#233;e dans le Var.</p><p style="text-align: justify;">Gar&#233;oult offre cependant un indice beaucoup plus pr&#233;cis : les travaux g&#233;ologiques du BRGM (Bureau de Recherches G&#233;ologiques et Mini&#232;res) signalent au nord de la commune, notamment dans le bois de Gar&#233;oult, des calcaires &#224; rudistes tr&#232;s fossilif&#232;res attribu&#233;s au Santonien.</p><p style="text-align: justify;">Le Santonien appartient au Cr&#233;tac&#233; sup&#233;rieur, et selon l&#8217;&#233;chelle chronostratigraphique internationale actuelle, commence vers 85,7 millions d&#8217;ann&#233;es pour se terminer vers 83,6 millions d&#8217;ann&#233;es.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2894334,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AqHH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fce1be072-d91d-4141-94f8-685294c5049a_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Si les roches de mon jardin proviennent bien de cette formation locale, nous pouvons donc leur attribuer un &#226;ge voisin de 85 millions d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Cette correspondance ne constitue pas encore une d&#233;monstration &#224; l&#8217;&#233;chelle de ma parcelle car il faudrait v&#233;rifier pr&#233;cis&#233;ment la localisation des d&#233;couvertes, leur relation avec le substrat et exclure la possibilit&#233; que certaines pierres aient &#233;t&#233; import&#233;es lors de terrassements ou d&#8217;am&#233;nagements, mais elle transforme d&#233;j&#224; l&#8217;interpr&#233;tation des fossiles.</p><p style="text-align: justify;">Les formes &#233;paisses et tubulaires observ&#233;es dans plusieurs blocs correspondent remarquablement aux rudistes, un des groupes les plus caract&#233;ristiques des mers du Cr&#233;tac&#233;.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Des bivalves devenus presque m&#233;connaissables</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Un rudiste &#233;tait un mollusque bivalve, ce qui est assez contre-intuitif lorsque l&#8217;on regarde son fossile.</p><p style="text-align: justify;">Nous sommes plut&#244;t habitu&#233;s &#224; imaginer deux valves sym&#233;triques d&#8217;une moule, d&#8217;une palourde ou d&#8217;une coquille Saint-Jacques. <br>Chez de nombreux rudistes, cette organisation s&#8217;est profond&#233;ment transform&#233;e au cours de l&#8217;&#233;volution, une valve pouvant devenir volumineuse, conique, cylindrique ou parfois enroul&#233;e tandis que l&#8217;autre formait une sorte de couvercle.</p><p style="text-align: justify;">Certains organismes finissaient ainsi par ressembler davantage &#224; de petites cornes min&#233;rales, des tubes ou des coupes plut&#244;t qu&#8217;&#224; la repr&#233;serntation que nous associons &#224; un bivalve.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3451069,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEeF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9d86bfa1-3328-470b-87e1-2d4b7f39fd33_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les rudistes ont connu une importante diversification durant le Cr&#233;tac&#233; en devenant des constituants majeurs de nombreuses plates-formes carbonat&#233;es des mers chaudes et les es formations santoniennes de Provence en ont conserv&#233; des assemblages particuli&#232;rement riches. <br>Dans le bassin voisin du Beausset par exemple, des travaux pal&#233;ontologiques ont identifi&#233; de nombreuses esp&#232;ces d&#8217;hippuritid&#233;s et de radiolitid&#233;s dans des d&#233;p&#244;ts du Santonien inf&#233;rieur.</p><p style="text-align: justify;">Il serait toutefois pr&#233;matur&#233; d&#8217;attribuer les fossiles de mon jardin &#224; l&#8217;un de ces genres sur leur seule ressemblance car il faudrait examiner la g&#233;om&#233;trie des valves, leurs structures internes, les sections transversales et longitudinales, ainsi que l&#8217;organisation pr&#233;cise de la paroi.</p><p style="text-align: justify;">Pour l&#8217;instant, il est donc plus modeste de se limiter &#224; dire que plusieurs fossiles sont fortement compatibles avec des rudistes ou d&#8217;autres bivalves massifs du Cr&#233;tac&#233; sup&#233;rieur, mais cette prudence n&#8217;emp&#234;che pas de commencer &#224; reconstruire leur monde.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La mer avant le jardin : une plong&#233;e dans le Santonien</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Il y a environ 85 millions d&#8217;ann&#233;es, rien de ce qui constitue aujourd&#8217;hui le paysage de Gar&#233;oult n&#8217;existait sous sa forme actuelle.</p><p style="text-align: justify;">Nous sommes au Santonien, dans un monde encore profond&#233;ment marqu&#233; par la configuration t&#233;thysienne. <br>Les relations entre l&#8217;Europe, l&#8217;Afrique, l&#8217;Ib&#233;rie, le bloc corso-sarde et les domaines alpins ne ressemblent pas encore &#224; celles que nous connaissons aujourd&#8217;hui : les reconstructions de la T&#233;thys montrent une M&#233;diterran&#233;e en formation, fragment&#233;e entre domaines oc&#233;aniques, plates-formes carbonat&#233;es et terres &#233;merg&#233;es dont les positions &#233;volueront encore consid&#233;rablement avant la formation du relief alpin et m&#233;diterran&#233;en moderne.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png" width="1448" height="1086" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3174823,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ksj4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3488b489-4106-4c91-b492-bbf13eff4394_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le climat global du Cr&#233;tac&#233; sup&#233;rieur &#233;tait nettement plus chaud que celui du monde contemporain, bien que cette p&#233;riode conna&#238;t elle-m&#234;me des variations et un refroidissement progressif apr&#232;s certains records thermiques du Cr&#233;tac&#233;. <br>Les oc&#233;ans tropicaux du Cr&#233;tac&#233; sup&#233;rieur pouvaient atteindre des temp&#233;ratures tr&#232;s &#233;lev&#233;es compar&#233;es aux valeurs modernes.</p><p style="text-align: justify;">Dans le secteur qui deviendra Gar&#233;oult, une partie des s&#233;diments santoniens se d&#233;pose alors dans des environnements marins favorables aux rudistes.<br>Il faut retirer mentalement plusieurs dizaines de m&#232;tres de relief, effacer la v&#233;g&#233;tation actuelle et laisser l&#8217;eau recouvrir le paysage.</p><div class="pullquote"><p style="text-align: center;">Nous entrons donc dans mon jardin il y a 85 millions d&#8217;ann&#233;es.</p></div><p style="text-align: justify;">La lumi&#232;re traverse une faible &#233;paisseur d&#8217;eau, le fond n&#8217;est probablement pas celui d&#8217;un oc&#233;an abyssal et la pr&#233;sence de formations carbonat&#233;es riches en rudistes renvoie plut&#244;t &#224; des environnements de plate-forme marine o&#249; la lumi&#232;re, l&#8217;agitation de l&#8217;eau, la production biologique de carbonate et les apports s&#233;dimentaires contr&#244;lent la distribution des organismes.</p><p style="text-align: justify;">Le paysage sous-marin ne ressemble pourtant pas forc&#233;ment &#224; un r&#233;cif corallien moderne pour autant.<br>Les rudistes pouvaient constituer des peuplements tr&#232;s denses, des biostromes et diff&#233;rents types d&#8217;accumulations carbonat&#233;es, mais leur r&#244;le &#233;cologique et leur capacit&#233; &#224; construire de v&#233;ritables architectures r&#233;cifales variaient beaucoup selon les esp&#232;ces et les environnements. <br>Assimiler toute formation &#224; rudistes &#224; une barri&#232;re de corail serait donc abusif.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3146203,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ED-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6b4db2c1-9d41-4868-9f0c-74432e7fd321_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le fond que nous pouvons imaginer &#224; Gar&#233;oult est beaucoup plus &#233;trange o&#249; des groupes de rudistes &#233;mergent du s&#233;diment. <br>Certains poss&#232;dent une valve dress&#233;e, plut&#244;t conique ou cylindrique, d&#8217;autres sont plus trapus. <br>Plusieurs individus peuvent cro&#238;tre tr&#232;s pr&#232;s les uns des autres, de sorte que leurs coquilles modifient localement la circulation de l&#8217;eau et pi&#232;gent une partie du s&#233;diment, et entre eux vivent d&#8217;autres mollusques.</p><p style="text-align: justify;">Des bivalves plus conventionnels filtrent eux aussi l&#8217;eau et des gast&#233;ropodes se d&#233;placent &#224; la surface du substrat ou parmi les coquilles. <br>Les surfaces dures offertes par les organismes morts deviennent &#224; leur tour des supports disponibles pour d&#8217;autres formes de vie.</p><p style="text-align: justify;">La production biologique et l&#8217;&#233;rosion d&#233;truisent continuellement une partie de ces architectures. <br>Des coquilles se fragmentent, roulent sur quelques m&#232;tres ou restent l&#224; o&#249; elles vivaient, et le carbonate produit par cette communaut&#233; se m&#233;lange &#224; d&#8217;autres grains et s&#233;diments.</p><p style="text-align: justify;">Ce qui &#233;tait pour eux un fond marin deviendra pour nous une roche.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Que permettent les fossiles d&#8217;ajouter &#224; cette sc&#232;ne?</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La distinction est importante entre ce que les pierres montrent et ce que l&#8217;&#233;cologie santonienne permet d&#8217;imaginer.</p><p style="text-align: justify;">Ils contiennent une abondance manifeste de restes coquilliers. Certains fossiles sont relativement complets tandis que d&#8217;autres ne subsistent que sous forme de sections ou de fragments.<br>Plusieurs morphologies diff&#233;rentes coexistent, ce qui indique que nous n&#8217;observons pas simplement la r&#233;p&#233;tition d&#8217;un seul objet min&#233;ral.</p><p style="text-align: justify;">La pi&#232;ce pectiniforme t&#233;moigne probablement de la pr&#233;sence d&#8217;un bivalve diff&#233;rent des formes massives.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png" width="400" height="300" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:400,&quot;bytes&quot;:2112392,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!M3g8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2087182d-9a0c-4c01-9815-9ae947de169e_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Les fossiles coniques et cylindriques sont compatibles avec des rudistes, et leur pr&#233;sence group&#233;e dans certains blocs serait coh&#233;rente avec les calcaires &#224; rudistes connus dans le secteur.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg" width="400" height="533.3333333333334" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1440,&quot;width&quot;:1080,&quot;resizeWidth&quot;:400,&quot;bytes&quot;:757987,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/jpeg&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a2jr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3b88ce7e-b615-4bdc-a773-2fe56628af4b_1080x1440.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Certaines grandes structures arrondies ou enroul&#233;es restent en revanche probl&#233;matiques car les formes spiral&#233;es rappellent spontan&#233;ment les &#171; ammonites &#187;. C&#8217;est pr&#233;cis&#233;ment le type d&#8217;identification dont il faut se m&#233;fier.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:19010046,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RvqU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9feffc36-4053-4d53-829e-e665ab6b259a_4800x3200.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Une section oblique dans un rudiste, un gros gast&#233;ropode ou un autre mollusque peut induire en erreur car une v&#233;ritable ammonite devrait montrer un ensemble de caract&#232;res suppl&#233;mentaires telle qu&#8217;une organisation des tours ainsi qu&#8217;une morphologie de la coquille, &#233;ventuellement des c&#244;tes, de la car&#232;ne et surtout, lorsque la des traces des cloisons internes et des lignes de suture lorsque la conservation le permet.</p><p style="text-align: justify;">Je pr&#233;f&#232;re donc laisser ces fossiles sans nom pour l&#8217;instant car ils sont plus int&#233;ressants comme question ouverte que comme ammonites imaginaires.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Ce qui pouvait nager au-dessus du sol</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Une reconstitution pal&#233;o&#233;cologique oblige ensuite &#224; quitter l&#233;g&#232;rement le registre des preuves directes car les fossiles trouv&#233;s dans mon jardin documentent surtout le benthos, c&#8217;est-&#224;-dire les organismes vivant sur ou dans le fond marin. <br>Les coquilles ainsi min&#233;ralis&#233;es poss&#232;dent de plus grandes chances d&#8217;entrer dans le registre fossile.</p><p style="text-align: justify;">La colonne d&#8217;eau qui la surplombait devait &#233;videmment contenir bien davantage.</p><p style="text-align: justify;">Des poissons osseux &#233;voluaient au-dessus des fonds, des requins et d&#8217;autres poissons cartilagineux occupaient quand &#224; eux les r&#233;seaux trophiques marins du Cr&#233;tac&#233;. <br>Des ammonites existaient encore dans les mers santoniennes, m&#234;me si leur pr&#233;sence exacte au-dessus du futur jardin ne peut &#234;tre d&#233;duite des fossiles actuellement observ&#233;s.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2861169,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/211781797?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7tqr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb2e97e08-a0de-4eb4-9fc0-4637dcf95f08_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Plus loin vers les environnements ouverts se trouvaient &#233;galement les grands vert&#233;br&#233;s marins caract&#233;ristiques du Cr&#233;tac&#233; sup&#233;rieur.<br>Cependant les int&#233;grer au premier plan d&#8217;une illustration serait c&#233;der &#224; une tentation classique de la reconstitution pal&#233;ontologique : remplir chaque paysage de ses animaux les plus spectaculaires.<br>Rien dans mes pierres ne justifie de faire passer un mosasaure entre deux rudistes.</p><p style="text-align: justify;">La reconstruction la plus solide serait beaucoup moins spectaculaire et probablement beaucoup plus &#233;trange : un fond marin peu profond domin&#233; visuellement par une communaut&#233; de mollusques dont les formes n&#8217;ont presque aucun &#233;quivalent moderne &#233;vident.<br>Au-dessus, quelques poissons peuvent traverser le champ sans devenir le sujet de la sc&#232;ne, mais le protagoniste reste le fond.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">De l&#8217;&#233;cosyst&#232;me &#224; la pierre : 85 millions d&#8217;ann&#233;es de d&#233;placements</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;un rudiste meurt, ses tissus disparaissent rapidement. <br>Sa coquille, elle, reste expos&#233;e au fond et peut &#234;tre colonis&#233;e, d&#233;plac&#233;e, fragment&#233;e ou progressivement enfouie.</p><p style="text-align: justify;">D&#8217;autres organismes meurent autour d&#8217;elle et le s&#233;diment remplit les cavit&#233;s disponibles. Les grains s&#8217;accumulent et de nouvelles couches recouvrent les pr&#233;c&#233;dentes. <br>La mati&#232;re est progressivement compact&#233;e tandis que les circulations d&#8217;eau dans les pores modifient la min&#233;ralogie du d&#233;p&#244;t.</p><p style="text-align: justify;">Ce processus produit un &#233;chantillonnage profond&#233;ment biais&#233; du fond marin car les organismes mous disparaissent presque enti&#232;rement. <br>Les coquilles r&#233;sistantes sont s&#233;lectionn&#233;es, certaines structures sont dissoutes quand d&#8217;autres sont recristallis&#233;es. <br>Des organismes vivant &#224; des moments l&#233;g&#232;rement diff&#233;rents peuvent finir r&#233;unis dans une m&#234;me accumulation.</p><p style="text-align: justify;">Les roches que je tiens aujourd&#8217;hui ne constituent donc pas un aquarium p&#233;trifi&#233; mais plut&#244;t une transformation g&#233;ologique de l&#8217;&#233;cosyst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est pr&#233;cis&#233;ment pour cela que son interpr&#233;tation demande plusieurs disciplines successives : anatomie compar&#233;e pour reconna&#238;tre les organismes, pal&#233;ontologie pour les replacer dans l&#8217;&#233;volution, s&#233;dimentologie pour comprendre leur d&#233;p&#244;t, stratigraphie pour dater les couches, g&#233;ochimie pour reconstituer certains param&#232;tres environnementaux, tectonique enfin pour comprendre comment ces anciens fonds marins sont devenus les roches aujourd&#8217;hui expos&#233;es en Provence.</p><p style="text-align: justify;">La mer finit par se retirer ou par d&#233;placer ses environnements de d&#233;p&#244;t, d&#8217;autres s&#233;diments s&#8217;accumulent, certaines couches sont enfouies, compact&#233;es et ciment&#233;es. Les contraintes tectoniques qui affecteront ult&#233;rieurement la Provence d&#233;forment les s&#233;ries s&#233;dimentaires et participent progressivement &#224; la construction du paysage que nous connaissons.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire m&#233;diterran&#233;enne poursuivra ensuite une &#233;volution consid&#233;rable o&#249; mouvements relatifs des plaques, rotations, d&#233;formations alpines, soul&#232;vements et &#233;rosion transformeront profond&#233;ment la g&#233;ographie r&#233;gionale. <br>La configuration actuelle de la Provence est l&#8217;aboutissement provisoire de cette histoire sans &#234;tre le d&#233;cor dans lequel les organismes santoniens ont v&#233;cu.</p><p style="text-align: justify;">Finalement, l&#8217;&#233;rosion atteint certaines de ces anciennes couches marines, un fragment se d&#233;tache et environ 85 millions d&#8217;ann&#233;es apr&#232;s la mort des organismes qu&#8217;il contient, quelqu&#8217;un le ramasse dans un jardin de Gar&#233;oult.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[La plante qui emprunte la forme des autres]]></title><description><![CDATA[Boquila trifoliolata et les m&#233;canismes encore inconnus d&#8217;un mim&#233;tisme v&#233;g&#233;tal]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/la-plante-qui-emprunte-la-forme-des</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/la-plante-qui-emprunte-la-forme-des</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Thu, 13 Aug 2026 20:28:37 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2286093,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xSRu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7dd0ebb6-73fa-4ee4-9ef5-e23168f5469b_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Yellow Forest - Nightfall&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/5BHbR2iykfTOnfHohLAPtW&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/5BHbR2iykfTOnfHohLAPtW" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Dans les for&#234;ts temp&#233;r&#233;es du sud du Chili, une liane ligneuse est dot&#233;e d&#8217;une capacit&#233; de mim&#233;tisme lui permettant de modifier la forme de ses feuilles. Elle d&#233;ploie trois folioles dont la taille, la couleur et le contour se rapprochent de ceux des feuilles qui l&#8217;entourent. <br>Lorsqu&#8217;elle poursuit sa croissance vers une autre esp&#232;ce, les nouvelles feuilles produites sur cette portion de tige peuvent adopter une apparence diff&#233;rente de sorte que sa forme locale semble se modifier avec son voisinage.</p><p style="text-align: justify;">Cette plante  appartenant &#224; la famille des Lardizabalaceaese se nomme <em>Boquila trifoliolata</em>, et est end&#233;mique des for&#234;ts humides du Chili et de l&#8217;Argentine. <br>Contrairement aux plantes parasites qui &#233;tablissent des connexions physiologiques avec leurs h&#244;tes, elle utilise les troncs et les branches comme des supports sans pr&#233;lever directement leur s&#232;ve. <br>Son originalit&#233; r&#233;side dans la variabilit&#233; de ses feuilles et dans leur ressemblance avec celles des plantes au milieu desquelles elle cro&#238;t.</p><p style="text-align: justify;">Le ph&#233;nom&#232;ne d&#233;crit quantitativement en 2014 a connu une diffusion m&#233;diatique qui a rapidement d&#233;pass&#233; les r&#233;sultats de l&#8217;&#233;tude. <br><em>Boquila</em> a &#233;t&#233; pr&#233;sent&#233;e comme une plante capable de voir les feuilles voisines, d&#8217;en reconna&#238;tre la g&#233;om&#233;trie puis de la reproduire. Une exp&#233;rience men&#233;e avec une liane artificielle a renforc&#233; cette id&#233;e en sugg&#233;rant que la proximit&#233; de feuilles en plastique pouvait elle aussi modifier la forme des nouvelles feuilles. <br>La possibilit&#233; d&#8217;une vision v&#233;g&#233;tale s&#8217;est alors install&#233;e au centre de cette particularit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Les donn&#233;es disponibles ne permettent pas de conclure que cette plante forme une image de son environnement ni qu&#8217;elle traite cette image d&#8217;une mani&#232;re comparable &#224; un syst&#232;me visuel. <br>Les v&#233;g&#233;taux d&#233;tectent la lumi&#232;re, sa direction, sa composition spectrale ainsi que les ombres produites par leurs voisins et per&#231;oivent &#233;galement des mol&#233;cules, des contacts, des vibrations, la gravit&#233;, l&#8217;humidit&#233; et de nombreuses variations m&#233;caniques. <br>Cette sensibilit&#233; distribu&#233;e peut modifier leur croissance sans qu&#8217;ils n&#8217;aient besoin de repr&#233;sentation visuelle du monde qui les entoure.</p><p style="text-align: justify;">Entre la pr&#233;sence d&#8217;une plante voisine et le contour d&#8217;une nouvelle feuille doivent intervenir une source d&#8217;information, des structures capables de la d&#233;tecter, des voies de signalisation, une modification de l&#8217;expression g&#233;n&#233;tique et une croissance diff&#233;rentielle des tissus. <br>La ressemblance visible constitue le terme d&#8217;une cha&#238;ne causale dont plusieurs maillons restent encore inconnus.</p><p>L&#8217;enqu&#234;te commence donc par une forme biologique devenue localement variable :</p><div class="pullquote"><p>Comment un organisme sans yeux ni syst&#232;me nerveux pourrait-il distinguer certains caract&#232;res de son voisinage ? </p><p>De quelle mani&#232;re une diff&#233;rence de lumi&#232;re, une signature chimique ou une communaut&#233; microbienne pourrait-elle atteindre les tissus o&#249; se construit une feuille ? </p><p>Comment ces signaux infl&#233;chiraient-ils ensuite l&#8217;expansion du limbe, la longueur d&#8217;un p&#233;tiole, l&#8217;orientation des folioles ou l&#8217;apparition d&#8217;une pointe terminale ?</p></div><p style="text-align: justify;">La compr&#233;hension du mim&#233;tisme foliaire de <em>Boquila</em> repose autant sur des observations de terrain intrigantes que sur des corr&#233;lations morphologiques mesur&#233;es, et nous commen&#231;ons &#224; trouver de premiers indices sur son avantage possible contre les herbivores. <br>Le m&#233;canisme sensoriel et d&#233;veloppemental responsable de ces variations n&#8217;a en revanche pas &#233;t&#233; identifi&#233;, tandis que les hypoth&#232;ses chimiques, microbiennes et optiques restent encore in&#233;galement &#233;tay&#233;es.</p><p style="text-align: justify;"><em>Boquila trifoliolata</em> illustre ainsi la question de comprendre comment le d&#233;veloppement d&#8217;un organisme peut int&#233;grer la pr&#233;sence d&#8217;un autre &#224; la construction de sa propre forme.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une identit&#233; qui se confond dans le feuillage</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;"><em>Boquila trifoliolata</em> est une liane s&#8217;enroulant autour d&#8217;autres v&#233;g&#233;taux qui lui permettent de gagner en hauteur. Ses feuilles sont compos&#233;es de trois folioles reli&#233;es &#224; un p&#233;tiole commun. <br>Cette organisation persiste malgr&#233; sa capacit&#233; &#224; modifier le d&#233;veloppement de la forme de ses feuilles. La liane ne reproduit pas toute l&#8217;anatomie des esp&#232;ces voisines et garde des feuilles trifoliol&#233;es. <br>La ressemblance se construit dans les possibilit&#233;s morphologiques que son d&#233;veloppement peut produire</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png" width="636" height="924.6461538461539" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1512,&quot;width&quot;:1040,&quot;resizeWidth&quot;:636,&quot;bytes&quot;:3052545,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y6GA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F44d1e9da-8a1d-42e6-a592-87314eae0522_1040x1512.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">&#192; proximit&#233; d&#8217;autres feuillages, certains de ses caract&#232;res peuvent varier dans le m&#234;me sens que ceux de la plante voisine : </p><ul><li><p style="text-align: justify;">les folioles peuvent devenir plus larges ou plus &#233;troites, plus allong&#233;es ou plus arrondies. </p></li><li><p style="text-align: justify;">leur couleur, leur orientation, la longueur du p&#233;tiole et la visibilit&#233; des nervures peuvent &#233;galement &#234;tre concern&#233;es. </p></li><li><p style="text-align: justify;">lorsqu&#8217;une liane se d&#233;veloppe aupr&#232;s de <em>Luma apiculata</em>, dont les feuilles poss&#232;dent une petite pointe terminale, certaines de ses folioles produisent m&#234;me une extr&#233;mit&#233; mucron&#233;e absente de la description botanique habituelle de l&#8217;esp&#232;ce.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Une m&#234;me liane peut donc traverser successivement le feuillage de plusieurs esp&#232;ces et produire, le long de sa tige, des feuilles pr&#233;sentant des formes diff&#233;rentes. <br>La variation s&#233;pare plusieurs r&#233;gions d&#8217;un m&#234;me organisme expos&#233;es &#224; des voisinages distincts. <br>Ce caract&#232;re local est particuli&#232;rement important car il oriente moins vers une explication reposant seulement sur des diff&#233;rences g&#233;n&#233;tiques entre populations, et sugg&#232;re plut&#244;t qu&#8217;une information &#224; proximit&#233; des tissus en d&#233;veloppement participe &#224; leur forme.</p><p style="text-align: justify;">Dans les observations publi&#233;es en 2014, quarante-cinq lianes associ&#233;es &#224; douze esp&#232;ces d&#8217;arbres ont &#233;t&#233; &#233;tudi&#233;es dans une for&#234;t mature et les chercheurs ont compar&#233; onze caract&#232;res des feuilles de <em>Boquila</em> &#224; ceux des feuilles voisines.<br>Neuf variaient significativement dans le sens des arbres auxquels les lianes &#233;taient associ&#233;es tandis que les plantes rampant au sol ou grimpant sur des troncs d&#233;pourvus de feuilles conservaient davantage la morphologie habituelle de l&#8217;esp&#232;ce.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2726700,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!W2wf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae9eb3dd-f95e-4c43-95be-6d172621f3e3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Certaines dimensions du limbe, sa couleur, son orientation ou la longueur du p&#233;tiole convergeaient, tandis que l&#8217;&#233;paisseur des feuilles et le rapport entre leur aire et leur p&#233;rim&#232;tre ne pr&#233;sentaient aucune association significative. La correspondance n&#8217;&#233;tait donc ni parfaite ni uniforme. <br>Les marges finement dent&#233;es de certaines esp&#232;ces n&#8217;&#233;taient pas reproduites avec pr&#233;cision. <em>Boquila</em> d&#233;place donc plusieurs traits accessibles tout en conservant les contraintes de sa propre organisation, sans devenir une r&#233;plique parfaite des plantes de son environnement.</p><p style="text-align: justify;">Les donn&#233;es proviennent d&#8217;une for&#234;t o&#249; de nombreux param&#232;tres changent simultan&#233;ment. Deux feuilles proches partagent lumi&#232;re filtr&#233;e, temp&#233;rature, humidit&#233;, mouvements d&#8217;air, mol&#233;cules volatiles et d&#233;p&#244;ts microbiens. <br>M&#234;me si les auteurs ont tent&#233; d&#8217;&#233;carter un simple effet de la lumi&#232;re disponible, aucune observation de terrain ne peut isoler toutes les composantes du microenvironnement. La litt&#233;rature exp&#233;rimentale reste donc tr&#232;s limit&#233;e et le ph&#233;nom&#232;ne n&#8217;a pas encore &#233;t&#233; reproduit par plusieurs &#233;quipes ind&#233;pendantes dans des conditions standardis&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Concernant sa temporalit&#233;, la variation concerne vraisemblablement les primordia form&#233;s pr&#232;s du sommet de la tige, puis dans un second temps les feuilles plus jeunes dont les cellules en cours de diff&#233;renciation qui se divisent et s&#8217;&#233;tendent.<br>La liane infl&#233;chit une trajectoire de d&#233;veloppement avant que celle-ci ne se stabilise.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Quand la ressemblance devient un facteur protecteur</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le terme de mim&#233;tisme est plus qu&#8217;une simple ressemblance mesur&#233;e par un botaniste. Il suppose qu&#8217;un autre organisme soit sensible &#224; cette similitude et que la confusion produite procure un avantage &#224; l&#8217;esp&#232;ce dot&#233;e de cette capacit&#233;. <br>Dans le cas de <em>Boquila</em>, les destinataires de la forme sont probablement les animaux qui consomment ses feuilles, notamment les limaces, escargots, charan&#231;ons et les col&#233;opt&#232;res pr&#233;sents dans la for&#234;t temp&#233;r&#233;e chilienne.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tude de 2014 a compar&#233; les dommages subis par des lianes rampant sur le sol, d&#8217;autres grimpant sur des troncs nus et par celles dont les feuilles se m&#234;laient au feuillage d&#8217;un arbre o&#249; les dommages les plus faibles ont &#233;t&#233; constat&#233;s. <br>La simple ascension ne suffit donc pas &#224; expliquer toute la diff&#233;rence car si elle &#233;loigne la liane de certains herbivores terrestres, la proximit&#233; d&#8217;un feuillage ressemblant para&#238;t lui apporter une protection suppl&#233;mentaire.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2609700,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2Ift!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8c1aed84-9f58-4cb4-86bb-bce00bdf13cd_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p>Plusieurs m&#233;canismes peuvent n&#233;anmoins produire ce r&#233;sultat : </p><ul><li><p style="text-align: justify;">Une feuille moins visible au milieu d&#8217;autres feuilles peut &#234;tre plus dure &#224; localiser. </p></li><li><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;elle ressemble &#224; une esp&#232;ce moins app&#233;tente ou mieux d&#233;fendue, elle peut &#233;galement b&#233;n&#233;ficier de l&#8217;&#233;vitement acquis par l&#8217;herbivore. </p></li><li><p style="text-align: justify;">La plante support peut enfin modifier l&#8217;accessibilit&#233; de la liane, son microclimat, les odeurs ou la composition de la communaut&#233; animale qui circule dans ses branches. </p></li></ul><p style="text-align: justify;">Ces observations sont compatibles avec un camouflage protecteur sans montrer directement ce qu&#8217;un herbivore voit, ni ce qu&#8217;il reconna&#238;t ou la fa&#231;on dont il choisit les feuilles dont il se nourrit.</p><p style="text-align: justify;">Pour passer d&#8217;une corr&#233;lation &#233;cologique &#224; une d&#233;monstration de mim&#233;tisme, il faudrait pr&#233;senter &#224; des herbivores pertinents des feuilles de <em>Boquila</em> dont la ressemblance varie ind&#233;pendamment de leur composition chimique et de leur position puis mesurer leur d&#233;tection, leur approche et leur consommation. <br>La s&#233;lection naturelle n&#8217;a pas besoin que l&#8217;imitation soit parfaite et une convergence partielle r&#233;duit assez souvent la probabilit&#233; d&#8217;une attaque pour favoriser sa prolif&#233;ration.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La forme d&#8217;une feuille n&#8217;est pas pr&#233;d&#233;termin&#233;e</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Une feuille commence par un primordium form&#233; sur le flanc du m&#233;rist&#232;me apical dans une r&#233;gion o&#249; les cellules conservent une forte capacit&#233; de division. <br>Des polarit&#233;s se mettent en place entre la base et l&#8217;extr&#233;mit&#233;, les faces sup&#233;rieure et inf&#233;rieure, puis entre le centre du futur limbe et ses marges. <br>La forme appara&#238;t ensuite progressivement par les diff&#233;rences de croissance entre ces domaines.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;auxine est une phytohormone qui participe &#224; l&#8217;initiation des organes et &#224; l&#8217;organisation de leur vascularisation.<br>D&#8217;autres r&#233;seaux de r&#233;gulation comprenant des facteurs des familles KNOX, CUC et TCP ainsi que plusieurs microARN, contribuent &#224; maintenir ou &#224; interrompre la prolif&#233;ration de certaines r&#233;gions, &#224; s&#233;parer les folioles et &#224; sculpter les marges. <br>Une l&#233;g&#232;re modification de la dur&#233;e de croissance, de l&#8217;orientation des divisions ou de l&#8217;expansion cellulaire peut ainsi influer sur la largeur et la longueur d&#8217;une feuille, ou lui donner une forme plus lob&#233;e ou plus pointue.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2574290,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XlZd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff8382bf7-301c-4e14-8493-f97cbd1abebc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Ces m&#233;canismes indiquent les leviers que devrait atteindre un signal venu du voisinage. Il faudrait donc modifier l&#8217;activit&#233; de r&#233;seaux d&#233;j&#224; pr&#233;sents dans la liane plut&#244;t que transmettre le dessin complet d&#8217;une autre feuille &#224; chacun de ses tissus.</p><p style="text-align: justify;">La plasticit&#233; foliaire est loin d&#8217;&#234;tre exceptionnelle chez les v&#233;g&#233;taux. Plusieurs param&#232;tres tels que l&#8217;intensit&#233; et la composition de la lumi&#232;re, l&#8217;eau, la temp&#233;rature, le vent ou l&#8217;immersion participent &#224; modifier la taille, l&#8217;&#233;paisseur, l&#8217;orientation et parfois m&#234;me la dissection des feuilles. <br>Certaines plantes aquatiques produisent des formes tr&#232;s diff&#233;rentes si elles se d&#233;veloppent sous l&#8217;eau ou dans l&#8217;air. <br><em>Boquila</em> se distinguerait plus par la pr&#233;cision locale avec laquelle celle-ci para&#238;t suivre les esp&#232;ces voisines que par l&#8217;existence de sa plasticit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Il ne s&#8217;agit donc pas de comprendre comment la liane invente une morphologie quelconque, mais plut&#244;t comment son environnement s&#233;lectionne la trajectoire qui rapproche certaines dimensions de la feuille voisine parmi celles que son d&#233;veloppement peut d&#233;j&#224; parcourir.</p><p style="text-align: justify;">Avant de supposer une capacit&#233; inconnue &#224; une plante, il faut consid&#233;rer tout les &#233;l&#233;ments qu&#8217;une feuille peut modifie autour d&#8217;elle. <br>Elle absorbe des longueurs d&#8217;onde pour en r&#233;fl&#233;chir d&#8217;autres, projette des ombres mobiles, ralentit l&#8217;air, retient l&#8217;humidit&#233;, &#233;change de la chaleur et lib&#232;re des mol&#233;cules.<br>Sa pr&#233;sence transforme un champ physico-chimique commun aux tissus de son voisinage.</p><ul><li><p style="text-align: justify;">Les phytochromes permettent aux plantes de d&#233;tecter une diminution du rapport entre lumi&#232;re rouge et rouge lointain qui est la caract&#233;ristique d&#8217;un rayonnement ayant travers&#233; ou &#233;t&#233; r&#233;fl&#233;chi par d&#8217;autres feuilles. </p></li><li><p style="text-align: justify;">Les cryptochromes et les phototropines r&#233;pondent &#224; d&#8217;autres r&#233;gions du spectre et participent &#224; l&#8217;orientation de la croissance, &#224; l&#8217;ouverture des stomates et au positionnement du limbe. </p></li></ul><p style="text-align: justify;">Une plante peut ainsi d&#233;tecter une voisine avant d&#8217;&#234;tre plong&#233;e dans son ombre ce qui lui permet de modifier l&#8217;&#233;longation de sa tige ou de ses p&#233;tioles.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2735187,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!RI2R!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb0dc72f4-2c52-42e1-99a6-26eb56eb3cbb_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;"></p><p style="text-align: justify;">Ces m&#233;canismes expliquent comment un voisinage v&#233;g&#233;tal peut infl&#233;chir une architecture g&#233;n&#233;rale mais ne suffisent pas &#224; expliquer &#224; eux seuls pourquoi des feuillages de contours diff&#233;rents seraient associ&#233;s &#224; des morphologies distinctes de <em>Boquila</em>. <br>La distribution spatiale des ombres, leur fr&#233;quence au gr&#233; du vent ou la lumi&#232;re r&#233;fl&#233;chie par une surface pourraient contenir davantage d&#8217;information que l&#8217;intensit&#233; lumineuse isol&#233;ment, mais aucune exp&#233;rience n&#8217;a montr&#233; que la liane en extrait le contour d&#8217;une feuille.</p><p style="text-align: justify;">La plante pourrait donc r&#233;pondre &#224; une interaction entre lumi&#232;re, contact, humidit&#233; et mol&#233;cules o&#249; chacune ne fournit qu&#8217;une partie de l&#8217;information et r&#232;gle la sensibilit&#233; aux autres sans que le milieu interpos&#233; ne transporte un signal unique. <br>Ce type d&#8217;int&#233;gration multimodale est fr&#233;quent dans le vivant et invalide l&#8217;opposition entre une explication exclusivement optique et une explication exclusivement chimique.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;hypoth&#232;se d&#8217;un signal chimique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les plantes &#233;mettent des m&#233;langes de compos&#233;s organiques volatils qui varient en fonction de l&#8217;esp&#232;ce, du g&#233;notype, de l&#8217;&#233;tat physiologique et des agressions subies. <br>Certaines mol&#233;cules lib&#233;r&#233;es par une plante attaqu&#233;e peuvent modifier les d&#233;fenses de ses voisines, d&#8217;autres leur croissance, leur reproduction ou leurs relations avec les microorganismes et les insectes.</p><p style="text-align: justify;"><em>Boquila</em> pourrait donc d&#233;tecter une signature chimique sp&#233;cifique de l&#8217;identit&#233; de la plante qui la g&#233;n&#232;re et qui agirait ensuite sur des voies hormonales et transcriptionnelles capables de modifier le d&#233;veloppement vers une r&#233;gion sp&#233;cifique de l&#8217;espace morphologique accessible &#224; la liane. <br>Dans ce mod&#232;le, l&#8217;absence de contact direct avec le support resterait compatible avec le ph&#233;nom&#232;ne.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2520593,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Pi90!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1039a43a-3faf-4f9b-8234-4089d019b1e3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette hypoth&#232;se rencontre toutefois une contrainte majeure car les r&#233;ponses document&#233;es aux compos&#233;s volatils sont souvent g&#233;n&#233;rales comme une augmentation des d&#233;fenses, une modification du m&#233;tabolisme ou un ralentissement de la croissance.<br>Aucun m&#233;lange n&#8217;a &#233;t&#233; isol&#233; chez les esp&#232;ces imit&#233;es, aucune r&#233;ponse dose-effet n&#8217;a &#233;t&#233; &#233;tablie chez <em>Boquila</em> et nous ne savons pas comment plusieurs signatures chimiques pourraient commander des transformations aussi coordonn&#233;es que la longueur du p&#233;tiole, les proportions du limbe et l&#8217;apparition d&#8217;une pointe.</p><p style="text-align: justify;">Une identit&#233; chimique n&#8217;aurait pas forc&#233;ment besoin de contenir ces param&#232;tres et m&#234;me si diff&#233;rentes plantes &#233;mettent des m&#233;langes reproductibles, la s&#233;lection naturelle aurait pu associer certaines signatures &#224; plusieurs &#233;tats d&#233;veloppementaux de <em>Boquila</em>. <br>La relation resterait alors conventionnelle au sens biologique comme un couplage &#233;volutif entre un indice r&#233;current du voisinage et une r&#233;ponse morphog&#233;n&#233;tique avantageuse.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Des bact&#233;ries entre deux feuilles</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les surfaces et les tissus internes des feuilles abritent des communaut&#233;s de microorganismes. <br>Certaines bact&#233;ries endophytes peuvent interagir directement sur la plante en produisant ou modulant des hormones v&#233;g&#233;tales, influencer les d&#233;fenses, changer la disponibilit&#233; de nutriments et agir sur l&#8217;expression g&#233;n&#233;tique de leur h&#244;te. <br>Leur pr&#233;sence offre donc une autre voie de m&#233;diation possible entre deux plantes &#224; proximit&#233; l&#8217;une de l&#8217;autre.</p><p style="text-align: justify;">En 2021, une &#233;tude a compar&#233; pour cinq associations avec l&#8217;arbre <em>Rhaphithamnus spinosus</em> les bact&#233;ries pr&#233;sentes dans ses feuilles, dans les feuilles mim&#233;tiques de <em>Boquila</em> et dans des feuilles non mim&#233;tiques appartenant aux m&#234;mes lianes. <br>Les communaut&#233;s des feuilles mim&#233;tiques se rapprochaient davantage de celles de l&#8217;arbre que les communaut&#233;s des feuilles non mim&#233;tiques et partageaient aussi davantage d&#8217;unit&#233;s taxonomiques bact&#233;riennes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2645040,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!eqxX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5490a2bd-aba3-496a-9ff7-37b13d6307a3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;"></p><p style="text-align: justify;">Le r&#233;sultat montre une association entre microbiote et ph&#233;notype sans faire preuve de causalit&#233;. Mais cela n&#8217;&#233;carte pas l&#8217;id&#233;e que les bact&#233;ries pass&#233;es d&#8217;une plante &#224; l&#8217;autre pourraient participer &#224; la transformation morphologique. <br>&#192; l&#8217;inverse, deux feuilles d&#233;j&#224; devenues semblables pourraient offrir des microhabitats comparables et retenir les m&#234;mes d&#233;p&#244;ts ou encore partager davantage leur environnement parce qu&#8217;elles sont entrem&#234;l&#233;es. <br>La proximit&#233; spatiale peut donc produire une ressemblance microbienne et une ressemblance morphologique sans que l&#8217;une ne cause forc&#233;ment l&#8217;autre.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;hypoth&#232;se d&#8217;un transfert horizontal de g&#232;nes ou de facteurs &#233;pig&#233;n&#233;tiques par des microorganismes demande une prudence suppl&#233;mentaire car m&#234;me si de tels transferts existent dans l&#8217;histoire &#233;volutive des plantes (surtout lorsque des esp&#232;ces parasites &#233;tablissent des connexions intimes avec leurs h&#244;tes), ils correspondent g&#233;n&#233;ralement &#224; des &#233;v&#233;nements &#224; la fois rares et durables. <br>Le mim&#233;tisme suppos&#233; de <em>Boquila</em> exigerait un effet local relativement rapide et potentiellement r&#233;versible sur diff&#233;rentes portions d&#8217;une m&#234;me liane. <br>L&#8217;&#233;tude de 2021 ouvre donc une piste exp&#233;rimentale car elle n&#8217;&#233;tablit ni le transfert recherch&#233; ni son r&#244;le dans la forme des feuilles.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une plante peut-elle voir une feuille ?</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les plantes per&#231;oivent la lumi&#232;re avec une finesse consid&#233;rable, en distinguent la direction, l&#8217;intensit&#233;, la dur&#233;e ainsi que la composition spectrale, puis transforment ces variations en r&#233;ponses de croissance. <br>Si employer le mot perception pour d&#233;signer cette capacit&#233; ne pose pas de difficult&#233;, utiliser le mot vision peut s&#8217;av&#233;rer impropre. L&#8217;organisation spatiale de la lumi&#232;re devrait &#234;tre pr&#233;serv&#233;e sous une forme exploitable pour que la configuration d&#8217;un objet puisse guider une r&#233;ponse sp&#233;cifique.</p><p style="text-align: justify;">Certaines cellules &#233;pidermiques convexes peuvent effectivement concentrer la lumi&#232;re. Au d&#233;but du XXe si&#232;cle, Gottlieb Haberlandt puis Francis Darwin avaient d&#233;j&#224; envisag&#233; intuitivement que ces cellules puissent jouer un r&#244;le comparable &#224; celui de lentilles &#233;l&#233;mentaires. <br>La possibilit&#233; optique qu&#8217;une structure focalise des rayons ne suffit cependant pas &#224; conclure qu&#8217;un organe puisse former une image fonctionnelle et encore moins qu&#8217;il en extrait un contour pour le convertir en programme de croissance.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2604179,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/210215018?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GSRT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff08232cf-ed08-4277-863e-d7aa5541da5b_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Une exp&#233;rience publi&#233;e en 2022 a raviv&#233; cette hypoth&#232;se, o&#249; quatre plants de <em>Boquila</em> ont &#233;t&#233; cultiv&#233;s pr&#232;s d&#8217;une liane artificielle portant des feuilles allong&#233;es en plastique. <br>Des &#233;tag&#232;res opaques s&#233;paraient diff&#233;rentes hauteurs de la plante et les feuilles sup&#233;rieures plac&#233;es &#224; proximit&#233; du mod&#232;le artificiel sont devenues en moyenne plus allong&#233;es et pr&#233;sentaient plusieurs diff&#233;rences de taille, proportions et de nervation par rapport aux feuilles inf&#233;rieures.</p><p style="text-align: justify;">M&#234;me si un mod&#232;le en plastique ne fournit ni g&#233;nome v&#233;g&#233;tal ni m&#233;lange volatil comparable &#224; celui d&#8217;une plante vivante, ce dispositif ne permet pas &#224; lui seul d&#8217;attribuer la diff&#233;rence &#224; la perception de sa forme. <br>Les feuilles compar&#233;es occupaient des hauteurs diff&#233;rentes sur les m&#234;mes plantes, n&#8217;avaient pas n&#233;cessairement le m&#234;me &#226;ge et ne recevaient pas les m&#234;mes conditions lumineuses. <br>Le mod&#232;le n&#8217;&#233;tait pas attribu&#233; al&#233;atoirement, aucun groupe ind&#233;pendant ne recevait une g&#233;om&#233;trie diff&#233;rente dans un environnement identique et plusieurs caract&#232;res des feuilles ne convergeaient pas clairement vers ceux du plastique.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;exp&#233;rience montre donc que des feuilles situ&#233;es dans deux r&#233;gions diff&#233;rentes du dispositif ont d&#233;velopp&#233; des morphologies diff&#233;rentes, sans d&#233;montrer que la forme artificielle est la variable responsable, ni que <em>Boquila</em> a conserv&#233; une organisation spatiale de la lumi&#232;re ou encore qu&#8217;elle ne poss&#232;de des &#171; yeux &#187;. <br>Seule une r&#233;plication dans laquelle les g&#233;om&#233;tries pr&#233;sent&#233;es varieraient permettrait de transformer cette proposition extraordinaire en une hypoth&#232;se solide et testable.</p><p style="text-align: justify;">La prudence demeure &#224; ne pas nommer vision un m&#233;canisme dont premi&#232;re &#233;tape optique, voies de transmission et relation causale avec la morphogen&#232;se n&#8217;ont pas &#233;t&#233; &#233;tablies.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">De la proximit&#233; &#224; la forme</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les hypoth&#232;ses lumineuse, chimique et microbienne sont souvent mises en concurrence alors qu&#8217;elles pourraient agir &#224; des niveaux diff&#233;rents d&#8217;une m&#234;me cha&#238;ne.<br>Une plante voisine transforme simultan&#233;ment la lumi&#232;re, l&#8217;air et les communaut&#233;s microbiennes, et ces variations atteignent diff&#233;rents tissus pour modifier des voies de signalisation pouvant converger vers quelques r&#233;gulateurs hormonaux ou transcriptionnels communs.</p><p>La construction de la feuille pourrait distribuer ensuite leurs effets dans l&#8217;espace : </p><ul><li><p>une prolif&#233;ration prolong&#233;e &#224; l&#8217;extr&#233;mit&#233; du primordium allongerait le limbe </p></li><li><p>une expansion diff&#233;rente sur ses c&#244;t&#233;s modifierait sa largeur </p></li><li><p>une activit&#233; localis&#233;e aux marges pourrait former des lobes ou une pointe </p></li><li><p>une r&#233;organisation de la vascularisation accompagnerait la nouvelle croissance.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">La ressemblance finale &#233;mergerait ici de plusieurs transformations successives sans qu&#8217;aucune cellule ne poss&#232;de une repr&#233;sentation compl&#232;te de la feuille voisine.</p><p style="text-align: justify;">Ce mod&#232;le ne r&#233;sout pas le ph&#233;nom&#232;ne car les signaux r&#233;ellement utilis&#233;s par <em>Boquila</em> restent inconnus mais il fixe cependant les conditions minimales d&#8217;une explication mat&#233;rielle o&#249; une information doit covarier de mani&#232;re suffisamment fiable avec le voisinage, &#234;tre d&#233;tect&#233;e par la liane, atteindre les organes jeunes, modifier leur dynamique et produire une diff&#233;rence dont les cons&#233;quences &#233;cologiques peuvent &#234;tre s&#233;lectionn&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">La forme observ&#233;e au terme de cette cha&#238;ne &#233;merge de l&#8217;interaction entre la liane et son environnement &#224; l&#8217;int&#233;rieur de possibilit&#233;s h&#233;rit&#233;es que la pr&#233;sence d&#8217;autres organismes contribue &#224; orienter.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tat actuel des connaissances laisse donc subsister un contraste important : le ph&#233;nom&#232;ne de terrain est &#233;tay&#233; par des mesures portant sur plusieurs caract&#232;res et plusieurs esp&#232;ces supports mais repose encore sur une litt&#233;rature limit&#233;e. <br>Le b&#233;n&#233;fice contre les herbivores est donc plausible et partiellement document&#233;, mais leur perception n&#8217;a pas &#233;t&#233; directement test&#233;e. <br>De m&#234;me les m&#233;canismes propos&#233;s sont compatibles avec certaines propri&#233;t&#233;s g&#233;n&#233;rales des plantes, mais aucun n&#8217;a encore reli&#233; exp&#233;rimentalement le voisinage &#224; la morphogen&#232;se de <em>Boquila</em>.</p><p style="text-align: justify;">Cette incertitude ne permet pas de faire de la liane la preuve d&#8217;une vision v&#233;g&#233;tale sans autoriser pour autant &#224; la r&#233;duire &#224; une curiosit&#233; dont l&#8217;explication serait expliqu&#233;e simplement par la plasticit&#233;. <br>Une plasticit&#233; aussi relationnelle demande de comprendre comment plusieurs caract&#232;res peuvent varier ensemble, pourquoi la r&#233;ponse reste locale et de quelle mani&#232;re elle s&#8217;inscrit dans l&#8217;organisation trifoliol&#233;e de l&#8217;esp&#232;ce.</p><p style="text-align: justify;">Un g&#233;nome participe &#224; la construction de r&#233;seaux capables de produire plusieurs &#233;tats selon les mat&#233;riaux, les signaux et l&#8217;histoire auxquels ils sont confront&#233;s. <br>La stabilit&#233; d&#8217;une esp&#232;ce coexiste ainsi avec un espace de transformations que le d&#233;veloppement rend accessibles et que la s&#233;lection peut organiser.</p><p style="text-align: justify;">Chez <em>Boquila trifoliolata</em>, cet espace semble au moins partiellement orient&#233; par la pr&#233;sence d&#8217;autres plantes. <br>La feuille devient le r&#233;sultat provisoire de contraintes embo&#238;t&#233;es : une histoire &#233;volutive, une organisation h&#233;rit&#233;e, des possibilit&#233;s de croissance, un voisinage physicochimique et la pression exerc&#233;e par les organismes qui la consomment.</p><p style="text-align: justify;">Il n&#8217;est pas n&#233;cessaire d&#8217;imaginer que la liane contemple les formes qui l&#8217;entourent. Il suffit qu&#8217;elle soit sensible &#224; certaines r&#233;gularit&#233;s produites par les autres organismes et que son d&#233;veloppement ait &#233;volu&#233; de mani&#232;re &#224; convertir ces r&#233;gularit&#233;s en diff&#233;rences de croissance. <br>Toute la question se situe dans la capacit&#233; d&#8217;une mati&#232;re vivante &#224; faire entrer la pr&#233;sence des autres dans la construction de sa propre forme.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Bibliographie</h4><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>Le mim&#233;tisme foliaire de </strong><em><strong>Boquila trifoliolata</strong></em></p><ul><li><p>Gianoli, E. &amp; Carrasco-Urra, F. (2014). <em>Leaf mimicry in a climbing plant protects against herbivory</em>. Current Biology, 24(9), 984&#8211;987.</p></li><li><p>Pannell, J. R. (2014). <em>Leaf mimicry: Chameleon-like leaves in a Patagonian vine</em>. Current Biology, 24(9), R357&#8211;R359. https://doi.org/10.1016/j.cub.2014.03.066</p></li><li><p>Pannell, J. R. &amp; Farmer, E. E. (2016). <em>Mimicry in plants</em>. Current Biology, 26(17), R784&#8211;R785.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Les hypoth&#232;ses perceptives et microbiennes</strong></p><ul><li><p>Gianoli, E. (2017). <em>Eyes in the chameleon vine?</em> Trends in Plant Science, 22(1), 4&#8211;5.</p></li><li><p>Gianoli, E., Gonz&#225;lez-Teuber, M., Vilo, C., Guevara-Araya, M. J. &amp; Escobedo, V. M. (2021). <em>Endophytic bacterial communities are associated with leaf mimicry in the vine Boquila trifoliolata</em>. Scientific Reports, 11, 22673.</p></li><li><p>White, J. &amp; Yamashita, F. (2022). <em>Boquila trifoliolata mimics leaves of an artificial plastic host plant</em>. Plant Signaling &amp; Behavior, 17(1), 1977530.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Plasticit&#233; et morphogen&#232;se foliaires</strong></p><ul><li><p>Fritz, M. A., Rosa, S. &amp; Sicard, A. (2018). <em>Mechanisms underlying the environmentally induced plasticity of leaf morphology</em>. Frontiers in Genetics, 9, 478.</p></li><li><p>Xiong, Y. &amp; Jiao, Y. (2019). <em>The diverse roles of auxin in regulating leaf development</em>. Plants, 8(7), 243.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Perception du voisinage et interactions entre plantes</strong></p><ul><li><p>Brosset, A. &amp; Blande, J. D. (2022). <em>Volatile-mediated plant&#8211;plant interactions: Volatile organic compounds as modulators of receiver plant defence, growth, and reproduction</em>. Journal of Experimental Botany, 73(2), 511&#8211;528.</p></li><li><p>de Wit, M., Kegge, W., Evers, J. B., Vergeer-van Eijk, M. H., Gankema, P., Voesenek, L. A. C. J. &amp; Pierik, R. (2012). <em>Plant neighbor detection through touching leaf tips precedes phytochrome signals</em>. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(36), 14705&#8211;14710.</p><div><hr></div></li></ul><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Quand l’océan fait résonner la Terre]]></title><description><![CDATA[L&#8217;&#233;nigme du signal sismique de vingt-six secondes, entre temp&#234;tes lointaines, reliefs sous-marins et fractures profondes.]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/quand-locean-fait-resonner-la-terre</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/quand-locean-fait-resonner-la-terre</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Wed, 05 Aug 2026 21:27:49 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1754143,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/209916527?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!F0ju!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb57b2477-3f3a-4721-b278-cf2c32714107_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b27381f0f59e493858ea34dc569c&quot;,&quot;title&quot;:&quot;FFVII REMAKE: Return to the Planet&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Masashi Hamauzu&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/2pwYCLUPYX0LuLwDVscRWG&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/2pwYCLUPYX0LuLwDVscRWG" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Depuis plus de soixante ans, un signal &#233;troit autour d&#8217;une p&#233;riode de vingt-six secondes et d&#233;tectable &#224; plusieurs milliers de kilom&#232;tres de sa source est enregistr&#233; par les sismom&#232;tres. Il est souvent pr&#233;sent&#233; comme un battement r&#233;gulier produit par la plan&#232;te enti&#232;re et parfois &#224; tort qualifi&#233; de &#171; pulsation &#187; ou de &#171; rythme cardiaque de la Terre &#187;.</p><p style="text-align: justify;">Cette image introduit plusieurs illusions : la Terre ne se contracte pas globalement toutes les vingt-six secondes et aucun m&#233;canisme comparable &#224; un c&#339;ur ne commande cette oscillation. <br>Les instruments d&#233;tectent plut&#244;t des ondes sismiques de faible amplitude &#233;mises depuis une r&#233;gion relativement localis&#233;e du golfe de Guin&#233;e qui se propagent &#224; travers la surface terrestre. <br>La p&#233;riode de vingt-six secondes d&#233;signe la dur&#233;e d&#8217;un cycle de vibration sans &#234;tre l&#8217;intervalle s&#233;parant des s&#233;ismes ind&#233;pendants. Le signal lui non plus n&#8217;est pas constant dans son intensit&#233;, et forme une raie spectrale &#233;troite dont l&#8217;amplitude varie avec parfois des &#233;pisodes de renforcement.</p><p style="text-align: justify;">Cette distinction am&#232;ne &#224; se questionner sur la fa&#231;on dont un syst&#232;me g&#233;ographique particulier peut convertir une &#233;nergie diffuse en une vibration suffisamment stable pour &#234;tre reconnue sur plusieurs continents.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Un signal d&#233;couvert dans le bruit de fond terrestre</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La surface de la Terre n&#8217;est jamais parfaitement immobile et diverses oscillations constituent une partie du bruit sismique ambiant. <br>En plus des s&#233;ismes, les sismom&#232;tres enregistrent en permanence des vibrations produites par des causes diverses telles que l&#8217;activit&#233; humaine, le vent, les variations de pression atmosph&#233;rique et surtout les mouvements de l&#8217;oc&#233;an.</p><p style="text-align: justify;">En 1961, le g&#233;ologue Jack Oliver observa un &#233;pisode inhabituel de vibrations dont la p&#233;riode se trouvait entre vingt-six et vingt-sept secondes auquel il proposa deux familles d&#8217;explications : </p><ul><li><p style="text-align: justify;">La premi&#232;re d&#8217;origine oc&#233;anique, dans laquelle des vagues arrivant sur les c&#244;tes du golfe de Guin&#233;e transmettraient leur &#233;nergie au sol. </p></li><li><p style="text-align: justify;">La seconde une forme de tr&#233;mor harmonique associ&#233;e &#224; une activit&#233; g&#233;ologique profonde. </p></li></ul><p style="text-align: justify;">Les observations ult&#233;rieures montr&#232;rent que cette fr&#233;quence correspondait &#224; une composante r&#233;currente du bruit sismique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1984973,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/209916527?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yUfs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F471fe389-f052-4306-8c78-542829ed2396_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">En 2006, l&#8217;analyse des corr&#233;lations entre les enregistrements de plusieurs stations permit de localiser la source semblant provenir du golfe de Guin&#233;e, au large de l&#8217;Afrique de l&#8217;Ouest, se propageant &#224; une vitesse compatible avec celle d&#8217;ondes de Rayleigh d&#8217;environ 3,5 kilom&#232;tres par seconde.<br>Ces ondes d&#233;placent la surface du sol en un mouvement elliptique et peuvent parcourir de tr&#232;s grandes distances. Ce ph&#233;nom&#232;ne explique qu&#8217;une source r&#233;gionale soit observable sur plusieurs continents sans que l&#8217;ensemble de la plan&#232;te ne soit directement mis en vibration par un m&#233;canisme global.</p><p style="text-align: justify;">La d&#233;couverte d&#8217;autres raies &#233;troites autour de seize et de vingt-sept &#224; vingt-huit secondes compliqua ensuite le probl&#232;me car certaines paraissaient provenir de r&#233;gions diff&#233;rentes du golfe. L&#8217;une d&#8217;elles fut localis&#233;e &#224; proximit&#233; de la ligne volcanique du Cameroun et de l&#8217;&#238;le de S&#227;o Tom&#233;. <br>Cependant, leur proximit&#233; spectrale ne signifie pas n&#233;cessairement qu&#8217;elles poss&#232;dent toutes la m&#234;me source ni que ce m&#233;canisme puisse &#234;tre expliqu&#233; par un seul ph&#233;nom&#232;ne.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Des temp&#234;tes lointaines &#224; la c&#244;te africaine</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;origine de l&#8217;&#233;nergie n&#233;cessaire &#224; ces vibrations semble aujourd&#8217;hui moins myst&#233;rieuse que le dispositif qui la s&#233;lectionne et l&#8217;amplifie.</p><p style="text-align: justify;">Les temp&#234;tes transf&#232;rent une partie de l&#8217;&#233;nergie atmosph&#233;rique &#224; la surface de l&#8217;oc&#233;an sans que les vagues ainsi form&#233;es ne restent autour de la d&#233;pression qui les a produites. Elles peuvent se d&#233;tacher de la zone de vent et se propager sous forme de houle sur plusieurs milliers de kilom&#232;tres. <br>Les composantes de grande longueur d&#8217;onde se d&#233;placent plus rapidement que les plus courte. Un m&#234;me &#233;v&#233;nement m&#233;t&#233;orologique peut donc engendrer une succession ordonn&#233;e de vagues arrivant &#224; des moments diff&#233;rents sur une c&#244;te &#233;loign&#233;e.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2111244,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/209916527?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qJZc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe02595c1-3b7c-4a97-9201-f02a0b126644_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tude publi&#233;e en 2026 a suivi des houles issues de temp&#234;tes de l&#8217;Atlantique Sud et de l&#8217;oc&#233;an Austral jusqu&#8217;au golfe de Guin&#233;e en croisant des donn&#233;es sismologiques, des mod&#232;les de vagues et des mesures altim&#233;triques satellitaires. <br>Lorsque des houles poss&#233;dant une p&#233;riode proche de seize ou vingt-six secondes atteignaient cette r&#233;gion c&#244;ti&#232;re, les raies sismiques correspondantes avaient une probabilit&#233; nettement plus &#233;lev&#233;e de se renforcer. Mais la relation ne concernait pas seulement l&#8217;intensit&#233; g&#233;n&#233;rale de l&#8217;oc&#233;an car chaque pic sismique r&#233;pond pr&#233;f&#233;rentiellement &#224; une houle de p&#233;riode comparable.</p><p style="text-align: justify;">La houle ne constitue plus seulement une explication compatible avec la saisonnalit&#233; du signal car son arriv&#233;e pr&#233;c&#232;de et accompagne l&#8217;activation de certains &#233;pisodes sismiques. <br>Cela ne d&#233;montre pas que les vagues produisent &#224; elles seules la forme tr&#232;s &#233;troite du spectre car des houles de p&#233;riodes comparables frappent de nombreuses c&#244;tes, cependant le signal du golfe de Guin&#233;e conserve des propri&#233;t&#233;s exceptionnelles. </p><p style="text-align: justify;">Lors d&#8217;un &#233;pisode &#233;tudi&#233; en juillet 2023, des vagues de grande p&#233;riode atteignirent &#233;galement les c&#244;tes d&#8217;Afrique australe sans engendrer de raie sismique &#233;quivalente. Une particularit&#233; locale propre au Golfe de Guin&#233;e doit donc intervenir dans la conversion ou l&#8217;amplification de l&#8217;&#233;nergie.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Comment une vague devient-elle une onde sismique ?</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Dans une vague oc&#233;anique, les variations de pression qui l&#8217;accompagnent peuvent atteindre le fond en plus de d&#233;placer la surface, principalement dans les r&#233;gions peu profondes. <br>Lorsque la houle rencontre un plateau continental, une pente sous-marine ou un relief irr&#233;gulier, une partie de son &#233;nergie m&#233;canique peut &#234;tre transmise aux s&#233;diments et aux roches.</p><p style="text-align: justify;">Ce m&#233;canisme produit ce que les g&#233;ophysiciens nomment des micros&#233;ismes primaires dont la p&#233;riode reste proche de celle des vagues qui les g&#233;n&#232;rent. <br>Ils se distinguent des micros&#233;ismes secondaires, souvent plus &#233;nerg&#233;tiques, qui peuvent appara&#238;tre lorsque deux trains de vagues de fr&#233;quences semblables se d&#233;placent dans des directions oppos&#233;es et imposent au fond une pression oscillant &#224; une fr&#233;quence double.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2152920,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/209916527?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_f7V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F31fb91e4-d478-48b3-950e-963bcbc00a23_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Dans le golfe de Guin&#233;e, la correspondance entre les p&#233;riodes oc&#233;aniques et sismiques favorise un m&#233;canisme primaire car les mod&#233;lisations indiquent que l&#8217;interaction doit se produire dans des eaux relativement peu profondes, l&#224; o&#249; la pression associ&#233;e aux longues vagues atteint encore efficacement le fond. <br>Plusieurs facteurs tels qu&#8217;une bathym&#233;trie particuli&#232;re, la pente du plateau et la nature sableuse ou rocheuse des s&#233;diments peuvent alors d&#233;terminer la quantit&#233; d&#8217;&#233;nergie transmise &#224; la Terre solide.</p><p style="text-align: justify;">Cette transmission n&#8217;explique pourtant pas enti&#232;rement la pr&#233;cision de la fr&#233;quence observ&#233;e car une c&#244;te soumise &#224; des vagues de p&#233;riodes variables devrait produire un spectre relativement &#233;tendu, or le signal de vingt-six secondes appara&#238;t comme une bande tr&#232;s &#233;troite, conserv&#233;e apr&#232;s une propagation intercontinentale.<br>Les calculs pr&#233;sent&#233;s en 2026 montrent que le m&#233;canisme ordinaire des micros&#233;ismes peut reproduire certaines variations d&#8217;amplitude, mais pas &#224; lui seul la concentration durable de l&#8217;&#233;nergie autour de quelques fr&#233;quences. <br>Un second &#233;l&#233;ment doit agir comme un filtre ou comme un r&#233;sonateur.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La cro&#251;te terrestre comme r&#233;sonateur</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Une r&#233;sonance appara&#238;t lorsqu&#8217;un syst&#232;me r&#233;pond plus efficacement &#224; certaines fr&#233;quences qu&#8217;&#224; d&#8217;autres. <br>Elle ne cr&#233;e pas l&#8217;&#233;nergie qui entretient le mouvement, mais s&#233;lectionne et amplifie une partie de l&#8217;excitation ext&#233;rieure selon la g&#233;om&#233;trie et les propri&#233;t&#233;s m&#233;caniques du syst&#232;me.<br>De la m&#234;me mani&#232;re qu&#8217;une corde poss&#232;de des fr&#233;quences d&#233;termin&#233;es par sa longueur, sa tension et sa masse, ou qu&#8217;une cavit&#233; acoustique d&#233;pend de son volume et de la forme de ses ouvertures, une fracture remplie de liquide peut pr&#233;senter des modes propres d&#233;termin&#233;s par sa longueur, son ouverture, la compressibilit&#233; du fluide et l&#8217;&#233;lasticit&#233; des roches qui l&#8217;entourent.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;hypoth&#232;se actuellement privil&#233;gi&#233;e associe ainsi deux processus : l&#8217;excitation venant de la houle, tandis qu&#8217;une structure souterraine transformerait cette sollicitation irr&#233;guli&#232;re en une vibration &#233;troite. <br>L&#8217;&#233;tude de 2026 a test&#233; des fractures remplies soit d&#8217;eau, soit de magma basaltique. Remplies d&#8217;eau, des structures longues de quelques kilom&#232;tres et ouvertes sur quelques m&#232;tres peuvent produire des p&#233;riodes et des niveaux d&#8217;amortissement compatibles avec les observations. <br>Un remplissage magmatique exige en revanche des dimensions beaucoup plus importantes, atteignant plusieurs dizaines de kilom&#232;tres de longueur et plusieurs centaines de m&#232;tres d&#8217;ouverture.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2179896,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/209916527?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!06is!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80a98b7d-8155-4ff5-b40a-e5410b469868_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Ces valeurs repr&#233;sentent les dimensions n&#233;cessaires pour qu&#8217;un mod&#232;le simplifi&#233; reproduise le signal, mais ne constituent pas la mesure d&#8217;une fracture r&#233;ellement observ&#233;e sous le golfe. La composition de la structure suppos&#233;e demeure toujours inconnue. <br>Le r&#233;sultat montre surtout qu&#8217;un r&#233;sonateur rempli d&#8217;eau ou d&#8217;autres fluides g&#233;ologiques pourrait expliquer la fr&#233;quence sans obliger &#224; postuler un volcan actif non identifi&#233;.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;gion offre n&#233;anmoins un contexte compatible avec cette possibilit&#233; car le sous-sol du golfe de Guin&#233;e et du delta du Niger contient d&#8217;&#233;paisses s&#233;ries s&#233;dimentaires, des r&#233;servoirs d&#8217;eau, de gaz et d&#8217;hydrocarbures, ainsi que des conduits par lesquels les fluides peuvent remonter. <br>Des d&#233;pressions circulaires du fond marin appel&#233;es <em>pockmarks</em>, et des volcans de boue t&#233;moignent localement de ces migrations. <br>Certaines fractures h&#233;rit&#233;es de l&#8217;histoire tectonique peuvent relier des formations profondes au plancher oc&#233;anique et constituer des g&#233;om&#233;tries favorables &#224; une telle oscillation.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;hypoth&#232;se volcanique toujours conserv&#233;e</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La stabilit&#233; de la fr&#233;quence et la pr&#233;sence de glissements spectraux ont longtemps orient&#233; une partie des chercheurs vers des ph&#233;nom&#232;nes volcaniques ou hydrothermaux. <br>Des tr&#233;mors harmoniques sont observ&#233;s lorsque du magma, de l&#8217;eau chauff&#233;e ou des gaz circulent dans des conduits. Une cavit&#233; peut entrer en r&#233;sonance sous l&#8217;effet de variations de pression, d&#8217;&#233;bullition ou de d&#233;gazage.</p><p style="text-align: justify;">En 2023, des chercheurs ont d&#233;crit des signaux dont la fr&#233;quence augmente progressivement &#224; partir de celle du pic de vingt-six secondes, pouvant durer plusieurs jours et semblant provenir de la m&#234;me r&#233;gion. <br>Leur forme rappelle certains tr&#233;mors volcaniques associ&#233;s &#224; la circulation de gaz, mais peut &#233;galement r&#233;sulter de l&#8217;arriv&#233;e dispersive de houles lointaines, dont les composantes de plus haute fr&#233;quence atteignent progressivement la c&#244;te. <br>&#192; l&#8217;&#233;poque, aucun des deux m&#233;canismes ne permettait de rendre compte de toutes les observations.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/cba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2135394,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/209916527?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!d4jN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcba8250a-be6c-49a4-b477-656ae561e015_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Un autre mod&#232;le publi&#233; en 2024 propose qu&#8217;une plaque crustale mince et partiellement d&#233;coupl&#233;e puisse vibrer au-dessus d&#8217;un r&#233;servoir ou d&#8217;un filon-couche.<br>Les charges impos&#233;es par les vagues entretiendraient son mouvement, tandis que la g&#233;om&#233;trie de la plaque s&#233;lectionnerait une p&#233;riode de plusieurs dizaines de secondes. Ce mod&#232;le reproduit th&#233;oriquement certaines caract&#233;ristiques du signal, mais les plaques et les structures magmatiques qu&#8217;il suppose n&#8217;ont pas davantage &#233;t&#233; directement observ&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Les r&#233;sultats de 2026 r&#233;orientent donc le d&#233;bat sans le clore car ils &#233;tablissent beaucoup plus solidement le r&#244;le d&#233;clencheur de la houle, mais ne d&#233;terminent pas d&#233;finitivement la nature du r&#233;sonateur. <br>Une fracture aqueuse dans les s&#233;diments, un syst&#232;me riche en gaz, une structure hydrothermale, une plaque crustale partiellement d&#233;coupl&#233;e ou plusieurs m&#233;canismes voisins pourraient encore &#234;tre envisag&#233;s. <br>Il est &#233;galement possible que les signaux de seize, vingt-six et vingt-sept secondes proviennent de syst&#232;mes diff&#233;rents partageant uniquement la capacit&#233; de convertir des sollicitations oc&#233;aniques en vibrations &#233;troites.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une fr&#233;quence s&#233;lectionn&#233;e par un paysage de contraintes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La p&#233;riode de vingt-six secondes pourrait correspondre &#224; une r&#233;gion privil&#233;gi&#233;e de l&#8217;espace des possibilit&#233;s m&#233;caniques du syst&#232;me sans &#234;tre comprise comme un rythme impos&#233; &#224; la Terre depuis l&#8217;ext&#233;rieur.</p><p style="text-align: justify;">Les temp&#234;tes g&#233;n&#232;rent un spectre &#233;tendu de vagues tri&#233; par la propagation oc&#233;anique selon la vitesse des diff&#233;rentes longueurs d&#8217;onde. <br>La g&#233;om&#233;trie du golfe concentre certaines houles vers des zones peu profondes o&#249; le relief du fond d&#233;termine la mani&#232;re dont leur pression est transmise aux roches. <br>Une fracture ou une structure crustale r&#233;pond pr&#233;f&#233;rentiellement &#224; certaines fr&#233;quences, tandis que les autres sont davantage amorties. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2038326,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/209916527?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bXZ_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F88237afe-ee73-4f6a-97ae-64ed20756bb4_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les ondes de Rayleigh ainsi produites peuvent enfin parcourir de grandes distances et appara&#238;tre comme une raie reconnaissable dans le bruit de fond sismique.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;gularit&#233; observ&#233;e r&#233;sulterait donc d&#8217;une succession de s&#233;lections physiques o&#249; chaque &#233;tape &#233;limine certaines possibilit&#233;s et en favorise d&#8217;autres jusqu&#8217;&#224; faire &#233;merger une oscillation relativement stable. <br>La fr&#233;quence observ&#233;e est donc la r&#233;sultat de la relation entre la temp&#234;te, l&#8217;oc&#233;an et la roche.</p><p style="text-align: justify;">Cette description ne suppose aucune harmonie pr&#233;&#233;tablie car un syst&#232;me mat&#233;riel soumis &#224; des contraintes poss&#232;de des modes de r&#233;ponse privil&#233;gi&#233;s. <br>La stabilit&#233; apparente d&#8217;un motif signifie que certaines configurations peuvent dissiper, transmettre ou accumuler l&#8217;&#233;nergie plus efficacement que les autres.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Ce qu&#8217;il reste &#224; comprendre et observer</h4><div><hr></div><p>La prochaine &#233;tape consistera donc &#224; acc&#233;der directement &#224; la r&#233;gion source : </p><ul><li><p style="text-align: justify;">Des sismom&#232;tres install&#233;s sur le fond oc&#233;anique permettraient de pr&#233;ciser sa localisation et de distinguer plusieurs foyers &#233;ventuels et de mieux caract&#233;riser le mouvement du sol. </p></li><li><p style="text-align: justify;">Une cartographie bathym&#233;trique &#224; haute r&#233;solution testerait l&#8217;existence de reliefs capables de renforcer les micros&#233;ismes primaires. </p></li><li><p style="text-align: justify;">Des capteurs de pression enregistreraient simultan&#233;ment la houle au-dessus de la source, tandis que l&#8217;imagerie sismique du sous-sol pourrait rechercher des fractures, des conduits, des r&#233;servoirs fluides ou des structures volcaniques.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Une relation temporelle avec la houle peut identifier le d&#233;clencheur, mais seule l&#8217;observation du sous-sol permettra de d&#233;terminer ce qui r&#233;sonne r&#233;ellement.</p><p style="text-align: justify;">Le signal de vingt-six secondes n&#8217;est donc plus enti&#232;rement inexplicable car les observations r&#233;centes indiquent que des houles produites par des temp&#234;tes lointaines participent directement &#224; son activation. <br>La question encore ouverte porte sur l&#8217;architecture locale qui transforme cette &#233;nergie en une oscillation aussi &#233;troite et persistante.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t du ph&#233;nom&#232;ne montre comment une perturbation atmosph&#233;rique n&#233;e dans l&#8217;oc&#233;an Austral peut traverser un bassin oc&#233;anique, interagir avec un plateau continental africain, solliciter des structures enfouies dans les s&#233;diments puis devenir une onde sismique mesurable &#224; l&#8217;&#233;chelle intercontinentale. <br>Ce qui appara&#238;t sur un spectrogramme comme une simple ligne &#224; vingt-six secondes conserve ainsi la trace d&#8217;une cha&#238;ne de transformations reliant l&#8217;atmosph&#232;re, l&#8217;hydrosph&#232;re et la Terre solide, avec une possible contribution plus ancienne de l&#8217;histoire s&#233;dimentaire et biologique du bassin.</p><p style="text-align: justify;">La Terre, sans battre comme un organisme, r&#233;pond aux forces qui la traversent selon les propri&#233;t&#233;s de sa mati&#232;re, les formes de ses reliefs et l&#8217;histoire des structures qui la composent. <br>Dans le golfe de Guin&#233;e, cette r&#233;ponse semble avoir trouv&#233; une fr&#233;quence particuli&#232;rement durable.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Bibliographie</h4><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>D&#233;couverte et caract&#233;risation historique du signal</strong></p><ul><li><p>Oliver, J. (1962). A worldwide storm of microseisms with periods of about 27 seconds. <em>Bulletin of the Seismological Society of America, 52</em>(3), 507&#8211;517.</p></li><li><p>Holcomb, L. G. (1980). Microseisms: A twenty-six-second spectral line in long-period Earth motion. <em>Bulletin of the Seismological Society of America, 70</em>(4), 1055&#8211;1070.</p></li><li><p>Holcomb, L. G. (1998). Spectral structure in the Earth&#8217;s microseismic background between 20 and 40 seconds. <em>Bulletin of the Seismological Society of America, 88</em>(3), 744&#8211;757.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Localisation et diff&#233;renciation des sources</strong></p><ul><li><p>Shapiro, N. M., Ritzwoller, M. H., &amp; Bensen, G. D. (2006). Source location of the 26 sec microseism from cross-correlations of ambient seismic noise. <em>Geophysical Research Letters, 33</em>(18), L18310.</p></li><li><p>Xia, Y., Ni, S., &amp; Zeng, X. (2013). Twin enigmatic microseismic sources in the Gulf of Guinea observed on intercontinental seismic stations. <em>Geophysical Journal International, 194</em>(1), 362&#8211;366.</p></li><li><p>Xia, Y., &amp; Chen, X. (2020). Observation of a new long-period (16-s) persistent tremor originating in the Gulf of Guinea. <em>Geophysical Research Letters, 47</em>(15), e2020GL088137.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Houle oc&#233;anique et g&#233;n&#233;ration des micros&#233;ismes</strong></p><ul><li><p>Ardhuin, F., Gualtieri, L., &amp; Stutzmann, E. (2015). How ocean waves rock the Earth: Two mechanisms explain microseisms with periods 3 to 300 s. <em>Geophysical Research Letters, 42</em>(3), 765&#8211;772.</p></li><li><p>Ardhuin, F. (2018). Large-scale forces under surface gravity waves at a wavy bottom: A mechanism for the generation of primary microseisms. <em>Geophysical Research Letters, 45</em>(16), 8173&#8211;8181.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Fluides souterrains, r&#233;sonance et hypoth&#232;ses crustales</strong></p><ul><li><p>Chen, Y., Xie, J., &amp; Ni, S. (2022). Generation mechanism of the 26 s and 28 s tremors in the Gulf of Guinea from statistical analysis of magnitudes and event intervals. <em>Earth and Planetary Science Letters, 578</em>, 117334.</p></li><li><p>Bruland, C., &amp; Hadziioannou, C. (2023). Gliding tremors associated with the 26 second microseism in the Gulf of Guinea. <em>Communications Earth &amp; Environment, 4</em>, 176.</p></li><li><p>Xia, Y., Feng, X., &amp; Chen, X. (2024). Unravelling the excitation mechanism of very long-period tremors in the Gulf of Guinea: Evidence for vibrations of thin surface crustal plates. <em>Geophysical Journal International, 237</em>(2), 1079&#8211;1092.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Couplage entre les temp&#234;tes, la houle et les signaux de 16 et 26 secondes</strong></p><ul><li><p>Poli, P., Ardhuin, F., Takano, T., &amp; Tarantino, S. (2026). Swell-driven bursts of 26 s and 16 s seismic spectral peaks in the Gulf of Guinea. <em>Nature Communications, 17</em>, 4234.</p><div><hr></div></li></ul><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[La dernière morsure]]></title><description><![CDATA[Ophiocordyceps, ou l&#8217;&#233;volution d&#8217;un champignon capable de transformer le comportement de son h&#244;te]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/la-derniere-morsure</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/la-derniere-morsure</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Wed, 29 Jul 2026 22:53:30 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2058687,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!80jt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff253cefd-5672-4a6e-ad96-d3ef0aadfd57_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b27368e5e7cc9256ca8c0917a9dd&quot;,&quot;title&quot;:&quot;The Last of Us&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Gustavo Santaolalla&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/285ieonEuLkll3zknYK2TY&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/285ieonEuLkll3zknYK2TY" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Dans les for&#234;ts tropicales, les d&#233;placements d&#8217;une fourmi ouvri&#232;re sont le r&#233;sultat d&#8217;une interaction entre pistes chimiques, contacts antennaires et r&#233;gulations collectives qui relient chaque individu &#224; sa colonie. <br>Les odeurs d&#233;pos&#233;es sur le sol guident les trajets vers les ressources et les &#233;changes entre individus renseignent sur l&#8217;&#233;tat du nid. Les rythmes circadiens d&#233;terminent les p&#233;riodes consacr&#233;es &#224; la recherche de nourriture, l&#8217;entretien des galeries et aux soins apport&#233;s au couvain.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation peut &#234;tre modifi&#233;e chez certaines fourmis infect&#233;es par des champignons du genre <em>Ophiocordyceps</em>. L&#8217;ouvri&#232;re se d&#233;place progressivement de mani&#232;re d&#233;sordonn&#233;e puis s&#8217;&#233;loigne progressivement du nid sans suivre les pistes de sa colonie. <br>Sa marche peut &#234;tre interrompue et elle peut tomber de la v&#233;g&#233;tation par des contractions musculaires, puis elle gagne un support v&#233;g&#233;tal, y plante ses mandibules et y reste fix&#233;e jusqu&#8217;&#224; sa mort. <br>Le champignon poursuit ensuite son d&#233;veloppement dans son cadavre en produisant une structure reproductrice qui &#233;merge du corps et lib&#232;re ses spores vers d&#8217;autres fourmis de la colonie.</p><p style="text-align: justify;">La pr&#233;cision de l&#8217;encha&#238;nement n&#8217;est pas habituelle d&#8217;une d&#233;gradation g&#233;n&#233;rale attendue au cours d&#8217;une infection mortelle. <br>Le comportement terminal de la fourmi la conduit vers une position dont les caract&#233;ristiques favorisent le d&#233;veloppement et la dispersion du champignon.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;image d&#8217;une &#171; fourmi zombie &#187; traduit plut&#244;t bien l&#8217;impression produite par un animal dont les mouvements servent les int&#233;r&#234;ts reproductifs d&#8217;un autre organisme, m&#234;me si ce terme reste une repr&#233;sentation erron&#233;e. <br>Le champignon ne remplace pas la volont&#233; de la fourmi par une conscience x&#233;nog&#232;ne ni ne pilote chaque mouvement depuis un centre de commande unique. <br>Il transforme progressivement l&#8217;&#233;tat physiologique de son h&#244;te en modifiant ses perceptions, ses rythmes, son activit&#233; musculaire et les relations qui l&#8217;unissaient jusque-l&#224; &#224; son environnement.</p><p style="text-align: justify;">Le comportement terminal semble &#234;tre une interaction d&#8217;une reconfiguration distribu&#233;e du corps de l&#8217;h&#244;te dans laquelle les tissus du champignon s&#8217;entrem&#234;lent &#224; ceux de la fourmi, sans pour autant faire dispara&#238;tre les structures qui produisent ses conduites ordinaires.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">De <em>Cordyceps</em> &#224; <em>Ophiocordyceps</em></h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le nom de Cordyceps est souvent associ&#233; &#224; la quasi-totalit&#233; des champignons capables de transformer un arthropode en support de reproduction, mais la taxonomie contemporaine distingue plusieurs lign&#233;es autrefois regroup&#233;es sous cette m&#234;me appellation.</p><p style="text-align: justify;">Le champignon embl&#233;matique des fourmis dites zombies appartient au complexe <em>Ophiocordyceps unilateralis sensu lato</em>. Il s&#8217;agit d&#8217;un ensemble de champignons apparent&#233;s souvent sp&#233;cialis&#233;s dans un nombre limit&#233; d&#8217;h&#244;tes appartenant notamment &#224; la tribu des Camponotini. <br>De nombreuses esp&#232;ces distinctes ont &#233;t&#233; d&#233;crites en fonction de leur morphologie, de leurs caract&#233;ristiques mol&#233;culaires et de l&#8217;identit&#233; des fourmis infect&#233;es.<br>La manipulation comportementale d&#233;pend donc d&#8217;un ajustement prolong&#233; entre la biologie d&#8217;une lign&#233;e fongique et celle de son h&#244;te.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2912639,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Yy28!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F48516a82-a755-44f6-88ca-85016022b3ad_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Certaines exp&#233;riences comparant diff&#233;rentes esp&#232;ces de fourmis ont montr&#233; qu&#8217;un champignon peut parfois tuer une esp&#232;ce non habituelle sans parvenir &#224; reproduire la s&#233;quence comportementale compl&#232;te observ&#233;e chez son h&#244;te naturel. <br>La mort et la manipulation semblent donc deux propri&#233;t&#233;s distinctes o&#249; l&#8217;une repose sur la capacit&#233; &#224; infecter et &#224; exploiter un organisme et l&#8217;autre requiert une compatibilit&#233; beaucoup plus pr&#233;cise avec ses syst&#232;mes sensoriels, musculaires et nerveux.</p><p style="text-align: justify;">Cette sp&#233;cialisation constitue l&#8217;un des premiers arguments en faveur d&#8217;une vraie adaptation car une alt&#233;ration fortuite provoqu&#233;e par l&#8217;infection devrait produire des comportements semblables chez plusieurs esp&#232;ces y &#233;tant sensibles. <br>Une s&#233;quence limit&#233;e &#224; certaines associations entre un champignon et une esp&#232;ce pr&#233;cise de fourmi sugg&#232;re au contraire une histoire co&#233;volutive au cours de laquelle les m&#233;canismes favorables &#224; sa transmission ont &#233;t&#233; progressivement conserv&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;infection commence dans l&#8217;environnement, lorsque les spores lib&#233;r&#233;es par un champignon mature rencontrent une fourmi se trouvant sous la zone de dispersion. <br>Elles adh&#232;rent &#224; sa cuticule qui est une enveloppe rigide formant &#224; la fois son squelette externe, assurant sa protection m&#233;canique et &#233;tant l&#8217;une de ses premi&#232;res barri&#232;res contre les agents infectieux.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3294947,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!E2lE!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F61628edb-4a65-44a1-a73f-feae9b28aa4d_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La spore germe ensuite &#224; la surface du corps en produisant des structures ayant la capacit&#233; de s&#8217;attacher &#224; la cuticule, de la d&#233;grader localement et de la traverser gr&#226;ce &#224; l&#8217;action combin&#233;e de forces m&#233;caniques et d&#8217;enzymes. <br>Une fois cette barri&#232;re franchie, les cellules fongiques peuvent acc&#233;der &#224; l&#8217;int&#233;rieur de l&#8217;h&#244;te pour se multiplient dans l&#8217;h&#233;molymphe, le liquide circulatoire des arthropodes.</p><p style="text-align: justify;">Le champignon doit se d&#233;velopper lentement pour ne pas tuer trop rapidement la fourmi et doit &#233;galement r&#233;sister suffisamment &#224; ses d&#233;fenses immunitaires et accumuler les ressources n&#233;cessaires &#224; la phase terminale de l&#8217;infection. <br>L&#8217;h&#244;te continue donc au tout d&#233;but &#224; se d&#233;placer et &#224; participer aux activit&#233;s de la colonie alors que l&#8217;infection progresse d&#233;j&#224; dans son organisme.</p><p style="text-align: justify;">Un champignon qui d&#233;truirait trop rapidement les muscles ou les organes sensoriels de la fourmi perdrait le moyen de conduire son h&#244;te vers un lieu favorable. <br>La manipulation n&#233;cessite donc un juste milieu entre la colonisation des tissus et leur maintien fonctionnel, le corps de l&#8217;h&#244;te devant rester fonctionnel jusqu&#8217;au moment o&#249; son comportement terminal contribuera au cycle du parasite.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Contraintes de l&#8217;infection d&#8217;individus au sein d&#8217;une colonie</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Une fourmi appartient &#224; une colonie dont les membres coop&#232;rent en r&#233;partissent les t&#226;ches mais &#233;galement en entretenant un environnement commun et en prot&#232;geant collectivement leur descendance. <br>Cette int&#233;gration qui transforme le nid en un niveau suppl&#233;mentaire d&#8217;organisation biologique est souvent rapproch&#233;e d&#8217;un superorganisme.</p><p style="text-align: justify;">Pour lutter contre les agents infectieux, les ouvri&#232;res se toilettent mutuellement en retirant les particules pr&#233;sentes sur leur cuticule, d&#233;tectent certains individus malades et &#233;liminent les cadavres ou les &#233;l&#233;ments contamin&#233;s. <br>Plusieurs &#233;tudes ont montr&#233; que des fourmis sont capables d&#8217;isoler, attaquer ou retirer d&#8217;autres fourmis dont l&#8217;infection menace le reste du groupe. <br>Ces pratiques constituent une forme d&#8217;immunit&#233; sociale qui prolonge &#224; l&#8217;&#233;chelle collective les d&#233;fenses de chaque individu.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3231820,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_oA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F634e228b-e59e-4a66-a0c0-a7c9c8ae3360_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Pour <em>Ophiocordyceps</em>, la colonie repr&#233;sente donc un milieu hostile car une fourmi qui mourrait dans les galeries pourrait &#234;tre rapidement d&#233;truite avant qu&#8217;il n&#8217;ait produit ses structures reproductrices. <br>De m&#234;me, l&#8217;humidit&#233;, la ventilation et l&#8217;organisation spatiale du nid ne correspondent pas aux conditions optimales &#224; son d&#233;veloppement.</p><p style="text-align: justify;">En quittant les pistes et en mourant &#224; distance du nid, une ouvri&#232;re infect&#233;e &#233;chappe aux comportements sanitaires du reste de la colonie tout en transportant le champignon vers un microenvironnement plus favorable &#224; sa transmission. <br>La manipulation d&#8217;un individu est donc un moyen pour le parasite de contourner les d&#233;fenses d&#8217;une organisation collective beaucoup plus vaste.</p><p style="text-align: justify;">Il reste difficile de d&#233;terminer si le d&#233;part de la colonie est directement provoqu&#233; par une mol&#233;cule particuli&#232;re, s&#8217;il r&#233;sulte d&#8217;une modification des signaux sociaux ou si la fourmi infect&#233;e s&#8217;&#233;loigne parce qu&#8217;elle ne parvient plus &#224; suivre les pistes biochimiques. <br>Ces m&#233;canismes pourraient d&#8217;ailleurs agir tous trois en interaction.</p><p style="text-align: justify;">Le champignon ne doit donc pas n&#233;cessairement produire un ordre correspondant &#224; &#171; quitter le nid &#187; mais peut d&#233;sorganiser plusieurs fonctions compl&#233;mentaires dont la combinaison conduit &#224; un m&#234;me r&#233;sultat.</p><p style="text-align: justify;">Au fur et &#224; mesure de la progression de l&#8217;infection, les d&#233;placements de la fourmi perdent leur efficacit&#233; habituelle. <br>L&#8217;animal ne recherche plus correctement les ressources et ne retourne plus vers la colonie. Sa marche ralentit, devient irr&#233;guli&#232;re et entrecoup&#233;e de convulsions. Parfois, ces contractions provoquent la chute des ouvri&#232;res depuis la canop&#233;e vers des zones plus proche du sol, o&#249; l&#8217;humidit&#233; et la temp&#233;rature sont plus favorables au d&#233;veloppement du champignon.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3099748,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rcuZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F07ad94c2-e00d-4ece-af69-19ee6ed36a13_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Malgr&#233; tout, le d&#233;placement final ne ressemble pas &#224; une navigation pr&#233;cise comme la recherche d&#8217;une source alimentaire. Il peut r&#233;sulter de la modification de plusieurs tendances telles que l&#8217;orientation par rapport &#224; la lumi&#232;re, l&#8217;attraction ou l&#8217;&#233;vitement de certaines temp&#233;ratures, la r&#233;ponse &#224; la gravit&#233;, sa propension &#224; grimper, son activit&#233; locomotrice et la recherche d&#8217;humidit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Une variation de chacune de ces r&#233;ponses peut produire une trajectoire coh&#233;rente sans qu&#8217;aucun m&#233;canisme ind&#233;pendant ne contienne l&#8217;information du lieu &#224; atteindre. La s&#233;lection naturelle peut conserver des effets physiologiques du champignon augmentant statistiquement la probabilit&#233; que l&#8217;h&#244;te termine sa course dans un environnement favorable.</p><p style="text-align: justify;">Les lieux o&#249; sont retrouv&#233;es les fourmis mortes ne sont pas distribu&#233;s au hasard. Certaines populations forment des concentrations de cadavres infect&#233;s dans des zones &#233;cologiques limit&#233;es parfois qualifi&#233;es de cimeti&#232;res. <br>Le maintien de ces foyers pendant plusieurs ann&#233;es montre que le cycle peut se r&#233;p&#233;ter au sein de m&#234;mes colonies sans n&#233;cessairement provoquer leur disparition.</p><p style="text-align: justify;">Cette coexistence prolong&#233;e rappelle que l&#8217;int&#233;r&#234;t &#233;volutif du champignon n&#8217;est pas de d&#233;truire toutes les fourmis le plus rapidement possible, et qu&#8217;une population d&#8217;h&#244;tes pr&#233;sente dans la dur&#233;e favorise le renouvellement des infections.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Mourir au bon endroit</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La position finale de la fourmi d&#233;termine une partie de la reproduction du champignon. Une fois la mort de l&#8217;h&#244;te celui-ci poursuit sa croissance, produit un stroma, forme ses structures fertiles et lib&#232;re des spores capables de rencontrer de nouvelles ouvri&#232;res. </p><p style="text-align: justify;">Toutes ces &#233;tapes n&#233;cessitent des conditions environnementales favorables car une humidit&#233; insuffisante peut interrompre la croissance des tissus fongiques, une exposition trop importante au soleil peut dess&#233;cher le cadavre tandis qu&#8217;une position trop proche du sol peut limiter la dispersion ou augmenter les risques de d&#233;gradation. Le support doit &#234;tre &#233;galement suffisamment stable pour maintenir la fourmi en place pendant les semaines n&#233;cessaires &#224; la maturation.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3176736,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JuuC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F80d72fce-c7cb-4942-b979-35d85755885a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les comportements manipul&#233;s semblent conduire l&#8217;h&#244;te vers une zone optimale de compromis o&#249; temp&#233;rature, humidit&#233;, hauteur et v&#233;g&#233;tation permettent au champignon d&#8217;achever son cycle. <br>Les positions varient selon les esp&#232;ces, les &#233;cosyst&#232;mes et les saisons : certaines fourmis mordent la nervure situ&#233;e sous une feuille, d&#8217;autres s&#8217;attachent &#224; une brindille ou &#224; un autre support plus durable. <br>La diversit&#233; de ces comportements montre ainsi que l&#8217;adaptation produit une solution adapt&#233;e aux contraintes locales.</p><p style="text-align: justify;">La fourmi infect&#233;e transforme son propre d&#233;placement en une partie du dispositif reproducteur du champignon o&#249; le comportement de l&#8217;h&#244;te devient une &#233;tape du cycle biologique de l&#8217;organisme pathog&#232;ne.</p><p style="text-align: justify;">La phase terminale d&#233;bute lorsque la fourmi referme ses mandibules sur un support v&#233;g&#233;tal et les maintient verrouill&#233;es jusqu&#8217;&#224; sa mort. <br>Cette morsure terminale, appel&#233;e <em>death grip</em>, emp&#234;che le cadavre de chuter pendant que le champignon poursuit son d&#233;veloppement.</p><p style="text-align: justify;">Chez une fourmi non infect&#233;e, la fermeture des mandibules mobilise des muscles, des motoneurones, des jonctions neuromusculaires et des signaux sensoriels qui ajustent la force de la prise. <br>Chez l&#8217;animal infect&#233;, le m&#234;me appareil est recrut&#233; dans un contexte o&#249; la contraction ne se rel&#226;chera pas.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3068768,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8fVN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91222f06-fb3a-4c73-b18d-ef424373fc84_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tude microscopique des muscles mandibulaires de fourmis infect&#233;es a montr&#233; des signes d&#8217;hypercontraction avec des fibres endommag&#233;es et une colonisation fongique importante. <br>Les lignes caract&#233;ristiques produites par la contraction musculaire &#233;taient anormalement rapproch&#233;es, traduisant une fermeture des mandibules avec une force durable. Les motoneurones et les jonctions neuromusculaires sans &#234;tre simplement d&#233;truits restaient cependant pr&#233;sents.<br>Le champignon para&#238;t donc exploiter une musculature fonctionnelle lorsqu&#8217;il provoque sa contraction terminale et une interaction entre des mol&#233;cules fongiques, des modifications du m&#233;tabolisme et des perturbations de la transmission neuromusculaire pourraient d&#233;clencher ce verrouillage.</p><p style="text-align: justify;">La destruction des muscles observ&#233;e peut r&#233;sulter &#224; la fois de la colonisation, de la consommation des tissus et de l&#8217;effort contractile prolong&#233;, mais l&#8217;ensemble indique cependant que la derni&#232;re morsure est produite par un appareil musculaire &#224; la fois transform&#233;, mais suffisamment conserv&#233; pour assurer une derni&#232;re fonction m&#233;canique.</p><p style="text-align: justify;">Sans cette fixation, la fourmi morte pourrait tomber dans la liti&#232;re, &#234;tre emport&#233;e par l&#8217;eau, d&#233;plac&#233;e par un animal ou se retrouver dans un environnement impropre &#224; la fructification. <br>Une seule contraction suffisamment durable transforme donc son cadavre en un support stable.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Un syst&#232;me nerveux relativement pr&#233;serv&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;expression de &#171; contr&#244;le mental &#187; nous fait intuitivement chercher le champignon dans le cerveau de la fourmi, or les observations anatomiques d&#233;crivent une organisation plus complexe qu&#8217;une masse fongique envahissant les centres nerveux et commandant directement les mouvements.</p><p style="text-align: justify;">Des reconstructions tridimensionnelles obtenues &#224; partir de microscopie &#233;lectronique ont montr&#233; que les cellules d&#8217;<em>Ophiocordyceps</em> se trouvent dans diff&#233;rentes parties du corps formant des r&#233;seaux interconnect&#233;s autour des fibres musculaires.<br>Dans les fourmis infect&#233;es &#233;tudi&#233;es, le champignon occupait une grande partie des tissus p&#233;riph&#233;riques et entourait les muscles sans envahir massivement le cerveau.</p><p style="text-align: justify;">Cette pr&#233;servation apparente du tissu c&#233;r&#233;bral ne signifie pas que le syst&#232;me nerveux reste intact et le champignon peut l&#8217;influencer sans y faire p&#233;n&#233;trer l&#8217;ensemble de ses cellules.<br>Des mol&#233;cules s&#233;cr&#233;t&#233;es dans l&#8217;h&#233;molymphe peuvent atteindre les neurones, modifier l&#8217;activit&#233; de r&#233;cepteurs, perturber la communication entre les organes sensoriels et les centres nerveux ou encore transformer l&#8217;environnement m&#233;tabolique dans lequel fonctionne le cerveau.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tat d&#8217;un syst&#232;me nerveux d&#233;pend de l&#8217;ensemble du corps qui le maintient selon les concentrations de nutriments, les signaux immunitaires, les hormones, les produits du m&#233;tabolisme et l&#8217;activit&#233; musculaire qui participent continuellement &#224; la r&#233;gulation du comportement. <br>Une infection distribu&#233;e peut donc perturber la conduite de l&#8217;animal sans remplacer physiquement ses circuits centraux.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau de la fourmi reste pr&#233;sent sans fonctionner dans le m&#234;me organisme physiologique car il re&#231;oit des informations sensorielles alt&#233;r&#233;es, &#233;volue dans un environnement chimique transform&#233; et commande des muscles colonis&#233;s par un r&#233;seau fongique.<br>Le comportement r&#233;sulte donc d&#8217;une interaction entre le cerveau de la fourmi, ses tissus p&#233;riph&#233;riques, son syst&#232;me immunitaire et la colonie fongique d&#233;velopp&#233;e dans son corps.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3166349,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mnci!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F599ee3d4-ba70-4375-b070-f92b75e63bef_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les cellules d&#8217;<em>Ophiocordyceps</em> peuvent former des connexions autour des fibres musculaires sous forme d&#8217;un r&#233;seau continu dans les tissus de l&#8217;h&#244;te. <br>Certaines cellules p&#233;n&#232;trent &#233;galement &#224; l&#8217;int&#233;rieur des muscles et peuvent &#233;tablir des contacts &#233;troits avec leur surface.<br>Cette architecture facilite probablement l&#8217;acc&#232;s aux nutriments contenus dans les tissus et permet au champignon de coordonner sa croissance tout en pla&#231;ant ses cellules &#224; proximit&#233; imm&#233;diate des structures responsables des mouvements.<br>Elle pourrait &#233;galement favoriser une action locale de mol&#233;cules s&#233;cr&#233;t&#233;es sur les fibres musculaires et sur les jonctions neuromusculaires.</p><p style="text-align: justify;">Le r&#233;seau fongique n&#8217;est cependant pas un second syst&#232;me nerveux dont chaque filament remplacerait un neurone. <br>Les connexions observ&#233;es t&#233;moignent d&#8217;une organisation physique sans d&#233;montrer pour autant l&#8217;existence d&#8217;un codage d&#233;taill&#233; des mouvements, et leur fonction pr&#233;cise reste encore partiellement inconnue.</p><p style="text-align: justify;">Le contr&#244;le de l&#8217;h&#244;te peut donc &#233;merger d&#8217;effets beaucoup moins pr&#233;cis telles qu&#8217;une augmentation de l&#8217;activit&#233; locomotrice, une fatigue progressive de certains muscles, des contractions involontaires et une sensibilit&#233; modifi&#233;e &#224; la lumi&#232;re ou &#224; la gravit&#233; peuvent suffire &#224; produire l&#8217;errance, la chute, l&#8217;ascension puis la morsure.</p><p style="text-align: justify;">La s&#233;quence finale para&#238;t particuli&#232;rement organis&#233;e &#224; l&#8217;&#233;chelle de l&#8217;observateur, mais peut &#234;tre construite &#224; partir de transformations physiologiques relativement simples lorsqu&#8217;elles surviennent dans un ordre d&#233;termin&#233;.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Des mol&#233;cules qui modifient le comportement</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les analyses de l&#8217;expression des g&#232;nes ont montr&#233; que la phase de morsure s&#8217;accompagne d&#8217;une activit&#233; mol&#233;culaire particuli&#232;re chez le champignon comme chez la fourmi. <br>De nombreux g&#232;nes fongiques activ&#233;s pendant cette p&#233;riode sont rarement retrouv&#233;s chez des champignons entomopathog&#232;nes qui tuent leurs h&#244;tes plut&#244;t que de produire des manipulations comparables. </p><p style="text-align: justify;">Certains codent des prot&#233;ines s&#233;cr&#233;t&#233;es ou participent &#224; la synth&#232;se de m&#233;tabolites susceptibles d&#8217;agir sur l&#8217;activit&#233; nerveuse, la communication chimique, les r&#233;ponses immunitaires ou le fonctionnement musculaire.<br>On y retrouve des enzymes li&#233;es au m&#233;tabolisme des amines biog&#232;nes, des ent&#233;rotoxines, des peptides et diff&#233;rents m&#233;tabolites secondaires. <br>Une mol&#233;cule produite pendant la manipulation peut contribuer &#224; la croissance fongique, &#224; l&#8217;&#233;vasion immunitaire ou &#224; la destruction des tissus sans agir directement sur les neurones.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png" width="1448" height="1086" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2824119,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OMR4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2b3821cd-2bca-4419-a7cb-6753959b7a27_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t de ces travaux repose surtout dans la diversit&#233; des voies impliqu&#233;es car la transformation de l&#8217;h&#244;te ne semble pas reposer sur une toxine unique capable de d&#233;clencher toute la s&#233;quence mais mobilise un ensemble de m&#233;canismes dont les effets se combinent avec les r&#233;actions physiologiques de la fourmi.</p><p style="text-align: justify;">Une &#233;tude publi&#233;e en 2025 a identifi&#233; un peptide s&#233;cr&#233;t&#233; par <em>Ophiocordyceps</em> potentiellement susceptible d&#8217;interagir avec une scramblase de la fourmi, prot&#233;ine impliqu&#233;e dans l&#8217;organisation des membranes cellulaires. <br>Les r&#233;sultats sugg&#232;rent que cet effecteur peut diminuer certaines capacit&#233;s olfactives et perturber la communication sociale de l&#8217;h&#244;te : une fourmi percevant moins bien les signaux chimiques de sa colonie pourrait perdre la piste, interagir moins efficacement avec ses cong&#233;n&#232;res et s&#8217;isoler plus facilement. <br>Cette contribution partielle ne suffit pas &#224; expliquer l&#8217;ascension, les convulsions ni la morsure terminale.<br>Cette avanc&#233;e offre cependant un exemple concret de la mani&#232;re dont une mol&#233;cule fongique peut agir sur une fonction &#233;l&#233;mentaire du comportement. Sans ordonner directement &#224; la fourmi de quitter sa colonie, le champignon peut r&#233;duire la fiabilit&#233; des signaux qui lui permettaient d&#8217;y rester int&#233;gr&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Dans plusieurs observations, les comportements terminaux se concentrent &#233;galement autour de p&#233;riodes particuli&#232;res de la journ&#233;e. <br>La morsure peut survenir dans une fen&#234;tre assez limit&#233;e, sugg&#233;rant une interaction entre l&#8217;infection et les rythmes circadiens de l&#8217;h&#244;te.<br>Les fourmis poss&#232;dent des horloges biologiques organisant une alternance entre activit&#233; et repos, modulant leur sensibilit&#233; &#224; la lumi&#232;re et coordonnant leurs t&#226;ches avec les besoins de la colonie. <br>Le champignon poss&#232;de lui-m&#234;me des syst&#232;mes de r&#233;gulation temporelle capables d&#8217;ajuster sa croissance et l&#8217;expression de ses g&#232;nes aux cycles environnementaux.<br>L&#8217;interaction entre ces deux horloges biologiques pourrait permettre au parasite de d&#233;clencher la phase terminale lorsque la temp&#233;rature et l&#8217;humidit&#233; sont les plus favorables car une morsure effectu&#233;e au mauvais moment exposerait le cadavre &#224; une dessiccation rapide ou retarderait le d&#233;veloppement du champignon.</p><p style="text-align: justify;">Les donn&#233;es disponibles indiquent une d&#233;sorganisation ou une exploitation des rythmes pr&#233;existants. Ainsi, des modifications de la sensibilit&#233; &#224; la lumi&#232;re, de l&#8217;activit&#233; locomotrice et de l&#8217;expression cyclique de certains g&#232;nes pourraient faire converger le comportement vers une p&#233;riode favorable.</p><p style="text-align: justify;">Le d&#233;placement de la fourmi devient donc une trajectoire inscrite &#224; la fois dans l&#8217;espace et dans le temps, et le champignon exploite les gradients environnementaux autant que les rythmes internes de l&#8217;animal.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le cadavre transform&#233; en organe reproducteur</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La mort de la fourmi marque ensuite le passage vers une derni&#232;re phase au cours de laquelle le champignon utilise directement les tissus de son h&#244;te sans pr&#233;server ses fonctions.</p><p style="text-align: justify;">Le myc&#233;lium maintient certaines parties de l&#8217;exosquelette qui assurent la stabilit&#233; m&#233;canique du cadavre tout en utilisant progressivement ses organes internes. Des structures fongiques peuvent m&#234;me consolider le cadavre de la fourmi et l&#8217;attacher davantage au support. <br>Un stroma &#233;merge ensuite le plus souvent dans la r&#233;gion de la t&#234;te ou du thorax pour produire les structures fertiles contenant les spores.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3279895,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Z0-g!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa7ae3876-0ec3-481c-8649-a09fb8e6b339_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le temps n&#233;cessaire &#224; cette maturation expose le cadavre &#224; diverses menaces telles que champignons, pr&#233;dateurs, variations climatiques et microorganismes d&#233;composeurs. <br>La position obtenue par la manipulation augmente les chances d&#8217;arriv&#233;e au terme du d&#233;veloppement mais ne garantit pas forc&#233;ment le succ&#232;s. <br>Des hyperparasites peuvent &#233;galement infecter le champignon lui-m&#234;me et emp&#234;cher sa reproduction.</p><p style="text-align: justify;">Le corps d&#8217;un organisme se trouve ainsi int&#233;gr&#233; &#224; l&#8217;anatomie fonctionnelle d&#8217;un autre et les limites entre l&#8217;h&#244;te, le parasite et leur environnement deviennent difficiles &#224; tracer pendant cette phase car le succ&#232;s reproductif du champignon d&#233;pend &#224; la fois de ses propres tissus et des structures laiss&#233;es par la fourmi.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;infestation comme ph&#233;notype &#233;tendu</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La relation entre <em>Ophiocordyceps</em> et son h&#244;te offre une repr&#233;sentation particuli&#232;re du ph&#233;notype &#233;tendu o&#249; les effets des g&#232;nes d&#8217;un organisme ne sont pas toujours limit&#233;s aux caract&#232;res de son propre corps. <br>Ils peuvent se prolonger &#224; d&#8217;autres organismes vivants dans des constructions, des transformations environnementales ou des modifications.</p><p style="text-align: justify;">Les g&#232;nes du champignon participent &#224; la production de prot&#233;ines et de m&#233;tabolites qui modifient la physiologie de la fourmi en affectent ses perceptions, ses d&#233;placements et ses contractions musculaires pour conduire ensuite le corps vers un lieu favorable &#224; son d&#233;veloppement. <br>Une cha&#238;ne causale relie donc le g&#233;nome du parasite &#224; une position pr&#233;cise occup&#233;e dans l&#8217;environnement par un animal appartenant &#224; une autre esp&#232;ce.</p><p style="text-align: justify;">Certaines manifestations peuvent &#234;tre des effets satellites de l&#8217;infection, tandis que d&#8217;autres participent r&#233;ellement &#224; sa transmission et le ph&#233;notype &#233;tendu ne doit pas &#234;tre interpr&#233;t&#233; comme une mani&#232;re d&#8217;attribuer automatiquement une fonction &#224; toutes les anomalies observ&#233;es.<br>La fourmi conserve ses propres m&#233;canismes en produisent des mouvements musculaires et en traitant des informations par le syst&#232;me nerveux et ses r&#233;ponses physiologiques tentent &#233;galement de limiter l&#8217;infection. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png" width="1448" height="1086" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2896163,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CI_V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F81e38271-081d-4039-bd1d-950689d23068_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le comportement final r&#233;sulte d&#8217;un conflit entre deux organisations biologiques en interaction o&#249; l&#8217;h&#244;te tend &#224; maintenir son int&#233;grit&#233; et &#224; rester au sein de la colonie, tandis que le champignon d&#233;pend de sa survie provisoire, mais b&#233;n&#233;ficie ensuite de son &#233;loignement et de sa mort. <br>La conduite observ&#233;e est la cons&#233;quence de cette superposition d&#8217;int&#233;r&#234;ts &#233;volutifs oppos&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Pour qu&#8217;une manipulation aussi complexe soit s&#233;lectionn&#233;e, elle doit augmenter suffisamment le succ&#232;s reproductif du champignon. <br>La morsure, le choix du support et la synchronisation temporelle mobilisent des m&#233;canismes co&#251;teux car des prot&#233;ines doivent &#234;tre produites, l&#8217;immunit&#233; contourn&#233;e et l&#8217;h&#244;te maintenu en vie pendant une p&#233;riode prolong&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">La forte sp&#233;cificit&#233; observ&#233;e entre certaines lign&#233;es d&#8217;<em>Ophiocordyceps</em> et leurs fourmis sugg&#232;re que cet ajustement s&#8217;est construit progressivement au cours de l&#8217;&#233;volution.<br>Un effet efficace chez une fourmi peut &#234;tre insuffisant ou d&#233;sordonn&#233; chez une autre car chaque esp&#232;ce d&#8217;h&#244;te poss&#232;de ses propres mol&#233;cules de communication, ses rythmes, son anatomie musculaire et son organisation sociale.</p><p style="text-align: justify;">Cette sp&#233;cialisation, tout en limitant les possibilit&#233;s de transmission, augmente la pr&#233;cision de l&#8217;interaction : le champignon devient d&#233;pendant d&#8217;un h&#244;te sp&#233;cifique tout en exploitant plus efficacement ses propri&#233;t&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Les fourmis disposent de d&#233;fenses individuelles et collectives, peuvent &#233;viter certaines zones contamin&#233;es et &#233;liminer les individus malades, et le champignon doit &#224; son tour contourner ces protections. <br>Chaque innovation de l&#8217;un exerce une pression s&#233;lective sur l&#8217;autre.</p><p style="text-align: justify;">La manipulation observable porte donc les traces d&#8217;une succession de variations, d&#8217;&#233;checs et de compromis accumul&#233;s au cours des g&#233;n&#233;rations.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les araign&#233;es sous les feuilles</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les fourmis ne sont pas les seuls arthropodes o&#249; la modification du comportement terminal pour favoriser la reproduction d&#8217;un champignon est observ&#233;e. <br>Les araign&#233;es peuvent &#234;tre infect&#233;es par des esp&#232;ces du genre <em>Gibellula</em>, appartenant &#224; une lign&#233;e distincte mais apparent&#233;e aux autres champignons pathog&#232;nes d&#8217;arthropodes.</p><p style="text-align: justify;">Les araign&#233;es parasit&#233;es sont souvent retrouv&#233;es immobiles sous une feuille, sur un tronc, dans une cavit&#233; ou sur un support v&#233;g&#233;tal, leur corps recouvert de structures fongiques blanches, jaunes ou color&#233;es. <br>Le champignon produit parfois de multiples prolongements qui donnent au cadavre une apparence presque min&#233;rale ou corallienne. <br>Le genre <em>Gibellula</em> para&#238;t fortement sp&#233;cialis&#233; dans les araign&#233;es et comprend une diversit&#233; encore imparfaitement d&#233;crite.</p><p style="text-align: justify;">Certaines observations rapportent que les h&#244;tes infect&#233;s quittent leurs refuges ou gagnent des positions expos&#233;es avant de mourir. <br>Une position sur la face inf&#233;rieure d&#8217;une feuille peut prot&#233;ger le champignon du rayonnement direct et des pluies violentes tout en favorisant la dispersion de ses spores.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3310744,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208493223?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jPZs!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe25361c0-c21c-4c43-8ea6-358e90efe2d0_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Chez <em>Gibellula scorpioides</em>, des travaux ont apport&#233; des indices en faveur d&#8217;une modification comportementale conduisant l&#8217;araign&#233;e vers une position favorable au parasite. <br>Les donn&#233;es restent n&#233;anmoins nettement moins &#233;tay&#233;es que pour le syst&#232;me <em>Ophiocordyceps&#8211;Camponotus</em>.</p><p style="text-align: justify;">Il serait donc abusif de d&#233;crire toutes les araign&#233;es infect&#233;es comme des marionnettes conduites avec pr&#233;cision vers leur lieu de mort, et leur position peut parfois r&#233;sulter de leurs habitudes naturelles, d&#8217;une recherche d&#8217;humidit&#233; ou d&#8217;une incapacit&#233; &#224; quitter leur dernier refuge. <br>La r&#233;p&#233;tition de certaines localisations terminales invite cependant &#224; rechercher une adaptation comparable, sans pr&#233;sumer de son existence avant sa d&#233;monstration.</p><p style="text-align: justify;">Cette prudence permet de distinguer la force d&#8217;une image de la solidit&#233; des preuves disponibles. <br>Un cadavre enti&#232;rement recouvert par un champignon t&#233;moigne avec certitude de l&#8217;infection mais ne r&#233;v&#232;le pas n&#233;cessairement les &#233;v&#233;nements comportementaux qui ont pr&#233;c&#233;d&#233; la mort pour autant.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Manipulation adaptative ou cons&#233;quence de l&#8217;infection?</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La maladie modifie presque toujours le comportement sans que ces changements ne constituent syst&#233;matiquement une manipulation du parasite. <br>Certains correspondent aux r&#233;ponses de d&#233;fense de l&#8217;h&#244;te, tandis que d&#8217;autres r&#233;sultent simplement de la d&#233;gradation de ses fonctions.</p><p style="text-align: justify;">Pour parler de manipulation adaptative, le comportement doit &#234;tre suffisamment reproductible, appara&#238;tre au moment pertinent du cycle parasitaire et augmenter la probabilit&#233; de survie, de reproduction ou de transmission du parasite. <br>Une relation entre l&#8217;intensit&#233; de l&#8217;effet et le b&#233;n&#233;fice reproductif renforce encore cette interpr&#233;tation.</p><p style="text-align: justify;">Chez les fourmis infect&#233;es par <em>Ophiocordyceps</em>, la sp&#233;cificit&#233; de l&#8217;h&#244;te, la s&#233;quence st&#233;r&#233;otyp&#233;e, l&#8217;ancrage terminal et l&#8217;importance du microenvironnement fournissent un ensemble d&#8217;arguments robuste. <br>Les exp&#233;riences montrent aussi que des champignons g&#233;n&#233;ralistes peuvent provoquer des l&#233;sions et tuer des fourmis sans reproduire la m&#234;me architecture comportementale.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;errance peut &#234;tre partiellement provoqu&#233;e par une d&#233;sorganisation g&#233;n&#233;rale du syst&#232;me nerveux, tandis que les convulsions pourraient &#224; la fois favoriser la descente vers le sous-bois et refl&#233;ter une souffrance neuromusculaire. <br>La s&#233;lection naturelle peut ensuite exploiter un effet pathologique pr&#233;existant si ses cons&#233;quences am&#233;liorent la transmission.</p><p style="text-align: justify;">Une alt&#233;ration peut commencer comme une cons&#233;quence g&#233;n&#233;rale de l&#8217;infection, puis &#234;tre renforc&#233;e et synchronis&#233;e au fil de l&#8217;&#233;volution jusqu&#8217;&#224; devenir une composante fonctionnelle du cycle parasitaire.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Quand la science-fiction transpose &#224; l&#8217;Homme</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le ph&#233;nom&#232;ne a acquis une nouvelle mise en lumi&#232;re avec le jeu vid&#233;o <em>The Last of Us</em>. Cet univers imagine une lign&#233;e de Cordyceps devenue capable d&#8217;infecter les &#234;tres humains, de se d&#233;velopper dans leur organisme et de transformer progressivement leur comportement.<br>Les cr&#233;ateurs ont explicitement puis&#233; dans la biologie des champignons parasites d&#8217;arthropodes afin de donner &#224; leur monde une origine suffisamment solide pour soutenir la fiction.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;univers reprend plusieurs &#233;l&#233;ments biologiques r&#233;els : le champignon colonise un h&#244;te vivant, modifie sa conduite, transforme son anatomie et produit des structures reproductrices apr&#232;s sa mort. <br>Les diff&#233;rents stades d&#8217;infect&#233;s prolongent &#233;galement l&#8217;id&#233;e d&#8217;un organisme humain progressivement int&#233;gr&#233; au d&#233;veloppement du myc&#233;lium.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg" width="1200" height="674" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:674,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;The Last Of Us' Different Stages Of Cordyceps Brain Infection, Explained |  Film Fugitives&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="The Last Of Us' Different Stages Of Cordyceps Brain Infection, Explained |  Film Fugitives" title="The Last Of Us' Different Stages Of Cordyceps Brain Infection, Explained |  Film Fugitives" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mtZV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F42d99a35-5e1d-459c-a4a9-87d9eb662495_1200x674.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La transposition change cependant d&#8217;&#233;chelle biologique car passer d&#8217;un insecte ectotherme de quelques millim&#232;tres &#224; un mammif&#232;re humain implique de surmonter des diff&#233;rences consid&#233;rables de contraintes telle que la temp&#233;rature, l&#8217;immunit&#233;, la structure tissulaire, la circulation et l&#8217;organisation nerveuse.<br>La fiction s&#8217;appuie sur une possibilit&#233; biologique et lui fait franchir plusieurs barri&#232;res que l&#8217;&#233;volution n&#8217;a jamais franchies dans ce syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">Cette distance avec la r&#233;alit&#233; r&#233;v&#232;le la puissance narrative d&#8217;un ph&#233;nom&#232;ne dont la version naturelle est d&#233;j&#224; suffisamment &#233;trange pour sembler r&#233;fl&#233;chie. <br><em>The Last of Us</em> agrandit jusqu&#8217;&#224; notre propre esp&#232;ce une relation qui existe depuis longtemps entre certains champignons et les arthropodes.</p><p style="text-align: justify;">La peur suscit&#233;e par cette transposition provient probablement de la fragilit&#233; qu&#8217;elle attribue &#224; notre autonomie. <br>La fourmi infect&#233;e continue de marcher avec ses propres pattes, d&#8217;utiliser ses muscles et de recevoir des informations par ses organes sensoriels, mais la trajectoire produite par ces fonctions sert d&#233;sormais un autre cycle biologique. <br>En imaginant le m&#234;me d&#233;placement chez l&#8217;&#234;tre humain, la fiction transforme une curiosit&#233; entomologique en interrogation philosophique sur la continuit&#233; du soi.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp" width="868" height="520" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:520,&quot;width&quot;:868,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Infected_Final_Stage&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Infected_Final_Stage" title="Infected_Final_Stage" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!WOK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fff83c5ac-7f68-4866-84cb-58594d520ce9_868x520.webp 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Un comportement partag&#233; par deux organismes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La fourmi qui plante ses mandibules dans une nervure ne devient pas un objet inerte avant sa mort. Son syst&#232;me nerveux reste actif, ses muscles se contractent et son corps continue pendant un temps &#224; r&#233;guler ses fonctions mais ces m&#233;canismes ne produisent plus le comportement qui favorisait normalement sa survie ou celle de sa colonie.</p><p style="text-align: justify;">Le champignon exploite une architecture d&#233;j&#224; fa&#231;onn&#233;e par l&#8217;histoire &#233;volutive de la fourmi et ses propres adaptations interviennent sur les points o&#249; une modification limit&#233;e peut r&#233;orienter l&#8217;ensemble de la trajectoire.</p><p style="text-align: justify;">Transformer un comportement suffit parfois de d&#233;placer le seuil d&#8217;une r&#233;ponse, d&#8217;alt&#233;rer la valeur d&#8217;un signal, de d&#233;synchroniser une horloge ou de maintenir une contraction qui se serait normalement rel&#226;ch&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Chez <em>Toxoplasma gondii</em>, l&#8217;odeur du f&#233;lin demeure d&#233;tectable mais ne produit plus la m&#234;me aversion. <br>Chez <em>Ophiocordyceps</em>, l&#8217;influence atteint un ensemble de fonctions plus vaste telles que la relation aux cong&#233;n&#232;res, l&#8217;orientation, la locomotion, la temporalit&#233; et le contr&#244;le musculaire. <br>Les deux parasites r&#233;v&#232;lent que le comportement animal ne constitue pas une entit&#233; indivisible appartenant exclusivement au cerveau qui para&#238;t l&#8217;&#233;mettre mais plut&#244;t d&#8217;interactions entre le syst&#232;me nerveux, le corps, l&#8217;environnement et les autres organismes qui peuvent s&#8217;y installer.</p><p style="text-align: justify;">Le comportement de la fourmi infect&#233;e appartient &#224; plusieurs histoires &#233;volutives simultan&#233;es <br>Ses organes ont &#233;t&#233; s&#233;lectionn&#233;s pour assurer sa survie et participer au fonctionnement de la colonie, tandis que le champignon a &#233;t&#233; s&#233;lectionn&#233; pour d&#233;tourner certaines de leurs possibilit&#233;s. </p><p style="text-align: justify;">La morsure terminale constitue l&#8217;instant o&#249; les structures de l&#8217;h&#244;te ach&#232;vent une action dont les cons&#233;quences appartiennent d&#233;sormais au cycle reproductif du parasite. <br>Le support v&#233;g&#233;tal retient le cadavre, le myc&#233;lium poursuit sa croissance et les spores se pr&#233;parent &#224; rejoindre d&#8217;autres fourmis.</p><p style="text-align: justify;">Dans la for&#234;t, les variations h&#233;r&#233;ditaires, les contraintes &#233;cologiques et la s&#233;lection naturelle ont suffi &#224; &#233;tablir une relation dans laquelle le d&#233;placement d&#8217;un animal peut prolonger le g&#233;nome d&#8217;un champignon.</p><p style="text-align: justify;">La fourmi reste fix&#233;e par les mandibules, son corps conserve la forme d&#8217;un organisme autonome, mais il est devenu le lieu de passage d&#8217;une autre forme de vie. <br>Lorsque la structure reproductrice &#233;merge enfin de son cadavre, la trajectoire commenc&#233;e avec une spore d&#233;pos&#233;e sur la cuticule atteint son terme, et la derni&#232;re morsure pr&#233;pare d&#233;j&#224; le prochain cycle de l&#8217;infection.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Bibliographie</h4><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>Taxonomie, diversit&#233; et sp&#233;cialisation des champignons manipulateurs</strong></p><ul><li><p>Sung, G. H., et al. (2007). Phylogenetic classification of Cordyceps and the clavicipitaceous fungi. Studies in Mycology, 57, 5&#8211;59.</p></li><li><p>Evans, H. C., Elliot, S. L., &amp; Hughes, D. P. (2011). Hidden diversity behind the zombie-ant fungus Ophiocordyceps unilateralis: Four new species described from carpenter ants in Minas Gerais, Brazil. PLOS ONE, 6(3), e17024.</p></li><li><p>Ara&#250;jo, J. P. M., Evans, H. C., Kepler, R., &amp; Hughes, D. P. (2018). Zombie-ant fungi across continents: 15 new species and new combinations within Ophiocordyceps. I. Myrmecophilous hirsutelloid species. Studies in Mycology, 90, 119&#8211;160.</p></li><li><p>de Bekker, C., et al. (2014). Species-specific ant brain manipulation by a specialized fungal parasite. BMC Evolutionary Biology, 14, 166.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Infection fongique, cuticule et colonisation de l&#8217;h&#244;te</strong></p><ul><li><p>Ortiz-Urquiza, A., &amp; Keyhani, N. O. (2013). Action on the surface: Entomopathogenic fungi versus the insect cuticle. Insects, 4(3), 357&#8211;374.</p></li><li><p>Wang, C., &amp; Wang, S. (2017). Insect pathogenic fungi: Genomics, molecular interactions, and genetic improvements. Annual Review of Entomology, 62, 73&#8211;90.</p></li><li><p>de Bekker, C., Beckerson, W. C., &amp; Elya, C. (2021). Mechanisms behind the madness: How do zombie-making fungal entomopathogens affect host behavior to increase transmission? mBio, 12(5), e01872-21.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Trajectoire terminale, microenvironnement et dispersion</strong></p><ul><li><p>Pontoppidan, M.-B., et al. (2009). Graveyards on the move: The spatio-temporal distribution of dead Ophiocordyceps-infected ants. PLOS ONE, 4(3), e4835.</p></li><li><p>Andersen, S. B., et al. (2009). The life of a dead ant: The expression of an adaptive extended phenotype. The American Naturalist, 174(3), 424&#8211;433.</p></li><li><p>Hughes, D. P., et al. (2011). Behavioral mechanisms and morphological symptoms of zombie ants dying from fungal infection. BMC Ecology, 11, 13.</p></li><li><p>Loreto, R. G., et al. (2014). Long-term disease dynamics for a specialized parasite of ant societies: A field study. PLOS ONE, 9(8), e103516.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Colonie, superorganisme et immunit&#233; sociale</strong></p><ul><li><p>Cremer, S., Armitage, S. A. O., &amp; Schmid-Hempel, P. (2007). Social immunity. Current Biology, 17(16), R693&#8211;R702.</p></li><li><p>Sol&#225; Gracia, E., de Bekker, C., Hanks, E. M., &amp; Hughes, D. P. (2018). Within the fortress: A specialized parasite is not discriminated against in a social insect society. PLOS ONE, 13(2), e0193536.</p></li><li><p>Pull, C. D., et al. (2018). Destructive disinfection of infected brood prevents systemic disease spread in ant colonies. eLife, 7, e32073.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Cerveau, muscles et morsure terminale</strong></p><ul><li><p>Fredericksen, M. A., et al. (2017). Three-dimensional visualization and a deep-learning model reveal complex fungal parasite networks in behaviorally manipulated ants. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(47), 12590&#8211;12595.</p></li><li><p>Mangold, C. A., et al. (2019). Zombie ant death grip due to hypercontracted mandibular muscles. Journal of Experimental Biology, 222(14), jeb200683.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Expression g&#233;n&#233;tique, effecteurs et rythmes circadiens</strong></p><ul><li><p>de Bekker, C., et al. (2015). Gene expression during zombie ant biting behavior reflects the complexity underlying fungal parasitic behavioral manipulation. BMC Genomics, 16, 620.</p></li><li><p>de Bekker, C., et al. (2017). Daily rhythms and enrichment patterns in the transcriptome of the behavior-manipulating parasite Ophiocordyceps kimflemingiae. PLOS ONE, 12(11), e0187170.</p></li><li><p>de Bekker, C. (2022). Hijacking time: How Ophiocordyceps fungi could be using ant host clocks to manipulate behavior. Parasite Immunology, 44, e12909.</p></li><li><p>Beckerson, W. C., et al. (2025). The First of Us: Ophiocordyceps use a novel scramblase-binding peptide to manipulate zombie ants. bioRxiv, pr&#233;print 2025.09.09.674826.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Araign&#233;es et champignons du genre Gibellula</strong></p><ul><li><p>Kuephadungphan, W., et al. (2020). Phylogeny- and morphology-based recognition of new species in the spider-parasitic genus Gibellula from Thailand. MycoKeys, 72, 17&#8211;42.</p></li><li><p>Kuephadungphan, W., et al. (2022). Multi-locus phylogeny unmasks hidden species within the specialised spider-parasitic fungus Gibellula in Thailand. Studies in Mycology, 101, 245&#8211;286.</p></li><li><p>Evans, H. C., Fogg, T., Buddie, A. G., Yeap, Y. T., &amp; Ara&#250;jo, J. P. M. (2025). The araneopathogenic genus Gibellula in the British Isles, including a new zombie species on orb-weaving cave spiders. Fungal Systematics and Evolution, 15, 153&#8211;178.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Manipulation parasitaire et ph&#233;notype &#233;tendu</strong></p><ul><li><p>Dawkins, R. (1982). The Extended Phenotype: The Long Reach of the Gene. Oxford University Press.</p></li><li><p>Moore, J. (2002). Parasites and the Behavior of Animals. Oxford University Press.</p></li><li><p>Poulin, R. (2010). Parasite manipulation of host behavior: An update and frequently asked questions. Advances in the Study of Behavior, 41, 151&#8211;186.</p></li></ul><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Quand la peur change de sens]]></title><description><![CDATA[Toxoplasma gondii, ou l&#8217;&#233;volution d&#8217;un parasite capable de modifier la relation de ses h&#244;tes au danger]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/quand-la-peur-change-de-sens</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/quand-la-peur-change-de-sens</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Fri, 24 Jul 2026 22:53:37 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2877673,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!y38r!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F02ca4a35-07c2-4b7d-b9f4-8939e2f9745d_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Stone Wave Cliffs - Lampmaster&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/7tGB6vEBAivS6BgWaqiHef&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/7tGB6vEBAivS6BgWaqiHef" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Quand un environnement est domin&#233; par la pr&#233;dation, certaines informations apportent un avantage s&#233;lectif &#224; &#234;tre reconnues. Reconna&#238;tre un pr&#233;dateur par son d&#233;placement, son cri ou son odeur permettent d&#8217;optimiser la fuite et donc la survie.<br>Chez les rongeurs, les mol&#233;cules pr&#233;sentes dans les urines des f&#233;lins et leurs s&#233;cr&#233;tions corporelles appartiennent &#224; ces signaux  imm&#233;diatement disponibles. <br>Un rat qui n&#8217;a jamais rencontr&#233; de chat peut naturellement &#233;viter les lieux impr&#233;gn&#233;s par son odeur et adopter des comportements d&#233;fensifs adapt&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Plus qu&#8217;une simple r&#233;pulsion sensorielle, l&#8217;odeur du f&#233;lin contient une information sur la pr&#233;sence possible d&#8217;un animal capable de tuer le rongeur naturellement inscrite dans son syst&#232;me perceptif. <br>Elle mobilise ainsi des syst&#232;mes olfactifs, des circuits limbiques, des r&#233;ponses v&#233;g&#233;tatives et des programmes moteurs qui transforment ces traces chimiques invisibles en une d&#233;cision comportementale r&#233;flexe. <br>Le danger appara&#238;t dans la relation que le cerveau du rongeur &#233;tablit entre cette mol&#233;cule d&#8217;apr&#232;s l&#8217;histoire &#233;volutive de son esp&#232;ce et les cons&#233;quences anticip&#233;es de sa pr&#233;sence.</p><p style="text-align: justify;">Chez certains rongeurs infect&#233;s par <em>Toxoplasma gondii</em>, cette relation semble se transformer : sous conditions exp&#233;rimentales o&#249; se trouve ces mol&#233;cules r&#233;pulsives, ils ne manifestent plus syst&#233;matiquement l&#8217;&#233;vitement observ&#233; chez les sujets non infect&#233;s. <br>Certains sont au contraire attir&#233;s l&#8217;urine de chat ou de lynx et explorent une zone qu&#8217;ils auraient habituellement d&#233;laiss&#233;e, en paraissent avoir perdu cette aversion naturelle.</p><p style="text-align: justify;">Ce ph&#233;nom&#232;ne est devenu c&#233;l&#232;bre sous le nom d&#8217;&#171; attraction f&#233;line fatale &#187;, donnant l&#8217;id&#233;e imparfaite d&#8217;un parasite transformant une proie &#233;vitante en animal attir&#233; par son propre pr&#233;dateur. </p><p style="text-align: justify;">Cette repr&#233;sentation masque cependant la complexit&#233; du ph&#233;nom&#232;ne car le rongeur n&#8217;est pas attir&#233; par le chat comme il le serait par de la nourriture ou un partenaire sexuel. <br>Son comportement semble plut&#244;t se modifier par la valeur attribu&#233;e aux signaux f&#233;lins en diminuant sa capacit&#233; &#224; provoquer l&#8217;&#233;vitement ou en entrant en comp&#233;tition avec d&#8217;autres comportements.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Un cycle interd&#233;pendant aux f&#233;lins</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;"><em>Toxoplasma gondii</em> est un protozoaire intracellulaire capable d&#8217;infecter une grande diversit&#233; d&#8217;animaux &#224; sang chaud. <br>Les mammif&#232;res et les oiseaux peuvent h&#233;berger ses formes asexu&#233;es, mais les f&#233;lid&#233;s occupent une place diff&#233;rente dans son cycle car ils constituent ses h&#244;tes d&#233;finitifs, soit les organismes dans lesquels peut s&#8217;accomplir sa reproduction sexu&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Chez les autres esp&#232;ces, le parasite se multiplie d&#8217;abord sous la forme de tachyzo&#239;tes qui se diss&#233;minent rapidement dans l&#8217;organisme, avant que la r&#233;ponse immunitaire ne favorise leur conversion en bradyzo&#239;tes. <br>Ces derniers persistent dans des kystes tissulaires, essentiellement au sein des muscles et du syst&#232;me nerveux.</p><p style="text-align: justify;">Cette persistance peut se prolonger pendant toute la vie de l&#8217;h&#244;te car le parasite ne demeure pas simplement immobile dans une capsule inerte. <br>Il se maintient dans un &#233;quilibre dynamique avec l&#8217;immunit&#233; et est capable de se r&#233;activer lorsque celle-ci devient insuffisante. <br>Chez un rongeur immunocomp&#233;tent, l&#8217;infection chronique reste souvent compatible avec la survie et le maintien d&#8217;une grande partie des comportements ordinaires.</p><p style="text-align: justify;">Le cycle change quand le rongeur est captur&#233; par un f&#233;lin : les kystes contenus dans ses tissus sont lib&#233;r&#233;s au cours de sa digestion et les bradyzo&#239;tes colonisent l&#8217;&#233;pith&#233;lium intestinal du pr&#233;dateur. Ils s&#8217;y diff&#233;rencient ensuite en formes sexu&#233;es, produisent des gam&#232;tes, puis des oocystes qui seront &#233;limin&#233;s par les mati&#232;res f&#233;cales.<br>Apr&#232;s maturation dans l&#8217;environnement, ces oocystes pourront contaminer l&#8217;eau, les sols ou les aliments et &#234;tre ing&#233;r&#233;s par de nouveaux h&#244;tes interm&#233;diaires.<br>Le parasite circule ainsi entre environnement, proies et pr&#233;dateurs en empruntant le cycle alimentaire d&#233;j&#224; pr&#233;sent dans l&#8217;&#233;cosyst&#232;me.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3058101,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AxHh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F03e37074-47a0-4d6a-8617-c5ba8fe7fe8a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La d&#233;pendance envers les f&#233;lid&#233;s repose aussi sur une particularit&#233; m&#233;tabolique de leur intestin. <br>Les f&#233;lins poss&#232;dent une activit&#233; intestinale tr&#232;s faible de la delta-6-d&#233;saturase, une enzyme intervenant dans le m&#233;tabolisme de l&#8217;acide linol&#233;ique. <br>Cette particularit&#233; entra&#238;ne une concentration &#233;lev&#233;e de cet acide gras dans leur environnement intestinal et fournit au parasite l&#8217;un des signaux n&#233;cessaires &#224; son d&#233;veloppement sexu&#233;.<br>En associant une suppl&#233;mentation en acide linol&#233;ique &#224; l&#8217;inhibition de la delta-6-d&#233;saturase, des chercheurs sont parvenus &#224; permettre certaines &#233;tapes du cycle sexu&#233; chez la souris, levant exp&#233;rimentalement une partie de la barri&#232;re qui r&#233;servait normalement ce d&#233;veloppement aux f&#233;lid&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;intestin du chat offre donc un milieu biochimique particulier auquel le cycle du parasite s&#8217;est ajust&#233;. <br>Cette d&#233;pendance cr&#233;e une contrainte &#233;volutive importante car lorsqu&#8217;il se trouve dans un h&#244;te interm&#233;diaire, <em>Toxoplasma gondii</em> doit retrouver un f&#233;lin pour acc&#233;der &#224; la reproduction sexu&#233;e.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Quand la s&#233;lection naturelle atteint le comportement</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le parasite n&#8217;a aucune conscience, ne reconna&#238;t ni les rats ni la silhouette d&#8217;un chat et ne pr&#233;voit pas les cons&#233;quences de la pr&#233;dation. <br>La s&#233;lection naturelle a donc suffi &#224; produire l&#8217;apparence d&#8217;une strat&#233;gie.</p><p style="text-align: justify;">Au sein des variations affectant les interactions entre le parasite et son h&#244;te, celles qui augmentent la probabilit&#233; d&#8217;une transmission vers un f&#233;lin ont pu laisser davantage de descendants. <br>Une modification m&#234;me minime du comportement du rongeur, si elle accro&#238;t l&#233;g&#232;rement le risque d&#8217;&#234;tre captur&#233; par un h&#244;te biologiquement favorable &#224; la reproduction du parasite, peut donc devenir avantageuse au fil des g&#233;n&#233;rations parasitaires.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;volution ne s&#233;lectionne pas forc&#233;ment une attraction spectaculaire et une diminution de la prudence, une r&#233;action plus tardive aux odeurs de pr&#233;dateur ou une tendance accrue &#224; fr&#233;quenter des zones expos&#233;es aux f&#233;lins peuvent suffire &#224; devenir un avantage s&#233;lectif. <br>Le gain &#233;volutif d&#233;pend donc de la probabilit&#233; finale de transmission, sans prendre compte de la forme narrative que nous attribuons au comportement &#233;tudi&#233;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3003423,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rPqw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F977e7142-7e0e-40fb-80f7-7ecd8b2b2905_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les exp&#233;riences r&#233;alis&#233;es au d&#233;but des ann&#233;es 2000 ont cependant sugg&#233;r&#233; une modification particuli&#232;rement cibl&#233;e. <br>Des rats infect&#233;s passaient plus de temps dans les zones portant des odeurs f&#233;lines sans que leurs capacit&#233;s olfactives g&#233;n&#233;rales, leur apprentissage, leur comportement social ou certaines r&#233;ponses anxieuses ne soient significativement modifi&#233;es.<br>L&#8217;effet paraissait affecter avec une certaine pr&#233;cision la fa&#231;on dont le signal f&#233;lin &#233;tait trait&#233; plus qu&#8217;&#224; une d&#233;t&#233;rioration diffuse du syst&#232;me nerveux.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation a conduit &#224; rechercher une localisation des kystes dans les r&#233;gions c&#233;r&#233;brales consacr&#233;es &#224; la peur, et bien qu&#8217;une &#233;tude a rapport&#233; une densit&#233; plus importante dans certaines structures amygdaliennes, des travaux ult&#233;rieurs ont montr&#233; une distribution c&#233;r&#233;brale beaucoup plus variable. <br>Chez des rats infect&#233;s par plusieurs souches du parasite, les kystes ont &#233;t&#233; retrouv&#233;s dans de nombreuses r&#233;gions sans cartographie &#233;vidente permettant d&#8217;expliquer &#224; elle seule la modification comportementale.<br>Leur pr&#233;sence physique dans une zone donn&#233;e ne suffit donc probablement pas &#224; comprendre le ph&#233;nom&#232;ne.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">De la peur &#224; l&#8217;approche</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le cerveau ne fonctionne pas comme une connexion de centres ind&#233;pendants dont chacun produirait un comportement isol&#233;. <br>Les r&#233;ponses au danger r&#233;sultent d&#8217;interactions entre les syst&#232;mes olfactifs, l&#8217;amygdale, l&#8217;hypothalamus, les structures m&#233;senc&#233;phaliques, les syst&#232;mes neuromodulateurs et les r&#233;seaux moteurs.<br>Pour modifier l&#8217;&#233;vitement, une perturbation biologique peut agir sur la sensibilit&#233; d&#8217;un circuit, sur l&#8217;expression de certains r&#233;cepteurs, sur l&#8217;&#233;quilibre entre excitation et inhibition ou sur la pond&#233;ration relative de plusieurs motivations concurrentes.</p><p style="text-align: justify;">Une &#233;tudes c&#233;l&#232;bre consacr&#233;es &#224; ces circuits a expos&#233; des rats infect&#233;s et non infect&#233;s &#224; de l&#8217;urine de chat, puis mesur&#233; l&#8217;expression de la prot&#233;ine c-Fos utilis&#233;e comme marqueur indirect de l&#8217;activit&#233; neuronale. <br>Chez les animaux infect&#233;s, l&#8217;odeur f&#233;line activait une partie post&#233;ro-dorsale de l&#8217;amygdale m&#233;diale habituellement engag&#233;e dans le traitement des signaux reproductifs en plus des r&#233;gions impliqu&#233;es dans la d&#233;fense, rappelant certains aspects des signaux produits par l&#8217;odeur d&#8217;une femelle en &#339;strus.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2124774,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xnm3!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F67086c85-66c9-4024-80f7-61cb62b10569_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;activation d&#8217;une r&#233;gion impliqu&#233;e dans les comportements reproductifs ne signifie cependant pas que le rat confond le chat avec une partenaire car les m&#234;mes structures participent &#224; plusieurs fonctions, et c-Fos ne fournit qu&#8217;une image indirecte et assez grossi&#232;re de leur mobilisation.<br>L&#8217;exp&#233;rience indique surtout qu&#8217;un signal normalement associ&#233; &#224; la d&#233;fense recrute chez l&#8217;animal infect&#233;, des circuits capables d&#8217;entrer en comp&#233;tition avec l&#8217;&#233;vitement.</p><p style="text-align: justify;">La perception de l&#8217;odeur sans &#234;tre supprim&#233;e transforme sa valence. Ce terme d&#233;signe la qualit&#233; positive ou n&#233;gative attribu&#233;e &#224; un stimulus, ainsi que sa capacit&#233; &#224; orienter l&#8217;organisme vers l&#8217;approche ou vers le retrait. <br>Deux animaux peuvent recevoir une information sensorielle comparable tout en lui accordant une signification diff&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Chez le rongeur infect&#233;, les mol&#233;cules f&#233;lines atteignent encore l&#8217;&#233;pith&#233;lium olfactif, mais la dynamique c&#233;r&#233;brale qu&#8217;elles d&#233;clenchent n&#8217;aboutit plus n&#233;cessairement &#224; la m&#234;me d&#233;cision.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les voies biologiques de la transformation</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Des <strong>modifications &#233;pig&#233;n&#233;tiques</strong> pourraient &#233;galement participer &#224; cette transformation. <br>Chez des rats m&#226;les infect&#233;s, une hypom&#233;thylation du promoteur du g&#232;ne codant la vasopressine a &#233;t&#233; observ&#233;e dans l&#8217;amygdale m&#233;diale. La vasopressine intervient dans les comportements sociaux et reproductifs, mais aussi dans la r&#233;gulation de certaines r&#233;ponses &#233;motionnelles.<br>Les manipulations exp&#233;rimentales de cette voie ont appuy&#233; l&#8217;id&#233;e qu&#8217;une modification durable de l&#8217;expression g&#233;nique dans ces circuits pouvait contribuer &#224; une diminution de l&#8217;aversion envers le pr&#233;dateur.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3073455,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ev7u!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc41a84e8-58f0-46fa-bb8d-9406428b9f6a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Ce r&#233;sultat ne signifie pas que le parasite r&#233;&#233;crit pr&#233;cis&#233;ment un g&#232;ne pr&#233;cis afin de produire un comportement d&#233;termin&#233;. Une infection chronique modifie la globalit&#233; de l&#8217;environnement immunitaire, hormonal et m&#233;tabolique du cerveau. <br>Les changements &#233;pig&#233;n&#233;tiques peuvent &#233;merger de ces interactions sans que le parasite dispose d&#8217;un m&#233;canisme exclusivement consacr&#233; &#224; la vasopressine et l&#8217;adaptation &#233;volutive peut exploiter les propri&#233;t&#233;s d&#8217;un syst&#232;me biologique sans avoir &#224; contr&#244;ler s&#233;par&#233;ment chacun de ses composants.</p><p style="text-align: justify;">La <strong>dopamine</strong> &#8212; neuromodulateur intervenant dans la motivation, l&#8217;apprentissage par renforcement, la s&#233;lection des actions et l&#8217;attribution de saillance aux &#233;v&#233;nements &#8212; constitue une autre piste. <br><em>Toxoplasma gondii</em> poss&#232;de des enzymes apparent&#233;es &#224; la tyrosine hydroxylase, capables de participer &#224; la transformation de la tyrosine en L-DOPA, pr&#233;curseur de la dopamine.</p><p style="text-align: justify;">Des cultures cellulaires infect&#233;es ont montr&#233; des modifications de la production ou de la lib&#233;ration dopaminergique, mais la contribution r&#233;elle de cette voie au comportement des animaux est longtemps rest&#233;e controvers&#233;e.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2789787,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!HPJP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6822428c-e68d-44b9-920e-d94c841ae6fa_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Des travaux r&#233;cents utilisant des lign&#233;es parasitaires g&#233;n&#233;tiquement modifi&#233;es exprimant diff&#233;rentes quantit&#233;s de tyrosine hydroxylase parasitaire ont observ&#233; que certains changements comportementaux variaient avec le niveau d&#8217;expression de cette enzyme. <br>Sans pour en faire une explication suffisante, ces r&#233;sultats soutiennent l&#8217;existence d&#8217;une contribution dopaminergique directe et les lign&#233;es modifi&#233;es produisaient des effets plus faibles que la souche sauvage, indiquant que la dopamine ne constitue probablement qu&#8217;un explication partielle au ph&#233;nom&#232;ne.</p><p style="text-align: justify;">La <strong>neuro-inflammation</strong> offre &#233;galement un autre niveau d&#8217;explication : la pr&#233;sence persistante du parasite dans le cerveau entra&#238;ne une activation immunitaire en modifiant l&#8217;expression de nombreuses mol&#233;cules inflammatoires et les interactions prolong&#233;es entre neurones, astrocytes, microglie et cellules immunitaires.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2819253,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!dhRZ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3c96d559-9395-4150-ba20-be8be77dbc36_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;"><br>Ces transformations peuvent affecter la transmission synaptique, la plasticit&#233; et la r&#233;gulation des comportements anxieux sans qu&#8217;un contr&#244;le local et pr&#233;cis de chaque circuit ne soit n&#233;cessaire.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Manipulation cibl&#233;e ou modification g&#233;n&#233;rale du risque ?</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Certaines &#233;tudes ont contest&#233; l&#8217;id&#233;e d&#8217;une manipulation exclusivement dirig&#233;e vers les f&#233;lins et ont montr&#233; que des souris infect&#233;es peuvent pr&#233;senter une anxi&#233;t&#233; g&#233;n&#233;rale plus faible, une exploration accrue et une r&#233;duction de l&#8217;aversion envers plusieurs pr&#233;dateurs mais sans s&#233;lectivit&#233; nette pour les chats. <br>L&#8217;intensit&#233; de ces changements para&#238;t alors associ&#233;e &#224; la charge en kystes et aux marqueurs de la neuro-inflammation o&#249; l&#8217;attraction f&#233;line suppos&#233;e pourrait r&#233;sulter en partie d&#8217;une transformation moins cibl&#233;e de la relation au risque.</p><p style="text-align: justify;">Cette divergence n&#8217;invalide pas les premi&#232;res exp&#233;riences du fait d&#8217;une variabilit&#233; des r&#233;sultats selon l&#8217;esp&#232;ce de rongeur, la souche du parasite, la voie d&#8217;infection, le sexe de l&#8217;animal, la dur&#233;e de l&#8217;infection ou encore les conditions exp&#233;rimentales. <br>Le rat et la souris ne pr&#233;sentent pas la m&#234;me sensibilit&#233; &#224; la toxoplasmose, et les odeurs de chat domestique, de lynx, de puma ou d&#8217;autres pr&#233;dateurs ne poss&#232;dent pas n&#233;cessairement la m&#234;me intensit&#233; comportementale.<br>Les tests mesurant l&#8217;exploration d&#8217;une enceinte ne capturent par ailleurs qu&#8217;une partie du r&#233;pertoire d&#233;fensif.</p><p>Deux mod&#232;les peuvent donc coexister : </p><ul><li><p style="text-align: justify;">dans le premier, la s&#233;lection a favoris&#233; une action relativement sp&#233;cifique sur les circuits qui attribuent une valence n&#233;gative aux signaux f&#233;lins ;</p></li><li><p style="text-align: justify;">dans le second, l&#8217;infection produit une diminution plus g&#233;n&#233;rale de l&#8217;anxi&#233;t&#233; et de l&#8217;aversion au risque dont le parasite tire avantage parce qu&#8217;un rongeur imprudent devient plus facile &#224; capturer.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Une modification en premier lieu diffuse, peut tr&#232;s bien avoir &#233;t&#233; raffin&#233;e par la s&#233;lection naturelle si certains de ses effets augmentaient plus efficacement la transmission vers les f&#233;lid&#233;s.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les limites de l&#8217;hypoth&#232;se adaptative</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Pour d&#233;montrer avec certitude qu&#8217;un caract&#232;re constitue une adaptation parasitaire, la modification du comportement seule est insuffisante. Il faudrait &#233;tablir qu&#8217;elle augmente r&#233;ellement la probabilit&#233; de pr&#233;dation par un f&#233;lin, qu&#8217;elle am&#233;liore la transmission ou la reproduction du parasite et que les b&#233;n&#233;fices obtenus compensent ses co&#251;ts.</p><p style="text-align: justify;">Une souris moins prudente pourrait aussi &#234;tre mang&#233;e par un renard, un rapace ou un serpent, h&#244;tes dans lesquels la reproduction sexu&#233;e du parasite ne peut pas s&#8217;accomplir. <br>Un comportement alors trop alt&#233;r&#233; pourrait tuer pr&#233;matur&#233;ment l&#8217;animal, d&#233;clencher une r&#233;ponse immunitaire plus intense ou r&#233;duire d&#8217;autres possibilit&#233;s de transmission.<br>La s&#233;lection agit plut&#244;t sur un compromis entre la persistance dans l&#8217;h&#244;te interm&#233;diaire, la probabilit&#233; de rencontrer un pr&#233;dateur appropri&#233; et le co&#251;t physiologique des m&#233;canismes employ&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Cette logique explique peut-&#234;tre pourquoi les effets observ&#233;s demeurent partiels, variables et d&#233;pendants du contexte car le rongeur infect&#233; ne se pr&#233;cipite pas n&#233;cessairement vers le premier chat rencontr&#233; et conserve une part de ses r&#233;actions d&#233;fensives, mais celles-ci paraissent moins dominer son comportement.</p><p style="text-align: justify;">Le ph&#233;nom&#232;ne s&#8217;inscrit alors dans la notion de ph&#233;notype &#233;tendu o&#249; les effets des g&#232;nes d&#8217;un organisme ne s&#8217;arr&#234;tent pas toujours &#224; la surface de son propre corps. <br>Certaines constructions comme un barrage de castor, une toile d&#8217;araign&#233;e ou la structure d&#8217;une termiti&#232;re sont des prolongements dans l&#8217;environnement des capacit&#233;s de l&#8217;animal qui les produit.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png" width="1448" height="1086" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2731400,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/208104955?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!JMvM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fae561933-1b18-4fbe-981b-1884c6ea604c_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Dans une relation parasitaire, ce prolongement peut traverser la fronti&#232;re d&#8217;un autre organisme. Les g&#232;nes du parasite influencent ses prot&#233;ines qui modifient les cellules de l&#8217;h&#244;te, l&#8217;activit&#233; de ses r&#233;seaux nerveux et finalement son comportement face au pr&#233;dateur.<br>Le rongeur demeure pourtant un organisme actif, dot&#233; de ses propres besoins, de son histoire et de ses m&#233;canismes de r&#233;gulation et son comportement n&#8217;appartient jamais enti&#232;rement au parasite. </p><p style="text-align: justify;">Il &#233;merge d&#8217;un conflit entre plusieurs syst&#232;mes biologiques dont les int&#233;r&#234;ts &#233;volutifs entrent en concurrence.<br>L&#8217;h&#244;te tend &#224; survivre et &#224; se reproduire, tandis que le parasite d&#233;pend de sa persistance mais peut aussi b&#233;n&#233;ficier de sa consommation par un f&#233;lin. <br>La conduite observable r&#233;sulte d&#8217;un embo&#238;tement d&#8217;influences plut&#244;t que d&#8217;une commande coordonn&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Cette relation interroge jusqu&#8217;&#224; notre mani&#232;re m&#234;me de concevoir la d&#233;cision.<br>Nous associons spontan&#233;ment un comportement &#224; l&#8217;organisme qui l&#8217;accomplit : le rat explore, &#233;vite, approche ou fuit mais l&#8217;infection montre que les causes de cette d&#233;cision peuvent &#234;tre distribu&#233;es entre plusieurs &#234;tres vivants.</p><p style="text-align: justify;">Dans cet exemple, des mol&#233;cules produites par un parasite, une r&#233;ponse immunitaire d&#233;clench&#233;e par sa pr&#233;sence et des transformations durables de la plasticit&#233; c&#233;r&#233;brale participent conjointement &#224; une m&#234;me trajectoire emprunt&#233;e par l&#8217;animal.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le sens du danger</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le rapprochement avec le cerveau pr&#233;dictif devient ici particuli&#232;rement pertinent car le syst&#232;me nerveux interpr&#232;te cette information &#224; partir de mod&#232;les biologiquement h&#233;rit&#233;s et continuellement ajust&#233;s par l&#8217;exp&#233;rience. <br>Il ne re&#231;oit pas passivement une odeur en lui associant m&#233;caniquement une r&#233;ponse.</p><p style="text-align: justify;">Chez le rongeur, l&#8217;odeur f&#233;line augmente la probabilit&#233; attribu&#233;e &#224; la pr&#233;sence d&#8217;un pr&#233;dateur et pr&#233;pare instinctivement les actions permettant de lui &#233;chapper. L&#8217;infection ne supprime pas n&#233;cessairement le signal mais modifie plut&#244;t la mani&#232;re dont celui-ci est pond&#233;r&#233; parmi d&#8217;autres informations, besoins et possibilit&#233;s d&#8217;action.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;alit&#233; v&#233;cue par le rongeur se trouve donc l&#233;g&#232;rement d&#233;plac&#233;e car le monde ext&#233;rieur demeure identique, le f&#233;lin reste dangereux et la pr&#233;dation conserve ses cons&#233;quences. <br>Cependant les m&#233;canismes qui rendent ce danger perceptivement et &#233;motionnellement saillant ne fonctionnent plus de la m&#234;me mani&#232;re et ne donnent plus la m&#234;me r&#233;ponse.<br>L&#8217;animal &#233;volue dans un environnement dont une partie de la signification a &#233;t&#233; r&#233;organis&#233;e par la pr&#233;sence d&#8217;un autre organisme.</p><p style="text-align: justify;">Il serait risqu&#233; de transposer directement ces r&#233;sultats &#224; l&#8217;&#234;tre humain car notre esp&#232;ce peut &#234;tre infect&#233;e par <em>Toxoplasma gondii</em>, mais ne constitue pas une proie habituelle des f&#233;lid&#233;s et ne participe pas au m&#234;me circuit &#233;cologique que les rongeurs.<br>Les associations qui ont pu &#234;tre rapport&#233;es entre infection latente, traits comportementaux ou pathologies psychiatriques restent donc difficiles &#224; interpr&#233;ter en raison des nombreux facteurs de confusion et ne d&#233;montrent donc pas l&#8217;existence d&#8217;une manipulation comparable.</p><p style="text-align: justify;">Le mod&#232;le du rongeur renseigne principalement sur les possibilit&#233;s offertes par un syst&#232;me nerveux mammalien lorsqu&#8217;une infection chronique interf&#232;re avec ses circuits &#233;motionnels.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t de <em>Toxoplasma gondii</em> n&#8217;est donc pas seulement le caract&#232;re spectaculaire de l&#8217;attraction f&#233;line et son &#233;tude r&#233;v&#232;le comment un parasite peut exploiter des relations d&#233;j&#224; pr&#233;sentes entre olfaction, peur, sexualit&#233;, inflammation et motivation. <br>Il n&#8217;a pas besoin d&#8217;inventer un comportement nouveau ni de prendre le contr&#244;le de l&#8217;ensemble du cerveau et une modification relativement discr&#232;te de la valeur accord&#233;e &#224; un signal peut suffire &#224; transformer tant le comportement d&#8217;un animal que les chances de propagation du parasite.</p><p style="text-align: justify;">La peur du chat a donc &#233;t&#233; s&#233;lectionn&#233;e au cours de l&#8217;&#233;volution parce qu&#8217;elle permettait aux rongeurs d&#8217;&#233;chapper &#224; la pr&#233;dation. <br>Dans le m&#234;me contexte &#233;cologique, une autre histoire &#233;volutive a favoris&#233; un organisme capable de fragiliser cette protection et l&#8217;interaction entre le rat, le f&#233;lin et le parasite ne juxtapose pas simplement trois formes de vie ind&#233;pendantes. <br>Elle constitue un syst&#232;me dans lequel le comportement de chacun devient interd&#233;pendant des possibilit&#233;s &#233;volutives des autres.</p><p style="text-align: justify;">Certaines des significations du monde les plus anciennes des souris infect&#233;es deviennent donc moins contraignantes. <br>Le pr&#233;dateur reste pr&#233;sent, l&#8217;odeur continue d&#8217;&#234;tre d&#233;tect&#233;e et le danger demeure r&#233;el. Mais entre la sensation et l&#8217;action s&#8217;est introduit un autre &#234;tre vivant suffisamment discret pour persister dans les tissus et suffisamment influent pour modifier la d&#233;cision qui aurait d&#251; conduire &#224; une r&#233;action de fuite.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Bibliographie</h4><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>Cycle parasitaire et reproduction sexu&#233;e chez les f&#233;lid&#233;s</strong></p><ul><li><p>Martorelli Di Genova, B., Wilson, S. K., Dubey, J. P., &amp; Knoll, L. J. (2019). Intestinal delta-6-desaturase activity determines host range for Toxoplasma sexual reproduction. PLOS Biology, 17(8), e3000364.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Attraction f&#233;line et modification du comportement des rongeurs</strong></p><ul><li><p>Berdoy, M., Webster, J. P., &amp; Macdonald, D. W. (2000). Fatal attraction in rats infected with Toxoplasma gondii. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 267(1452), 1591&#8211;1594.</p></li><li><p>Vyas, A., Kim, S. K., Giacomini, N., Boothroyd, J. C., &amp; Sapolsky, R. M. (2007). Behavioral changes induced by Toxoplasma infection of rodents are highly specific to aversion of cat odors. Proceedings of the National Academy of Sciences, 104(15), 6442&#8211;6447.</p></li><li><p>Webster, J. P., Kaushik, M., Bristow, G. C., &amp; McConkey, G. A. (2013). Toxoplasma gondii infection, from predation to schizophrenia: Can animal behaviour help us understand human behaviour? Journal of Experimental Biology, 216(1), 99&#8211;112.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>R&#233;partition des kystes et circuits c&#233;r&#233;braux</strong></p><ul><li><p>Berenreiterov&#225;, M., Flegr, J., Kub&#283;na, A. A., &amp; N&#283;mec, P. (2011). The distribution of Toxoplasma gondii cysts in the brain of a mouse with latent toxoplasmosis: Implications for the behavioral manipulation hypothesis. PLOS ONE, 6(12), e28925.</p></li><li><p>House, P. K., Vyas, A., &amp; Sapolsky, R. M. (2011). Predator cat odors activate sexual arousal pathways in brains of Toxoplasma gondii-infected rats. PLOS ONE, 6(8), e23277.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>&#201;pig&#233;n&#233;tique, vasopressine et amygdale m&#233;diale</strong></p><ul><li><p>Hari Dass, S. A., &amp; Vyas, A. (2014). Toxoplasma gondii infection reduces predator aversion in rats through epigenetic modulation in the host medial amygdala. Molecular Ecology, 23(24), 6114&#8211;6122.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Dopamine et neuromodulation du comportement</strong></p><ul><li><p>Prandovszky, E., Gaskell, E., Martin, H., Dubey, J. P., Webster, J. P., &amp; McConkey, G. A. (2011). The neurotropic parasite Toxoplasma gondii increases dopamine metabolism. PLOS ONE, 6(9), e23866.</p></li><li><p>Calvo-Urbano, B., Kaushik, M., Cheng, A. C., et al. (2025). The role of parasite-produced dopamine in Toxoplasma gondii-altered host behaviour. Nature Communications, 16, 10906.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Neuro-inflammation et modification g&#233;n&#233;rale du rapport au risque</strong></p><ul><li><p>Boillat, M., Hammoudi, P. M., Dogga, S. K., et al. (2020). Neuroinflammation-associated aspecific manipulation of mouse predator fear by Toxoplasma gondii. Cell Reports, 30(2), 320&#8211;334.e6.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Manipulation parasitaire et hypoth&#232;se adaptative</strong></p><ul><li><p>Vyas, A. (2015). Mechanisms of host behavioral change in Toxoplasma gondii&#8211;rodent association. PLOS Pathogens, 11(7), e1004935.</p></li><li><p>Webster, J. P. (2007). The effect of Toxoplasma gondii on animal behavior: Playing cat and mouse. Schizophrenia Bulletin, 33(3), 752&#8211;756.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Ph&#233;notype &#233;tendu et &#233;volution des interactions h&#244;te-parasite</strong></p><ul><li><p>Dawkins, R. (1982). The Extended Phenotype: The Long Reach of the Gene. Oxford University Press.</p></li><li><p>Poulin, R. (2010). Parasite manipulation of host behavior: An update and frequently asked questions. Advances in the Study of Behavior, 41, 151&#8211;186.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Cerveau pr&#233;dictif et construction de la signification du danger</strong></p><ul><li><p>Friston, K. J. (2010). The free-energy principle: A unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127&#8211;138.</p><div><hr></div></li></ul><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Les ciels qui n’ont jamais été regardés]]></title><description><![CDATA[Une exploration des lumi&#232;res, des atmosph&#232;res et des horizons du syst&#232;me solaire]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/les-ciels-qui-nont-jamais-ete-regardes</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/les-ciels-qui-nont-jamais-ete-regardes</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Tue, 14 Jul 2026 16:16:10 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2030789,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!T2mN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7906d57-bd12-4650-94fe-52770631cdbb_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Sciel&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard, Alice Duport-Percier&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/6CasvtdgR6z9DNLVzHYS2f&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/6CasvtdgR6z9DNLVzHYS2f" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque nous parlons du ciel, nous pensons spontan&#233;ment &#224; une &#233;tendue plac&#233;e au-dessus de nous, &#224; une profondeur bleue travers&#233;e de nuages, &#224; la lumi&#232;re qui d&#233;cline sur un horizon familier. <br>Cette repr&#233;sentation para&#238;t si &#233;vidente qu&#8217;elle semble appartenir au monde lui-m&#234;me, pourtant, le ciel n&#8217;est pas un d&#233;cor universel. <br>Il ne poss&#232;de ni couleur propre, ni forme ind&#233;pendante, ni apparence stable.</p><p style="text-align: justify;">Ce que nous appelons le ciel na&#238;t de la rencontre entre une &#233;toile, une atmosph&#232;re, une surface, une position et un syst&#232;me perceptif. <br>La lumi&#232;re du Soleil traverse des gaz, rencontre des poussi&#232;res, se r&#233;fl&#233;chit sur des nuages ou se perd dans le vide avant d&#8217;atteindre un regard capable de la transformer en exp&#233;rience visuelle. <br>Sur Terre, cette interaction produit le bleu du jour, les lueurs rouges du cr&#233;puscule et l&#8217;alternance famili&#232;re entre clart&#233; et obscurit&#233;. <br>Ailleurs, les m&#234;mes lois donnent naissance &#224; des mondes lumineux profond&#233;ment diff&#233;rents.</p><p style="text-align: justify;">Les sondes spatiales nous ont permis d&#8217;observer certaines de ces atmosph&#232;res depuis l&#8217;ext&#233;rieur et quelques-unes ont m&#234;me photographi&#233; le ciel depuis la surface de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/naissance-dun-etre-rouge">Mars</a> ou de V&#233;nus. <br>Pour la majorit&#233; des plan&#232;tes, cependant, aucune image ne peut reproduire directement ce qu&#8217;un observateur humain verrait car les couleurs doivent &#234;tre reconstruites, les contrastes estim&#233;s et les points de vue choisis. <br>Les plan&#232;tes g&#233;antes ne poss&#232;dent pas de sol o&#249; se tenir, leur ciel ne peut donc &#234;tre imagin&#233; qu&#8217;&#224; partir d&#8217;un niveau atmosph&#233;rique arbitrairement d&#233;fini, comme si un regard pouvait flotter au milieu de leurs nuages.</p><p style="text-align: justify;">Produire des images de ces ciels &#224; l&#8217;aide de l&#8217;intelligence artificielle impose donc une discipline particuli&#232;re : il ne s&#8217;agit pas de demander &#224; une machine d&#8217;inventer librement des paysages extraterrestres, mais de lui fournir un cadre physique assez pr&#233;cis pour limiter l&#8217;illusion. <br>Chaque image devient alors une reconstruction contrainte, situ&#233;e entre la mesure astronomique et l&#8217;interpr&#233;tation visuelle.</p><p style="text-align: justify;">Ce voyage ne consiste pas seulement &#224; contempler d&#8217;autres plan&#232;tes, il permet de comprendre que toute vision d&#233;pend des conditions qui la rendent possible.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Mercure &#8212; Le jour sous un ciel noir</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Mercure est la plan&#232;te la plus proche du Soleil, mais son ciel demeure presque enti&#232;rement noir. <br>Son exosph&#232;re est trop t&#233;nue pour diffuser la lumi&#232;re de mani&#232;re perceptible et m&#234;me en plein jour, l&#8217;espace resterait visible au-dessus de l&#8217;horizon, comme si la nuit entourait continuellement le paysage.</p><p style="text-align: justify;">La surface s&#8217;&#233;tendrait dans des nuances de gris, de brun et de cendre. Les crat&#232;res, les escarpements et les plaines volcaniques rappelleraient certains paysages lunaires, mais la lumi&#232;re serait beaucoup plus dure. Sans atmosph&#232;re pour adoucir les ombres, chaque relief serait d&#233;coup&#233; avec une grande brutalit&#233;. Les zones &#233;clair&#233;es recevraient une lumi&#232;re intense tandis que les cavit&#233;s plong&#233;es dans l&#8217;ombre conserveraient une obscurit&#233; presque absolue.</p><p style="text-align: justify;">Le Soleil appara&#238;trait plus grand que depuis la Terre et sa taille varierait sensiblement au cours de l&#8217;ann&#233;e mercurienne en raison de l&#8217;excentricit&#233; de l&#8217;orbite de la plan&#232;te. <br>Sa progression dans le ciel pr&#233;senterait &#233;galement des mouvements inhabituels car la rotation lente de Mercure et sa course autour du Soleil peuvent donner l&#8217;impression que l&#8217;astre ralentit, s&#8217;immobilise ou revient momentan&#233;ment sur sa trajectoire avant de reprendre son d&#233;placement.</p><p style="text-align: justify;">Un observateur plac&#233; &#224; la surface ne verrait donc pas seulement un Soleil agrandi dans un ciel noir mais assisterait &#224; une m&#233;canique c&#233;leste dont le rythme ne correspondrait &#224; aucune exp&#233;rience terrestre. <br>Le jour mercurien s&#8217;&#233;tendrait sur des semaines. L&#8217;&#233;clat solaire avancerait lentement sur le sol, r&#233;chauffant progressivement les roches jusqu&#8217;&#224; des temp&#233;ratures extr&#234;mes, puis dispara&#238;trait pour laisser place &#224; un froid tout aussi radical.</p><p style="text-align: justify;">Une image de Mercure devrait r&#233;sister &#224; la tentation d&#8217;exag&#233;rer : aucun halo color&#233; ne devrait entourer le Soleil et aucun d&#233;grad&#233; bleu ou violet ne devrait remplir le ciel. <br>La puissance visuelle de la sc&#232;ne viendrait pr&#233;cis&#233;ment de cette contradiction : un jour &#233;clatant sous une vo&#251;te qui conserverait l&#8217;apparence du vide.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2265064,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8nqF!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb284b070-749c-4347-8e51-f72da778b8a0_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">V&#233;nus &#8212; La lumi&#232;re derri&#232;re les nuages</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">V&#233;nus est souvent d&#233;crite comme la s&#339;ur de la Terre en raison de sa taille et de sa composition g&#233;n&#233;rale. <br>Depuis sa surface, cette parent&#233; deviendrait pourtant difficile &#224; reconna&#238;tre.</p><p style="text-align: justify;">Son atmosph&#232;re est presque enti&#232;rement constitu&#233;e de dioxyde de carbone et elle est si dense que la pression exerc&#233;e au sol &#233;craserait rapidement un organisme humain et la plupart des appareils non prot&#233;g&#233;s. <br>Au-dessus, d&#8217;&#233;paisses couches de nuages charg&#233;s d&#8217;acide sulfurique enveloppent continuellement la plan&#232;te et le Soleil ne peut pas y appara&#238;tre sous la forme d&#8217;un disque lumineux clairement dessin&#233;.</p><p style="text-align: justify;">La lumi&#232;re atteindrait le sol apr&#232;s avoir &#233;t&#233; diffus&#233;e, absorb&#233;e et r&#233;fl&#233;chie &#224; de multiples reprises, l&#8217;&#233;clairage serait probablement diffus, sans direction nette, comme sous une couverture nuageuse extraordinairement &#233;paisse, les ombres seraient faibles et l&#8217;horizon se perdrait dans une atmosph&#232;re charg&#233;e, dont la densit&#233; modifierait la perception des distances.</p><p style="text-align: justify;">Les photographies transmises par les sondes sovi&#233;tiques Venera ont r&#233;v&#233;l&#233; un paysage de roches aplaties, de dalles fractur&#233;es et de mat&#233;riaux volcaniques baignant dans des teintes jaunes, brunes et orang&#233;es. <br>Ces couleurs ne doivent cependant pas &#234;tre interpr&#233;t&#233;es comme une reproduction parfaite de la vision humaine car elles d&#233;pendent des instruments, des filtres et des traitements appliqu&#233;s aux images. <br>La surface de V&#233;nus pourrait appara&#238;tre moins jaune &#224; l&#8217;&#339;il qu&#8217;elle ne l&#8217;est dans certaines repr&#233;sentations populaires.</p><p style="text-align: justify;">La v&#233;ritable singularit&#233; du ciel v&#233;nusien tiendrait peut-&#234;tre moins &#224; sa couleur qu&#8217;&#224; son absence de profondeur. <br>Sur Terre, le regard peut suivre les variations du bleu, la hauteur des nuages et la diminution progressive de la lumi&#232;re vers l&#8217;horizon alors que sur V&#233;nus, l&#8217;atmosph&#232;re serait ressentie comme une pr&#233;sence mat&#233;rielle. <br>Elle ne surplomberait pas seulement le paysage mais l&#8217;envelopperait &#233;galement.</p><p style="text-align: justify;">Le cr&#233;puscule lui-m&#234;me serait difficile &#224; distinguer car la lumi&#232;re solaire, d&#233;j&#224; dispers&#233;e dans les couches sup&#233;rieures, ne dispara&#238;trait pas brutalement derri&#232;re un horizon net. <br>Elle diminuerait lentement &#224; travers l&#8217;&#233;paisseur des nuages et le passage du jour &#224; la nuit pourrait prendre la forme d&#8217;un assombrissement progressif de toute l&#8217;atmosph&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Repr&#233;senter le ciel de V&#233;nus demanderait donc d&#8217;&#233;viter l&#8217;esth&#233;tique spectaculaire du volcan sous un Soleil g&#233;ant. <br>La sc&#232;ne devrait demeurer oppressante, diffuse et presque immobile et la chaleur ne serait pas directement visible, mais elle devrait se deviner dans la densit&#233; de l&#8217;air, la proximit&#233; apparente de l&#8217;atmosph&#232;re et la disparition des lointains.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1892044,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IlKe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F83ad128b-a221-4ad2-b547-f9be7603ff46_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La Terre &#8212; L&#8217;&#233;tranget&#233; devenue famili&#232;re</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le ciel terrestre nous para&#238;t ordinaire parce qu&#8217;il accompagne chacune de nos exp&#233;riences mais son apparence r&#233;sulte pourtant d&#8217;un ensemble de conditions remarquablement particuli&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">La lumi&#232;re du Soleil contient une large gamme de longueurs d&#8217;onde. <br>En traversant l&#8217;atmosph&#232;re, les composantes les plus courtes du spectre visible sont davantage diffus&#233;es par les mol&#233;cules de gaz, ce qui donne au ciel diurne sa couleur bleue. <br>Lorsque le Soleil approche de l&#8217;horizon, sa lumi&#232;re traverse une &#233;paisseur atmosph&#233;rique plus importante et les couleurs bleues sont dispers&#233;es hors de la ligne de vis&#233;e, tandis que les rouges et les orang&#233;s atteignent plus facilement l&#8217;observateur.</p><p style="text-align: justify;">&#192; cette diffusion mol&#233;culaire s&#8217;ajoutent les nuages, les a&#233;rosols, l&#8217;humidit&#233;, les poussi&#232;res et les variations m&#233;t&#233;orologiques. <br>Le ciel terrestre n&#8217;est jamais seulement bleu mais peut devenir blanc, gris, jaune, rose, violet ou presque vert selon la lumi&#232;re, la saison et l&#8217;&#233;tat de l&#8217;atmosph&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">La pr&#233;sence d&#8217;eau liquide joue un r&#244;le essentiel dans cette diversit&#233; car les nuages forment des architectures temporaires dont l&#8217;&#233;chelle peut aller de la brume locale aux syst&#232;mes cycloniques couvrant des milliers de kilom&#232;tres. <br>Ils modifient la lumi&#232;re, cachent les astres, projettent des ombres sur le sol et transforment continuellement la profondeur du paysage.</p><p style="text-align: justify;">La Lune ajoute une dimension particuli&#232;re &#224; cette exp&#233;rience : sa taille apparente, sa luminosit&#233; et ses phases ont structur&#233; les calendriers, les r&#233;cits et les repr&#233;sentations symboliques de nombreuses soci&#233;t&#233;s humaines. <br>Son diam&#232;tre apparent est proche de celui du Soleil, ce qui rend possibles les &#233;clipses totales. <br>Cette co&#239;ncidence g&#233;om&#233;trique n&#8217;est pas une propri&#233;t&#233; g&#233;n&#233;rale des syst&#232;mes plan&#233;taires.</p><p style="text-align: justify;">Vue depuis les autres plan&#232;tes, la Terre ne serait qu&#8217;un monde parmi d&#8217;autres. <br>Depuis sa surface, elle produit pourtant un ciel d&#8217;une richesse exceptionnelle, parce que son atmosph&#232;re demeure suffisamment dense pour diffuser la lumi&#232;re sans supprimer la visibilit&#233; du cosmos. <br>Les &#233;toiles apparaissent la nuit, les nuages restent observables le jour et l&#8217;horizon conserve une profondeur. <br>Le ciel terrestre occupe ainsi une position interm&#233;diaire entre le vide noir de Mercure et l&#8217;enfermement atmosph&#233;rique de V&#233;nus.</p><p style="text-align: justify;">Une s&#233;rie d&#8217;images consacr&#233;e aux ciels plan&#233;taires gagnerait &#224; repr&#233;senter la Terre avec la m&#234;me &#233;tranget&#233; que les autres mondes. <br>Il ne faudrait pas en faire un simple point de comparaison rassurant, mais montrer que son bleu, ses nuages et ses cr&#233;puscules constituent eux aussi une configuration singuli&#232;re.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1906413,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4R3b!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9f55b2cb-094c-44fb-92a8-3f220bd8683d_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Mars &#8212; Le ciel de poussi&#232;re</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;"><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/naissance-dun-etre-rouge">Mars</a> est la plan&#232;te dont le ciel extraterrestre nous est le plus familier. <br>Les photographies prises par les atterrisseurs et les rovers ont montr&#233; des horizons rocheux, des plaines d&#233;sertiques, des dunes et des reliefs lointains sous une lumi&#232;re qui rappelle parfois celle des r&#233;gions arides terrestres.</p><p style="text-align: justify;">Cette ressemblance demeure trompeuse car l&#8217;atmosph&#232;re martienne est beaucoup plus mince que celle de la Terre et principalement constitu&#233;e de dioxyde de carbone.<br>Elle contient pourtant suffisamment de poussi&#232;res en suspension pour colorer le ciel.</p><p style="text-align: justify;">Pendant la journ&#233;e, celui-ci appara&#238;t g&#233;n&#233;ralement dans des tons ocre, saumon ou brun rouge&#226;tre. <br>Cette couleur ne provient pas principalement du gaz atmosph&#233;rique, mais des particules min&#233;rales soulev&#233;es par les vents et maintenues en suspension et la poussi&#232;re martienne agit comme un filtre diffusant la lumi&#232;re solaire dans l&#8217;ensemble du paysage.</p><p style="text-align: justify;">Au coucher du Soleil, la sc&#232;ne se transforme : autour du disque solaire, une lueur <br>Le cr&#233;puscule martien semble ainsi inverser certaines habitudes visuelles terrestres car sur Terre, le ciel devient rouge autour du Soleil couchant. <br>Sur <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/naissance-dun-etre-rouge">Mars</a>, les poussi&#232;res favorisent au contraire la transmission de certaines composantes bleues dans la direction de l&#8217;astre.</p><p style="text-align: justify;">Le Soleil lui-m&#234;me appara&#238;trait plus petit que depuis la Terre, <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/naissance-dun-etre-rouge">Mars</a> &#233;tant situ&#233;e plus loin de lui. <br>Sa lumi&#232;re resterait intense, mais le paysage recevrait moins d&#8217;&#233;nergie et les ombres seraient souvent nettes, bien que partiellement adoucies par la poussi&#232;re atmosph&#233;rique.</p><p style="text-align: justify;">Phobos et D&#233;imos traverseraient parfois le ciel. <br>Phobos, le plus proche, se d&#233;placerait rapidement et pourrait produire de br&#232;ves &#233;clipses partielles du Soleil. <br>Sa forme irr&#233;guli&#232;re et son mouvement rapide donneraient au ciel martien une dynamique tr&#232;s diff&#233;rente de celle de notre Lune.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;apparence du paysage varierait fortement selon l&#8217;&#233;tat de l&#8217;atmosph&#232;re : lors des grandes temp&#234;tes de poussi&#232;re, l&#8217;horizon dispara&#238;trait presque enti&#232;rement et la lumi&#232;re deviendrait plus sombre, plus homog&#232;ne, parfois comparable &#224; celle d&#8217;une fin d&#8217;apr&#232;s-midi prolong&#233;e. <br>La poussi&#232;re pourrait envelopper la plan&#232;te enti&#232;re et modifier durablement l&#8217;&#233;clairage de la surface.</p><p style="text-align: justify;">Une reconstruction du ciel martien peut s&#8217;appuyer sur des donn&#233;es photographiques directes. <br>Elle doit n&#233;anmoins conserver une certaine prudence, car les cam&#233;ras des rovers sont calibr&#233;es pour l&#8217;analyse scientifique et les images publi&#233;es peuvent &#234;tre trait&#233;es de diff&#233;rentes mani&#232;res. <br>La perception humaine exacte d&#233;pendrait aussi de l&#8217;adaptation de l&#8217;&#339;il, de la luminosit&#233; et de la pr&#233;sence d&#8217;un casque ou d&#8217;une visi&#232;re.</p><p style="text-align: justify;"><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/naissance-dun-etre-rouge">Mars</a> demeure malgr&#233; tout la plan&#232;te o&#249; la distinction entre photographie et reconstruction est la moins incertaine et nous offre d&#233;j&#224; un premier aper&#231;u de ce que signifie vivre sous un autre ciel.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2282877,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!rgEd!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c289930-37d8-4e14-81bc-f345b58d3eb2_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Jupiter &#8212; Un monde sans horizon</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">&#192; partir de Jupiter, l&#8217;expression &#171; vue depuis la surface &#187; cesse d&#8217;avoir un sens simple car la plan&#232;te ne poss&#232;de pas de sol solide accessible. <br>Son atmosph&#232;re s&#8217;&#233;paissit progressivement &#224; mesure que l&#8217;on descend, jusqu&#8217;&#224; atteindre des pressions et des temp&#233;ratures extr&#234;mes o&#249; les gaz se comportent alors de mani&#232;re de plus en plus &#233;loign&#233;e de l&#8217;exp&#233;rience ordinaire.</p><p style="text-align: justify;">Pour imaginer le ciel de Jupiter, il faut choisir un niveau atmosph&#233;rique. On pourrait placer l&#8217;observateur au sommet des nuages visibles, dans une r&#233;gion o&#249; la pression resterait comparable &#224; celle rencontr&#233;e pr&#232;s de la surface terrestre. <br>Ce point de vue serait enti&#232;rement artificiel, mais il permettrait de donner une coh&#233;rence physique &#224; l&#8217;image.</p><p style="text-align: justify;">Le paysage ne serait constitu&#233; ni de roche ni d&#8217;eau et prendrait la forme de masses nuageuses superpos&#233;es, d&#8217;immenses bandes color&#233;es, de tourbillons et de structures convectives s&#8217;&#233;tendant sur des distances difficiles &#224; concevoir. <br>Certaines formations seraient plus vastes que la Terre enti&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;atmosph&#232;re jovienne est domin&#233;e par l&#8217;hydrog&#232;ne et l&#8217;h&#233;lium, les couches nuageuses sup&#233;rieures contiennent notamment des compos&#233;s d&#8217;ammoniac, tandis que l&#8217;eau et d&#8217;autres substances se trouvent plus profond&#233;ment. <br>Les couleurs beiges, blanches, brunes et rouge&#226;tres observ&#233;es depuis l&#8217;espace proviennent d&#8217;interactions chimiques encore imparfaitement comprises.</p><p style="text-align: justify;">Depuis l&#8217;int&#233;rieur de cette atmosph&#232;re, la perception des couleurs d&#233;pendrait de la profondeur choisie et de l&#8217;&#233;paisseur des nuages situ&#233;s au-dessus. <br>Dans une zone claire, le Soleil pourrait appara&#238;tre &#224; travers une brume blanch&#226;tre ou jaun&#226;tre. Dans une bande plus dense, la lumi&#232;re serait absorb&#233;e et diffus&#233;e, donnant au ciel une apparence plus sombre.</p><p style="text-align: justify;">Le Soleil serait environ cinq fois plus petit dans le ciel qu&#8217;il ne l&#8217;est depuis la Terre. <br>Il resterait n&#233;anmoins beaucoup plus lumineux que la pleine Lune terrestre et son &#233;clat pourrait produire des halos complexes &#224; travers les cristaux et les gouttelettes pr&#233;sents dans les nuages.</p><p style="text-align: justify;">Les lunes galil&#233;ennes ajouteraient une dimension spectaculaire : Io, Europe, Ganym&#232;de et Callisto pourraient appara&#238;tre comme des disques ou des points brillants selon leur distance et leur position. <br>Certaines traverseraient rapidement le ciel et leurs ombres pourraient se projeter sur les couches nuageuses. Depuis certaines latitudes, leur mouvement produirait une succession d&#8217;occultations et d&#8217;&#233;clipses.</p><p style="text-align: justify;">Il ne faudrait cependant pas transformer Jupiter en balcon c&#233;leste dominant une mer de nuages paisible car l&#8217;atmosph&#232;re est parcourue de vents violents, d&#8217;orages immenses et de turbulences profondes. <br>L&#8217;horizon lui-m&#234;me serait difficile &#224; d&#233;finir et pourrait se confondre avec les couches de brume, tandis que les nuages se prolongeraient dans toutes les directions sans offrir de limite stable entre le ciel et le paysage.</p><p style="text-align: justify;">Jupiter repr&#233;senterait ainsi le moment o&#249; le ciel et le monde cessent d&#8217;&#234;tre s&#233;par&#233;s. L&#8217;observateur ne contemplerait plus une atmosph&#232;re plac&#233;e au-dessus d&#8217;un sol mais se trouverait &#224; l&#8217;int&#233;rieur d&#8217;elle.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1749165,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!a4fA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F098a992f-dcbe-45c6-b64c-10382cb84caf_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Saturne &#8212; Sous les anneaux</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Saturne partage avec Jupiter l&#8217;absence de surface solide, toute repr&#233;sentation doit donc choisir une altitude et une pression de r&#233;f&#233;rence. <br>Plac&#233; dans les hautes couches atmosph&#233;riques, un observateur verrait probablement un monde plus p&#226;le, domin&#233; par des teintes cr&#232;me, jaunes et dor&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Les nuages de Saturne sont souvent moins contrast&#233;s que ceux de Jupiter. Une brume atmosph&#233;rique recouvre une partie de leurs structures et donne &#224; la plan&#232;te son apparence douce depuis l&#8217;espace. <br>Cette douceur visuelle ne correspond pourtant pas &#224; un environnement calme car des vents tr&#232;s rapides circulent autour de la plan&#232;te et de gigantesques temp&#234;tes peuvent appara&#238;tre p&#233;riodiquement.</p><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-anneaux-de-saturne">anneaux</a> constituent la transformation la plus spectaculaire du ciel saturnien. Leur apparence d&#233;pendrait enti&#232;rement de la latitude de l&#8217;observateur : depuis les r&#233;gions &#233;quatoriales, ils seraient vus presque par la tranche et pourraient former une ligne brillante, tr&#232;s fine, traversant le ciel d&#8217;un horizon &#224; l&#8217;autre. <br>Depuis des latitudes plus &#233;lev&#233;es, leur surface deviendrait visible et formerait une immense arche inclin&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-anneaux-de-saturne">anneaux</a> ne constitueraient pas une bande uniforme mais sont divis&#233;s en r&#233;gions de densit&#233;s diff&#233;rentes, s&#233;par&#233;es par des divisions et compos&#233;es d&#8217;innombrables particules de glace et de roche. <br>Sous certains angles, la lumi&#232;re du Soleil les rendrait &#233;clatants. Sous d&#8217;autres, ils pourraient appara&#238;tre sombres, presque transparents, ou projeter leurs ombres sur l&#8217;atmosph&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Les saisons de Saturne modifieraient cette vision. <br>L&#8217;axe de la plan&#232;te est inclin&#233;, de sorte que les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-anneaux-de-saturne">anneaux</a> pr&#233;sentent successivement leur face nord puis leur face sud au Soleil. Leur ombre se d&#233;placerait au fil des ann&#233;es saturniennes et &#224; l&#8217;&#233;quinoxe, lorsque le Soleil &#233;claire presque leur tranche, ils pourraient devenir &#233;tonnamment discrets.</p><p style="text-align: justify;">Le Soleil appara&#238;trait plus petit qu&#8217;au-dessus de Jupiter, mais demeurerait encore tr&#232;s lumineux. <br>Titan, Rh&#233;a, Dion&#233;, T&#233;thys et les autres lunes pourraient ponctuer le ciel, leur visibilit&#233; varierait selon la distance, la taille et l&#8217;&#233;paisseur des brumes atmosph&#233;riques.</p><p style="text-align: justify;">Une image de Saturne devrait prendre en compte une r&#233;alit&#233; moins intuitive : les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-anneaux-de-saturne">anneaux</a> ne seraient pas toujours l&#8217;arche gigantesque imagin&#233;e par les illustrations populaires et leur aspect d&#233;pendrait du lieu choisi. <br>L&#8217;image la plus spectaculaire ne serait donc pas forc&#233;ment la plus repr&#233;sentative et pour pr&#233;server la rigueur, il faudrait pr&#233;ciser la latitude de l&#8217;observateur et l&#8217;orientation saisonni&#232;re de la plan&#232;te.</p><p style="text-align: justify;">Le ciel saturnien montrerait &#224; quel point une structure cosmique famili&#232;re depuis l&#8217;ext&#233;rieur peut devenir diff&#233;rente lorsqu&#8217;elle est observ&#233;e depuis le monde qu&#8217;elle entoure.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1346533,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!LHSR!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F00a94bd6-79b0-4f6f-be6d-a6a35a85072e_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Uranus &#8212; Les saisons de la lumi&#232;re</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Uranus est souvent r&#233;duite &#224; une sph&#232;re bleu-vert presque uniforme. <br>Cette apparence calme masque une g&#233;om&#233;trie plan&#233;taire particuli&#232;rement &#233;trange car son axe de rotation est inclin&#233; au point que la plan&#232;te semble rouler sur son orbite.</p><p style="text-align: justify;">Cette orientation transforme profond&#233;ment le mouvement du Soleil dans le ciel : pr&#232;s des p&#244;les, une saison peut correspondre &#224; plusieurs d&#233;cennies de lumi&#232;re continue, suivies de plusieurs d&#233;cennies d&#8217;obscurit&#233;. <br>Le Soleil ne se l&#232;verait et ne se coucherait pas selon un rythme quotidien comparable au n&#244;tre et il pourrait d&#233;crire de longues trajectoires circulaires, demeurer proche de l&#8217;horizon ou dispara&#238;tre pendant une grande partie d&#8217;une vie humaine.</p><p style="text-align: justify;">Comme Jupiter et Saturne, Uranus ne poss&#232;de pas de surface solide accessible et l&#8217;observateur devrait &#234;tre plac&#233; dans les hautes couches de son atmosph&#232;re. <br>Celle-ci est compos&#233;e principalement d&#8217;hydrog&#232;ne et d&#8217;h&#233;lium, avec une proportion de m&#233;thane qui absorbe une partie de la lumi&#232;re rouge et contribue &#224; la couleur bleu-vert de la plan&#232;te vue depuis l&#8217;espace.</p><p style="text-align: justify;">Cela ne signifie pas qu&#8217;un observateur immerg&#233; dans l&#8217;atmosph&#232;re verrait n&#233;cessairement un ciel uniform&#233;ment turquoise. <br>La lumi&#232;re serait modifi&#233;e par les brumes, les nuages, la profondeur atmosph&#233;rique et l&#8217;angle du Soleil. <br>Les couches sup&#233;rieures pourraient produire une clart&#233; p&#226;le, bleu&#226;tre ou verd&#226;tre, tandis que les r&#233;gions plus profondes deviendraient progressivement plus sombres.</p><p style="text-align: justify;">Les anneaux d&#8217;Uranus sont beaucoup plus fins et plus sombres que ceux de Saturne. Ils pourraient appara&#238;tre sous la forme de lignes discr&#232;tes, difficiles &#224; distinguer selon l&#8217;&#233;clairage. <br>Les lunes principales, comme Titania, Ob&#233;ron, Ariel, Umbriel et Miranda, se d&#233;placeraient dans des plans fortement inclin&#233;s par rapport &#224; l&#8217;orbite de la plan&#232;te.</p><p style="text-align: justify;">Le Soleil serait devenu un petit disque intense, pr&#232;s de vingt fois plus &#233;loign&#233; que sur Terre. Sa lumi&#232;re resterait suffisante pour produire un jour visible, mais l&#8217;&#233;clairement g&#233;n&#233;ral serait beaucoup plus faible. <br>Les ombres seraient moins lumineuses et la diff&#233;rence entre le jour et la nuit d&#233;pendrait fortement des saisons extr&#234;mes.</p><p style="text-align: justify;">Une image d&#8217;Uranus ne devrait pas chercher &#224; rivaliser avec les couleurs de Neptune ni avec les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-anneaux-de-saturne">anneaux</a> de Saturne et sa singularit&#233; se situerait dans la g&#233;om&#233;trie de la lumi&#232;re. <br>L&#8217;&#233;tranget&#233; du ciel uranien ne viendrait pas seulement de sa teinte, mais du fait que le Soleil y abandonnerait presque enti&#232;rement les rythmes qui structurent notre exp&#233;rience du temps.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1486752,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SsL8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbce4dd5d-6bee-4fed-a039-86a908d65a4e_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Neptune &#8212; Le Soleil devenu lointain</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Neptune marque la derni&#232;re &#233;tape du voyage plan&#233;taire. <br>&#192; cette distance, le Soleil ne domine plus le ciel comme sur les mondes int&#233;rieurs et appara&#238;t beaucoup plus petit, r&#233;duit &#224; un disque minuscule, mais demeure encore extr&#234;mement lumineux lorsqu&#8217;on le compare aux &#233;toiles.</p><p style="text-align: justify;">La plan&#232;te ne poss&#232;de pas de surface solide et son atmosph&#232;re, domin&#233;e par l&#8217;hydrog&#232;ne et l&#8217;h&#233;lium, contient &#233;galement du m&#233;thane et d&#8217;autres compos&#233;s qui participent &#224; son apparence bleue. <br>Les images prises depuis l&#8217;espace ont longtemps accentu&#233; cette couleur par diff&#233;rents traitements : Neptune est r&#233;ellement bleut&#233;e, mais probablement moins satur&#233;e que certaines repr&#233;sentations classiques.</p><p style="text-align: justify;">Depuis les couches sup&#233;rieures de l&#8217;atmosph&#232;re, le ciel pourrait appara&#238;tre bleu p&#226;le, gris-bleu ou presque blanc selon la pr&#233;sence de brumes et de nuages. <br>Des formations brillantes de haute altitude pourraient se d&#233;tacher sur des r&#233;gions plus sombres et les temp&#234;tes et vortex modifieraient continuellement le paysage.</p><p style="text-align: justify;">La faible &#233;nergie solaire ne signifie pas que l&#8217;atmosph&#232;re serait immobile. <br>Neptune poss&#232;de certains des vents les plus rapides du syst&#232;me solaire, leur origine restant partiellement myst&#233;rieuse, car la plan&#232;te re&#231;oit peu d&#8217;&#233;nergie du Soleil. <br>Une partie de cette activit&#233; est aliment&#233;e par la chaleur interne de Neptune, qui continue de rayonner vers l&#8217;ext&#233;rieur.</p><p style="text-align: justify;">Triton, sa plus grande lune, pourrait occuper une place importante dans le ciel. <br>Son orbite r&#233;trograde t&#233;moigne probablement d&#8217;une capture ancienne et selon la position de l&#8217;observateur, il pourrait appara&#238;tre comme un disque brillant se d&#233;pla&#231;ant dans le sens oppos&#233; &#224; celui attendu pour la plupart des satellites.</p><p style="text-align: justify;">Le jour ne ressemblerait pas &#224; une nuit terrestre car m&#234;me &#233;loign&#233;, le Soleil fournirait encore un &#233;clairement bien sup&#233;rieur &#224; celui de la pleine Lune. <br>Le paysage serait visible et les nuages projetteraient des ombres. Pourtant, toute la sc&#232;ne semblerait plus froide, plus p&#226;le et plus &#233;loign&#233;e de la source lumineuse.</p><p style="text-align: justify;">Neptune offrirait peut-&#234;tre l&#8217;image la plus m&#233;lancolique de la s&#233;rie, non parce qu&#8217;elle serait r&#233;ellement silencieuse ou immobile, mais parce que la lumi&#232;re solaire y parviendrait apr&#232;s avoir travers&#233; des milliards de kilom&#232;tres. <br>Le Soleil resterait pr&#233;sent, mais son autorit&#233; visuelle se serait consid&#233;rablement r&#233;duite.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png" width="1456" height="819" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:819,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1450079,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/207004500?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8c8S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0c1d30c4-b717-44bc-9af4-c0b0b0f5e1c7_1672x941.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Ce que verrait r&#233;ellement un regard</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">D&#233;crire les ciels des plan&#232;tes suppose de choisir un observateur. <br>Cette d&#233;cision est rarement explicite car nous imaginons spontan&#233;ment un &#234;tre humain debout, dot&#233; de deux yeux sensibles au spectre visible, regardant &#224; hauteur d&#8217;homme dans une atmosph&#232;re compatible avec sa survie.</p><p style="text-align: justify;">Aucune de ces conditions n&#8217;est garantie : sur Mercure, un casque prot&#233;gerait n&#233;cessairement le regard de la lumi&#232;re solaire et des temp&#233;ratures extr&#234;mes, sur V&#233;nus, aucun dispositif actuel ne permettrait &#224; un humain de survivre durablement &#224; la surface, sur <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/naissance-dun-etre-rouge">Mars</a>, la visi&#232;re d&#8217;un scaphandre modifierait les couleurs et les contrastes et dans les atmosph&#232;res des plan&#232;tes g&#233;antes, la position m&#234;me de l&#8217;observateur serait artificielle.</p><p style="text-align: justify;">La perception humaine ne restitue pas passivement la quantit&#233; de lumi&#232;re re&#231;ue car le cerveau ajuste continuellement les contrastes, la balance des couleurs et la luminosit&#233; globale. <br>Un paysage faiblement &#233;clair&#233; peut para&#238;tre plus clair apr&#232;s quelques minutes d&#8217;adaptation, une teinte dominante peut &#234;tre partiellement compens&#233;e par les m&#233;canismes de constance chromatique. <br>Deux observateurs plac&#233;s dans le m&#234;me environnement ne d&#233;criraient donc pas n&#233;cessairement les couleurs de mani&#232;re identique.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;appareil photographique ajoute une autre transformation car les capteurs ne poss&#232;dent pas la m&#234;me sensibilit&#233; que l&#8217;&#339;il. <br>Les images sont filtr&#233;es, calibr&#233;es, compress&#233;es puis affich&#233;es sur des &#233;crans dont les couleurs varient. <br>Une photographie scientifique peut chercher &#224; reproduire approximativement la vision humaine, &#224; r&#233;v&#233;ler des d&#233;tails invisibles ou &#224; distinguer des substances par de fausses couleurs.</p><p style="text-align: justify;">Parler de la couleur v&#233;ritable d&#8217;un ciel plan&#233;taire devient ainsi plus difficile qu&#8217;il n&#8217;y para&#238;t car la question n&#8217;est pas seulement de savoir quelle lumi&#232;re est pr&#233;sente, mais de d&#233;terminer quel instrument la re&#231;oit et selon quel traitement elle devient une image.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les mondes que personne ne voit</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Aucun regard humain n&#8217;a contempl&#233; le Soleil depuis Mercure, les nuages de V&#233;nus depuis sa surface ou les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-anneaux-de-saturne">anneaux</a> de Saturne depuis les profondeurs de son atmosph&#232;re. <br>M&#234;me lorsque des cam&#233;ras ont transmis des images, celles-ci ne correspondent pas exactement &#224; une exp&#233;rience v&#233;cue, elles sont le produit d&#8217;instruments, de mesures et de reconstructions.</p><p style="text-align: justify;">Ces ciels existent pourtant ind&#233;pendamment de nous. <br>La lumi&#232;re traverse les atmosph&#232;res, se diffuse dans les poussi&#232;res, se r&#233;fl&#233;chit sur les nuages et projette des ombres sur des mondes inhabit&#233;s. <br>Les cr&#233;puscules martiens se succ&#232;dent sans t&#233;moin, les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-anneaux-de-saturne">anneaux</a> de Saturne traversent un ciel qu&#8217;aucun organisme connu ne regarde, le Soleil poursuit sa course lente au-dessus de Mercure, tandis que les saisons d&#8217;Uranus s&#8217;&#233;tendent sur plusieurs d&#233;cennies terrestres.</p><p style="text-align: justify;">Imaginer ces sc&#232;nes ne revient pas &#224; combler arbitrairement le silence par des images mais consiste &#224; prolonger les lois physiques jusqu&#8217;au point o&#249; elles rencontreraient une perception possible.</p><p style="text-align: justify;">Chaque plan&#232;te transforme la m&#234;me lumi&#232;re solaire selon sa mati&#232;re, son mouvement et son histoire. <br>Le ciel noir de Mercure, la clart&#233; diffuse de V&#233;nus, le bleu terrestre, la poussi&#232;re rouge de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/naissance-dun-etre-rouge">Mars</a> et les atmosph&#232;res profondes des plan&#232;tes g&#233;antes ne sont pas des d&#233;cors juxtapos&#233;s mais sont les diff&#233;rentes expressions d&#8217;un m&#234;me syst&#232;me plan&#233;taire.</p><p style="text-align: justify;">Les repr&#233;senter permet de mesurer combien notre propre ciel d&#233;pend de circonstances particuli&#232;res. <br>Le bleu qui nous semble aller de soi aurait pu &#234;tre remplac&#233; par le noir du vide, l&#8217;ocre des poussi&#232;res ou l&#8217;opacit&#233; d&#8217;une atmosph&#232;re trop dense, l&#8217;horizon aurait pu dispara&#238;tre et le Soleil aurait pu demeurer pendant des ann&#233;es au-dessus du m&#234;me paysage ou n&#8217;&#234;tre plus qu&#8217;un point brillant au fond d&#8217;une immense profondeur bleut&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Observer les autres ciels, m&#234;me par la reconstruction, revient ainsi &#224; regarder autrement celui sous lequel nous vivons.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Une intelligence venue d’une autre branche]]></title><description><![CDATA[Neurosciences, perception et convergence &#233;volutive chez les c&#233;phalopodes]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/une-intelligence-venue-dune-autre</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/une-intelligence-venue-dune-autre</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Sun, 12 Jul 2026 12:35:14 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png" width="1448" height="1086" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2234102,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z3cr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3cc8c504-6623-4a59-a818-8bea4440af26_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Sacred River - River Dream&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/6PxB2o1Pqf2H844Mlu27Zi&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/6PxB2o1Pqf2H844Mlu27Zi" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque nous cherchons &#224; comprendre l&#8217;intelligence animale, nous commen&#231;ons souvent par observer les esp&#232;ces qui nous ressemblent le plus. <br>Les primates offrent des visages expressifs, des mains capables de saisir et des organisations sociales dans lesquelles nous reconnaissons une partie de nos propres comportements. <br>Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/195914312/les-oiseaux-modernes-une-fenetre-mais-non-un-miroir">oiseaux construisent des outils</a>, m&#233;morisent des lieux et r&#233;solvent des probl&#232;mes &#224; l&#8217;aide d&#8217;un cerveau dont l&#8217;architecture demeure, malgr&#233; ses particularit&#233;s, h&#233;rit&#233;e d&#8217;une histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> commune &#224; l&#8217;ensemble des vert&#233;br&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Les c&#233;phalopodes nous placent dans une situation diff&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Le poulpe poss&#232;de des yeux qui forment des images, un syst&#232;me nerveux de plusieurs centaines de millions de neurones, des capacit&#233;s d&#8217;apprentissage, une m&#233;moire, une grande flexibilit&#233; comportementale et un corps capable d&#8217;interactions extr&#234;mement fines avec son environnement. <br>Pourtant, presque rien dans cette organisation ne d&#233;rive de la m&#234;me histoire anatomique que la n&#244;tre et son intelligence s&#8217;est construite dans une autre branche du vivant, &#224; partir du corps d&#8217;un mollusque marin dont les anc&#234;tres lointains &#233;taient prot&#233;g&#233;s par une coquille et poss&#233;daient un syst&#232;me nerveux bien plus simple.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2918461,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DSlt!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff940cd18-2843-4452-b2d5-0263fc6974e8_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette distance phylog&#233;n&#233;tique donne aux c&#233;phalopodes une importance particuli&#232;re car ils ne permettent pas seulement d&#8217;&#233;tudier une forme remarquable de cognition animale. <br>Ils offrent la possibilit&#233; de comparer deux trajectoires au cours desquelles la s&#233;lection naturelle a produit, ind&#233;pendamment, de grands syst&#232;mes nerveux, des organes visuels complexes et des comportements adaptatifs &#233;labor&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Comprendre le poulpe oblige ainsi &#224; &#233;largir la notion d&#8217;intelligence : son organisation corporelle, ses bras sensoriels, sa peau changeante et sa <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perception</a> de la lumi&#232;re montrent qu&#8217;une activit&#233; cognitive complexe peut se d&#233;velopper sans cortex c&#233;r&#233;bral, sans squelette articul&#233; et sans la centralisation neurologique caract&#233;ristique des vert&#233;br&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Pour approcher cette intelligence, il faut donc commencer avant le cerveau, dans l&#8217;histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> qui lui a donn&#233; naissance.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une histoire s&#233;par&#233;e de la n&#244;tre</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les c&#233;phalopodes appartiennent &#224; l&#8217;embranchement des mollusques, aux c&#244;t&#233;s des gast&#233;ropodes, des bivalves et de plusieurs autres lign&#233;es dont l&#8217;organisation g&#233;n&#233;rale para&#238;t, au premier regard, tr&#232;s &#233;loign&#233;e de celle d&#8217;un poulpe ou d&#8217;une seiche. <br>Leur nom signifie litt&#233;ralement &#171; pieds sur la t&#234;te &#187;, en r&#233;f&#233;rence &#224; la transformation du pied musculaire ancestral des mollusques en un ensemble d&#8217;appendices dispos&#233;s autour de la bouche.</p><p style="text-align: justify;">Leur histoire remonte &#224; plus de cinq cents millions d&#8217;ann&#233;es. <br>Les premiers c&#233;phalopodes identifi&#233;s avec certitude apparaissent dans les archives fossiles &#224; la fin du Cambrien. <br>Ils portaient une coquille externe divis&#233;e en chambres, qui leur permettait de contr&#244;ler leur flottabilit&#233; et d&#8217;occuper progressivement la colonne d&#8217;eau. <br>Durant une grande partie du Pal&#233;ozo&#239;que et du M&#233;sozo&#239;que, les oc&#233;ans furent peupl&#233;s de formes &#224; coquilles droites, incurv&#233;es ou enroul&#233;es, parmi lesquelles les ammonites et de nombreuses lign&#233;es aujourd&#8217;hui disparues.</p><p style="text-align: justify;">Les nautiles actuels conservent une partie de cette organisation ancienne. <br>Leur corps reste prot&#233;g&#233; par une coquille externe compartiment&#233;e, leur &#339;il fonctionne comme une chambre noire d&#233;pourvue de v&#233;ritable cristallin et leur syst&#232;me nerveux demeure moins d&#233;velopp&#233; que celui des c&#233;phalopodes &#224; corps mou.<br>Ils ne constituent pourtant pas des fossiles rest&#233;s immobiles au cours du temps et leur lign&#233;e a elle aussi continu&#233; d&#8217;&#233;voluer, en maintenant une strat&#233;gie corporelle devenue rare parmi les c&#233;phalopodes modernes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png" width="1023" height="1537" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1537,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3007811,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gZ7S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e21dc39-cb25-4bdc-948f-3c4d12a3d042_1023x1537.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;autre grande branche, celle des col&#233;o&#239;des, rassemble les poulpes, les seiches, les calmars et le calmar vampire. <br>Chez leurs anc&#234;tres, la coquille fut progressivement internalis&#233;e, r&#233;duite ou presque enti&#232;rement perdue. <br>Elle subsiste sous la forme de l&#8217;os de seiche, de la plume des calmars ou de petits vestiges internes chez certains poulpes. <br>Cette transformation a lib&#233;r&#233; le corps de son enveloppe rigide et permis une mobilit&#233; nouvelle, mais elle a aussi priv&#233; l&#8217;animal d&#8217;une protection m&#233;canique efficace.</p><p style="text-align: justify;">Une part importante de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ult&#233;rieure des col&#233;o&#239;des peut &#234;tre comprise &#224; partir de cette modification. <br>Un animal mou, d&#233;pourvu de carapace et expos&#233; &#224; de nombreux pr&#233;dateurs doit d&#233;tecter rapidement les menaces, se d&#233;placer avec pr&#233;cision, dispara&#238;tre dans son environnement ou produire des r&#233;ponses d&#233;fensives suffisamment rapides pour compenser sa vuln&#233;rabilit&#233;. <br>L&#8217;internalisation de la coquille n&#8217;explique pas &#224; elle seule l&#8217;apparition d&#8217;un grand cerveau, mais elle s&#8217;inscrit dans une transformation &#233;cologique plus g&#233;n&#233;rale associant pr&#233;dation active, locomotion, camouflage et traitement sensoriel complexe.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3509200,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MIG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9840b3c6-cd11-41dc-81e9-f6157b7ae510_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La s&#233;paration entre la lign&#233;e des mollusques et celle des vert&#233;br&#233;s est bien ant&#233;rieure &#224; l&#8217;apparition de leurs syst&#232;mes nerveux complexes. <br>Leur dernier anc&#234;tre commun devait poss&#233;der une organisation bilat&#233;rale et des cellules nerveuses, mais rien de comparable au cerveau d&#8217;un mammif&#232;re ou &#224; celui d&#8217;un poulpe. <br>Les grandes architectures c&#233;r&#233;brales observ&#233;es aujourd&#8217;hui se sont donc d&#233;velopp&#233;es ind&#233;pendamment, &#224; partir de structures ancestrales diff&#233;rentes.</p><p style="text-align: justify;">Cette ind&#233;pendance explique l&#8217;&#233;tranget&#233; du rapprochement : le poulpe peut apprendre, m&#233;moriser, explorer et modifier son comportement en fonction de l&#8217;exp&#233;rience, mais les structures qui rendent ces op&#233;rations possibles ne sont pas des versions rudimentaires des n&#244;tres. <br>Elles correspondent &#224; une autre mani&#232;re de r&#233;soudre les probl&#232;mes pos&#233;s par un environnement complexe.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une anatomie nerveuse distribu&#233;e dans un corps sans squelette</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le corps du poulpe ne poss&#232;de presque aucune structure rigide en dehors de son bec.<br>Ses bras ne contiennent ni os ni articulation, mais des faisceaux musculaires orient&#233;s dans plusieurs directions et associ&#233;s &#224; des tissus conjonctifs. <br>Cette organisation constitue un hydrostat musculaire : le volume des tissus restant approximativement constant, la contraction dans une direction entra&#238;ne une d&#233;formation dans une autre. <br>Un bras peut ainsi se raccourcir, s&#8217;allonger, se courber, se torsader, se rigidifier localement ou envelopper un objet sans d&#233;pendre d&#8217;un ensemble pr&#233;d&#233;fini d&#8217;articulations.</p><p style="text-align: justify;">Cette libert&#233; m&#233;canique repr&#233;sente &#233;galement un probl&#232;me neurologique consid&#233;rable. <br>Un membre humain poss&#232;de un nombre limit&#233; de segments et d&#8217;articulations dont la position peut &#234;tre estim&#233;e par le syst&#232;me nerveux. <br>Le bras du poulpe pr&#233;sente presque partout des possibilit&#233;s de d&#233;formation. <br>Contr&#244;ler directement chaque muscle depuis un centre unique imposerait une quantit&#233; de calcul et de transmission difficilement compatible avec la rapidit&#233; des comportements observ&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> a r&#233;pondu &#224; cette difficult&#233; en distribuant une part importante du traitement nerveux dans les bras eux-m&#234;mes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/db1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3345758,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xUXI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb1ef785-50f0-4982-b5d2-d5f3693893cb_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le cerveau central du poulpe forme une masse compacte entourant l&#8217;&#339;sophage, comprenant plusieurs lobes sp&#233;cialis&#233;s se trouvant eux-m&#234;mes reli&#233;s &#224; deux volumineux lobes optiques qui traitent une grande partie des informations visuelles. <br>Autour de ce centre s&#8217;&#233;tend un syst&#232;me nerveux p&#233;riph&#233;rique particuli&#232;rement d&#233;velopp&#233;. <br>Chaque bras contient un cordon nerveux axial, des cordons intramusculaires, des ganglions associ&#233;s aux ventouses et de nombreuses boucles sensorimotrices locales.<br>Pris ensemble, les huit bras contiennent davantage de neurones que le cerveau central.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation est parfois r&#233;sum&#233;e par l&#8217;id&#233;e que le poulpe poss&#233;derait neuf cerveaux. <br>L&#8217;image est spectaculaire, mais elle d&#233;forme la r&#233;alit&#233; neurobiologique : les bras ne sont pas huit individus s&#233;par&#233;s disposant chacun d&#8217;une conscience autonome. <br>Ils r&#233;alisent localement une partie du traitement n&#233;cessaire au contact, &#224; l&#8217;exploration et au mouvement, tandis que le cerveau central participe au choix des objectifs, &#224; l&#8217;orientation g&#233;n&#233;rale du comportement et &#224; la coordination entre les diff&#233;rentes parties du corps.</p><p style="text-align: justify;">Un bras peut prolonger une exploration, ajuster la position de ses ventouses ou organiser certaines s&#233;quences motrices sans que chaque d&#233;tail soit prescrit par l&#8217;enc&#233;phale. <br>Le syst&#232;me central conserve cependant la possibilit&#233; de s&#233;lectionner un bras, d&#8217;orienter une attaque, d&#8217;int&#233;grer les informations visuelles et de modifier la strat&#233;gie g&#233;n&#233;rale. <br>Des exp&#233;riences ont montr&#233; que les informations p&#233;riph&#233;riques issues des bras peuvent &#234;tre utilis&#233;es par le cerveau pour guider une action dirig&#233;e, ce qui confirme l&#8217;existence d&#8217;une int&#233;gration entre autonomie locale et contr&#244;le central.</p><p style="text-align: justify;">Le mouvement na&#238;t ainsi d&#8217;une coop&#233;ration entre la forme du corps, les propri&#233;t&#233;s m&#233;caniques des tissus, les circuits nerveux p&#233;riph&#233;riques et les d&#233;cisions centrales.<br>Une partie du probl&#232;me est r&#233;solue par la mati&#232;re elle-m&#234;me : les muscles, la pression interne, les ventouses et les interactions avec le milieu r&#233;duisent le nombre d&#8217;instructions que le cerveau doit produire.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation correspond &#224; ce que les neurosciences contemporaines d&#233;crivent comme une cognition incarn&#233;e. <br>L&#8217;intelligence du poulpe ne r&#233;side pas uniquement dans un organe central qui recevrait des informations avant de commander un corps passif. <br>Elle se d&#233;ploie dans un syst&#232;me o&#249; le corps participe &#224; la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perception</a>, simplifie les calculs moteurs et transforme continuellement les possibilit&#233;s d&#8217;action.</p><p style="text-align: justify;">Certaines fonctions d&#8217;apprentissage et de m&#233;moire sont n&#233;anmoins associ&#233;es &#224; des structures c&#233;r&#233;brales identifiables. <br>Le lobe vertical joue un r&#244;le important dans l&#8217;acquisition et la consolidation de plusieurs formes de m&#233;moire et son organisation repose sur des r&#233;seaux denses dans lesquels l&#8217;efficacit&#233; des connexions peut &#234;tre modifi&#233;e par l&#8217;exp&#233;rience. <br>Cette architecture ne ressemble pas &#224; l&#8217;hippocampe ou au cortex des vert&#233;br&#233;s, m&#234;me si elle accomplit certaines fonctions comparables. <br>Les &#233;tudes connectomiques r&#233;centes y retrouvent des principes g&#233;n&#233;raux de convergence des informations et de plasticit&#233; synaptique, construits &#224; partir de types cellulaires et d&#8217;une histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> diff&#233;rents.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3416738,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kOTc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F3a2d00a5-66d4-40d9-ab6a-e3c3541d7b22_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les poulpes peuvent apprendre des discriminations visuelles ou spatiales, modifier un choix lorsque les r&#232;gles changent et am&#233;liorer progressivement leur efficacit&#233; face &#224; certains probl&#232;mes. <br>Les performances varient fortement entre les individus et d&#233;pendent des esp&#232;ces, des conditions exp&#233;rimentales et de la pertinence &#233;cologique de la t&#226;che. </p><p style="text-align: justify;">Leur cognition ne se laisse donc pas r&#233;duire aux anecdotes de bocaux ouverts ou d&#8217;&#233;vasions d&#8217;aquariums, m&#234;me si ces comportements ont particip&#233; &#224; leur r&#233;putation.<br>Elle appara&#238;t surtout dans leur capacit&#233; &#224; ajuster leurs actions, &#224; explorer plusieurs solutions et &#224; coordonner un corps dont les propri&#233;t&#233;s ne ressemblent &#224; celles d&#8217;aucun vert&#233;br&#233;.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;Umwelt d&#8217;un corps qui touche, go&#251;te et voit</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Tout organisme ne rencontre qu&#8217;une partie du monde physique : la lumi&#232;re contient des longueurs d&#8217;onde que l&#8217;&#339;il humain ne d&#233;tecte pas, l&#8217;eau transmet des vibrations que nous percevons difficilement et les surfaces portent des signatures chimiques qui n&#8217;entrent pas spontan&#233;ment dans notre exp&#233;rience. <br>Chaque esp&#232;ce s&#233;lectionne, parmi les propri&#233;t&#233;s disponibles de son environnement, celles auxquelles ses r&#233;cepteurs et ses possibilit&#233;s d&#8217;action lui donnent acc&#232;s.</p><p style="text-align: justify;">Jakob von Uexk&#252;ll d&#233;signait par le terme d&#8217;<em><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/191072830/lumwelt-le-monde-propre-de-chaque-espece">Umwelt</a></em> ce monde propre &#224; l&#8217;animal, construit par la relation entre ses organes sensoriels, son corps et ce qui poss&#232;de pour lui une signification biologique. <br>Cette notion ne suppose pas que l&#8217;environnement mat&#233;riel change d&#8217;une esp&#232;ce &#224; l&#8217;autre et rappelle que le milieu physiquement pr&#233;sent et le monde effectivement per&#231;u ne se confondent pas.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<em><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/191072830/lumwelt-le-monde-propre-de-chaque-espece">Umwelt</a></em> du poulpe commence dans ses bras.<br>Chaque ventouse constitue un organe sensorimoteur capable d&#8217;adh&#233;rer, de manipuler, de d&#233;tecter des contraintes m&#233;caniques et d&#8217;analyser certaines mol&#233;cules pr&#233;sentes sur les surfaces. <br>Des r&#233;cepteurs chimio-tactiles sp&#233;cialis&#233;s permettent au poulpe d&#8217;associer &#233;troitement le contact et l&#8217;identification chimique. <br>Lorsqu&#8217;un bras s&#8217;introduit dans une cavit&#233; rocheuse, il ne se contente donc pas de palper une forme invisible, il explore simultan&#233;ment sa texture, sa r&#233;sistance et sa composition chimique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ebfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3717802,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R5aa!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Febfb4b9a-745f-49d7-8fac-052c40b71849_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette organisation sensorielle r&#233;pond aux propri&#233;t&#233;s du monde sous-marin o&#249; les mol&#233;cules solubles peuvent se disperser dans l&#8217;eau, tandis que de nombreuses substances peu solubles demeurent attach&#233;es aux roches, aux coquilles ou au corps des animaux. <br>Leur d&#233;tection n&#233;cessite donc un contact direct. <br>Pour un poulpe cherchant une proie dans une anfractuosit&#233;, toucher et go&#251;ter appartiennent alors &#224; une m&#234;me op&#233;ration <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptive</a>.</p><p style="text-align: justify;">Des travaux r&#233;cents montrent &#233;galement que les r&#233;cepteurs chimio-tactiles peuvent &#234;tre activ&#233;s par des mol&#233;cules produites par les communaut&#233;s microbiennes pr&#233;sentes sur les surfaces. <br>Le substrat explor&#233; n&#8217;est donc pas seulement caract&#233;ris&#233; par sa forme ou par la pr&#233;sence imm&#233;diate d&#8217;une proie et porte une histoire chimique fa&#231;onn&#233;e par les organismes qui l&#8217;occupent.</p><p>La vision occupe une place importante chez de nombreux c&#233;phalopodes, notamment dans la d&#233;tection des proies, l&#8217;orientation, le choix du camouflage et les interactions avec leurs cong&#233;n&#232;res. <br>Elle ne fonctionne cependant pas isol&#233;ment : des statocystes situ&#233;s dans la t&#234;te renseignent l&#8217;animal sur la gravit&#233;, les acc&#233;l&#233;rations et les mouvements de rotation.<br>Des m&#233;canor&#233;cepteurs cutan&#233;s et des syst&#232;mes sensibles aux d&#233;placements de l&#8217;eau contribuent &#224; d&#233;tecter les mouvements proches. <br>Le corps re&#231;oit ainsi des informations visuelles, chimiques, tactiles et m&#233;caniques qui se compl&#232;tent selon le contexte &#233;cologique.</p><p style="text-align: justify;">La peau participe elle aussi &#224; la d&#233;tection lumineuse : des opsines et plusieurs composants de la phototransduction ont &#233;t&#233; identifi&#233;s dans les tissus cutan&#233;s de diff&#233;rentes esp&#232;ces. <br>Chez certains poulpes, des chromatophores isol&#233;s peuvent r&#233;agir &#224; la lumi&#232;re m&#234;me en l&#8217;absence d&#8217;informations provenant des yeux. <br>Cette photor&#233;ception extraoculaire ne signifie pas que la peau forme une image comparable &#224; celle produite par la r&#233;tine mais pourrait fournir des informations locales sur l&#8217;intensit&#233; lumineuse et contribuer &#224; l&#8217;ajustement de certaines r&#233;ponses cutan&#233;es. <br>Sa fonction exacte demeure encore discut&#233;e.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3434547,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yRPB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5b0190e4-3227-48aa-9006-1ed15430e8ec_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le monde <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptif</a> du poulpe d&#233;pend donc d&#8217;une distribution sensorielle qui ne correspond pas &#224; la s&#233;paration humaine entre voir, toucher et go&#251;ter. <br>Une partie de l&#8217;environnement est analys&#233;e par des bras capables d&#8217;actions locales, tandis que les yeux orientent l&#8217;ensemble du corps et que la peau conserve sa propre sensibilit&#233; &#224; la lumi&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation rend difficile toute tentative d&#8217;imaginer directement son exp&#233;rience car nos mots d&#233;signent des modalit&#233;s sensorielles form&#233;es par notre propre anatomie. <br>Parler d&#8217;un bras qui go&#251;te ou d&#8217;une peau qui voit permet d&#8217;approcher la fonction biologique, mais ces formulations restent des traductions humaines d&#8217;une int&#233;gration <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptive</a> qui n&#8217;existe pas sous cette forme dans notre corps.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t ph&#233;nom&#233;nologique du poulpe appara&#238;t pr&#233;cis&#233;ment dans cette limite. <br>Son &#233;tude sugg&#232;re qu&#8217;une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perception</a> n&#8217;est jamais une simple copie de propri&#233;t&#233;s d&#233;j&#224; organis&#233;es dans le monde ext&#233;rieur et r&#233;sulte d&#8217;une rencontre entre un environnement, une architecture sensorielle, une forme corporelle et un ensemble d&#8217;actions possibles.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Transformer son corps pour agir sur le monde</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La perte de la coquille a donn&#233; aux col&#233;o&#239;des une libert&#233; corporelle consid&#233;rable. <br>Un poulpe peut faire passer la plus grande partie de son corps &#224; travers une ouverture &#224; peine plus large que son bec, modifier rapidement sa direction, envelopper une proie ou prendre appui sur des surfaces irr&#233;guli&#232;res. <br>Cette souplesse s&#8217;accompagne de moyens de d&#233;fense qui reposent moins sur la r&#233;sistance m&#233;canique que sur la transformation de l&#8217;apparence, la diversion et la fuite.</p><p style="text-align: justify;">Le camouflage constitue la manifestation la plus visible de cette strat&#233;gie.<br>La peau des c&#233;phalopodes contient plusieurs couches de structures optiques, les chromatophores, qui sont des organes pigmentaires contr&#244;l&#233;s par de petits muscles radiaires sous commande nerveuse. <br>Lorsque ces muscles se contractent, le sac pigmentaire s&#8217;&#233;tale et devient visible ; lorsqu&#8217;ils se rel&#226;chent, il se r&#233;tracte. <br>Des milliers de chromatophores peuvent &#234;tre activ&#233;s selon des combinaisons spatiales et temporelles produisant des taches, des bandes, des contrastes ou des variations rapides de luminosit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Sous cette couche se trouvent notamment des iridophores, dont les structures microscopiques r&#233;fl&#233;chissent la lumi&#232;re par des m&#233;canismes physiques, et des leucophores qui diffusent une grande partie de la lumi&#232;re incidente. <br>L&#8217;apparence finale d&#233;pend de l&#8217;interaction entre pigments, r&#233;flecteurs, angle d&#8217;observation et &#233;clairage ambiant. <br>Chez certaines esp&#232;ces, l&#8217;iridescence peut elle-m&#234;me &#234;tre modul&#233;e par le syst&#232;me nerveux.</p><p style="text-align: justify;">La transformation concerne aussi le relief de la peau : des papilles musculaires peuvent se dresser, s&#8217;aplatir ou produire des irr&#233;gularit&#233;s &#233;voquant une roche, une algue ou un fragment de corail. <br>Le camouflage combine ainsi la couleur apparente, la luminance, le contraste, la taille des motifs, l&#8217;orientation du corps et sa texture tridimensionnelle.</p><p style="text-align: justify;">Le poulpe ne reproduit pas son environnement comme une photographie : son syst&#232;me visuel extrait certaines caract&#233;ristiques pertinentes et s&#233;lectionne un ensemble limit&#233; de programmes corporels capables de r&#233;duire sa d&#233;tection par les pr&#233;dateurs. <br>Le motif affich&#233; d&#233;pend autant des propri&#233;t&#233;s du fond que de la distance d&#8217;observation, de la posture et des capacit&#233;s visuelles de l&#8217;animal susceptible de le rep&#233;rer.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3482268,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!13cW!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F084a7cc7-8c95-4268-9d2d-f6b02c5b11dc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La peau devient ainsi une sortie visible du traitement c&#233;r&#233;bral et lorsqu&#8217;un c&#233;phalopode se camoufle, une partie de ce qu&#8217;il a extrait de la sc&#232;ne environnante r&#233;appara&#238;t &#224; la surface de son corps. <br>Les changements cutan&#233;s permettent aux chercheurs d&#8217;observer indirectement la mani&#232;re dont l&#8217;animal classe les textures, les contrastes et les structures visuelles de son milieu.</p><p style="text-align: justify;">Les m&#234;mes dispositifs servent aux interactions sociales et les seiches et calmars peuvent produire des signaux contrast&#233;s lors de la cour, de la comp&#233;tition ou de la menace. <br>Certaines esp&#232;ces affichent simultan&#233;ment des motifs diff&#233;rents sur les deux c&#244;t&#233;s du corps, selon la position des partenaires ou des rivaux. <br>La peau n&#8217;assure donc pas seulement la disparition de l&#8217;animal dans le d&#233;cor, elle participe &#224; une communication visuelle dont les unit&#233;s sont directement inscrites dans son apparence.</p><p style="text-align: justify;">Des changements de motifs surviennent &#233;galement pendant certaines phases du sommeil. <br>Des poulpes endormis alternent une phase calme et de courtes p&#233;riodes d&#8217;activit&#233; c&#233;r&#233;brale accompagn&#233;es de contractions, de mouvements oculaires et de variations rapides de la peau. <br>Plusieurs motifs ressemblent &#224; ceux observ&#233;s pendant l&#8217;&#233;veil, mais ces r&#233;sultats ne permettent pas d&#8217;affirmer que les poulpes r&#234;vent au sens humain du terme, mais montrent cependant qu&#8217;une activit&#233; interne peut se manifester &#224; la surface du corps en l&#8217;absence de la situation ext&#233;rieure qui d&#233;clenche habituellement ces configurations.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque le camouflage &#233;choue, l&#8217;animal peut recourir &#224; l&#8217;encre qui est produite par une poche sp&#233;cialis&#233;e et m&#233;lang&#233;e &#224; des s&#233;cr&#233;tions muqueuses avant d&#8217;&#234;tre expuls&#233;e dans l&#8217;eau. <br>Selon la proportion de mucus et la mani&#232;re dont elle est lib&#233;r&#233;e, elle peut former un nuage diffus ou une masse plus compacte dont la forme &#233;voque bri&#232;vement celle de l&#8217;animal. <br>Ces pseudomorphes peuvent d&#233;tourner l&#8217;attaque d&#8217;un pr&#233;dateur pendant que le c&#233;phalopode change rapidement de trajectoire.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;encre ne constitue pas uniquement un &#233;cran visuel, elle contient de la m&#233;lanine et de nombreux compos&#233;s chimiques susceptibles d&#8217;agir sur les syst&#232;mes sensoriels ou le comportement de certains pr&#233;dateurs. <br>Les effets observ&#233;s varient toutefois selon les esp&#232;ces et les situations, ce qui invite &#224; &#233;viter l&#8217;id&#233;e d&#8217;une substance universellement anesth&#233;siante ou toxique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3546973,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mXIm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8d85c4c6-8b88-4f31-bb6c-13f61ea00aa8_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La fuite est souvent associ&#233;e &#224; la propulsion par r&#233;action : le manteau musculaire se remplit d&#8217;eau puis se contracte, augmentant la pression dans la cavit&#233; pall&#233;ale. <br>L&#8217;eau est expuls&#233;e par un siphon orientable, produisant une pouss&#233;e dont la direction peut &#234;tre rapidement modifi&#233;e. <br>Le m&#234;me syst&#232;me participe &#224; la ventilation des branchies, ce qui relie &#233;troitement respiration et locomotion.</p><p style="text-align: justify;">Camouflage, encre et propulsion ne constituent donc pas des capacit&#233;s ind&#233;pendantes, elles peuvent se succ&#233;der au cours d&#8217;une m&#234;me r&#233;ponse : modification de l&#8217;apparence, production d&#8217;un leurre, acc&#233;l&#233;ration brutale et changement de direction. &#181;<br>Leur efficacit&#233; d&#233;pend de la coordination entre <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perception</a>, d&#233;cision, transformation cutan&#233;e et contr&#244;le du manteau.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Voir les couleurs sans poss&#233;der notre vision des couleurs</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#339;il des col&#233;o&#239;des pr&#233;sente une ressemblance frappante avec celui des vert&#233;br&#233;s. <br>Il comporte une corn&#233;e, une pupille, un iris, un cristallin et une r&#233;tine capable de former une image d&#233;taill&#233;e. <br>Cette proximit&#233; anatomique a longtemps fait de l&#8217;&#339;il des c&#233;phalopodes l&#8217;un des exemples classiques de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence &#233;volutive</a>.</p><p style="text-align: justify;">La ressemblance masque cependant des diff&#233;rences importantes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3270785,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lZqK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbcc5ed77-2486-4a05-9793-e1c70dc9dba4_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><ul><li><p style="text-align: justify;">La r&#233;tine des vert&#233;br&#233;s est invers&#233;e : la lumi&#232;re traverse plusieurs couches de cellules avant d&#8217;atteindre les photor&#233;cepteurs, puis les fibres nerveuses convergent vers le nerf optique en cr&#233;ant un point aveugle. </p></li><li><p style="text-align: justify;">Chez les c&#233;phalopodes, les photor&#233;cepteurs sont directement orient&#233;s vers la lumi&#232;re et leurs fibres quittent la r&#233;tine par l&#8217;arri&#232;re sans produire un point aveugle comparable. </p></li><li><p style="text-align: justify;">Le cristallin, presque sph&#233;rique, est d&#233;plac&#233; vers l&#8217;avant ou l&#8217;arri&#232;re pour effectuer la mise au point, alors que le cristallin humain change principalement de forme.</p></li><li><p style="text-align: justify;">Les photor&#233;cepteurs pr&#233;sentent eux aussi une organisation diff&#233;rente : ceux des vert&#233;br&#233;s utilisent des structures ciliaires, tandis que les c&#233;phalopodes poss&#232;dent des photor&#233;cepteurs rhabdom&#233;riques dont les membranes forment des microvillosit&#233;s ordonn&#233;es. <br>Cette disposition joue un r&#244;le essentiel dans leur sensibilit&#233; &#224; la polarisation de la lumi&#232;re.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Le paradoxe appara&#238;t lorsque l&#8217;on examine la vision des couleurs.<br>La plupart des col&#233;o&#239;des &#233;tudi&#233;s ne semblent poss&#233;der qu&#8217;une classe principale de pigment visuel dans leur r&#233;tine. <br>Une v&#233;ritable vision des couleurs, telle qu&#8217;elle fonctionne chez l&#8217;humain, repose au contraire sur la comparaison de l&#8217;activit&#233; de plusieurs types de photor&#233;cepteurs pr&#233;sentant des sensibilit&#233;s spectrales diff&#233;rentes. </p><p style="text-align: justify;">Les donn&#233;es physiologiques et comportementales indiquent donc que de nombreux poulpes, seiches et calmars sont monochromates mais ils produisent pourtant des camouflages qui, vus par certains pr&#233;dateurs, correspondent remarquablement aux couleurs du fond.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3134231,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!FYr6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7293dd0e-0809-4da6-8ba0-e75a46ba8266_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Une partie du paradoxe peut &#234;tre r&#233;solue en distinguant la couleur per&#231;ue par l&#8217;animal de l&#8217;efficacit&#233; visuelle du r&#233;sultat. <br>Un camouflage n&#8217;a pas besoin de reproduire avec exactitude chaque longueur d&#8217;onde car la luminosit&#233;, le contraste, la taille des motifs et les propri&#233;t&#233;s r&#233;fl&#233;chissantes de la peau peuvent suffire &#224; rendre l&#8217;animal difficile &#224; d&#233;tecter par le syst&#232;me visuel d&#8217;un pr&#233;dateur. </p><p style="text-align: justify;">Les chromatophores disposent par ailleurs de pigments dont les combinaisons produisent des r&#233;ponses adapt&#233;es &#224; de nombreux environnements sans qu&#8217;une analyse chromatique comparable &#224; la n&#244;tre soit n&#233;cessaire. <br>Des mesures hyperspectrales ont ainsi montr&#233; que des seiches monochromates pouvaient obtenir une correspondance efficace lorsqu&#8217;elles &#233;taient &#233;valu&#233;es &#224; travers la vision de poissons pr&#233;dateurs.</p><p style="text-align: justify;">Une autre hypoth&#232;se repose sur l&#8217;aberration chromatique : les diff&#233;rentes longueurs d&#8217;onde ne sont pas focalis&#233;es exactement dans le m&#234;me plan par une lentille. <br>En modifiant la mise au point et en analysant la nettet&#233; r&#233;sultante, un syst&#232;me dot&#233; d&#8217;un seul type de photor&#233;cepteur pourrait th&#233;oriquement extraire certaines informations spectrales. <br>La forme particuli&#232;re de certaines pupilles de c&#233;phalopodes pourrait accentuer cet effet, ce m&#233;canisme ayant &#233;t&#233; soutenu par des mod&#232;les optiques, mais son importance r&#233;elle dans le comportement reste discut&#233;e et il ne peut actuellement &#234;tre consid&#233;r&#233; comme une explication d&#233;finitive de leur camouflage.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/191072830/les-sens-que-lhumain-ne-possede-pas">polarisation</a> fournit un autre canal d&#8217;information : une onde lumineuse peut &#234;tre d&#233;crite non seulement par son intensit&#233; et sa longueur d&#8217;onde, mais aussi par l&#8217;orientation de ses oscillations. <br>L&#8217;&#339;il humain est presque insensible &#224; cette dimension dans les conditions ordinaires.<br>Les photor&#233;cepteurs rhabdom&#233;riques des c&#233;phalopodes, gr&#226;ce &#224; l&#8217;orientation r&#233;guli&#232;re de leurs microvillosit&#233;s, peuvent comparer diff&#233;rents angles de polarisation lin&#233;aire.</p><p style="text-align: justify;">Dans l&#8217;eau, cette capacit&#233; peut augmenter le contraste de certains objets transparents ou r&#233;fl&#233;chissants, aider &#224; rep&#233;rer des proies, r&#233;duire les effets de la diffusion lumineuse et contribuer &#224; la d&#233;tection d&#8217;autres animaux. <br>Des structures cutan&#233;es peuvent &#233;galement modifier la polarisation de la lumi&#232;re r&#233;fl&#233;chie, ouvrant la possibilit&#233; de signaux discrets <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptibles</a> par les c&#233;phalopodes mais beaucoup moins visibles pour certains pr&#233;dateurs.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3255292,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!APeM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5d706597-edae-4bcd-ada4-200e52cf02ec_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La polarisation ne remplace pas simplement la couleur, elle d&#233;coupe la sc&#232;ne visuelle selon une propri&#233;t&#233; diff&#233;rente de la lumi&#232;re. <br>Deux surfaces pr&#233;sentant une luminance identique pour nous peuvent offrir des contrastes marqu&#233;s &#224; un animal sensible &#224; leur polarisation. <br>Le monde visible des c&#233;phalopodes peut donc &#234;tre pauvre dans une dimension qui structure fortement notre exp&#233;rience et riche dans une autre qui nous demeure presque inaccessible.</p><p style="text-align: justify;">Le paradoxe de la couleur r&#233;v&#232;le ainsi les limites de notre vocabulaire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptif</a> car nous supposons spontan&#233;ment que reproduire une apparence color&#233;e n&#233;cessite d&#8217;&#233;prouver les couleurs comme nous les &#233;prouvons. <br>Les c&#233;phalopodes montrent qu&#8217;une fonction semblable peut &#234;tre obtenue par une combinaison diff&#233;rente de capteurs, de propri&#233;t&#233;s optiques, de traitements visuels et de programmes cutan&#233;s.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La convergence &#233;volutive et les chemins multiples de l&#8217;intelligence</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence &#233;volutive</a> d&#233;signe l&#8217;apparition ind&#233;pendante de caract&#232;res comparables dans des lign&#233;es distinctes soumises &#224; des contraintes semblables. <br>Elle ne produit pas n&#233;cessairement des structures identiques mais conduit plut&#244;t &#224; des solutions fonctionnelles analogues, &#233;labor&#233;es &#224; partir de mat&#233;riaux anatomiques et de programmes de d&#233;veloppement diff&#233;rents.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#339;il cam&#233;ra des vert&#233;br&#233;s et celui des c&#233;phalopodes illustrent cette dynamique et dans les deux cas, une ouverture r&#232;gle l&#8217;entr&#233;e de la lumi&#232;re, un cristallin assure la focalisation et une r&#233;tine transforme l&#8217;image en activit&#233; nerveuse. <br>Pourtant, l&#8217;origine embryologique de l&#8217;&#339;il, l&#8217;orientation des photor&#233;cepteurs, les m&#233;canismes d&#8217;accommodation et l&#8217;organisation des circuits visuels diff&#232;rent profond&#233;ment.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3033308,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1eZh!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe7cd1e98-f6c4-4e00-aa98-166ea2b25c62_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence</a> n&#8217;exclut pas l&#8217;utilisation d&#8217;un h&#233;ritage mol&#233;culaire ancien car des g&#232;nes r&#233;gulateurs comme <em>Pax6</em> participent au d&#233;veloppement des organes visuels dans de nombreuses lign&#233;es animales. <br>Cela ne signifie pas que l&#8217;&#339;il complexe existait d&#233;j&#224; chez leur anc&#234;tre commun mais plut&#244;t que des outils g&#233;n&#233;tiques anciens aient pu &#234;tre recrut&#233;s ind&#233;pendamment dans la construction de structures nouvelles. <br>L<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#8217;&#233;volution</a> travaille &#224; partir d&#8217;&#233;l&#233;ments h&#233;rit&#233;s, mais leurs associations et leurs r&#233;sultats d&#233;pendent de l&#8217;histoire propre &#224; chaque lign&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me nerveux des c&#233;phalopodes offre un second niveau de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence</a> : de grands r&#233;seaux neuronaux, une m&#233;moire durable, une plasticit&#233; comportementale et des m&#233;canismes d&#8217;apprentissage &#233;labor&#233;s sont apparus sans cortex c&#233;r&#233;bral et sans l&#8217;architecture segment&#233;e des vert&#233;br&#233;s. <br>Les solutions ne se superposent pas anatomiquement, mais certaines fonctions se retrouvent parce que les organismes doivent identifier des r&#233;gularit&#233;s, s&#233;lectionner des actions et conserver les cons&#233;quences de leurs exp&#233;riences.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3051370,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206559786?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yEI9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F170bac13-d972-41ad-8b5e-54ac6f4ca824_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence</a> peut &#233;galement concerner des &#233;tats physiologiques telle que l&#8217;alternance entre sommeil calme et sommeil actif chez certains c&#233;phalopodes qui rappelle l&#8217;organisation observ&#233;e chez plusieurs vert&#233;br&#233;s, alors que ces lign&#233;es sont s&#233;par&#233;es depuis plus d&#8217;un demi-milliard d&#8217;ann&#233;es. <br>Les ressemblances ne suffisent pas &#224; &#233;tablir une identit&#233; d&#8217;exp&#233;rience ou de fonction, mais elles sugg&#232;rent que des syst&#232;mes nerveux complexes peuvent rencontrer des contraintes communes li&#233;es &#224; la plasticit&#233;, &#224; la r&#233;gulation et au traitement diff&#233;r&#233; des informations.</p><p style="text-align: justify;">Il serait pourtant excessif de consid&#233;rer l&#8217;intelligence comme une destination vers laquelle l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> se dirigerait in&#233;vitablement car de nombreuses lign&#233;es prosp&#232;rent avec des syst&#232;mes nerveux modestes, et les c&#233;phalopodes eux-m&#234;mes pr&#233;sentent une grande diversit&#233; de formes, de comportements et d&#8217;organisations c&#233;r&#233;brales. <br>L&#8217;&#233;mergence d&#8217;une cognition &#233;labor&#233;e d&#233;pend d&#8217;une combinaison contingente de pressions &#233;cologiques, de possibilit&#233;s anatomiques et d&#8217;&#233;v&#233;nements historiques.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence</a> indique plut&#244;t que certaines difficult&#233;s peuvent favoriser plusieurs fois l&#8217;apparition de fonctions comparable. <br>Poursuivre des proies mobiles, &#233;chapper &#224; des pr&#233;dateurs, se d&#233;placer dans des milieux h&#233;t&#233;rog&#232;nes et ajuster son comportement &#224; des situations changeantes rendent avantageux le d&#233;veloppement de syst&#232;mes capables d&#8217;int&#233;grer rapidement de nombreuses informations.</p><p style="text-align: justify;">Le retour &#224; la phylog&#233;nie modifie alors notre compr&#233;hension du poulpe et la distance qui le s&#233;pare de nous n&#8217;emp&#234;che pas l&#8217;apparition de ressemblances fonctionnelles. <br>Elle permet au contraire de mieux distinguer ce qui appartient &#224; l&#8217;histoire particuli&#232;re des vert&#233;br&#233;s de ce qui peut &#233;merger plus g&#233;n&#233;ralement dans un syst&#232;me vivant confront&#233; &#224; certains probl&#232;mes.</p><p style="text-align: justify;">Les yeux peuvent <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">converger</a> sans construire le m&#234;me monde visuel, l&#8217;apprentissage peut <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">converger</a> sans reposer sur les m&#234;mes circuits et une organisation proche du sommeil actif peut appara&#238;tre sans que son contenu subjectif soit identique. <br>Des comportements qualifi&#233;s d&#8217;intelligents peuvent enfin r&#233;sulter d&#8217;un cerveau fortement centralis&#233; ou d&#8217;une coop&#233;ration plus distribu&#233;e entre centre nerveux, bras et environnement.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence &#233;volutive</a> ne rapproche donc pas le poulpe de nous au point d&#8217;effacer son &#233;tranget&#233; mais rend cette &#233;tranget&#233; plus instructive, car elle montre comment des fonctions voisines peuvent se d&#233;velopper dans des corps qui organisent autrement la sensation, le mouvement et la relation au milieu.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Habiter un autre monde</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le poulpe occupe une place particuli&#232;re dans notre repr&#233;sentation de l&#8217;intelligence animale parce qu&#8217;il associe des comportements complexes &#224; une architecture qui r&#233;siste &#224; nos cat&#233;gories habituelles.</p><p style="text-align: justify;">Son cerveau central traite la vision, organise l&#8217;apprentissage et participe &#224; la s&#233;lection des actions, mais une grande partie de son syst&#232;me nerveux se prolonge dans les bras.<br>Ceux-ci ne sont ni de simples instruments ni des centres enti&#232;rement ind&#233;pendants.<br>Ils explorent, analysent et ajustent localement leurs mouvements au sein d&#8217;un organisme dont l&#8217;unit&#233; repose sur la circulation permanente des informations entre le corps, le cerveau et l&#8217;environnement.</p><p style="text-align: justify;">Sa <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perception</a> ne s&#233;pare pas les modalit&#233;s comme nous le faisons spontan&#233;ment : une ventouse touche et analyse chimiquement une surface, la peau transforme l&#8217;apparence du corps tout en conservant une sensibilit&#233; locale &#224; la lumi&#232;re.<br>L&#8217;&#339;il distingue les formes et les contrastes sans disposer, chez la plupart des esp&#232;ces &#233;tudi&#233;es, d&#8217;une vision chromatique comparable &#224; la n&#244;tre et la polarisation r&#233;v&#232;le des propri&#233;t&#233;s du milieu qui restent presque absentes de notre exp&#233;rience consciente.</p><p style="text-align: justify;">Le concept d&#8217;<em><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/191072830/lumwelt-le-monde-propre-de-chaque-espece">Umwelt</a></em> prend ici une port&#233;e concr&#232;te. <br>Le poulpe n&#8217;habite pas seulement le m&#234;me oc&#233;an que les poissons, les crustac&#233;s ou les plongeurs qui l&#8217;observent, il &#233;volue dans un monde de significations <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptives</a> fa&#231;onn&#233; par ses ventouses, ses photor&#233;cepteurs, ses statocystes, la souplesse de ses bras et les possibilit&#233;s de m&#233;tamorphose offertes par sa peau.</p><p style="text-align: justify;">Nous pouvons d&#233;crire les m&#233;canismes de ce monde, mesurer les r&#233;actions de ses neurones et reconstruire certains traitements sensoriels mais l&#8217;exp&#233;rience qui r&#233;sulte de leur int&#233;gration reste cependant difficilement accessible. <br>Cette prudence, sans interdire de r&#233;fl&#233;chir &#224; la subjectivit&#233; animale, emp&#234;che surtout de la r&#233;duire &#224; une transposition de la n&#244;tre.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire des c&#233;phalopodes montre qu&#8217;une intelligence complexe peut &#233;merger &#224; partir d&#8217;une trajectoire presque enti&#232;rement ind&#233;pendante de celle des vert&#233;br&#233;s. <br>Les ressemblances observ&#233;es dans la vision, l&#8217;apprentissage ou certaines phases du sommeil t&#233;moignent de contraintes communes et les diff&#233;rences anatomiques et <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptives</a> rappellent que ces fonctions peuvent s&#8217;inscrire dans des formes d&#8217;existence profond&#233;ment distinctes.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tude du poulpe &#233;largit l&#8217;espace des organisations biologiques &#224; l&#8217;int&#233;rieur desquelles une m&#233;moire, une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perception</a> int&#233;gr&#233;e et une conduite flexible peuvent prendre forme.<br>&#192; travers les mouvements de ses bras, les variations de sa peau et les dimensions de la lumi&#232;re auxquelles son &#339;il demeure sensible, le poulpe rend <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-mondes-sensoriels-du-vivant">perceptible</a> une possibilit&#233; plus g&#233;n&#233;rale du vivant : celle de construire une intelligence coh&#233;rente sans organiser le corps, le cerveau et le monde selon les m&#234;mes fronti&#232;res que nous.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Ce que les syndromes neurologiques révèlent du cerveau]]></title><description><![CDATA[Partie III &#8212; Construire le langage, construire la r&#233;alit&#233;]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques-6dd</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques-6dd</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Thu, 09 Jul 2026 19:42:33 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Visages - Aria pour un Masque de Tristesse&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard, Alice Duport-Percier&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/2MWVfRLt2eJ5cDhyAsVDEC&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/2MWVfRLt2eJ5cDhyAsVDEC" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s avoir explor&#233; la mani&#232;re dont le cerveau reconna&#238;t les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques">objets</a>, les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques">visages</a> et les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques">sons</a>, organise l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques">espace</a>, attribue des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques-69a">qualit&#233;s sensorielles</a> au monde puis construit la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques-69a">repr&#233;sentation du corps</a> propre, il reste deux dimensions particuli&#232;rement importantes de notre exp&#233;rience.</p><p style="text-align: justify;">La premi&#232;re concerne le langage : parler, comprendre, r&#233;p&#233;ter ou nommer semblent appartenir &#224; une m&#234;me capacit&#233; g&#233;n&#233;rale. <br>Le langage nous para&#238;t former un ensemble coh&#233;rent, imm&#233;diatement disponible lorsque nous voulons exprimer une pens&#233;e, r&#233;pondre &#224; une question ou d&#233;signer un objet.</p><p style="text-align: justify;">Les pathologies neurologiques montrent pourtant que cette unit&#233; apparente repose sur plusieurs op&#233;rations partiellement dissociables.</p><p style="text-align: justify;">Produire une phrase, comprendre une parole, r&#233;p&#233;ter des mots entendus ou retrouver le nom d&#8217;un objet mobilisent des r&#233;seaux c&#233;r&#233;braux distincts qui collaborent en permanence. <br>Lorsque l&#8217;un de ces r&#233;seaux se d&#233;sorganise, le langage ne dispara&#238;t pas n&#233;cessairement dans son ensemble, et peut se fragmenter selon des lignes tr&#232;s particuli&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">La seconde dimension concerne la construction de la r&#233;alit&#233; elle-m&#234;me. <br>Il ne suffit pas de percevoir un visage, d&#8217;identifier un objet, de reconna&#238;tre son corps ou de comprendre les mots pour habiter un monde coh&#233;rent. <br>Le cerveau doit encore attribuer aux perceptions une valeur de familiarit&#233;, une tonalit&#233; affective, une coh&#233;rence avec la m&#233;moire, une place dans le r&#233;cit de soi et une relation stable avec les croyances.</p><p style="text-align: justify;">Certaines situations neurologiques ou neuropsychiatriques montrent que cette coh&#233;rence peut elle aussi se d&#233;sorganiser.</p><p style="text-align: justify;">Un visage familier peut &#234;tre reconnu sans &#234;tre v&#233;cu comme r&#233;ellement familier. Le corps peut &#234;tre per&#231;u comme mort, absent ou inexistant. <br>Des images complexes peuvent appara&#238;tre dans le champ visuel alors m&#234;me que la personne conserve la conscience de leur caract&#232;re irr&#233;el.</p><p style="text-align: justify;">Ces troubles ne signifient pas que la r&#233;alit&#233; se r&#233;duit &#224; une invention arbitraire du cerveau. <br>Ils montrent plut&#244;t que notre exp&#233;rience du r&#233;el suppose une int&#233;gration complexe entre perception, m&#233;moire, &#233;motion, attention, langage et croyance.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;alit&#233; consciente n&#8217;est pas seulement ce qui arrive aux sens.<br>Elle est ce que le cerveau parvient &#224; stabiliser comme monde habitable.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Construire le langage</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le langage occupe une place particuli&#232;re dans notre rapport au monde.</p><p style="text-align: justify;">Il permet de nommer les objets, de raconter les &#233;v&#233;nements, de transmettre une exp&#233;rience, de formuler une intention ou de donner une forme partageable &#224; une pens&#233;e int&#233;rieure. <br>&#192; travers lui, le monde devient non seulement per&#231;u, mais &#233;galement racont&#233;, expliqu&#233;, questionn&#233; et transmis.</p><p style="text-align: justify;">Cette capacit&#233; para&#238;t si naturelle qu&#8217;il est difficile d&#8217;imaginer qu&#8217;elle puisse se d&#233;sorganiser par fragments, et pourtant, l&#8217;histoire de la neurologie a montr&#233; que le langage ne correspond pas &#224; une fonction unique localis&#233;e en un seul point du cerveau. <br>Il repose sur un ensemble de r&#233;seaux distribu&#233;s, principalement situ&#233;s dans l&#8217;h&#233;misph&#232;re gauche chez la majorit&#233; des personnes, mais toujours int&#233;gr&#233;s &#224; des syst&#232;mes plus larges impliquant la m&#233;moire, l&#8217;attention, la motricit&#233;, l&#8217;audition et la cognition sociale.</p><p style="text-align: justify;">Les aphasies constituent l&#8217;un des meilleurs moyens de comprendre cette organisation.</p><p style="text-align: justify;">Elles ne correspondent pas &#224; une simple perte des mots. <br>Elles r&#233;v&#232;lent que le langage est compos&#233; de plusieurs op&#233;rations : s&#233;lectionner les mots, organiser la grammaire, programmer les mouvements articulatoires, comprendre les sons du langage, relier les mots &#224; leur signification, maintenir une phrase en m&#233;moire et convertir une parole entendue en parole r&#233;p&#233;t&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Selon la r&#233;gion atteinte, ces op&#233;rations peuvent &#234;tre perturb&#233;es de mani&#232;re tr&#232;s diff&#233;rente.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;aphasie de Broca : lorsque les mots restent prisonniers</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;aphasie de Broca est probablement l&#8217;une des formes les plus connues d&#8217;aphasie.</p><p style="text-align: justify;">Elle survient classiquement apr&#232;s une atteinte des r&#233;gions frontales inf&#233;rieures de l&#8217;h&#233;misph&#232;re gauche, souvent dans le territoire de l&#8217;art&#232;re c&#233;r&#233;brale moyenne. <br>Le patient comprend g&#233;n&#233;ralement une grande partie de ce qui lui est dit, surtout lorsque les phrases restent simples, mais la production du langage devient lente, laborieuse et fragment&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Les mots sont cherch&#233;s avec effort et la phrase perd sa fluidit&#233;.<br>Les petits mots grammaticaux disparaissent souvent en premier, tandis que les noms et les verbes principaux persistent sous une forme plus rudimentaire. <br>Le discours peut alors prendre une forme t&#233;l&#233;graphique, comme si la pens&#233;e devait franchir un passage devenu extr&#234;mement &#233;troit avant d&#8217;acc&#233;der &#224; la parole.</p><p style="text-align: justify;">Le patient sait ce qu&#8217;il veut dire, il per&#231;oit souvent tr&#232;s clairement l&#8217;&#233;cart entre sa pens&#233;e et ce qu&#8217;il parvient &#224; produire. <br>Cette conscience du trouble rend l&#8217;exp&#233;rience particuli&#232;rement douloureuse, car le d&#233;ficit ne concerne pas seulement la communication avec les autres, et touche la possibilit&#233; m&#234;me de faire passer une intention int&#233;rieure vers une forme audible et partageable.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1931821,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206195100?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YQgM!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6c7d9c20-f3ac-44cb-bc7e-1fe6fb111e80_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette aphasie montre que parler n&#8217;est pas seulement choisir des mots et que le cerveau doit &#233;galement organiser leur encha&#238;nement, construire une syntaxe, pr&#233;parer les gestes articulatoires et coordonner l&#8217;ensemble dans le temps. <br>Lorsque ces m&#233;canismes se d&#233;sorganisent, la pens&#233;e peut demeurer relativement pr&#233;serv&#233;e tout en perdant une grande partie de son acc&#232;s &#224; l&#8217;expression.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;aphasie de Broca r&#233;v&#232;le ainsi l&#8217;&#233;paisseur motrice du langage.<br>Les mots ne sortent pas spontan&#233;ment de l&#8217;esprit comme des id&#233;es devenues sonores : ils doivent &#234;tre construits, ordonn&#233;s et incarn&#233;s dans les mouvements pr&#233;cis de la bouche, de la langue, du larynx et de la respiration.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;aphasie de Wernicke : quand le sens se d&#233;fait de la parole</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;aphasie de Wernicke pr&#233;sente une organisation presque inverse.<br>Elle survient g&#233;n&#233;ralement apr&#232;s une atteinte des r&#233;gions temporales post&#233;rieures de l&#8217;h&#233;misph&#232;re gauche, impliqu&#233;es dans la compr&#233;hension du langage. <br>Contrairement &#224; l&#8217;aphasie de Broca, la parole reste souvent fluide, abondante et grammaticalement structur&#233;e en apparence.</p><p style="text-align: justify;">Le patient parle facilement, les phrases peuvent conserver une m&#233;lodie naturelle, une longueur normale et une articulation correcte, pourtant, le sens devient profond&#233;ment alt&#233;r&#233;. <br>Les mots sont remplac&#233;s par d&#8217;autres, les sons se m&#233;langent, des expressions incompr&#233;hensibles apparaissent et le discours peut devenir difficile &#224; suivre malgr&#233; son apparente fluidit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">La compr&#233;hension est &#233;galement perturb&#233;e et les paroles entendues ne parviennent plus correctement &#224; &#234;tre reli&#233;es &#224; leur signification. <br>Le langage continue de circuler, mais il perd sa fonction d&#8217;ancrage dans le sens partag&#233;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1971405,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206195100?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!15Pw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F514d4bfa-12ed-4fcb-a38f-61764f2254b1_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette situation peut &#234;tre particuli&#232;rement d&#233;routante pour l&#8217;entourage, car le patient ne semble pas toujours mesurer l&#8217;ampleur de son trouble. <br>L&#224; o&#249; l&#8217;aphasie de Broca rend visible l&#8217;effort pour parler, l&#8217;aphasie de Wernicke laisse parfois l&#8217;impression d&#8217;un langage pr&#233;serv&#233; en surface, alors que l&#8217;organisation profonde du sens est atteinte.</p><p style="text-align: justify;">Ce tableau clinique rappelle que comprendre une phrase ne consiste pas seulement &#224; entendre des sons familiers.<br>Le cerveau doit segmenter le flux sonore, reconna&#238;tre les phon&#232;mes, identifier les mots, acc&#233;der &#224; leur signification, interpr&#233;ter la syntaxe et int&#233;grer l&#8217;ensemble dans un contexte. <br>Lorsque ces op&#233;rations se d&#233;sorganisent, les sons du langage continuent d&#8217;&#234;tre per&#231;us mais cessent progressivement de former une parole compr&#233;hensible.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;aphasie de Wernicke montre que la fluidit&#233; n&#8217;est pas le sens et qu&#8217;une parole peut conserver son apparence langagi&#232;re tout en perdant la relation qui la relie au monde commun.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;aphasie de conduction : le langage sans r&#233;p&#233;tition</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Entre la compr&#233;hension et la production du langage existe une op&#233;ration plus discr&#232;te, mais essentielle : la r&#233;p&#233;tition.</p><p style="text-align: justify;">R&#233;p&#233;ter une phrase para&#238;t simple : il suffit, en apparence, d&#8217;entendre des mots puis de les redire. <br>Cette facilit&#233; masque pourtant une transformation complexe car le cerveau doit maintenir temporairement la s&#233;quence entendue, la convertir en programme articulatoire puis la restituer dans le bon ordre.</p><p style="text-align: justify;">Dans l&#8217;aphasie de conduction, cette capacit&#233; devient profond&#233;ment perturb&#233;e.<br>Le patient comprend relativement bien ce qu&#8217;on lui dit et sa parole spontan&#233;e peut rester fluide, m&#234;me si elle comporte parfois des erreurs phon&#233;miques. <br>En revanche, lorsqu&#8217;on lui demande de r&#233;p&#233;ter une phrase, surtout si elle est longue ou complexe, la difficult&#233; devient &#233;vidente.</p><p style="text-align: justify;">Les sons se d&#233;forment, les mots sont approch&#233;s, corrig&#233;s, repris, parfois remplac&#233;s par d&#8217;autres. <br>Le patient tente souvent de s&#8217;auto-corriger, comme s&#8217;il percevait l&#8217;erreur sans parvenir &#224; stabiliser la bonne forme.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2084406,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206195100?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!H0q4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6220e307-b125-4337-b19f-1d1b6a34ede6_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette aphasie a longtemps &#233;t&#233; associ&#233;e &#224; une atteinte du faisceau arqu&#233;, qui relie les r&#233;gions temporales impliqu&#233;es dans la compr&#233;hension aux r&#233;gions frontales impliqu&#233;es dans la production. <br>Les mod&#232;les actuels d&#233;crivent une organisation plus distribu&#233;e, mais l&#8217;id&#233;e g&#233;n&#233;rale demeure essentielle : la r&#233;p&#233;tition d&#233;pend d&#8217;un dialogue entre entendre et dire.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;aphasie de conduction montre que comprendre une phrase et pouvoir la produire spontan&#233;ment ne suffisent pas &#224; garantir la possibilit&#233; de la r&#233;p&#233;ter.<br>Le langage poss&#232;de des circuits de transmission interne, des voies de conversion et des syst&#232;mes de m&#233;moire phonologique qui peuvent &#234;tre atteints de mani&#232;re s&#233;lective.</p><p style="text-align: justify;">Ce trouble r&#233;v&#232;le une dimension souvent invisible du langage : sa capacit&#233; &#224; se maintenir quelques instants comme forme sonore avant de devenir &#224; nouveau parole.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;anomie : lorsque le nom se d&#233;robe</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;anomie est l&#8217;un des troubles du langage les plus fr&#233;quents.<br>Elle peut appara&#238;tre dans diff&#233;rentes formes d&#8217;aphasie, dans certaines maladies neurod&#233;g&#233;n&#233;ratives ou apr&#232;s des l&#233;sions c&#233;r&#233;brales plus limit&#233;es. <br>Elle se manifeste par une difficult&#233; &#224; retrouver le nom d&#8217;un objet, d&#8217;une personne, d&#8217;un lieu ou d&#8217;une id&#233;e pourtant parfaitement connus.</p><p style="text-align: justify;">Le patient sait ce qu&#8217;il veut dire, il reconna&#238;t l&#8217;objet, peut souvent expliquer son usage, le d&#233;crire, le montrer, parfois m&#234;me retrouver la premi&#232;re lettre ou le contexte dans lequel le mot appara&#238;t habituellement. <br>Pourtant, le nom reste inaccessible.</p><p style="text-align: justify;">Une pomme devient &#171; le fruit rouge que l&#8217;on mange &#187;, un stylo devient &#171; ce qui sert &#224; &#233;crire &#187;, un visage familier est reconnu sans que le pr&#233;nom puisse &#234;tre retrouv&#233;.<br>Cette situation montre que nommer n&#8217;est pas simplement reconna&#238;tre.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1852712,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206195100?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lm6Y!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F82d13266-a225-45f5-9c0b-8f0be469b3d5_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le cerveau doit &#233;tablir un lien entre une repr&#233;sentation perceptive, une connaissance conceptuelle et une forme lexicale pr&#233;cise. <br>L&#8217;objet peut &#234;tre identifi&#233;, sa fonction comprise, son usage d&#233;crit, tandis que le mot lui-m&#234;me demeure momentan&#233;ment indisponible.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;anomie rend visible une op&#233;ration que nous confondons habituellement avec la pens&#233;e elle-m&#234;me.<br>Trouver un mot suppose d&#8217;acc&#233;der &#224; une entr&#233;e particuli&#232;re dans un immense r&#233;seau de significations, de sons et de souvenirs, et lorsque cet acc&#232;s se fragilise, le monde demeure pr&#233;sent et compr&#233;hensible, mais il devient plus difficile &#224; appeler par son nom.</p><p style="text-align: justify;">Cette exp&#233;rience n&#8217;est pas totalement &#233;trang&#232;re &#224; la vie ordinaire o&#249; chacun conna&#238;t ces moments o&#249; un mot semble disponible sans pouvoir &#234;tre atteint. <br>Dans l&#8217;anomie neurologique, cette difficult&#233; ponctuelle devient durable, envahissante et parfois profond&#233;ment handicapante.</p><p style="text-align: justify;">Elle rappelle que les mots ne sont pas simplement pos&#233;s sur les choses mais sont reli&#233;s &#224; elles par des chemins c&#233;r&#233;braux qui peuvent se rompre.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Construire la r&#233;alit&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les aphasies montrent que le langage peut se fragmenter alors m&#234;me que certaines de ses composantes demeurent pr&#233;serv&#233;es.<br>D&#8217;autres troubles conduisent plus loin encore en ne concernant plus seulement la reconnaissance, l&#8217;espace, le corps ou les mots, mais la coh&#233;rence globale de l&#8217;exp&#233;rience.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;alit&#233; que nous habitons d&#233;pend d&#8217;une int&#233;gration permanente entre ce que nous percevons, ce que nous savons, ce que nous ressentons, ce dont nous nous souvenons et ce que nous croyons possible. <br>Cette int&#233;gration donne au monde sa stabilit&#233; famili&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Un proche n&#8217;est pas seulement un visage correctement reconnu, mais &#233;galement une pr&#233;sence affectivement famili&#232;re.<br>Le corps n&#8217;est pas seulement un ensemble de sensations pour devenir int&#233;gr&#233; au sentiment d&#8217;exister.</p><p style="text-align: justify;">Une image per&#231;ue est une forme visuelle situ&#233;e par le cerveau dans un registre particulier : perception r&#233;elle, souvenir, r&#234;ve, hallucination ou imagination.<br>Lorsque ces m&#233;canismes de coh&#233;rence se d&#233;sorganisent, le monde peut conserver une partie de son apparence tout en perdant sa stabilit&#233; habituelle.</p><p style="text-align: justify;">Les syndromes de Capgras, de Cotard et de Charles Bonnet occupent ici une place particuli&#232;re car ils ne rel&#232;vent pas tous des m&#234;mes m&#233;canismes et ne doivent pas &#234;tre confondus. <br>Ils montrent n&#233;anmoins, chacun &#224; leur mani&#232;re, que le r&#233;el v&#233;cu ne d&#233;pend pas uniquement de la perception sensorielle brute.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le syndrome de Capgras : reconna&#238;tre sans &#233;prouver la familiarit&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Dans le syndrome de Capgras, une personne proche est per&#231;ue comme physiquement identique &#224; elle-m&#234;me, mais v&#233;cue comme un imposteur.<br>Le patient peut reconna&#238;tre le visage de son conjoint, d&#8217;un parent ou d&#8217;un ami, peut d&#233;crire correctement ses traits, sa voix, ses v&#234;tements ou ses habitudes. <br>Pourtant, quelque chose manque dans l&#8217;exp&#233;rience de familiarit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Le visage est reconnu sans &#234;tre ressenti comme r&#233;ellement familier.<br>Cette dissociation a conduit plusieurs chercheurs &#224; proposer que le syndrome de Capgras r&#233;sulte, au moins dans certains cas, d&#8217;une d&#233;connexion entre les syst&#232;mes de reconnaissance visuelle des visages et les circuits &#233;motionnels associ&#233;s au sentiment de familiarit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">La reconnaissance consciente du visage serait pr&#233;serv&#233;e, tandis que la r&#233;ponse affective normalement associ&#233;e &#224; ce visage serait alt&#233;r&#233;e. <br>Le cerveau se trouverait alors confront&#233; &#224; une contradiction : cette personne ressemble parfaitement &#224; un proche, mais elle ne produit pas l&#8217;impression &#233;motionnelle attendue.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1884457,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206195100?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8mXC!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffc3d7356-37d5-4f26-a34c-336884caa25f_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Pour r&#233;soudre cette incoh&#233;rence, une explication d&#233;lirante peut &#233;merger : la personne serait un double, un imposteur aurait pris sa place.</p><p style="text-align: justify;">Cette hypoth&#232;se ne r&#233;sume pas &#224; elle seule toute la complexit&#233; du syndrome, qui peut appara&#238;tre dans des contextes psychiatriques ou neurologiques vari&#233;s. <br>Elle permet toutefois de comprendre pourquoi ce trouble est si important pour les neurosciences de la r&#233;alit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Il montre que reconna&#238;tre un visage ne suffit pas &#224; reconna&#238;tre une personne.<br>La familiarit&#233; ne d&#233;pend pas seulement de l&#8217;identification perceptive et suppose une coloration affective, une continuit&#233; mn&#233;sique et une coh&#233;rence intime entre ce qui est vu et ce qui est ressenti.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque cette coh&#233;rence se rompt, le monde relationnel devient instable.<br>Le proche demeure visible, mais sa pr&#233;sence cesse d&#8217;&#234;tre &#233;vidente.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le syndrome de Cotard : quand l&#8217;existence elle-m&#234;me se d&#233;fait</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le syndrome de Cotard constitue l&#8217;un des tableaux les plus troublants de la neuropsychiatrie.<br>Les patients qui en souffrent peuvent affirmer &#234;tre morts, ne plus exister, avoir perdu leurs organes, ne plus poss&#233;der de sang ou &#234;tre d&#233;j&#224; condamn&#233;s &#224; une forme d&#8217;absence radicale.</p><p style="text-align: justify;">Ces id&#233;es ne doivent pas &#234;tre comprises comme de simples m&#233;taphores car elles sont v&#233;cues avec une conviction profonde et peuvent s&#8217;accompagner d&#8217;un &#233;tat d&#233;pressif s&#233;v&#232;re, de troubles psychotiques, de pathologies neurologiques ou de modifications importantes de l&#8217;exp&#233;rience corporelle.</p><p style="text-align: justify;">Le syndrome de Cotard montre que le sentiment d&#8217;exister ne se r&#233;duit pas &#224; la pr&#233;sence biologique du corps et suppose une int&#233;gration subtile entre sensations corporelles, affects, m&#233;moire autobiographique, repr&#233;sentation de soi et inscription dans le temps. <br>Lorsque cette int&#233;gration se d&#233;sorganise, le sujet peut continuer &#224; parler, voir, entendre et interagir tout en ayant le sentiment que son existence s&#8217;est retir&#233;e du monde.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1918032,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206195100?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_QU1!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F11ea62b8-be14-4820-afbc-529697f18e67_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Ce trouble rappelle que le sentiment d&#8217;&#234;tre vivant est lui aussi une construction neuropsychologique.<br>Dans la vie ordinaire, cette construction demeure silencieuse et accompagne chaque instant sans demander &#224; &#234;tre formul&#233;e. Il n&#8217;est pas n&#233;cessaire de se prouver continuellement que l&#8217;on existe, que son corps est vivant ou que l&#8217;on appartient encore au monde.</p><p style="text-align: justify;">Dans le syndrome de Cotard, cette certitude fondamentale se d&#233;sagr&#232;ge et le cerveau ne parvient plus &#224; stabiliser l&#8217;exp&#233;rience &#233;l&#233;mentaire d&#8217;un soi vivant, incarn&#233; et pr&#233;sent.</p><p style="text-align: justify;">Cette pathologie r&#233;v&#232;le ainsi l&#8217;une des dimensions les plus profondes de la construction de la r&#233;alit&#233; : pour qu&#8217;un monde existe pour nous, il faut aussi que nous puissions nous y sentir existants.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le syndrome de Charles Bonnet : <br>lorsque le cerveau produit des images sans y croire</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le syndrome de Charles Bonnet occupe une place particuli&#232;re parmi les troubles de la perception.<br>Il survient le plus souvent chez des personnes pr&#233;sentant une baisse importante de la vision, par exemple lors d&#8217;une d&#233;g&#233;n&#233;rescence maculaire, d&#8217;un glaucome ou d&#8217;autres atteintes ophtalmologiques. </p><p style="text-align: justify;">Malgr&#233; cette alt&#233;ration visuelle, ou pr&#233;cis&#233;ment &#224; cause de la diminution des informations re&#231;ues, le cerveau peut produire des hallucinations visuelles parfois tr&#232;s &#233;labor&#233;es.<br>Les patients d&#233;crivent des formes g&#233;om&#233;triques, des visages, des animaux, des personnages, des sc&#232;nes complexes ou des paysages entiers.</p><p style="text-align: justify;">Ces images peuvent &#234;tre extr&#234;mement nettes, elles apparaissent sans stimulation ext&#233;rieure correspondante, parfois dans un champ visuel appauvri par la maladie oculaire. <br>Pourtant, contrairement &#224; ce qui se produit dans de nombreux &#233;tats psychotiques, les personnes conservent souvent une conscience claire du caract&#232;re irr&#233;el de ces perceptions.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2426350,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/206195100?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kEv5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F54df712c-c186-4dc3-9825-ba644a0f2714_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Elles voient quelque chose mais savent pourtant que ce qu&#8217;elles voient n&#8217;est pas r&#233;ellement pr&#233;sent.<br>Cette dissociation rend le syndrome de Charles Bonnet particuli&#232;rement pr&#233;cieux pour comprendre la construction de la r&#233;alit&#233; perceptive.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque les informations visuelles diminuent, certaines r&#233;gions du cortex peuvent g&#233;n&#233;rer spontan&#233;ment des images. <br>Le cerveau, priv&#233; d&#8217;une partie de ses entr&#233;es sensorielles habituelles, produit alors des formes &#224; partir de son activit&#233; interne.</p><p style="text-align: justify;">Mais l&#8217;exp&#233;rience ne devient pas n&#233;cessairement d&#233;lirante et la personne peut maintenir une distinction entre l&#8217;image per&#231;ue et la r&#233;alit&#233; partag&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Ce syndrome montre que l&#8217;hallucination n&#8217;est pas toujours synonyme de perte de jugement. <br>Il r&#233;v&#232;le &#233;galement que la perception consciente d&#233;pend d&#8217;un &#233;quilibre entre les informations venues du monde ext&#233;rieur et l&#8217;activit&#233; g&#233;n&#233;rative du cerveau.</p><p style="text-align: justify;">Voir ne consiste pas uniquement &#224; recevoir.<br>Le cerveau participe activement &#224; la production de ce qui appara&#238;t.</p><p style="text-align: justify;">Dans le syndrome de Charles Bonnet, cette activit&#233; devient visible parce qu&#8217;elle n&#8217;est plus suffisamment contrainte par les signaux sensoriels habituels.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La trame invisible du r&#233;el</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Au terme de cette travers&#233;e, les grandes pathologies perceptives, corporelles, langagi&#232;res et neuropsychiatriques semblent raconter une m&#234;me histoire.<br>Elles ne montrent pas seulement ce que le cerveau peut perdre lorsqu&#8217;une r&#233;gion se d&#233;sorganise mais r&#233;v&#232;lent surtout ce qu&#8217;il accomplit habituellement sans que nous en ayons conscience.</p><p style="text-align: justify;">Dans la vie ordinaire, notre rapport au monde para&#238;t imm&#233;diat. <br>Les objets sont reconnus sans effort, les visages retrouvent leur identit&#233;, les sons prennent sens, l&#8217;espace semble stable, les couleurs appartiennent aux choses, le mouvement se d&#233;ploie avec continuit&#233;, le corps para&#238;t naturellement habit&#233;, les mots semblent disponibles et la r&#233;alit&#233; conserve son &#233;vidence.<br>Cette coh&#233;rence donne l&#8217;impression d&#8217;un acc&#232;s direct au r&#233;el.</p><p style="text-align: justify;">Les syndromes neurologiques montrent pourtant que cette &#233;vidence repose sur une organisation beaucoup plus fragile. <br>Lorsqu&#8217;une fonction particuli&#232;re se d&#233;sorganise, le monde ne dispara&#238;t pas n&#233;cessairement mais se modifie selon des lignes pr&#233;cises. </p><p style="text-align: justify;">Un objet peut rester visible tout en perdant son identit&#233;, un visage peut &#234;tre per&#231;u sans retrouver sa familiarit&#233;, une sc&#232;ne peut cesser de former un ensemble, le corps peut devenir &#233;tranger &#224; lui-m&#234;me, le langage peut continuer &#224; circuler tout en se d&#233;tachant du sens et une image peut appara&#238;tre avec nettet&#233; sans appartenir au monde partag&#233;.<br>Ces situations ne r&#233;duisent pas la r&#233;alit&#233; &#224; une illusion priv&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Elles montrent plut&#244;t que notre acc&#232;s au r&#233;el d&#233;pend d&#8217;un travail c&#233;r&#233;bral permanent, incarn&#233; et distribu&#233;. <br>Entre les signaux sensoriels et l&#8217;exp&#233;rience consciente, le cerveau s&#233;lectionne, compare, relie, interpr&#232;te, anticipe et stabilise. Il transforme des informations dispers&#233;es en une exp&#233;rience suffisamment coh&#233;rente pour &#234;tre reconnue, habit&#233;e et partag&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Ce travail demeure habituellement invisible parce qu&#8217;il r&#233;ussit.<br>Nous ne percevons pas les op&#233;rations qui permettent de reconna&#238;tre un objet, d&#8217;habiter notre corps ou de comprendre une phrase. </p><p style="text-align: justify;">Nous vivons directement leur r&#233;sultat et les pathologies perceptives rendent visible cette part silencieuse du fonctionnement c&#233;r&#233;bral en isolant certaines de ses composantes.<br>C&#8217;est ce qui leur donne une telle importance.</p><p style="text-align: justify;">Elles ne sont pas seulement des curiosit&#233;s cliniques ou des anomalies spectaculaires mais constituent des fen&#234;tres ouvertes sur l&#8217;organisation du monde v&#233;cu. <br>En montrant comment une dimension de l&#8217;exp&#233;rience peut se d&#233;tacher des autres, elles permettent de comprendre que la perception n&#8217;est pas un bloc homog&#232;ne, mais une construction progressive o&#249; se rencontrent les sens, la m&#233;moire, le corps, l&#8217;attention, l&#8217;&#233;motion, le langage et l&#8217;histoire personnelle.</p><p style="text-align: justify;">Depuis les agnosies jusqu&#8217;aux troubles de l&#8217;espace, depuis l&#8217;achromatopsie jusqu&#8217;&#224; l&#8217;anosognosie, depuis les aphasies jusqu&#8217;aux syndromes de Capgras, de Cotard ou de Charles Bonnet, une m&#234;me id&#233;e se dessine avec prudence.</p><p style="text-align: justify;">Notre exp&#233;rience consciente n&#8217;est pas une copie imm&#233;diate du monde ext&#233;rieur, c&#8217;est une mise en forme biologique, fragile et continuellement r&#233;actualis&#233;e, par laquelle le cerveau transforme le r&#233;el en un monde reconnaissable, orient&#233;, habitable et partageable.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Ce que les syndromes neurologiques révèlent du cerveau]]></title><description><![CDATA[Partie II &#8212; Construire les qualit&#233;s sensorielles et le corps]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques-69a</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques-69a</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Wed, 08 Jul 2026 09:43:11 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2845539,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vMPy!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1185b6a9-1b30-4ef1-8a3f-157524184450_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Visages - Nocturne pour un Masque de Col&#232;re&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/15ToVUUtetQNyOyK9OO8Ki&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/15ToVUUtetQNyOyK9OO8Ki" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les objets qui nous entourent ne semblent pas seulement poss&#233;der une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques">forme</a> ou une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques">identit&#233;</a>, ils paraissent &#233;galement dot&#233;s de propri&#233;t&#233;s qui leur appartiennent naturellement. <br>Une pomme est rouge, une rivi&#232;re s&#8217;&#233;coule continuellement, une m&#233;lodie poss&#232;de un rythme et une harmonie qui semblent directement contenus dans les sons eux-m&#234;mes.<br>Cette impression est si spontan&#233;e qu&#8217;elle donne le sentiment que les qualit&#233;s sensorielles du monde existent ind&#233;pendamment de celui qui les per&#231;oit.</p><p style="text-align: justify;">Les neurosciences d&#233;crivent pourtant une situation plus nuanc&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s avoir reconnu les objets et organis&#233; l&#8217;espace, le cerveau poursuit son travail d&#8217;interpr&#233;tation en attribuant aux informations sensorielles des qualit&#233;s particuli&#232;res.<br>La couleur, le mouvement, la texture, le timbre ou l&#8217;organisation musicale r&#233;sultent chacun de traitements sp&#233;cialis&#233;s r&#233;alis&#233;s par diff&#233;rents r&#233;seaux corticaux.</p><p style="text-align: justify;">Cette sp&#233;cialisation appara&#238;t avec une remarquable clart&#233; lorsque certaines l&#233;sions c&#233;r&#233;brales alt&#232;rent s&#233;lectivement l&#8217;une de ces fonctions tout en pr&#233;servant les autres.</p><p style="text-align: justify;">Un patient peut ainsi continuer &#224; reconna&#238;tre parfaitement les objets sans plus percevoir leurs couleurs, un autre peut identifier les formes mais voir le mouvement se fragmenter en une succession d&#8217;images fixes, d&#8217;autres encore entendent les sons avec une audition parfaitement conserv&#233;e mais deviennent incapables de reconna&#238;tre une m&#233;lodie pourtant famili&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Ces syndromes montrent que les qualit&#233;s que nous attribuons spontan&#233;ment au monde ne sont pas simplement r&#233;v&#233;l&#233;es par nos sens.<br>Elles &#233;mergent d&#8217;une &#233;laboration progressive r&#233;alis&#233;e par le cerveau.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;achromatopsie c&#233;r&#233;brale : lorsque le monde perd ses couleurs</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La couleur para&#238;t constituer une propri&#233;t&#233; intrins&#232;que des objets : une feuille est verte, un citron est jaune, le ciel est bleu. <br>Cette &#233;vidence est si profond&#233;ment ancr&#233;e que nous oublions facilement que les longueurs d&#8217;onde lumineuses ne poss&#232;dent aucune couleur en elles-m&#234;mes.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;tine se contente de mesurer diff&#233;rentes longueurs d&#8217;onde gr&#226;ce aux photor&#233;cepteurs qu&#8217;elle contient. <br>Les informations recueillies sont ensuite transmises vers plusieurs r&#233;gions corticales o&#249; elles sont progressivement int&#233;gr&#233;es afin de produire l&#8217;exp&#233;rience subjective des couleurs.</p><p style="text-align: justify;">Chez certaines personnes pr&#233;sentant une l&#233;sion des r&#233;gions occipito-temporales, notamment au niveau de l&#8217;aire visuelle V4, cette construction devient impossible.<br>Cette situation porte le nom d&#8217;achromatopsie c&#233;r&#233;brale.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2111590,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f95L!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F50c6d1c7-a2d9-4b0f-81e0-42b1f0cd1af1_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Contrairement au daltonisme, qui r&#233;sulte d&#8217;une anomalie des photor&#233;cepteurs r&#233;tiniens, l&#8217;achromatopsie c&#233;r&#233;brale survient alors que les yeux demeurent parfaitement fonctionnels.</p><p style="text-align: justify;">Les patients distinguent toujours les formes, les contrastes, les reliefs et les mouvements, en revanche, les couleurs disparaissent totalement.</p><p style="text-align: justify;">Le monde prend l&#8217;apparence d&#8217;un film en noir et blanc. <br>Les fruits deviennent difficiles &#224; diff&#233;rencier, les visages perdent une partie de leur expressivit&#233; et certains patients rapportent une impression d&#8217;appauvrissement &#233;motionnel de leur environnement.</p><p style="text-align: justify;">Cette dissociation montre que les couleurs ne sont pas simplement capt&#233;es par l&#8217;&#339;il mais constituent une interpr&#233;tation &#233;labor&#233;e par le cortex &#224; partir des informations physiques re&#231;ues par la r&#233;tine.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;akin&#233;topsie : quand le mouvement se fragmente</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le mouvement para&#238;t tout aussi imm&#233;diat que la couleur, nous voyons un oiseau voler, une personne marcher ou un verre tomber sans avoir le sentiment que notre cerveau r&#233;alise un traitement particulier.<br>Pourtant, la perception du mouvement repose elle aussi sur des r&#233;seaux sp&#233;cialis&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Chez certaines personnes pr&#233;sentant une atteinte de l&#8217;aire visuelle V5, &#233;galement appel&#233;e MT, cette fonction dispara&#238;t presque totalement.<br>Cette situation extr&#234;mement rare porte le nom d&#8217;akin&#233;topsie.</p><p style="text-align: justify;">Les objets continuent d&#8217;&#234;tre per&#231;us avec pr&#233;cision, mais leurs d&#233;placements cessent d&#8217;appara&#238;tre continus et le monde semble se transformer en une succession d&#8217;images fixes.</p><p style="text-align: justify;">Verser un verre d&#8217;eau devient particuli&#232;rement difficile car le liquide para&#238;t appara&#238;tre brutalement &#224; diff&#233;rents niveaux sans que son &#233;coulement puisse &#234;tre suivi. <br>Traverser une rue devient dangereux puisque les v&#233;hicules semblent changer de position sans transition visible.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2126251,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7bsI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd0c7a5c5-f368-4a97-8fac-b9ef2bbeabda_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette pathologie r&#233;v&#232;le que le mouvement n&#8217;est pas directement contenu dans les images qui atteignent la r&#233;tine.<br>Le cerveau compare en permanence les informations recueillies &#224; diff&#233;rents instants afin de reconstruire la continuit&#233; temporelle de notre environnement.</p><p style="text-align: justify;">Le mouvement constitue ainsi une synth&#232;se &#233;labor&#233;e &#224; partir d&#8217;une succession d&#8217;informations statiques.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;amusie : lorsque la musique perd son organisation</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Reconna&#238;tre une m&#233;lodie para&#238;t aussi naturel que reconna&#238;tre un visage et quelques notes suffisent g&#233;n&#233;ralement pour identifier une &#339;uvre famili&#232;re, anticiper sa progression ou percevoir les tensions et les r&#233;solutions qui structurent le discours musical.</p><p style="text-align: justify;">Cette capacit&#233; repose pourtant sur un ensemble particuli&#232;rement complexe de traitements c&#233;r&#233;braux.<br>Le cerveau analyse simultan&#233;ment les hauteurs, les intervalles, les rythmes, les timbres et les structures harmoniques avant d&#8217;int&#233;grer ces informations dans une repr&#233;sentation musicale coh&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Chez certaines personnes pr&#233;sentant des l&#233;sions des r&#233;gions temporales ou frontales, cette organisation peut &#234;tre profond&#233;ment alt&#233;r&#233;e.<br>Cette situation porte le nom d&#8217;amusie.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2021739,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bGgi!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb42c680f-8d5c-4747-8c55-42a764ba0a72_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les patients entendent parfaitement les sons mais la musique perd progressivement sa structure.</p><p style="text-align: justify;">Certaines m&#233;lodies deviennent m&#233;connaissables, les erreurs de hauteur passent inaper&#231;ues, les rythmes semblent d&#233;sorganis&#233;s et l&#8217;&#233;motion habituellement associ&#233;e &#224; l&#8217;&#233;coute musicale s&#8217;att&#233;nue parfois de mani&#232;re importante.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;amusie rappelle que la musique ne r&#233;side pas uniquement dans les sons mais na&#238;t des relations que le cerveau &#233;tablit entre eux afin d&#8217;en construire une organisation porteuse de sens.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Construire le corps</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Nous avons g&#233;n&#233;ralement le sentiment imm&#233;diat d&#8217;habiter notre corps : nos bras, nos jambes et notre visage nous paraissent naturellement appartenir &#224; notre identit&#233; et les mouvements semblent &#234;tre le prolongement direct de notre volont&#233; et les sensations qui parcourent notre organisme s&#8217;int&#232;grent spontan&#233;ment &#224; une exp&#233;rience unifi&#233;e de nous-m&#234;mes.<br>Cette impression est si famili&#232;re qu&#8217;elle para&#238;t difficile &#224; remettre en question.</p><p style="text-align: justify;">Les neurosciences montrent pourtant que cette &#233;vidence repose sur une construction particuli&#232;rement complexe.</p><p style="text-align: justify;">&#192; chaque instant, le cerveau int&#232;gre les informations provenant de la vision, du toucher, de la proprioception, de l&#8217;&#233;quilibre et des commandes motrices afin d&#8217;&#233;laborer une repr&#233;sentation coh&#233;rente du corps. <br>Cette repr&#233;sentation est continuellement actualis&#233;e au fil des mouvements, des changements de posture et des interactions avec l&#8217;environnement.</p><p style="text-align: justify;">Le sentiment d&#8217;habiter son propre corps n&#8217;est donc pas directement contenu dans les informations sensorielles mais r&#233;sulte d&#8217;un processus d&#8217;int&#233;gration permanent r&#233;alis&#233; par plusieurs r&#233;seaux distribu&#233;s, principalement au sein des r&#233;gions pari&#233;tales, frontales et insulaires.</p><p style="text-align: justify;">Certaines l&#233;sions c&#233;r&#233;brales montrent que cette repr&#233;sentation peut se d&#233;sorganiser de mani&#232;re tr&#232;s s&#233;lective.</p><p style="text-align: justify;">Un patient peut ne plus reconna&#238;tre un membre comme lui appartenant, un autre peut voir l&#8217;une de ses mains accomplir des gestes ind&#233;pendamment de sa volont&#233; consciente, d&#8217;autres encore deviennent incapables de reconna&#238;tre leur propre paralysie malgr&#233; des d&#233;ficits moteurs pourtant &#233;vidents.</p><p style="text-align: justify;">Ces observations r&#233;v&#232;lent que le sentiment de poss&#233;der un corps, de contr&#244;ler ses mouvements et de conna&#238;tre son propre &#233;tat neurologique repose, lui aussi, sur une construction c&#233;r&#233;brale.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;asomatognosie : lorsque le corps cesse d&#8217;appartenir &#224; soi</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Nous reconnaissons habituellement chacune des parties de notre corps avec une remarquable &#233;vidence.</p><p style="text-align: justify;">Il ne nous est jamais n&#233;cessaire de v&#233;rifier que notre bras nous appartient ou que notre jambe fait partie de notre organisme. Cette certitude accompagne chacune de nos actions sans jamais attirer notre attention.</p><p style="text-align: justify;">Chez certains patients pr&#233;sentant une l&#233;sion du lobe pari&#233;tal droit, cette &#233;vidence dispara&#238;t.<br>Cette situation porte le nom d&#8217;asomatognosie.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2074247,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!ulKP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F976564cb-eb18-4122-9ea5-4a955e3ffcbb_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le patient continue de voir son membre, de sentir parfois qu&#8217;il est touch&#233; et peut m&#234;me conserver une partie de ses capacit&#233;s motrices. <br>Pourtant, il ne le reconna&#238;t plus comme faisant partie de son propre corps.</p><p style="text-align: justify;">Certains affirment que leur bras appartient au m&#233;decin ou &#224; une autre personne pr&#233;sente dans la chambre. D&#8217;autres demandent que ce membre &#171; &#233;tranger &#187; soit retir&#233; de leur lit ou s&#8217;&#233;tonnent de d&#233;couvrir une jambe qui leur para&#238;t appartenir &#224; quelqu&#8217;un d&#8217;autre.</p><p style="text-align: justify;">Cette exp&#233;rience peut sembler profond&#233;ment d&#233;routante tant notre sentiment d&#8217;identit&#233; corporelle para&#238;t habituellement stable mais montre pourtant que l&#8217;appartenance du corps ne r&#233;sulte pas uniquement de la pr&#233;sence de sensations provenant de nos membres.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau doit continuellement int&#233;grer ces informations dans une repr&#233;sentation coh&#233;rente afin que chaque partie de notre organisme soit reconnue comme appartenant &#224; notre propre personne.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque cette int&#233;gration est rompue, le membre demeure physiquement pr&#233;sent mais cesse progressivement de faire partie du sentiment de soi.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le syndrome de la main &#233;trang&#232;re : agir sans volont&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;asomatognosie concerne principalement le sentiment d&#8217;appartenance du corps.<br>D&#8217;autres l&#233;sions r&#233;v&#232;lent une dimension compl&#233;mentaire : le sentiment d&#8217;&#234;tre l&#8217;auteur de ses propres actions.</p><p style="text-align: justify;">Chez les patients pr&#233;sentant un syndrome de la main &#233;trang&#232;re, l&#8217;une des mains accomplit spontan&#233;ment des mouvements qui &#233;chappent au contr&#244;le conscient.<br>La main peut saisir un objet sans intention pr&#233;alable, ouvrir une porte, boutonner une chemise que l&#8217;autre main vient de d&#233;boutonner ou d&#233;placer diff&#233;rents objets pr&#233;sents sur une table.</p><p style="text-align: justify;">Le patient observe ces gestes avec &#233;tonnement car il reconna&#238;t parfaitement que cette main lui appartient mais ne se consid&#232;re plus comme l&#8217;auteur de ses mouvements.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2013800,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!5DWe!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9c48449c-e1f4-4c1f-8f0d-8c724610260b_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Selon les r&#233;gions c&#233;r&#233;brales concern&#233;es, ces comportements peuvent r&#233;sulter d&#8217;une atteinte du corps calleux, des r&#233;gions frontales m&#233;diales ou des r&#233;seaux impliqu&#233;s dans la planification motrice.<br>Ces observations ont profond&#233;ment enrichi les neurosciences du contr&#244;le volontaire.</p><p style="text-align: justify;">Nous avons g&#233;n&#233;ralement le sentiment que nos intentions pr&#233;c&#232;dent directement nos actions mais en r&#233;alit&#233;, le cerveau pr&#233;pare continuellement de nombreux programmes moteurs avant m&#234;me que nous ayons pleinement conscience de notre d&#233;cision.</p><p style="text-align: justify;">Le sentiment d&#8217;agir volontairement appara&#238;t lorsque ces programmes moteurs sont int&#233;gr&#233;s &#224; notre repr&#233;sentation consciente de nous-m&#234;mes mais lorsque cette int&#233;gration se d&#233;sorganise, le mouvement continue d&#8217;&#234;tre produit mais perd progressivement son auteur.</p><p style="text-align: justify;">Le syndrome de la main &#233;trang&#232;re rappelle ainsi que la volont&#233; n&#8217;est pas une propri&#233;t&#233; intrins&#232;que du mouvement mais le r&#233;sultat d&#8217;une construction c&#233;r&#233;brale complexe.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;anosognosie : quand le cerveau ignore son propre d&#233;ficit</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Notre connaissance de notre &#233;tat physique para&#238;t tout aussi imm&#233;diate que la perception de notre corps. Nous savons spontan&#233;ment si nous pouvons marcher, lever un bras ou d&#233;placer une jambe. <br>Cette conscience de nos capacit&#233;s semble accompagner naturellement chacun de nos mouvements.</p><p style="text-align: justify;">Certaines l&#233;sions c&#233;r&#233;brales montrent pourtant qu&#8217;il n&#8217;en est rien : chez des patients pr&#233;sentant une paralysie parfois compl&#232;te d&#8217;un membre ou d&#8217;un h&#233;micorps, il arrive que cette incapacit&#233; ne soit pas reconnue.<br>Cette situation porte le nom d&#8217;anosognosie.</p><p style="text-align: justify;">Invit&#233;s &#224; lever leur bras paralys&#233;, certains patients affirment l&#8217;avoir fait alors que le membre demeure parfaitement immobile, d&#8217;autres expliquent leur absence de mouvement par une fatigue passag&#232;re ou d&#233;clarent ne pas avoir souhait&#233; effectuer le geste demand&#233;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1943990,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!aLl-!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1cb08c6a-09f2-4a9d-b6fc-f990594b838a_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Il ne s&#8217;agit ni d&#8217;un mensonge ni d&#8217;un d&#233;ni psychologique et les &#233;tudes neurologiques montrent que cette absence de conscience r&#233;sulte d&#8217;une alt&#233;ration des m&#233;canismes c&#233;r&#233;braux charg&#233;s de comparer les intentions motrices aux informations sensorielles effectivement re&#231;ues.</p><p style="text-align: justify;">Dans des conditions normales, chaque mouvement produit un dialogue permanent entre ce que le cerveau pr&#233;dit et ce que le corps r&#233;alise r&#233;ellement. <br>Les diff&#233;rences observ&#233;es permettent d&#8217;actualiser continuellement notre repr&#233;sentation de nous-m&#234;mes.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque ce syst&#232;me de comparaison devient d&#233;faillant, le cerveau continue de produire une repr&#233;sentation coh&#233;rente malgr&#233; l&#8217;absence compl&#232;te de mouvement.<br>L&#8217;anosognosie montre ainsi que notre connaissance de notre propre &#233;tat neurologique ne constitue pas un acc&#232;s direct &#224; la r&#233;alit&#233; de notre organisme.</p><p style="text-align: justify;">Elle r&#233;sulte, comme la perception des objets, des couleurs ou de l&#8217;espace, d&#8217;une construction c&#233;r&#233;brale continuellement r&#233;&#233;valu&#233;e &#224; partir des informations disponibles.</p><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>Dans le prochain article</strong></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png" width="500" height="333.4478021978022" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:500,&quot;bytes&quot;:3070905,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204442886?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UnK4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe18accda-f453-4b6e-8d55-1185ac32e849_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s avoir explor&#233; la mani&#232;re dont le cerveau attribue une identit&#233; aux objets, organise l&#8217;espace, construit les qualit&#233;s sensorielles du monde puis &#233;labore la repr&#233;sentation de notre propre corps, la derni&#232;re partie de cette s&#233;rie s&#8217;int&#233;ressera &#224; deux autres dimensions essentielles de notre exp&#233;rience.</p><p style="text-align: justify;">Nous avons g&#233;n&#233;ralement le sentiment que les mots expriment directement notre pens&#233;e. <br>Pourtant, les aphasies montrent que comprendre, produire, r&#233;p&#233;ter ou nommer les mots reposent sur plusieurs m&#233;canismes c&#233;r&#233;braux partiellement ind&#233;pendants.<br>L&#8217;aphasie de Broca limite la production du langage malgr&#233; une compr&#233;hension relativement pr&#233;serv&#233;e, l&#8217;aphasie de Wernicke conserve une parole fluide mais profond&#233;ment alt&#233;r&#233;e dans son sens, l&#8217;aphasie de conduction perturbe la r&#233;p&#233;tition des mots tandis que l&#8217;anomie rend difficile l&#8217;acc&#232;s aux noms pourtant parfaitement connus.</p><p style="text-align: justify;">Nous avons &#233;galement habituellement l&#8217;impression que notre perception, nos souvenirs et nos croyances s&#8217;organisent spontan&#233;ment en une repr&#233;sentation coh&#233;rente du monde. <br>Certaines l&#233;sions c&#233;r&#233;brales montrent pourtant que cette coh&#233;rence d&#233;pend elle aussi de m&#233;canismes sp&#233;cialis&#233;s. </p><p style="text-align: justify;">Dans le syndrome de Capgras, un proche familier est reconnu visuellement mais v&#233;cu comme un imposteur. <br>Le syndrome de Cotard conduit certains patients &#224; se croire morts, inexistants ou priv&#233;s de leurs organes. <br>Le syndrome de Charles Bonnet, quant &#224; lui, produit des hallucinations visuelles &#233;labor&#233;es chez des personnes qui conservent pourtant pleinement conscience de leur caract&#232;re irr&#233;el.</p><p style="text-align: justify;">Ces troubles constituent parmi les manifestations les plus fascinantes des neurosciences cliniques. <br>Ils montrent que le langage ne se r&#233;duit pas &#224; une succession de mots et que la r&#233;alit&#233; consciente ne r&#233;sulte pas uniquement des informations transmises par nos sens.</p><p style="text-align: justify;">Comme les objets, les couleurs, l&#8217;espace ou le corps, le sens et la r&#233;alit&#233; &#233;mergent eux aussi d&#8217;une construction progressive r&#233;alis&#233;e par le cerveau.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Ce que les syndromes neurologiques révèlent du cerveau]]></title><description><![CDATA[Partie I &#8212; Reconna&#238;tre le monde, construire l'espace]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/ce-que-les-syndromes-neurologiques</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Tue, 30 Jun 2026 20:40:13 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2822632,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!kR8D!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc3c603ce-f608-4c0d-8035-a2819335b120_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Visages - Nocturne pour un Masque de Joie&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/1HmkABfsRfi9QBRbL1kF3z&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/1HmkABfsRfi9QBRbL1kF3z" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Nous avons g&#233;n&#233;ralement le sentiment d&#8217;observer le monde tel qu&#8217;il est, et cette impression para&#238;t si &#233;vidente qu&#8217;elle semble difficile &#224; remettre en question.<br>Les objets poss&#232;dent une forme, une couleur, une identit&#233;, les visages appartiennent &#224; des personnes famili&#232;res, les sons deviennent des mots, les mouvements paraissent continus, l&#8217;espace semble stable et homog&#232;ne. <br>La perception donne ainsi l&#8217;impression d&#8217;une fen&#234;tre ouverte sur la r&#233;alit&#233;.</p><p>Les neurosciences d&#233;crivent pourtant une situation beaucoup plus complexe :</p><ul><li><p>la lumi&#232;re qui atteint la r&#233;tine n&#8217;est qu&#8217;une distribution de photons, </p></li><li><p>les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/vibrations-et-formes-sonores">vibrations</a> de l&#8217;air ne constituent encore ni une voix ni une musique, </p></li><li><p style="text-align: justify;">les r&#233;cepteurs de la peau transmettent des variations de pression sans conna&#238;tre l&#8217;existence d&#8217;une main ou d&#8217;une caresse, </p></li></ul><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-cinq-sens">informations sensorielles</a> qui p&#233;n&#232;trent dans le syst&#232;me nerveux ne poss&#232;dent donc pas, en elles-m&#234;mes, la richesse du monde que nous croyons percevoir.<br>Entre les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-cinq-sens">organes des sens</a> et notre exp&#233;rience consciente intervient un immense travail de transformation.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau segmente les contours, extrait les contrastes, identifie les mouvements, regroupe les formes, compare les informations aux souvenirs, attribue une signification aux objets, localise les sons dans l&#8217;espace, reconna&#238;t les visages, reconstruit les couleurs, estime les distances, pr&#233;dit les cons&#233;quences des mouvements et int&#232;gre l&#8217;ensemble de ces op&#233;rations dans une repr&#233;sentation coh&#233;rente du monde.</p><p style="text-align: justify;">Ce travail demeure habituellement invisible et nous ne percevons jamais les calculs r&#233;alis&#233;s par notre cerveau. <br>Nous n&#8217;avons acc&#232;s qu&#8217;au r&#233;sultat final : une r&#233;alit&#233; qui para&#238;t imm&#233;diatement donn&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Cette transparence explique pourquoi la perception est longtemps rest&#233;e difficile &#224; &#233;tudier. <br>Lorsqu&#8217;un syst&#232;me fonctionne parfaitement, chacune de ses composantes dispara&#238;t derri&#232;re le produit qu&#8217;elle g&#233;n&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Les pathologies neurologiques ont profond&#233;ment modifi&#233; cette situation car certaines l&#233;sions c&#233;r&#233;brales ne d&#233;truisent pas l&#8217;ensemble de la perception. <br>Elles alt&#232;rent une op&#233;ration tr&#232;s particuli&#232;re tout en laissant les autres relativement intactes. </p><p style="text-align: justify;">Un patient peut continuer &#224; voir les objets sans parvenir &#224; les reconna&#238;tre, un autre peut reconna&#238;tre les objets mais perdre les couleurs, certains oublient spontan&#233;ment toute la moiti&#233; gauche de l&#8217;espace, d&#8217;autres entendent parfaitement les mots sans en comprendre le sens, quelques-uns deviennent incapables d&#8217;identifier le visage de leurs proches alors m&#234;me que leur vision demeure normale.<br>Ces tableaux cliniques peuvent sembler d&#233;routants mais ils constituent pourtant des exp&#233;riences naturelles d&#8217;une valeur exceptionnelle.</p><p style="text-align: justify;">Chaque syndrome isole une fonction pr&#233;cise habituellement dissimul&#233;e dans le fonctionnement normal du cerveau les diff&#233;rentes &#233;tapes de la perception apparaissent alors progressivement, comme si l&#8217;on retirait successivement les couches d&#8217;un m&#233;canisme jusqu&#8217;&#224; en r&#233;v&#233;ler l&#8217;architecture.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire des neurosciences est ainsi jalonn&#233;e de patients dont les d&#233;ficits ont profond&#233;ment transform&#233; notre compr&#233;hension du cerveau. <br>Ces situations rappellent que la perception n&#8217;est pas un simple enregistrement du r&#233;el mais le r&#233;sultat d&#8217;une construction biologique extraordinairement sophistiqu&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Explorer ces pathologies revient finalement &#224; explorer les m&#233;canismes qui rendent possible notre exp&#233;rience quotidienne du monde.</p><p style="text-align: justify;">Ce que nous consid&#233;rons comme une &#233;vidence &#8212; reconna&#238;tre un visage, distinguer une couleur, percevoir un mouvement, comprendre une phrase ou orienter spontan&#233;ment notre attention &#8212; appara&#238;t alors pour ce qu&#8217;il est r&#233;ellement : l&#8217;aboutissement d&#8217;une multitude d&#8217;op&#233;rations c&#233;r&#233;brales silencieuses dont nous ne prenons conscience qu&#8217;au moment o&#249; l&#8217;une d&#8217;entre elles cesse de fonctionner.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;agnosie visuelle : lorsque les objets perdent leur identit&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La plupart du temps, reconna&#238;tre un objet para&#238;t instantan&#233; : un simple regard suffit pour distinguer une chaise d&#8217;une table, une montre d&#8217;un t&#233;l&#233;phone ou une pomme d&#8217;une orange. <br>Cette facilit&#233; donne l&#8217;impression que la reconnaissance fait naturellement partie de la vision.</p><p>Les neurosciences montrent pourtant qu&#8217;il s&#8217;agit de deux op&#233;rations diff&#233;rentes.</p><ul><li><p style="text-align: justify;">La premi&#232;re consiste &#224; construire une repr&#233;sentation visuelle coh&#233;rente &#224; partir des informations re&#231;ues par la r&#233;tine o&#249; les contours sont extraits, les contrastes sont analys&#233;s, les orientations sont compar&#233;es et les diff&#233;rentes parties d&#8217;une sc&#232;ne sont progressivement assembl&#233;es.</p></li><li><p style="text-align: justify;">La seconde intervient seulement apr&#232;s cette premi&#232;re &#233;tape. <br>Le cerveau compare alors cette repr&#233;sentation aux milliers d&#8217;objets d&#233;j&#224; m&#233;moris&#233;s afin de leur attribuer une identit&#233;.</p></li></ul><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1953797,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6vGl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F90b59182-9829-4197-bd9a-b78d91c62aa3_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Chez certaines personnes pr&#233;sentant une l&#233;sion des r&#233;gions occipito-temporales, cette seconde op&#233;ration devient impossible alors que la premi&#232;re demeure fonctionnelle. <br>Cette situation porte le nom d&#8217;agnosie visuelle.</p><p style="text-align: justify;">Ces patients voient parfaitement les objets qui les entourent, ils peuvent d&#233;crire leur taille, leur couleur, leurs contours ou leur orientation et beaucoup sont m&#234;me capables de reproduire fid&#232;lement un dessin particuli&#232;rement complexe.<br>En revanche, ils ne savent plus nommer ce qu&#8217;ils regardent.</p><p style="text-align: justify;">Un marteau devient un assemblage de m&#233;tal et de bois, une paire de lunettes appara&#238;t comme deux cercles reli&#233;s par une tige m&#233;tallique, une bicyclette cesse d&#8217;&#234;tre un moyen de transport pour devenir un entrelacs de tubes, de rayons et de roues dont la fonction demeure incompr&#233;hensible.<br>Le monde conserve ainsi son apparence tout en perdant progressivement sa signification.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1967779,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6wTY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffce3845c-aa4b-4f4a-abd4-40f369d95882_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette dissociation constitue l&#8217;une des premi&#232;res d&#233;monstrations que la vision n&#8217;est pas un processus unique mais une succession de traitements sp&#233;cialis&#233;s r&#233;partis dans diff&#233;rents r&#233;seaux corticaux.<br>Les travaux men&#233;s &#224; partir de ces patients ont progressivement conduit &#224; distinguer plusieurs formes d&#8217;agnosies selon l&#8217;&#233;tape pr&#233;cise interrompue au sein du traitement visuel.</p><p style="text-align: justify;">Certaines emp&#234;chent m&#234;me la construction correcte de la forme de l&#8217;objet, d&#8217;autres permettent d&#8217;obtenir une repr&#233;sentation visuelle fid&#232;le mais emp&#234;chent toute association avec les connaissances stock&#233;es en m&#233;moire.</p><p style="text-align: justify;">Ces observations ont profond&#233;ment modifi&#233; notre compr&#233;hension de la perception. Voir ne consiste pas simplement &#224; recevoir une image du monde car la reconnaissance r&#233;sulte d&#8217;un dialogue permanent entre les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-cinq-sens">informations sensorielles</a> pr&#233;sentes et l&#8217;ensemble des connaissances accumul&#233;es au cours de la vie.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque ce dialogue se rompt, les objets continuent d&#8217;exister sous les yeux du patient mais cessent progressivement d&#8217;appartenir au monde familier.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les deux grandes voies de la reconnaissance</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tude des agnosies a &#233;galement permis de mieux comprendre l&#8217;organisation fonctionnelle du cortex visuel.<br>Apr&#232;s les premiers traitements r&#233;alis&#233;s dans le cortex visuel primaire, les informations empruntent progressivement deux grands r&#233;seaux compl&#233;mentaires.</p><p style="text-align: justify;">La voie dorsale, parfois qualifi&#233;e de &#171; voie du o&#249; &#187; ou de &#171; voie de l&#8217;action &#187;, se dirige vers les r&#233;gions pari&#233;tales. <br>Elle participe principalement &#224; la localisation des objets, &#224; l&#8217;analyse du mouvement et &#224; la pr&#233;paration des gestes.</p><p style="text-align: justify;">La voie ventrale, souvent appel&#233;e &#171; voie du quoi &#187;, rejoint quant &#224; elle les r&#233;gions temporales inf&#233;rieures. <br>Elle permet l&#8217;identification progressive des formes, des objets, des visages et de nombreuses cat&#233;gories visuelles.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/de11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1911519,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!NJ9G!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fde11b603-4725-401c-a3a7-620945bedf0b_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette organisation explique pourquoi certaines l&#233;sions perturbent essentiellement la reconnaissance tandis que d&#8217;autres affectent principalement les interactions avec l&#8217;espace.<br>Loin de fonctionner comme une cam&#233;ra unique, le cerveau r&#233;partit donc tr&#232;s t&#244;t les informations visuelles entre plusieurs r&#233;seaux sp&#233;cialis&#233;s qui collaborent en permanence.</p><p style="text-align: justify;">Les pathologies neurologiques r&#233;v&#232;lent cette architecture en isolant chacune de ces fonctions.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La prosopagnosie : lorsque les visages deviennent anonymes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Parmi toutes les formes d&#8217;agnosies, la prosopagnosie est probablement l&#8217;une des plus d&#233;stabilisantes.</p><p style="text-align: justify;">Le patient continue de voir parfaitement les traits d&#8217;un visage : les yeux, le nez, la bouche ou les cheveux demeurent parfaitement visibles. <br>Rien ne semble manquer &#224; la perception.</p><p style="text-align: justify;">Pourtant, le visage dans son ensemble ne parvient plus &#224; &#234;tre identifi&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Le conjoint peut devenir un inconnu, les enfants doivent &#234;tre reconnus gr&#226;ce &#224; leur voix, leur coiffure ou leur mani&#232;re de marcher et certains patients deviennent incapables de se reconna&#238;tre eux-m&#234;mes dans un miroir ou sur une photographie.<br>Cette situation peut sembler paradoxale tant le cerveau humain para&#238;t naturellement sp&#233;cialis&#233; dans la reconnaissance faciale.</p><p style="text-align: justify;">En r&#233;alit&#233;, plusieurs r&#233;gions du cortex temporal inf&#233;rieur pr&#233;sentent une activit&#233; particuli&#232;rement importante lorsqu&#8217;un visage est observ&#233;. <br>Parmi elles, l&#8217;aire fusiforme des visages joue un r&#244;le majeur dans la perception globale de l&#8217;identit&#233; faciale.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2110708,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!77uH!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F513d0b36-e9f2-4f93-a245-e1703521e544_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les &#233;tudes en imagerie c&#233;r&#233;brale montrent que cette r&#233;gion ne traite pas simplement une addition d&#8217;yeux, de nez et de bouche mais analyse la configuration d&#8217;ensemble du visage, c&#8217;est-&#224;-dire les relations spatiales extr&#234;mement pr&#233;cises qui unissent chacun de ses &#233;l&#233;ments.</p><p style="text-align: justify;">Cette strat&#233;gie explique notre remarquable capacit&#233; &#224; distinguer instantan&#233;ment des milliers de personnes malgr&#233; des diff&#233;rences anatomiques parfois tr&#232;s discr&#232;tes.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque cette r&#233;gion est l&#233;s&#233;e, cette comp&#233;tence dispara&#238;t alors m&#234;me que la perception des autres objets reste relativement pr&#233;serv&#233;e et cette dissociation constitue une d&#233;monstration suppl&#233;mentaire de l&#8217;extraordinaire sp&#233;cialisation fonctionnelle du cortex humain.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau ne poss&#232;de pas un unique syst&#232;me g&#233;n&#233;ral de reconnaissance, il d&#233;veloppe au contraire des r&#233;seaux particuli&#232;rement optimis&#233;s pour certaines cat&#233;gories d&#8217;informations dont les visages repr&#233;sentent probablement l&#8217;exemple le plus sophistiqu&#233;.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;agnosie auditive : lorsque les sons perdent leur identit&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Entendre un son para&#238;t tout aussi imm&#233;diat que reconna&#238;tre un objet. <br>Quelques notes suffisent pour identifier une m&#233;lodie famili&#232;re, quelques syllabes pour reconna&#238;tre la voix d&#8217;un proche ou quelques secondes pour distinguer un aboiement d&#8217;une sonnerie de t&#233;l&#233;phone.<br>Cette facilit&#233; donne l&#8217;impression que la compr&#233;hension des sons fait naturellement partie de l&#8217;audition.</p><p style="text-align: justify;">Les neurosciences montrent pourtant qu&#8217;il s&#8217;agit, l&#224; encore, de deux op&#233;rations distinctes.</p><p style="text-align: justify;">La premi&#232;re consiste &#224; analyser les propri&#233;t&#233;s physiques du signal acoustique : les vibrations de l&#8217;air sont transform&#233;es en influx nerveux par l&#8217;oreille interne, puis les cortex auditifs extraient progressivement les fr&#233;quences, les intensit&#233;s, les dur&#233;es et les variations temporelles qui composent le paysage sonore.<br>La seconde intervient seulement apr&#232;s cette premi&#232;re &#233;tape o&#249; le cerveau compare alors cette repr&#233;sentation acoustique aux milliers de sons d&#233;j&#224; m&#233;moris&#233;s afin de leur attribuer une identit&#233;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1969464,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!f33l!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F587248d6-7441-4418-844b-8f652fe0eb0d_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Chez certaines personnes pr&#233;sentant une l&#233;sion des r&#233;gions temporales associatives, cette seconde op&#233;ration devient impossible alors que la premi&#232;re demeure fonctionnelle.<br>Cette situation porte le nom d&#8217;agnosie auditive.</p><p style="text-align: justify;">Ces patients entendent parfaitement les sons qui les entourent, ils peuvent percevoir leur intensit&#233;, distinguer un son aigu d&#8217;un son grave ou reconna&#238;tre qu&#8217;un bruit est bref ou prolong&#233;.</p><p style="text-align: justify;">En revanche, ils ne savent plus identifier ce qu&#8217;ils entendent : le tintement d&#8217;une cloche devient une simple vibration m&#233;tallique, les aboiements d&#8217;un chien perdent leur signification, le bruit d&#8217;un moteur, d&#8217;une porte qui claque ou d&#8217;un verre qui se brise cesse d&#8217;&#233;voquer spontan&#233;ment leur origine.</p><p style="text-align: justify;">Le monde sonore conserve ainsi toute sa richesse acoustique tout en perdant progressivement sa signification.<br>Comme pour les agnosies visuelles, plusieurs formes d&#8217;agnosies auditives ont &#233;t&#233; d&#233;crites selon les traitements atteints.</p><p style="text-align: justify;">Certaines concernent principalement les sons de l&#8217;environnement, d&#8217;autres touchent plus sp&#233;cifiquement la reconnaissance des voix humaines, appel&#233;e phonagnosie.<br>D&#8217;autres encore alt&#232;rent la perception de la musique tout en laissant relativement pr&#233;serv&#233;e la compr&#233;hension du langage.</p><p style="text-align: justify;">Ces observations montrent que l&#8217;audition ne consiste pas simplement &#224; recevoir des vibrations sonores. <br>Reconna&#238;tre un son r&#233;sulte d&#8217;un dialogue permanent entre les informations acoustiques pr&#233;sentes et les repr&#233;sentations m&#233;moris&#233;es au cours de l&#8217;exp&#233;rience.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque ce dialogue se rompt, les sons continuent d&#8217;&#234;tre entendus mais cessent progressivement d&#8217;appartenir au monde familier.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;h&#233;min&#233;gligence : lorsque la moiti&#233; du monde dispara&#238;t</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Nous avons g&#233;n&#233;ralement l&#8217;impression que l&#8217;espace qui nous entoure existe ind&#233;pendamment de nous. <br>Les objets occupent une position pr&#233;cise, les distances paraissent stables et notre attention semble pouvoir se d&#233;placer librement d&#8217;un point &#224; un autre.<br>Cette impression masque pourtant un travail c&#233;r&#233;bral consid&#233;rable.</p><p style="text-align: justify;">&#192; chaque instant, le cerveau s&#233;lectionne une partie des informations visuelles disponibles, les organise selon leurs relations spatiales et construit une repr&#233;sentation coh&#233;rente de l&#8217;environnement. <br>Cette cartographie interne permet de localiser les objets, d&#8217;orienter les mouvements du regard, de guider les gestes et d&#8217;interagir efficacement avec le monde.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque certaines r&#233;gions du lobe pari&#233;tal, le plus souvent dans l&#8217;h&#233;misph&#232;re droit, sont l&#233;s&#233;es, cette organisation de l&#8217;espace peut &#234;tre profond&#233;ment perturb&#233;e.<br>Le syndrome qui en r&#233;sulte, appel&#233; h&#233;min&#233;gligence spatiale, compte parmi les manifestations neurologiques les plus &#233;tonnantes.<br>Contrairement &#224; ce que l&#8217;on pourrait croire, ces patients ne sont pas aveugles.</p><p style="text-align: justify;">Leurs yeux fonctionnent normalement, les voies visuelles demeurent intactes et les informations provenant de la moiti&#233; gauche de l&#8217;espace continuent d&#8217;atteindre le cortex visuel.<br>Pourtant, cette partie du monde cesse progressivement d&#8217;&#234;tre prise en compte.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1984470,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6FyO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4761202e-af83-44f3-b5a5-cb4e63701f82_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le patient mange uniquement les aliments situ&#233;s dans la moiti&#233; droite de son assiette, il ne rase qu&#8217;un seul c&#244;t&#233; de son visage, il maquille une seule moiti&#233; de son visage ou ne dessine que la partie droite d&#8217;un objet pourtant parfaitement connu.<br>Lorsqu&#8217;on lui demande de barrer toutes les &#233;toiles figurant sur une feuille, il ignore syst&#233;matiquement celles situ&#233;es &#224; gauche. Invit&#233; &#224; dessiner une horloge, il concentre tous les chiffres entre midi et six heures, comme si la moiti&#233; gauche du cadran n&#8217;existait plus.</p><p style="text-align: justify;">Cette situation ne correspond pas &#224; une perte de vision mais traduit une perte d&#8217;attention dirig&#233;e vers une r&#233;gion de l&#8217;espace.</p><p style="text-align: justify;">Les neurosciences distinguent ainsi la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-cinq-sens">perception sensorielle</a> de l&#8217;attention spatiale. Voir ne suffit pas, encore faut-il que le cerveau attribue une priorit&#233; aux informations disponibles afin qu&#8217;elles puissent int&#233;grer l&#8217;exp&#233;rience consciente.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;h&#233;min&#233;gligence montre avec une remarquable clart&#233; que la conscience ne refl&#232;te pas passivement le monde ext&#233;rieur mais r&#233;sulte d&#8217;un m&#233;canisme de s&#233;lection permanent qui d&#233;termine ce qui m&#233;rite d&#8217;&#234;tre trait&#233; et ce qui restera silencieusement ignor&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Les recherches en neuro-imagerie ont montr&#233; que cette s&#233;lection mobilise un vaste r&#233;seau distribu&#233; reliant notamment les r&#233;gions pari&#233;tales, frontales et sous-corticales.<br>L&#8217;h&#233;misph&#232;re droit occupe une place particuli&#232;re dans cette organisation puisqu&#8217;il participe &#224; la repr&#233;sentation des deux h&#233;michamps visuels, tandis que l&#8217;h&#233;misph&#232;re gauche s&#8217;int&#233;resse principalement &#224; l&#8217;espace droit.</p><p style="text-align: justify;">Cette asym&#233;trie explique pourquoi les l&#233;sions du lobe pari&#233;tal droit provoquent beaucoup plus souvent une h&#233;min&#233;gligence s&#233;v&#232;re que les l&#233;sions sym&#233;triques du c&#244;t&#233; gauche.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;espace que nous croyons percevoir spontan&#233;ment appara&#238;t ainsi comme une construction dynamique d&#233;pendant de l&#8217;&#233;quilibre permanent entre plusieurs r&#233;seaux attentionnels.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le syndrome de Balint : voir sans embrasser la sc&#232;ne</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;h&#233;min&#233;gligence montre que le cerveau peut cesser de prendre en compte une moiti&#233; de l&#8217;espace. D&#8217;autres l&#233;sions r&#233;v&#232;lent une organisation encore plus subtile.</p><p style="text-align: justify;">Au d&#233;but du XX&#7497; si&#232;cle, le neurologue hongrois Rezs&#337; B&#225;lint d&#233;crivit un patient pr&#233;sentant un trouble particuli&#232;rement d&#233;routant. Sa vision demeurait relativement pr&#233;serv&#233;e, mais il devenait incapable de percevoir plusieurs objets simultan&#233;ment.</p><p style="text-align: justify;">Une table sur laquelle &#233;taient pos&#233;s une tasse, un livre, des lunettes et un t&#233;l&#233;phone n&#8217;apparaissait plus comme une sc&#232;ne unique. Le regard semblait captur&#233; par un seul &#233;l&#233;ment &#224; la fois. <br>D&#232;s qu&#8217;un nouvel objet attirait l&#8217;attention, le pr&#233;c&#233;dent disparaissait pratiquement de l&#8217;exp&#233;rience consciente.</p><p style="text-align: justify;">Ce ph&#233;nom&#232;ne, appel&#233; simultagnosie, constitue l&#8217;une des composantes du syndrome de Balint.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1989290,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!bjNb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5683cd33-a91a-4ab1-be57-85ec1e066663_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le patient ne souffre pas d&#8217;une perte de vision comparable &#224; celle provoqu&#233;e par une atteinte de la r&#233;tine ou du nerf optique car chacun des objets peut &#234;tre parfaitement reconnu lorsqu&#8217;il est observ&#233; isol&#233;ment. <br>La difficult&#233; appara&#238;t lorsque plusieurs &#233;l&#233;ments doivent &#234;tre int&#233;gr&#233;s au sein d&#8217;une m&#234;me repr&#233;sentation spatiale.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;espace cesse alors d&#8217;&#234;tre per&#231;u comme une sc&#232;ne continue pour devenir une succession de fragments ind&#233;pendants.</p><p style="text-align: justify;">Cette alt&#233;ration rend de nombreuses activit&#233;s quotidiennes particuli&#232;rement difficiles : lire une phrase devient laborieux, car plusieurs mots ne peuvent plus &#234;tre appr&#233;hend&#233;s simultan&#233;ment ; traverser une rue n&#233;cessite d&#8217;analyser s&#233;par&#233;ment les v&#233;hicules, les pi&#233;tons, les feux de signalisation et les obstacles, sans parvenir &#224; construire une vision globale de la situation.</p><p style="text-align: justify;">Les neurosciences attribuent ce syndrome &#224; des l&#233;sions bilat&#233;rales des r&#233;gions pari&#233;to-occipitales, qui participent &#224; l&#8217;int&#233;gration des informations visuelles dans une repr&#233;sentation coh&#233;rente de l&#8217;espace.</p><p style="text-align: justify;">Ces observations montrent que percevoir une sc&#232;ne ne consiste pas simplement &#224; additionner les objets qui la composent. <br>Le cerveau construit &#233;galement les relations qui les unissent.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation para&#238;t si naturelle que nous oublions g&#233;n&#233;ralement qu&#8217;elle constitue une fonction c&#233;r&#233;brale &#224; part enti&#232;re.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;ataxie optique : voir sans pouvoir atteindre</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le syndrome de Balint ne se limite pas &#224; la simultagnosie, il s&#8217;accompagne souvent d&#8217;un second trouble particuli&#232;rement instructif : l&#8217;ataxie optique.</p><p style="text-align: justify;">Chez ces patients, les objets sont correctement identifi&#233;s et localis&#233;s. <br>Pourtant, lorsqu&#8217;ils tendent la main pour les saisir, leur geste devient maladroit et impr&#233;cis.</p><p style="text-align: justify;">La main s&#8217;arr&#234;te avant l&#8217;objet, le d&#233;passe ou s&#8217;oriente selon un angle inadapt&#233;. <br>Le patient corrige parfois plusieurs fois sa trajectoire avant de parvenir &#224; atteindre sa cible.</p><p style="text-align: justify;">Cette difficult&#233; ne r&#233;sulte pas d&#8217;une faiblesse musculaire ni d&#8217;un trouble de la coordination comparable &#224; celui observ&#233; dans les atteintes c&#233;r&#233;belleuses (adiadococin&#233;sie). <br>Les mouvements demeurent parfaitement r&#233;alisables lorsqu&#8217;ils ne d&#233;pendent pas directement des informations visuelles.</p><p style="text-align: justify;">Le d&#233;ficit appara&#238;t pr&#233;cis&#233;ment au moment o&#249; le cerveau doit transformer une position observ&#233;e en une commande motrice adapt&#233;e.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2039218,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SrUX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7ac27019-8503-413d-9246-799a64b6e224_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette transformation mobilise principalement la voie dorsale du syst&#232;me visuel, qui relie les r&#233;gions occipitales aux cortex pari&#233;taux. <br>Alors que la voie ventrale permet d&#8217;identifier les objets, la voie dorsale calcule continuellement leur position, leur orientation et les param&#232;tres n&#233;cessaires pour guider les mouvements du corps.</p><p style="text-align: justify;">Les travaux men&#233;s au cours des derni&#232;res d&#233;cennies ont profond&#233;ment renouvel&#233; notre compr&#233;hension de cette organisation : la vision ne poss&#232;de pas une fonction unique. <br>Une partie du cortex cherche &#224; r&#233;pondre &#224; la question &#171; qu&#8217;est-ce que je regarde ? &#187;, tandis qu&#8217;une autre calcule simultan&#233;ment &#171; comment puis-je interagir avec cet objet ? &#187;.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ataxie optique illustre avec une remarquable pr&#233;cision cette s&#233;paration fonctionnelle.</p><p style="text-align: justify;">Voir un verre pos&#233; sur une table et tendre correctement la main pour le saisir correspondent &#224; deux traitements c&#233;r&#233;braux diff&#233;rents, r&#233;alis&#233;s en parall&#232;le par des r&#233;seaux sp&#233;cialis&#233;s.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Un espace continuellement reconstruit</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;h&#233;min&#233;gligence, le syndrome de Balint et l&#8217;ataxie optique r&#233;v&#232;lent trois dimensions compl&#233;mentaires de la perception spatiale.<br>La premi&#232;re s&#233;lectionne les r&#233;gions de l&#8217;espace qui acc&#233;deront &#224; notre conscience, la deuxi&#232;me assemble les diff&#233;rents objets en une sc&#232;ne unique, la troisi&#232;me transforme cette repr&#233;sentation en mouvements pr&#233;cis permettant d&#8217;interagir avec notre environnement.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;espace qui nous para&#238;t imm&#233;diatement pr&#233;sent ne constitue donc pas un simple d&#233;cor observ&#233; passivement. <br>Il r&#233;sulte d&#8217;une construction dynamique o&#249; l&#8217;attention, la perception et l&#8217;action demeurent intimement li&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Ces syndromes montrent que le cerveau ne se contente pas de produire une image du monde mais &#233;labore une repr&#233;sentation continuellement actualis&#233;e, suffisamment coh&#233;rente pour guider chacun de nos gestes sans que nous ayons conscience de l&#8217;extraordinaire complexit&#233; des calculs r&#233;alis&#233;s &#224; chaque instant.</p><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>Dans le prochain article</strong></p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png" width="500" height="333.4478021978022" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:500,&quot;bytes&quot;:2845539,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/204180063?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!xdve!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0d42d8d7-83be-4eb0-93e2-ba8816cc15c4_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s avoir explor&#233; la mani&#232;re dont le cerveau reconna&#238;t les objets, les visages et les sons, puis construit l&#8217;espace dans lequel nous &#233;voluons, la suite de cette s&#233;rie s&#8217;int&#233;ressera &#224; deux autres dimensions fondamentales de notre exp&#233;rience.</p><p style="text-align: justify;">La premi&#232;re concernera les qualit&#233;s <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/les-cinq-sens">sensorielles</a> du monde.</p><p style="text-align: justify;">Certaines l&#233;sions c&#233;r&#233;brales montrent que la couleur, le mouvement ou m&#234;me la structure musicale ne sont pas simplement contenus dans les objets ou dans les sons.<br>Ils d&#233;pendent de traitements sp&#233;cialis&#233;s qui peuvent se d&#233;sorganiser de mani&#232;re s&#233;lective. <br>L&#8217;achromatopsie c&#233;r&#233;brale prive le monde de ses couleurs, l&#8217;akin&#233;topsie fragmente le mouvement en une succession d&#8217;instants, tandis que certaines formes d&#8217;amusie transforment la musique en une organisation sonore devenue difficile &#224; reconna&#238;tre.</p><p style="text-align: justify;">La seconde concernera la construction du corps propre.</p><p style="text-align: justify;">Nous avons g&#233;n&#233;ralement le sentiment imm&#233;diat d&#8217;habiter notre corps et d&#8217;en reconna&#238;tre spontan&#233;ment les limites. <br>Pourtant, l&#8217;asomatognosie, le syndrome de la main &#233;trang&#232;re ou l&#8217;anosognosie montrent que cette &#233;vidence repose elle aussi sur une int&#233;gration complexe entre perception, mouvement, proprioception et conscience de soi.</p><p style="text-align: justify;">Ces troubles rappellent que notre rapport au monde ne se limite pas &#224; reconna&#238;tre ce qui nous entoure. <br>Il suppose &#233;galement que le cerveau attribue des qualit&#233;s aux choses, organise le mouvement, donne une coh&#233;rence aux sons, puis int&#232;gre notre propre corps comme point d&#8217;ancrage de l&#8217;exp&#233;rience.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Neurosciences du metal]]></title><description><![CDATA[Intensit&#233;, rythme et r&#233;gulation &#233;motionnelle]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/neurosciences-du-metal</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/neurosciences-du-metal</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Thu, 25 Jun 2026 16:19:19 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png" width="1448" height="1086" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1086,&quot;width&quot;:1448,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2252854,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hHtK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F64974afd-6e7f-4910-a87f-37602f129bc3_1448x1086.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b273882fdb395d5bffc211c114f9&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Sisyphe&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Pryde&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/7DTmnJRDKLWAe6VquXPbmK&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/7DTmnJRDKLWAe6VquXPbmK" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le metal est souvent abord&#233; depuis l&#8217;ext&#233;rieur comme une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> de l&#8217;exc&#232;s. <br>Son volume, ses guitares satur&#233;es, ses voix gutturales, ses batteries rapides, ses th&#232;mes sombres et ses codes visuels peuvent donner l&#8217;impression d&#8217;un univers vou&#233; &#224; l&#8217;agression ou &#224; la provocation. </p><p style="text-align: justify;">Cette lecture, bien qu&#8217;intuitive pour celui qui ne fr&#233;quente pas cette culture, reste insuffisante car elle confond l&#8217;intensit&#233; per&#231;ue avec l&#8217;effet psychique produit. <br>Elle suppose que ce qui semble violent doit n&#233;cessairement rendre violent, ce qui para&#238;t sombre doit forc&#233;ment assombrir et ce qui augmente l&#8217;activation corporelle doit d&#233;sorganiser l&#8217;esprit.</p><p style="text-align: justify;">Or l&#8217;exp&#233;rience des auditeurs de metal, comme plusieurs travaux en psychologie de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a>, sugg&#232;re une r&#233;alit&#233; plus complexe. Pour beaucoup de fans, cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> ne fonctionne pas comme une agression sonore, mais comme une forme d&#8217;organisation de l&#8217;intensit&#233;. <br>Elle donne une architecture &#224; la tension, ne nie pas la col&#232;re, la fatigue, la m&#233;lancolie, la peur ou le sentiment d&#8217;&#233;tranget&#233; mais les rend perceptibles, partageables et parfois m&#234;me supportables.</p><p style="text-align: justify;">Il ne s&#8217;agit donc pas de romantiser le metal ni d&#8217;en faire une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> th&#233;rapeutique par essence car aucun genre musical ne soigne m&#233;caniquement, et aucun univers esth&#233;tique n&#8217;est indemne de ses ambigu&#239;t&#233;s, de ses exc&#232;s ou de ses angles morts. <br>Le metal offre un terrain particuli&#232;rement int&#233;ressant pour penser les relations entre son, corps, &#233;motion, appartenance et r&#233;gulation psychique. </p><p style="text-align: justify;">&#192; ce titre, il peut &#234;tre compris comme un v&#233;ritable laboratoire neuropsychologique : un espace o&#249; l&#8217;intensit&#233; auditive, la pr&#233;diction musicale, le rythme moteur, l&#8217;&#233;motion n&#233;gative et la ritualisation collective se rencontrent de mani&#232;re particuli&#232;rement visible.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le metal comme laboratoire de l&#8217;intensit&#233; sonore</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;une des premi&#232;res caract&#233;ristiques du metal est son rapport &#224; la densit&#233; acoustique : la guitare &#233;lectrique satur&#233;e y occupe une place centrale. <br>La distorsion ne se contente pas d&#8217;augmenter le volume ou de rendre le son plus rude et transforme le timbre lui-m&#234;me. Elle enrichit le signal en harmoniques, &#233;paissit la mati&#232;re sonore, cr&#233;e une rugosit&#233; qui donne &#224; la note une pr&#233;sence presque tactile. </p><p style="text-align: justify;">Le son n&#8217;est plus seulement entendu et semble occuper l&#8217;espace.<br>Cette saturation engage fortement le syst&#232;me auditif car le cerveau ne re&#231;oit pas une ligne m&#233;lodique claire et isol&#233;e, mais un spectre sonore complexe dans lequel plusieurs couches doivent &#234;tre distingu&#233;es : riffs, basse, batterie, voix, cymbales, nappes, dissonances, r&#233;sonances. </p><p style="text-align: justify;">Dans les formes extr&#234;mes du metal, cette densit&#233; peut devenir massive, parfois difficilement lisible pour un auditeur non habitu&#233;. <br>Pourtant, pour l&#8217;auditeur familier, cette masse n&#8217;est pas n&#233;cessairement confuse et est structur&#233;e par des motifs, des r&#233;p&#233;titions, des ruptures, des contrastes et des signatures rythmiques identifiables.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2524337,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AjG7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F16abb225-1f78-4c65-86af-52be1a2afe11_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;intensit&#233; du metal ne r&#233;side donc pas seulement dans le bruit mais dans la tension entre surcharge apparente et organisation interne. <br>De l&#8217;ext&#233;rieur, l&#8217;ensemble peut sembler chaotique alors que de l&#8217;int&#233;rieur, il devient cartographiable. <br>L&#8217;auditeur apprend &#224; reconna&#238;tre les riffs, &#224; anticiper les reprises, &#224; attendre les breaks, &#224; sentir les transitions et la familiarit&#233; transforme progressivement le mur sonore en paysage.</p><p style="text-align: justify;">Cette distinction est essentielle car le cerveau ne r&#233;pond pas seulement &#224; l&#8217;intensit&#233; objective d&#8217;un stimulus, mais &#224; sa signification, sa pr&#233;visibilit&#233;, son contr&#244;le per&#231;u et son inscription dans une exp&#233;rience choisie. <br>Un son impos&#233; peut &#234;tre v&#233;cu comme agressif, m&#234;me s&#8217;il est mod&#233;r&#233; alors qu&#8217;un son intense peut &#234;tre recherch&#233; s&#8217;il est d&#233;sir&#233;, compris, ritualis&#233; et associ&#233; &#224; une &#233;motion signifiante. </p><p style="text-align: justify;">Le metal repose pr&#233;cis&#233;ment sur ce paradoxe : il utilise des mat&#233;riaux sonores proches de l&#8217;alerte, de la menace ou de la tension, mais les int&#232;gre dans une forme esth&#233;tique volontaire.</p><p style="text-align: justify;">Les voix extr&#234;mes illustrent particuli&#232;rement cette ambigu&#239;t&#233; : cri, growl, scream ou chant satur&#233; mobilisent des signaux qui, dans d&#8217;autres contextes, pourraient &#234;tre associ&#233;s &#224; la douleur, &#224; la col&#232;re ou au danger. <br>Dans le cadre musical, ces signaux changent de statut pour devienir des instruments. Ils n&#8217;appellent pas n&#233;cessairement la fuite ou la d&#233;fense mais introduisent une texture &#233;motionnelle, une charge corporelle et une intensit&#233; expressive que la voix chant&#233;e conventionnelle ne permet pas toujours d&#8217;atteindre.</p><p style="text-align: justify;">Ce point permet d&#233;j&#224; de d&#233;placer le regard : le metal n&#8217;est pas une simple augmentation de l&#8217;agressivit&#233; sonore. <br>C&#8217;est une mise en forme de signaux biologiquement puissants mobilisant des indices acoustiques que le cerveau reconna&#238;t comme saillants, mais les encadre par la r&#233;p&#233;tition, la structure, le style et l&#8217;apprentissage culturel. <br>Il transforme ainsi des sons potentiellement mena&#231;ants en objets esth&#233;tiques.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le plaisir de l&#8217;attente : riffs, breaks et r&#233;compense musicale</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> ne produit pas du plaisir uniquement par beaut&#233; imm&#233;diate, elle le produit aussi par anticipation. <br>Une grande partie de l&#8217;exp&#233;rience musicale repose sur ce que le cerveau attend, sur ce qui est confirm&#233;, diff&#233;r&#233; ou contredit. </p><p style="text-align: justify;">Le plaisir na&#238;t souvent de cette tension fine entre pr&#233;visibilit&#233; et surprise et une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> totalement pr&#233;visible finit par s&#8217;appauvrir quand une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> totalement impr&#233;visible devient difficile &#224; habiter. <br>L&#8217;&#233;coute se d&#233;ploie dans l&#8217;espace interm&#233;diaire o&#249; le cerveau reconna&#238;t assez pour suivre, mais pas assez pour s&#8217;ennuyer.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2285087,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1JT2!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb1e7cb1d-8de9-4057-bde3-140bf2f9857f_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les neurosciences de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> ont montr&#233; que le plaisir musical intense implique les circuits de la r&#233;compense, notamment le striatum. <br>Certains travaux ont m&#234;me distingu&#233; l&#8217;activation li&#233;e &#224; l&#8217;anticipation du moment attendu et celle li&#233;e au pic &#233;motionnel lui-m&#234;me. Autrement dit, le cerveau musical ne jouit pas seulement de ce qui arrive, il jouit aussi de ce qui va arriver. <br>Il construit une attente, la charge affectivement, puis r&#233;pond &#224; sa r&#233;solution ou &#224; sa perturbation.</p><p style="text-align: justify;">Le metal exploite fortement cette m&#233;canique : le riff y joue souvent le r&#244;le d&#8217;un motif d&#8217;ancrage. <br>Il revient, se modifie, s&#8217;alourdit, se suspend, dispara&#238;t puis r&#233;appara&#238;t. <br>Le breakdown constitue une forme particuli&#232;rement lisible de cette dynamique : la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> accumule de la tension, ralentit parfois brutalement, accentue le poids du rythme, puis produit une d&#233;charge corporelle collective. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2357142,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Igck!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34d00565-e600-41c3-8955-a970c7789bf2_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Dans le death metal technique, le metal progressif, le djent, le black metal atmosph&#233;rique ou le sludge, cette logique prend des formes diff&#233;rentes, mais elle repose toujours sur une gestion de l&#8217;attente.</p><p style="text-align: justify;">La violence apparente du metal peut ainsi &#234;tre relue comme une dramaturgie neurocognitive. <br>L&#8217;auditeur ne re&#231;oit pas seulement une intensit&#233; brute, il suit des trajectoires. </p><p style="text-align: justify;">Une mont&#233;e de double p&#233;dale, un tremolo picking prolong&#233;, une rupture de mesure, un silence soudain avant une reprise massive, une modulation inattendue ou un changement de tempo sollicitent des mod&#232;les pr&#233;dictifs. <br>Le cerveau tente d&#8217;anticiper la suite et lorsque la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> confirme l&#8217;attente, elle produit un sentiment de r&#233;solution. <br>Lorsqu&#8217;elle la d&#233;joue sans rompre totalement la coh&#233;rence, elle produit une surprise plaisante.</p><p style="text-align: justify;">Cette dimension est particuli&#232;rement importante dans les sous-genres les plus complexes. <br>Le metal progressif, le mathcore ou certaines formes de death metal technique peuvent demander un effort d&#8217;&#233;coute important. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2338481,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!l2DU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb29e25bb-c449-4f9d-b6cb-9cc1a018b401_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les mesures irr&#233;guli&#232;res, les polyrythmies, les syncopes et les changements de structure mobilisent l&#8217;attention de mani&#232;re active. Le plaisir ne vient alors pas seulement de l&#8217;impact physique du son, mais de la compr&#233;hension progressive d&#8217;une architecture.<br>L&#8217;auditeur &#233;prouve la satisfaction de s&#8217;orienter dans une forme difficile.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;p&#233;tition, loin d&#8217;&#234;tre pauvre, devient ici une condition de profondeur. <br>R&#233;&#233;couter un morceau complexe permet de transformer l&#8217;opacit&#233; initiale en lisibilit&#233;.<br>Des d&#233;tails &#233;mergent, des correspondances deviennent perceptibles, des transitions qui semblaient arbitraires r&#233;v&#232;lent leur logique. Le cerveau affine ses pr&#233;dictions. L&#8217;&#233;coute devient apprentissage.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le corps mis en rythme : <br>headbang, blast beat et synchronisation motrice</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le metal ne s&#8217;adresse pas seulement &#224; l&#8217;oreille, il engage le corps. <br>Cette &#233;vidence empirique &#8212; headbang, mosh pit, circle pit, air guitar, mouvement de foule, tension musculaire, frappe du pied &#8212; correspond &#224; un point fondamental des neurosciences de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> : la perception du rythme mobilise des r&#233;seaux audio-moteurs. </p><p style="text-align: justify;">Entendre un beat, ce n&#8217;est pas seulement identifier une r&#233;gularit&#233; sonore mais &#233;galement activer des syst&#232;mes impliqu&#233;s dans le mouvement, la temporalit&#233;, l&#8217;anticipation motrice et la coordination.</p><p style="text-align: justify;">Les ganglions de la base, l&#8217;aire motrice suppl&#233;mentaire, le cervelet, les cortex pr&#233;moteurs et les circuits auditifs participent &#224; cette mise en correspondance entre son et mouvement. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2006594,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EeQ4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F872f4cc2-166f-4c20-846d-0c9d09d9f343_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> donne au corps une temporalit&#233; externe sur laquelle il peut se caler. <br>Cette synchronisation peut rester minimale, presque invisible, ou devenir spectaculaire dans les concerts. <br>Dans tous les cas, elle rappelle que l&#8217;&#233;coute musicale n&#8217;est pas une op&#233;ration d&#233;sincarn&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Le metal intensifie ce lien et la batterie y occupe souvent une fonction architecturale majeure. </p><p style="text-align: justify;">Les blasts beats cr&#233;ent une densit&#233; temporelle tr&#232;s &#233;lev&#233;e, la double p&#233;dale donne une sensation de propulsion continue, les ralentissements massifs du doom ou du sludge produisent au contraire une impression de gravit&#233;, comme si le temps musical devenait plus lourd. <br>Les syncopes du groove metal ou du djent d&#233;placent l&#8217;appui corporel, obligeant l&#8217;auditeur &#224; r&#233;ajuster sans cesse son anticipation motrice.</p><div id="youtube2-B4KNXi-SWWc" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;B4KNXi-SWWc&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/B4KNXi-SWWc?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p style="text-align: justify;">Le headbang peut &#234;tre compris comme une r&#233;ponse corporelle &#224; cette contrainte rythmique. <br>Il ne s&#8217;agit pas seulement d&#8217;un code culturel, c&#8217;est aussi une mani&#232;re d&#8217;inscrire le rythme dans l&#8217;axe du corps, de convertir l&#8217;impact sonore en mouvement r&#233;p&#233;titif. <br>Le geste donne une sortie motrice &#224; l&#8217;activation physiologique produite par la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> et rend visible l&#8217;entrainement audio-moteur que le cerveau op&#232;re d&#233;j&#224; silencieusement.</p><div id="youtube2-XXC_ABv46NM" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;XXC_ABv46NM&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/XXC_ABv46NM?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p style="text-align: justify;">Le <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">mosh pit</a> ajoute une dimension collective. <br>&#192; premi&#232;re vue, il peut sembler d&#233;sordonn&#233;, voire dangereux, pourtant, il ob&#233;it souvent &#224; des r&#232;gles implicites, variables selon les sc&#232;nes : relever celui qui tombe, &#233;viter certaines violences r&#233;elles, distinguer la collision ritualis&#233;e de l&#8217;agression intentionnelle. </p><div id="youtube2-0di86QbH-9Q" class="youtube-wrap" data-attrs="{&quot;videoId&quot;:&quot;0di86QbH-9Q&quot;,&quot;startTime&quot;:null,&quot;endTime&quot;:null}" data-component-name="Youtube2ToDOM"><div class="youtube-inner"><iframe src="https://www.youtube-nocookie.com/embed/0di86QbH-9Q?rel=0&amp;autoplay=0&amp;showinfo=0&amp;enablejsapi=0" frameborder="0" loading="lazy" gesture="media" allow="autoplay; fullscreen" allowautoplay="true" allowfullscreen="true" width="728" height="409"></iframe></div></div><p>Des travaux de physique des foules ont m&#234;me d&#233;crit les mouvements de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">mosh pits</a> et de circle pits comme des ph&#233;nom&#232;nes collectifs &#233;mergents, proches de certains comportements de particules actives ou de fluides d&#233;sordonn&#233;s.</p><p>Cette observation est int&#233;ressante parce qu&#8217;elle &#233;vite deux contresens : </p><ul><li><p>le premier consisterait &#224; r&#233;duire le <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">mosh pit</a> &#224; une violence primitive. </p></li><li><p>le second consisterait &#224; l&#8217;id&#233;aliser comme pure communion. </p></li></ul><p style="text-align: justify;">Il s&#8217;agit plut&#244;t d&#8217;un espace de haute activation, structur&#233; par des r&#232;gles locales, dans lequel le corps individuel se synchronise partiellement &#224; une dynamique collective. <br>Le concert metal devient alors une forme de rituel moteur, o&#249; l&#8217;intensit&#233; sonore produit une organisation corporelle partag&#233;e.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Catharsis et r&#233;gulation : <br>&#233;couter la col&#232;re sans n&#233;cessairement devenir violent</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;un des pr&#233;jug&#233;s les plus persistants &#224; propos du metal concerne son rapport &#224; la col&#232;re : puisque cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> semble col&#233;rique, elle rendrait col&#233;rique, sa mise sc&#232;ne de la violence encouragerait la violence et l&#8217;expression des affects sombres aggraverait les affects sombres. <br>Cette &#233;quation para&#238;t simple, mais les donn&#233;es disponibles imposent beaucoup plus de prudence.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tude de Sharman et Dingle sur la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> extr&#234;me est souvent cit&#233;e &#224; ce sujet. <br>Les chercheurs ont induit un &#233;tat de col&#232;re chez des auditeurs amateurs de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> extr&#234;me, puis les ont r&#233;partis entre &#233;coute de leur propre <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> extr&#234;me et silence.<br>Les r&#233;sultats ne montraient pas que la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> rendait les participants plus en col&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s l&#8217;induction, les mesures d&#8217;hostilit&#233;, d&#8217;irritabilit&#233; et de stress diminuaient dans les deux conditions. <br>Dans le groupe <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a>, la fr&#233;quence cardiaque restait &#233;lev&#233;e plut&#244;t que de redescendre comme dans le silence, mais les affects positifs tels que l&#8217;activit&#233; subjective et l&#8217;inspiration augmentaient. <br>Les auteurs proposaient que cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> puisse correspondre &#224; l&#8217;&#233;tat d&#8217;activation interne des auditeurs et participer &#224; son traitement.</p><p style="text-align: justify;">Cette &#233;tude doit &#234;tre utilis&#233;e avec prudence car l&#8217;&#233;chantillon &#233;tait limit&#233;. <br>Les participants &#233;taient d&#233;j&#224; amateurs de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> extr&#234;me et la dur&#233;e d&#8217;&#233;coute &#233;tait courte. </p><p style="text-align: justify;">On ne peut pas en d&#233;duire que le metal apaise tout le monde, ni qu&#8217;il constitue une strat&#233;gie universelle de r&#233;gulation &#233;motionnelle, en revanche, elle permet de contester une id&#233;e trop simple : chez ceux qui aiment cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a>, l&#8217;&#233;coute de metal ne semble pas m&#233;caniquement majorer la col&#232;re. <br>Elle peut au contraire accompagner un &#233;tat d&#8217;activation, lui donner une forme sonore compatible avec l&#8217;&#233;tat interne du sujet.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2222824,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4ILP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1edf98f0-94e7-42d1-b322-bdae1a045e7c_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La notion de catharsis m&#233;rite ici d&#8217;&#234;tre mani&#233;e avec pr&#233;caution car dans son usage populaire, elle &#233;voque une d&#233;charge &#233;motionnelle qui viderait la col&#232;re comme on viderait un r&#233;servoir. <br>Cette image hydraulique est probablement trop simple car les &#233;motions ne sont pas des liquides qui s&#8217;accumulent puis s&#8217;&#233;vacuent. <br>Elles sont des configurations dynamiques, corporelles, cognitives, relationnelles et contextuelles. <br>Le metal ne &#8220;vide&#8221; donc pas n&#233;cessairement la col&#232;re mais peut la reconfigurer.</p><p style="text-align: justify;">Cette reconfiguration passe par plusieurs m&#233;canismes possibles : le premier est la congruence &#233;motionnelle. Lorsqu&#8217;un individu est tendu, triste ou en col&#232;re, une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> trop douce peut parfois sembler &#233;trang&#232;re &#224; son &#233;tat interne. <br>Elle ne rejoint pas l&#8217;exp&#233;rience v&#233;cue et une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> intense, au contraire, peut donner le sentiment d&#8217;&#234;tre comprise par le son lui-m&#234;me. <br>La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> accompagne plus l&#8217;&#233;tat &#233;motionnel qu&#8217;elle ne le contredit.</p><p style="text-align: justify;">Le deuxi&#232;me m&#233;canisme est la mise &#224; distance esth&#233;tique. <br>En devenant musicale, la col&#232;re cesse d&#8217;&#234;tre seulement personnelle et se trouve d&#233;plac&#233;e dans une forme ext&#233;rieure pour devenir riff, cri, rythme, texture, parole, sc&#232;ne. </p><p style="text-align: justify;">Cette externalisation ne supprime pas l&#8217;affect, mais elle modifie sa relation au sujet car l&#8217;&#233;motion n&#8217;est plus seulement subie de l&#8217;int&#233;rieur : elle est rencontr&#233;e dans un objet culturel.</p><p style="text-align: justify;">Le troisi&#232;me m&#233;canisme tient &#224; la ma&#238;trise quand l&#8217;auditeur choisit le morceau, le volume, le moment et le contexte d&#8217;&#233;coute. <br>Cette agentivit&#233; change profond&#233;ment l&#8217;exp&#233;rience. <br>Une intensit&#233; subie peut &#234;tre traumatique ou agressive alors qu&#8217;une intensit&#233; choisie peut devenir r&#233;gulatrice. <br>La diff&#233;rence entre les deux ne tient pas seulement aux d&#233;cibels, mais au contr&#244;le, &#224; la signification et &#224; la familiarit&#233;.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les &#233;motions n&#233;gatives comme plaisir esth&#233;tique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le metal interroge une question plus g&#233;n&#233;rale : pourquoi les &#234;tres humains recherchent-ils parfois des exp&#233;riences esth&#233;tiques associ&#233;es &#224; la peur, &#224; la tristesse, &#224; la mort ou &#224; la violence ? </p><p style="text-align: justify;">Cette question ne concerne pas seulement le metal et traverse la trag&#233;die grecque, le cin&#233;ma d&#8217;horreur, les r&#233;cits gothiques, certaines formes de peinture, de litt&#233;rature ou de th&#233;&#226;tre. <br>Les &#233;motions n&#233;gatives, lorsqu&#8217;elles sont encadr&#233;es par une forme, peuvent devenir objets de contemplation, d&#8217;identification, de transformation.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> extr&#234;me permet d&#8217;approcher des affects difficiles sans &#234;tre directement expos&#233; &#224; la situation qui les produirait dans la vie r&#233;elle. <br>La peur n&#8217;est pas celle d&#8217;un danger imminent, la violence n&#8217;est pas n&#233;cessairement celle d&#8217;un acte, la mort, la ruine, le chaos, la solitude ou l&#8217;effondrement deviennent des th&#232;mes manipul&#233;s &#224; l&#8217;int&#233;rieur d&#8217;un espace esth&#233;tique. <br>L&#8217;auditeur peut s&#8217;en approcher, les &#233;prouver partiellement, puis revenir &#224; distance.</p><p style="text-align: justify;">Cette capacit&#233; &#224; transformer l&#8217;&#233;motion n&#233;gative en exp&#233;rience esth&#233;tique repose probablement sur une dissociation subtile entre activation et menace r&#233;elle : le corps peut &#234;tre activ&#233;, les syst&#232;mes <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">attentionnels</a> mobilis&#233;s, l&#8217;imaginaire sollicit&#233;, mais le sujet sait qu&#8217;il se trouve dans un cadre artistique. <br>Cette s&#233;curit&#233; contextuelle autorise l&#8217;exploration et rend possible une proximit&#233; avec des affects que la vie quotidienne invite souvent &#224; &#233;viter.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2372437,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!UImX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F087fe716-bdc2-40e6-9cac-8f33b911807a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le metal joue fortement sur cette fronti&#232;re : les pochettes, les paroles, les timbres, les sc&#232;nes, les tenues et les symboles convoquent souvent des images de mort, de puissance, de monstruosit&#233;, de d&#233;solation, de r&#233;volte ou de sacr&#233; invers&#233;. <br>Ces &#233;l&#233;ments peuvent choquer lorsqu&#8217;ils sont interpr&#233;t&#233;s litt&#233;ralement, mais leur fonction esth&#233;tique est souvent plus complexe. <br>Ils permettent d&#8217;exprimer des zones de l&#8217;exp&#233;rience humaine que les formes culturelles ordinaires tendent &#224; lisser : l&#8217;agressivit&#233;, la finitude, la d&#233;tresse, la fascination pour l&#8217;ab&#238;me, le sentiment d&#8217;&#234;tre &#233;tranger au monde commun.</p><p style="text-align: justify;">Il existe n&#233;anmoins une limite importante car toutes les expressions sombres ne se valent pas. <br>Certains contenus peuvent &#234;tre probl&#233;matiques, notamment lorsqu&#8217;ils valorisent explicitement la haine, la domination, la misogynie ou l&#8217;autodestruction. </p><p style="text-align: justify;">Une approche s&#233;rieuse doit donc &#233;viter deux erreurs sym&#233;triques : diaboliser tout le metal au nom de ses formes les plus agressives, ou neutraliser toute critique au nom de la libert&#233; esth&#233;tique. <br>Les effets d&#8217;une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> d&#233;pendent du contenu, du contexte, de l&#8217;&#226;ge, de la vuln&#233;rabilit&#233; psychique, de l&#8217;usage qui en est fait et de la mani&#232;re dont l&#8217;auditeur l&#8217;int&#232;gre &#224; sa vie.</p><p style="text-align: justify;">Cette nuance est essentielle car le metal peut &#234;tre une ressource pour certains, un simple plaisir esth&#233;tique pour d&#8217;autres, un marqueur identitaire, un espace de socialisation, parfois aussi un amplificateur de rumination chez des sujets vuln&#233;rables. <br>Le genre ne d&#233;termine pas seul son effet et l&#8217;usage importe autant que l&#8217;objet.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le concert comme rituel neurocollectif</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;coute individuelle ne suffit pas &#224; comprendre le metal : une partie de sa puissance se d&#233;ploie en concert. <br>Dans cet espace, la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> devient un &#233;v&#233;nement corporel, social et presque rituel o&#249; la lumi&#232;re, le volume, la proximit&#233; physique, la sc&#232;ne, l&#8217;attente, le groupe, les cris, les mouvements et les codes partag&#233;s transforment l&#8217;&#233;coute en exp&#233;rience collective.</p><p style="text-align: justify;">Le concert metal met en jeu plusieurs formes de synchronisation. </p><ul><li><p style="text-align: justify;">La premi&#232;re est <em>rythmique</em> : les corps se calent sur la pulsation, les acc&#233;l&#233;rations, les ralentissements, les reprises. </p></li><li><p style="text-align: justify;">La deuxi&#232;me est <em>&#233;motionnelle</em> : l&#8217;intensit&#233; v&#233;cue par chacun est renforc&#233;e par la perception de l&#8217;intensit&#233; des autres. </p></li><li><p style="text-align: justify;">La troisi&#232;me est <em>symbolique</em> : les participants reconnaissent les m&#234;mes codes, les m&#234;mes gestes, les m&#234;mes r&#233;f&#233;rences, parfois les m&#234;mes paroles. </p></li></ul><p style="text-align: justify;">L&#8217;individu n&#8217;&#233;coute plus seulement un morceau, il participe &#224; une forme commune.</p><p style="text-align: justify;">Cette dimension collective est importante pour comprendre pourquoi une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> per&#231;ue comme agressive par un non-fan peut &#234;tre v&#233;cue comme accueillante par un fan. <br>L&#8217;appartenance modifie l&#8217;exp&#233;rience, et les signes qui semblent mena&#231;ants depuis l&#8217;ext&#233;rieur deviennent familiers depuis l&#8217;int&#233;rieur. <br>La noirceur visuelle, les logos illisibles, les v&#234;tements noirs, les gestes codifi&#233;s, les sous-genres parfois tr&#232;s sp&#233;cialis&#233;s composent une grammaire culturelle. <br>Cette grammaire permet de se reconna&#238;tre entre individus qui partagent une sensibilit&#233;, une histoire musicale, parfois une relation commune &#224; la marginalit&#233;.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2086499,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/203466585?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!N6Hq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd715e657-960c-4bef-bc02-5339fd78cfee_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les sciences sociales de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> ont souvent montr&#233; que les go&#251;ts musicaux participent &#224; la construction identitaire, particuli&#232;rement &#224; l&#8217;adolescence et chez les jeunes adultes. <br>Le metal, par son rapport assum&#233; &#224; la marge, offre un espace d&#8217;identification puissant.<br>Il permet de ne pas avoir &#224; convertir imm&#233;diatement l&#8217;&#233;tranget&#233; en conformit&#233; et donne une forme sociale &#224; des affects ou &#224; des sensibilit&#233;s qui, ailleurs, peuvent &#234;tre disqualifi&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Cela ne signifie pas que la sc&#232;ne metal soit id&#233;ale ou exempte de violences. <br>Comme tout milieu culturel, elle comporte ses hi&#233;rarchies, ses exclusions, ses contradictions, ses effets de groupe, ses zones probl&#233;matiques. </p><p style="text-align: justify;">Mais elle poss&#232;de aussi des m&#233;canismes communautaires r&#233;els : reconnaissance des pairs, transmission de sous-genres, codes de protection en concert, sentiment d&#8217;appartenance, valorisation de l&#8217;intensit&#233; plut&#244;t que de sa dissimulation.</p><p style="text-align: justify;">Le concert peut alors &#234;tre compris comme une ritualisation la&#239;que de l&#8217;intensit&#233;. <br>Il ne s&#8217;agit pas seulement d&#8217;&#233;couter de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> forte dans un lieu clos mais &#233;galement d&#8217;entrer dans un espace o&#249; le corps, le son et le groupe autorisent une expression inhabituelle de l&#8217;activation &#233;motionnelle. <br>Pendant un temps limit&#233;, selon des r&#232;gles implicites, la tension devient partageable.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le metal ne soigne pas, il ne d&#233;truit pas non plus</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La recherche sur le metal a longtemps &#233;t&#233; parasit&#233;e par des paniques morales. <br>Comme d&#8217;autres formes culturelles associ&#233;es &#224; la jeunesse, &#224; la transgression ou &#224; la marge, cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> a souvent &#233;t&#233; accus&#233;e de produire ce qu&#8217;elle exprimait. </p><p style="text-align: justify;">Les th&#232;mes de violence, de mort, de col&#232;re ou de d&#233;sespoir ont &#233;t&#233; interpr&#233;t&#233;s comme des causes directes de violence, de d&#233;pression, de d&#233;linquance ou de suicide. <br>Une partie de la litt&#233;rature montre effectivement des associations entre pr&#233;f&#233;rence pour certaines <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musiques</a> intenses et vuln&#233;rabilit&#233;s psychologiques ou comportements &#224; risque, mais les associations ne suffisent pas &#224; &#233;tablir une causalit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Des adolescents ou des adultes en souffrance peuvent &#234;tre attir&#233;s par des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musiques</a> qui parlent de souffrance, cela ne prouve pas que la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> ait caus&#233; la souffrance.<br>Elle peut &#234;tre un sympt&#244;me, un refuge, un langage, une appartenance, une rumination, une strat&#233;gie de r&#233;gulation ou plusieurs de ces choses &#224; la fois. <br>La causalit&#233; peut aller dans plusieurs directions, et elle peut &#234;tre modul&#233;e par de nombreux facteurs.</p><p style="text-align: justify;">Les revues r&#233;centes insistent sur cette complexit&#233; : les effets du metal varient selon que l&#8217;on &#233;tudie des fans ou des non-fans, selon les paroles, le contexte, l&#8217;&#226;ge, le genre, la sant&#233; mentale initiale, l&#8217;usage de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> et la pr&#233;sence ou non d&#8217;une communaut&#233;. <br>Les non-fans expos&#233;s &#224; une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> qu&#8217;ils n&#8217;aiment pas peuvent vivre une exp&#233;rience d&#233;sagr&#233;able, parfois irritante ou anxiog&#232;ne. <br>Les fans, eux, peuvent rapporter une am&#233;lioration de l&#8217;humeur, un sentiment d&#8217;identit&#233;, une affiliation sociale ou une capacit&#233; &#224; traiter des &#233;motions difficiles.</p><p style="text-align: justify;">Cette asym&#233;trie est fondamentale car on ne peut pas comprendre les effets psychologiques d&#8217;une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> en l&#8217;imposant &#224; des auditeurs qui ne l&#8217;aiment pas, puis en g&#233;n&#233;ralisant leur r&#233;action &#224; ceux qui la recherchent volontairement. <br>La pr&#233;f&#233;rence musicale n&#8217;est pas un d&#233;tail m&#233;thodologique car elle conditionne l&#8217;exp&#233;rience. <br>Ce qui est bruit pour l&#8217;un peut &#234;tre structure pour l&#8217;autre et ce qui agresse un sujet peut en r&#233;guler un autre.</p><p style="text-align: justify;">Une approche s&#233;rieuse des neurosciences du metal doit donc tenir ensemble plusieurs propositions : le metal peut augmenter l&#8217;activation physiologique, il peut contenir des th&#232;mes agressifs, sombres ou probl&#233;matiques, il peut &#233;galement &#234;tre associ&#233; &#224; certaines vuln&#233;rabilit&#233;s dans des &#233;tudes corr&#233;lationnelles mais il peut aussi servir de support de r&#233;gulation &#233;motionnelle, d&#8217;identit&#233;, d&#8217;appartenance et de plaisir esth&#233;tique. <br>Aucune de ces dimensions n&#8217;annule les autres.</p><p style="text-align: justify;">Le metal devient alors un objet pr&#233;cieux pour penser la complexit&#233; des effets culturels sur le cerveau. <br>Il rappelle qu&#8217;un stimulus n&#8217;agit jamais seul et que son effet d&#233;pend du corps qui le re&#231;oit, de l&#8217;histoire qui le pr&#233;c&#232;de, du sens qui lui est attribu&#233;, du groupe qui l&#8217;entoure et de l&#8217;usage que le sujet en fait.</p><p style="text-align: justify;">Les neurosciences du metal ne consistent pas &#224; chercher dans le cerveau une preuve que cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/musique-attention-et-conditionnement">musique</a> serait bonne ou mauvaise. <br>Une telle question serait bien trop pauvre. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t du metal est ailleurs : il oblige &#224; penser comment une intensit&#233; sonore peut devenir une ressource esth&#233;tique, comment des signaux proches de l&#8217;alerte peuvent &#234;tre transform&#233;s en plaisir, comment le rythme engage le corps, comment la pr&#233;diction nourrit la r&#233;compense, comment la col&#232;re peut &#234;tre accompagn&#233;e sans &#234;tre n&#233;cessairement amplifi&#233;e, et comment une culture de marge peut offrir un espace d&#8217;appartenance &#224; ceux qui ne se reconnaissent pas toujours dans les formes plus lisses de l&#8217;expression &#233;motionnelle.</p><p style="text-align: justify;">Le metal ne calme pas parce qu&#8217;il serait doux. <br>Il peut parfois r&#233;guler parce qu&#8217;il rencontre l&#8217;intensit&#233; sur son propre terrain et ne demande pas &#224; la tension de dispara&#238;tre avant d&#8217;&#234;tre entendue. <br>Il la prend comme mati&#232;re premi&#232;re, puis la travaille par le son, le rythme, le corps et le groupe.</p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est peut-&#234;tre l&#224; son int&#233;r&#234;t neuropsychologique majeur : il montre que l&#8217;apaisement ne passe pas toujours par la diminution de l&#8217;intensit&#233; et peut parfois passer par sa mise en forme.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Bibliographie</h4><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>Neurosciences de la musique, plaisir, rythme et pr&#233;diction</strong></p><ul><li><p>Cannon, J. J., &amp; Patel, A. D. (2021). <em>How beat perception coopts motor neurophysiology</em>. Trends in Cognitive Sciences, 25(2), 137&#8211;150</p></li><li><p>Ferreri, L., Mas-Herrero, E., Zatorre, R. J., Ripoll&#233;s, P., Gomez-Andres, A., Alicart, H., Oliv&#233;, G., Marco-Pallar&#233;s, J., Antonijoan, R. M., Valle, M., Riba, J., &amp; Rodriguez-Fornells, A. (2019). <em>Dopamine modulates the reward experiences elicited by music</em>. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(9), 3793&#8211;3798</p></li><li><p>Gold, B. P., Mas-Herrero, E., Zeighami, Y., Benovoy, M., Dagher, A., &amp; Zatorre, R. J. (2019). <em>Musical reward prediction errors engage the nucleus accumbens and motivate learning</em>. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(8), 3310&#8211;3315</p></li><li><p>Grahn, J. A., &amp; Brett, M. (2007). <em>Rhythm and beat perception in motor areas of the brain</em>. Journal of Cognitive Neuroscience, 19(5), 893&#8211;906</p></li><li><p>Huron, D. (2006). <em>Sweet Anticipation: Music and the Psychology of Expectation</em>. Cambridge, MA: MIT Press.</p></li><li><p>Juslin, P. N., &amp; Sloboda, J. A. (Eds.). (2010). <em>Handbook of Music and Emotion: Theory, Research, Applications</em>. Oxford: Oxford University Press</p></li><li><p>Salimpoor, V. N., Benovoy, M., Longo, G., Cooperstock, J. R., &amp; Zatorre, R. J. (2009). <em>The rewarding aspects of music listening are related to degree of emotional arousal</em>. PLOS ONE, 4(10), e7487</p></li><li><p>Salimpoor, V. N., Benovoy, M., Larcher, K., Dagher, A., &amp; Zatorre, R. J. (2011). <em>Anatomically distinct dopamine release during anticipation and experience of peak emotion to music</em>. Nature Neuroscience, 14(2), 257&#8211;262</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Metal, r&#233;gulation &#233;motionnelle et sant&#233; mentale</strong></p><ul><li><p>Messick, K. J., Aranda, B., &amp; Day, C. (2020). <em>The experiences of metal fans with mental and developmental disorders in the metal music community</em>. Metal Music Studies, 6(2), 193&#8211;214</p></li><li><p>Olsen, K. N., Terry, J., &amp; Thompson, W. F. (2023). <em>Psychosocial risks and benefits of exposure to heavy metal music with aggressive themes: Current theory and evidence</em>. Current Psychology, 42, 21133&#8211;21150</p></li><li><p>Quinn, K. (2019). <em>Heavy metal music and managing mental health: Heavy Metal Therapy</em>. Metal Music Studies, 5(3), 419&#8211;424</p></li><li><p>Recours, R., Aussaguel, F., &amp; Trujillo, N. (2009). <em>Metal music and mental health in France</em>. Culture, Medicine and Psychiatry, 33(3), 473&#8211;488</p></li><li><p>Rowe, P., &amp; Guerin, B. (2018). <em>Contextualizing the mental health of metal youth: A community for social protection, identity, and musical empowerment</em>. Journal of Community Psychology, 46(4), 429&#8211;441</p></li><li><p>Saarikallio, S., &amp; Erkkil&#228;, J. (2007). <em>The role of music in adolescents&#8217; mood regulation</em>. Psychology of Music, 35(1), 88&#8211;109</p></li><li><p>Sharman, L., &amp; Dingle, G. A. (2015). <em>Extreme metal music and anger processing</em>. Frontiers in Human Neuroscience, 9, 272</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Culture metal, identit&#233; et sociologie musicale</strong></p><ul><li><p>Arnett, J. J. (1996). <em>Metalheads: Heavy Metal Music and Adolescent Alienation</em>. Boulder, CO: Westview Press</p></li><li><p>Kahn-Harris, K. (2007). <em>Extreme Metal: Music and Culture on the Edge</em>. Oxford: Berg</p></li><li><p>Phillipov, M. (2012). <em>Death Metal and Music Criticism: Analysis at the Limits</em>. Lanham: Lexington Books</p></li><li><p>Walser, R. (1993). <em>Running with the Devil: Power, Gender, and Madness in Heavy Metal Music</em>. Middletown, CT: Wesleyan University Press</p></li><li><p>Weinstein, D. (2000). <em>Heavy Metal: The Music and Its Culture</em>. Revised edition. Cambridge, MA: Da Capo Press</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Corps, foule et rituel collectif</strong></p><ul><li><p>Silverberg, J. L., Bierbaum, M., Sethna, J. P., &amp; Cohen, I. (2013). <em>Collective motion of humans in mosh and circle pits at heavy metal concerts</em>. Physical Review Letters, 110(22), 228701</p></li></ul><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span>Merci d'avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Pourquoi les foules tournent-elles à gauche ?]]></title><description><![CDATA[Une &#233;trange asym&#233;trie humaine]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/pourquoi-les-foules-tournent-elles</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/pourquoi-les-foules-tournent-elles</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Sat, 20 Jun 2026 15:23:36 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png" width="1456" height="972" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:972,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2868941,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!IEp8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9a72e94c-dad9-4d43-9935-f86ba47e95fe_1535x1025.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b273882fdb395d5bffc211c114f9&quot;,&quot;title&quot;:&quot;My own picture&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Pryde&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/5V4sS7UccobJdJBV9q5EEP&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/5V4sS7UccobJdJBV9q5EEP" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;un groupe humain se d&#233;place librement dans un espace ouvert, il est naturel d&#8217;imaginer que les trajectoires individuelles se r&#233;partissent de mani&#232;re relativement al&#233;atoire. <br>Chaque personne poss&#232;de ses propres intentions, sa propre vitesse de marche, ses propres ajustements de direction. <br>Les mouvements collectifs apparaissent alors comme la simple cons&#233;quence de milliers de d&#233;cisions ind&#233;pendantes qui se croisent, s&#8217;influencent momentan&#233;ment puis disparaissent.</p><p style="text-align: justify;">Cette vision intuitive correspond en partie &#224; la r&#233;alit&#233;, pourtant, depuis plusieurs d&#233;cennies, les recherches consacr&#233;es aux d&#233;placements collectifs montrent que les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> poss&#232;dent des propri&#233;t&#233;s qui ne peuvent &#234;tre r&#233;duites &#224; la simple somme des comportements individuels. <br>Certaines structures &#233;mergent spontan&#233;ment : des files de circulation se forment sans signalisation particuli&#232;re, des couloirs de d&#233;placement apparaissent dans les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> denses, des rythmes collectifs se mettent en place sans coordination explicite.</p><p style="text-align: justify;">Une &#233;tude publi&#233;e en 2026 dans <em>Nature Communications</em> ajoute d&#233;sormais une observation suppl&#233;mentaire &#224; cette liste d&#233;j&#224; &#233;tonnante. <br>Lorsqu&#8217;ils sont laiss&#233;s libres de leurs mouvements dans certaines conditions exp&#233;rimentales, les &#234;tres humains tendent progressivement &#224; organiser leurs d&#233;placements dans le sens inverse des aiguilles d&#8217;une montre.</p><p style="text-align: justify;">Autrement dit, les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> semblent pr&#233;f&#233;rer tourner vers la gauche.</p><p style="text-align: justify;">&#192; premi&#232;re vue, cette d&#233;couverte peut sembler anecdotique car apr&#232;s tout, la direction emprunt&#233;e par quelques marcheurs dans une ar&#232;ne exp&#233;rimentale para&#238;t bien &#233;loign&#233;e des grandes questions de la biologie ou des neurosciences. <br>Pourtant, cette pr&#233;f&#233;rence directionnelle soul&#232;ve une interrogation beaucoup plus profonde. </p><div class="pullquote"><p><em>Pourquoi une orientation plut&#244;t qu&#8217;une autre ? <br>Pourquoi un syst&#232;me compos&#233; d&#8217;individus autonomes convergerait-il vers une organisation particuli&#232;re alors qu&#8217;aucune consigne ne lui a &#233;t&#233; impos&#233;e ?</em></p></div><p style="text-align: justify;">La question devient encore plus int&#233;ressante lorsque l&#8217;on r&#233;alise que cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> n&#8217;est probablement pas une propri&#233;t&#233; de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> elle-m&#234;me. <br>Elle pourrait refl&#233;ter quelque chose de plus fondamental : une l&#233;g&#232;re <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">dissym&#233;trie</a> pr&#233;sente chez les individus qui composent cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a>.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;observation nous invite alors &#224; d&#233;placer notre regard. <br>Ce qui semblait &#234;tre un ph&#233;nom&#232;ne collectif pourrait en r&#233;alit&#233; constituer la manifestation amplifi&#233;e d&#8217;une propri&#233;t&#233; biologique discr&#232;te, enfouie dans notre anatomie, notre syst&#232;me nerveux ou notre mani&#232;re m&#234;me de nous d&#233;placer dans l&#8217;espace.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Lorsque les explications les plus simples ne suffisent plus</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Comme souvent en science, la premi&#232;re &#233;tape consiste &#224; rechercher les explications les plus &#233;videntes.</p><p style="text-align: justify;">La majorit&#233; des &#234;tres humains &#233;tant droitiers, il para&#238;t raisonnable de supposer que cette pr&#233;f&#233;rence directionnelle pourrait &#234;tre li&#233;e &#224; la dominance d&#8217;un c&#244;t&#233; du corps. Une jambe l&#233;g&#232;rement plus puissante, une propulsion <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trique</a> ou une habitude motrice acquise au cours du d&#233;veloppement pourraient th&#233;oriquement orienter les trajectoires.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2286248,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hBj7!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb939d898-c569-4221-a98e-573a12e92036_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les chercheurs ont donc commenc&#233; par examiner cette possibilit&#233; et les r&#233;sultats se sont r&#233;v&#233;l&#233;s d&#233;cevants pour cette hypoth&#232;se. <br>Lorsque les exp&#233;riences sont r&#233;p&#233;t&#233;es aupr&#232;s de populations pr&#233;sentant des lat&#233;ralit&#233;s diff&#233;rentes, le ph&#233;nom&#232;ne persiste. <br>Les gauchers ne semblent pas inverser la tendance observ&#233;e chez les droitiers et la pr&#233;f&#233;rence collective demeure orient&#233;e dans le m&#234;me sens.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;explication culturelle para&#238;t ensuite s&#233;duisante car les habitudes de circulation diff&#232;rent consid&#233;rablement d&#8217;un pays &#224; l&#8217;autre. <br>Certaines soci&#233;t&#233;s privil&#233;gient la droite, d&#8217;autres la gauche. <br>Les infrastructures routi&#232;res, les flux pi&#233;tonniers urbains ou les conventions sociales pourraient influencer inconsciemment les comportements.</p><p style="text-align: justify;">L&#224; encore, les r&#233;sultats ne vont pas dans ce sens : les exp&#233;riences reproduites dans plusieurs contextes culturels aboutissent &#224; des observations similaires. <br>Les participants japonais, par exemple, pr&#233;sentent eux aussi une tendance &#224; d&#233;velopper des rotations antihoraires. <br>La convergence de ces r&#233;sultats fragilise fortement l&#8217;id&#233;e d&#8217;une simple convention acquise.</p><p style="text-align: justify;">Les chercheurs s&#8217;int&#233;ressent alors &#224; l&#8217;apprentissage social. <br>Peut-&#234;tre les enfants reproduisent-ils inconsciemment des comportements observ&#233;s chez les adultes depuis leur plus jeune &#226;ge? <br>Cette hypoth&#232;se semble plausible dans la mesure o&#249; de nombreux comportements collectifs reposent sur l&#8217;imitation et la transmission culturelle.</p><p style="text-align: justify;">Pourtant, les exp&#233;riences r&#233;alis&#233;es aupr&#232;s d&#8217;enfants montrent que le ph&#233;nom&#232;ne est d&#233;j&#224; pr&#233;sent tr&#232;s t&#244;t au cours du d&#233;veloppement. <br>Dans certains cas, il appara&#238;t m&#234;me plus nettement que chez les adultes.</p><p style="text-align: justify;">La piste de l&#8217;imitation devient alors difficile &#224; soutenir comme explication principale.</p><p style="text-align: justify;">Une derni&#232;re possibilit&#233; m&#233;rite d&#8217;&#234;tre explor&#233;e, celle d&#8217;une dynamique collective qui produirait elle-m&#234;me artificiellement cette rotation. <br>Dans cette perspective, aucun individu ne poss&#233;derait de pr&#233;f&#233;rence directionnelle particuli&#232;re et le biais &#233;mergerait uniquement des interactions entre les participants.</p><p style="text-align: justify;">Afin de tester cette hypoth&#232;se, certaines exp&#233;riences sont r&#233;alis&#233;es avec des individus isol&#233;e et le r&#233;sultat est particuli&#232;rement int&#233;ressant.</p><p style="text-align: justify;">M&#234;me lorsqu&#8217;ils marchent seuls, certains participants pr&#233;sentent une l&#233;g&#232;re tendance &#224; d&#233;vier pr&#233;f&#233;rentiellement dans une direction donn&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation ne permet pas encore de comprendre le m&#233;canisme sous-jacent, mais elle sugg&#232;re que la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> ne cr&#233;e pas enti&#232;rement le ph&#233;nom&#232;ne. <br>Elle semble plut&#244;t r&#233;v&#233;ler quelque chose qui existe d&#233;j&#224; &#224; l&#8217;&#233;chelle individuelle.</p><p style="text-align: justify;">Plus les explications intuitives sont &#233;limin&#233;es, plus une conclusion s&#8217;impose : l&#8217;origine du ph&#233;nom&#232;ne pourrait r&#233;sider dans des propri&#233;t&#233;s biologiques ou neurocognitives beaucoup plus profondes que de simples habitudes culturelles ou sociales.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le vivant n&#8217;est jamais parfaitement sym&#233;trique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;id&#233;e selon laquelle une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> pourrait r&#233;v&#233;ler une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> biologique fondamentale para&#238;t d&#8217;abord surprenante. Apr&#232;s tout, le corps humain semble remarquablement <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trique</a>. <br>Nous poss&#233;dons deux yeux, deux oreilles, deux bras, deux jambes et notre silhouette g&#233;n&#233;rale para&#238;t organis&#233;e autour d&#8217;un axe central &#233;quilibr&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Cette impression est pourtant largement trompeuse car la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trie</a> parfaite constitue davantage une abstraction g&#233;om&#233;trique qu&#8217;une r&#233;alit&#233; biologique.</p><p style="text-align: justify;">Chez les vert&#233;br&#233;s, l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> appara&#238;t d&#232;s les premi&#232;res &#233;tapes du d&#233;veloppement embryonnaire. <br>Longtemps, les biologistes ont consid&#233;r&#233; cette organisation comme un simple d&#233;tail anatomique mais les recherches men&#233;es depuis les ann&#233;es 1990 ont profond&#233;ment chang&#233; cette vision.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2267543,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ae6k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8984dc73-4352-41ef-a684-7df793714aaa_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les travaux de Cliff Tabin, Hiroshi Hamada et de nombreux sp&#233;cialistes de la biologie du d&#233;veloppement ont montr&#233; que l&#8217;&#233;tablissement de l&#8217;axe gauche-droite r&#233;sulte d&#8217;un processus extraordinairement pr&#233;cis. <br>D&#232;s les premiers jours de l&#8217;embryogen&#232;se, des cellules cili&#233;es g&#233;n&#232;rent des mouvements orient&#233;s de liquide qui brisent la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trie</a> initiale de l&#8217;embryon. <br>Cette rupture d&#233;clenche ensuite l&#8217;activation de plusieurs g&#232;nes majeurs, notamment <em>Nodal</em>, <em>Lefty</em> et <em>Pitx2</em>, qui guideront progressivement l&#8217;organisation <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trique</a> de l&#8217;organisme.</p><p style="text-align: justify;">Le c&#339;ur commence alors &#224; se positionner pr&#233;f&#233;rentiellement du c&#244;t&#233; gauche, le foie migre vers la droite, l&#8217;estomac, la rate et les intestins adoptent leurs localisations caract&#233;ristiques.</p><p style="text-align: justify;">Cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">dissym&#233;trie</a> n&#8217;est pas une anomalie du d&#233;veloppement, elle constitue au contraire l&#8217;une des conditions n&#233;cessaires &#224; la construction normale du corps.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> se poursuit bien au-del&#224; des organes internes.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau lui-m&#234;me pr&#233;sente une organisation lat&#233;ralis&#233;e : les deux h&#233;misph&#232;res ne traitent pas exactement les m&#234;mes informations de la m&#234;me mani&#232;re. <br>Certaines fonctions cognitives montrent des sp&#233;cialisations remarquablement constantes au sein de l&#8217;esp&#232;ce humaine.</p><p style="text-align: justify;">M&#234;me nos syst&#232;mes sensoriels et moteurs ne sont jamais parfaitement &#233;quilibr&#233;s et la r&#233;partition du tonus musculaire, les pr&#233;f&#233;rences posturales ou les strat&#233;gies locomotrices diff&#232;rent l&#233;g&#232;rement d&#8217;un c&#244;t&#233; &#224; l&#8217;autre du corps.</p><p style="text-align: justify;">La d&#233;couverte d&#8217;une pr&#233;f&#233;rence directionnelle collective appara&#238;t alors sous un jour nouveau car plut&#244;t que de constituer une anomalie inattendue, elle pourrait repr&#233;senter l&#8217;expression comportementale d&#8217;une propri&#233;t&#233; profond&#233;ment enracin&#233;e dans l&#8217;organisation <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trique</a> du vivant.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Marcher n&#8217;est pas un mouvement sym&#233;trique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La marche est l&#8217;une des activit&#233;s les plus famili&#232;res de notre existence, nous la pratiquons quotidiennement sans effort conscient et sans m&#234;me y pr&#234;ter attention.<br>Cette apparente simplicit&#233; masque pourtant une extraordinaire complexit&#233; biologique.</p><p style="text-align: justify;">Chaque pas mobilise simultan&#233;ment des centaines de muscles, plusieurs dizaines d&#8217;articulations et une immense quantit&#233; d&#8217;informations sensorielles. <br>Le cerveau doit en permanence int&#233;grer les donn&#233;es provenant de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-vision">vision</a>, de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">proprioception</a>, du syst&#232;me <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaire</a> et des r&#233;cepteurs m&#233;caniques r&#233;partis dans l&#8217;ensemble du corps.</p><p style="text-align: justify;">Cette coordination ne vise pas uniquement &#224; produire un mouvement vers l&#8217;avant mais consiste &#233;galement &#224; maintenir l&#8217;&#233;quilibre, corriger les micro-d&#233;viations, anticiper les irr&#233;gularit&#233;s du terrain et ajuster constamment la trajectoire.</p><p style="text-align: justify;">Or aucun individu ne r&#233;alise cette t&#226;che de mani&#232;re parfaitement <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trique</a> et la plupart des &#234;tres humains poss&#232;dent un membre inf&#233;rieur dominant. <br>M&#234;me lorsque cette dominance reste discr&#232;te, elle influence subtilement la propulsion, l&#8217;appui au sol et la stabilit&#233; posturale. <br>Des diff&#233;rences minimes de longueur des membres, de souplesse articulaire ou de tonus musculaire peuvent &#233;galement modifier la dynamique locomotrice.</p><p style="text-align: justify;">Ces <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;tries</a> sont g&#233;n&#233;ralement trop faibles pour &#234;tre per&#231;ues consciemment mais deviennent pourtant visibles dans certaines conditions exp&#233;rimentales.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2359453,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4_IL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffcfe4309-6e4d-4bf0-9c1b-019daa18f1a4_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Des travaux r&#233;alis&#233;s depuis plusieurs d&#233;cennies montrent que lorsque des individus marchent sur de longues distances sans rep&#232;re <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-vision">visuel</a> fiable, leurs trajectoires tendent progressivement &#224; se courber. <br>Contrairement &#224; une id&#233;e r&#233;pandue, les &#234;tres humains ne marchent pas naturellement en ligne droite lorsqu&#8217;ils sont priv&#233;s de r&#233;f&#233;rences spatiales externes.</p><p style="text-align: justify;">Les exp&#233;riences men&#233;es par Jan Souman et ses collaborateurs dans le d&#233;sert tunisien ou dans des for&#234;ts denses ont notamment montr&#233; que des participants pourtant convaincus d&#8217;avancer tout droit finissent souvent par d&#233;crire de vastes cercles. Certains reviennent m&#234;me involontairement &#224; leur point de d&#233;part.</p><p style="text-align: justify;">Ces observations r&#233;v&#232;lent une r&#233;alit&#233; importante : notre sensation subjective de rectitude ne garantit pas la rectitude r&#233;elle de notre d&#233;placement.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau construit continuellement une repr&#233;sentation du mouvement &#224; partir de signaux sensoriels imparfaits, et, lorsque les rep&#232;res <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-vision">visuels</a> disparaissent, les micro-<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;tries</a> du syst&#232;me prennent progressivement le dessus.</p><p style="text-align: justify;">La marche humaine appara&#238;t alors non plus comme un mouvement id&#233;alement rectiligne, mais comme un processus permanent de correction d&#8217;erreurs.<br>Dans cette perspective, l&#8217;existence d&#8217;une l&#233;g&#232;re pr&#233;f&#233;rence directionnelle au sein d&#8217;une population devient beaucoup moins surprenante. <br>Une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> locomotrice extr&#234;mement faible, imperceptible &#224; l&#8217;&#233;chelle d&#8217;un individu, pourrait progressivement devenir visible lorsqu&#8217;elle est partag&#233;e par des centaines de personnes.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> n&#8217;inventerait pas cette <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">dissym&#233;trie</a>, elle agirait simplement comme un amplificateur capable de r&#233;v&#233;ler une propri&#233;t&#233; d&#233;j&#224; pr&#233;sente dans chacun de ses membres.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Un cerveau lat&#233;ralis&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;tries</a> du corps humain ne se limitent pas &#224; l&#8217;organisation des organes ou &#224; la biom&#233;canique de la marche. <br>Elles concernent &#233;galement l&#8217;organe qui coordonne l&#8217;ensemble de ces fonctions : le cerveau.</p><p style="text-align: justify;">Depuis les travaux pionniers de Paul Broca au XIXe si&#232;cle, les neurosciences ont progressivement mis en &#233;vidence l&#8217;existence d&#8217;une lat&#233;ralisation c&#233;r&#233;brale. <br>Les deux h&#233;misph&#232;res ne constituent pas de simples copies l&#8217;un de l&#8217;autre mais poss&#232;dent des sp&#233;cialisations fonctionnelles qui participent &#224; l&#8217;efficacit&#233; globale du syst&#232;me nerveux.</p><p style="text-align: justify;">Chez la majorit&#233; des individus, le langage repose principalement sur des r&#233;seaux situ&#233;s dans l&#8217;h&#233;misph&#232;re gauche. <br>D&#8217;autres fonctions, notamment certaines composantes de l&#8217;attention spatiale, impliquent davantage l&#8217;h&#233;misph&#232;re droit. <br>Cette organisation n&#8217;est pas absolue, mais elle appara&#238;t avec une remarquable r&#233;gularit&#233; dans l&#8217;esp&#232;ce humaine.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;espace lui-m&#234;me ne semble pas &#234;tre repr&#233;sent&#233; de mani&#232;re parfaitement <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trique</a> par notre cerveau.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1966529,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!G2ls!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4c04b27f-6089-4c90-9110-d1a71c6195f7_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les travaux de Mesulam, Posner, Heilman et de nombreux neuropsychologues ont montr&#233; que certaines r&#233;gions pari&#233;tales droites participent fortement &#224; la construction de notre repr&#233;sentation spatiale. <br>Lorsque ces structures sont l&#233;s&#233;es, certains patients d&#233;veloppent des syndromes spectaculaires de n&#233;gligence spatiale, ils peuvent alors ignorer une partie enti&#232;re de leur environnement, comme si celle-ci avait cess&#233; d&#8217;exister.</p><p style="text-align: justify;">M&#234;me chez les sujets ne pr&#233;sentant aucune pathologie neurologique, des biais subtils persistent.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;un des plus connus est le ph&#233;nom&#232;ne de pseudon&#233;gligence : lorsqu&#8217;on demande &#224; une personne de marquer le centre exact d&#8217;une ligne horizontale, la plupart des sujets placent leur marque l&#233;g&#232;rement &#224; gauche du v&#233;ritable milieu. <br>Ce d&#233;calage est faible, souvent de quelques millim&#232;tres seulement, mais il appara&#238;t avec une constance suffisante pour &#234;tre mesur&#233; exp&#233;rimentalement.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation sugg&#232;re que notre perception de l&#8217;espace n&#8217;est jamais totalement neutre.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau ne se contente pas d&#8217;enregistrer passivement le monde ext&#233;rieur. <br>Il le reconstruit en permanence &#224; partir d&#8217;informations incompl&#232;tes, hi&#233;rarchis&#233;es et parfois <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;triques</a> et la mani&#232;re dont nous percevons les distances, les directions ou les mouvements r&#233;sulte d&#8217;un traitement actif dont les &#233;quilibres ne sont jamais parfaitement identiques d&#8217;un c&#244;t&#233; &#224; l&#8217;autre.</p><p style="text-align: justify;">Il serait &#233;videmment excessif d&#8217;attribuer directement la rotation des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> &#224; ce seul ph&#233;nom&#232;ne. <br>Cependant, ces travaux montrent qu&#8217;une l&#233;g&#232;re pr&#233;f&#233;rence spatiale peut exister &#224; l&#8217;&#233;chelle individuelle sans &#234;tre per&#231;ue consciemment. <br>Lorsqu&#8217;un grand nombre d&#8217;individus partage une organisation c&#233;r&#233;brale similaire, m&#234;me une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> extr&#234;mement discr&#232;te pourrait devenir visible &#224; une autre &#233;chelle.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le r&#244;le discret du syst&#232;me vestibulaire</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Parmi les nombreuses hypoth&#232;ses envisag&#233;es pour expliquer cette pr&#233;f&#233;rence directionnelle, le syst&#232;me <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaire</a> occupe une place particuli&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Situ&#233; dans l&#8217;oreille interne, cet ensemble de structures est souvent pr&#233;sent&#233; comme l&#8217;organe de l&#8217;&#233;quilibre. <br>Cette d&#233;finition reste cependant r&#233;ductrice car le syst&#232;me <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaire</a> participe en r&#233;alit&#233; &#224; une multitude de fonctions essentielles : stabilisation du regard, maintien de la posture, perception des acc&#233;l&#233;rations, orientation spatiale et int&#233;gration du mouvement propre.</p><p style="text-align: justify;">Chaque d&#233;placement modifie constamment les informations <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaires</a> transmises au cerveau.</p><p style="text-align: justify;">&#192; chaque pas, les canaux semi-circulaires d&#233;tectent les rotations de la t&#234;te tandis que les organes otolithiques enregistrent les acc&#233;l&#233;rations lin&#233;aires et les variations de gravit&#233;. <br>Ces informations sont ensuite combin&#233;es aux donn&#233;es <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-vision">visuelles</a>, <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">proprioceptives</a> et motrices afin de construire une repr&#233;sentation coh&#233;rente du mouvement.</p><p style="text-align: justify;">La plupart du temps, ce travail demeure totalement invisible &#224; notre conscience, nous avons simplement l&#8217;impression de marcher normalement.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2055999,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XXai!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4e652b0e-70fd-4f3d-a767-bda38e91ee41_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les recherches de Dora Angelaki, Kathleen Cullen et d&#8217;autres sp&#233;cialistes du syst&#232;me <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaire</a> ont montr&#233; &#224; quel point cette int&#233;gration est sophistiqu&#233;e. <br>Le cerveau ne se contente pas de recevoir les signaux sensoriels mais les compare continuellement &#224; ses propres pr&#233;dictions internes afin de distinguer les mouvements volontaires des perturbations ext&#233;rieures.</p><p style="text-align: justify;">Or ce syst&#232;me n&#8217;est pas parfaitement <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trique</a>, et chez certains individus, de l&#233;g&#232;res diff&#233;rences fonctionnelles existent entre les deux appareils <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaires</a>. <br>Dans les situations pathologiques, ces d&#233;s&#233;quilibres peuvent devenir suffisamment importants pour provoquer vertiges, instabilit&#233; ou d&#233;viation de la marche.</p><p style="text-align: justify;">Chez les sujets sains, ces diff&#233;rences restent g&#233;n&#233;ralement imperceptibles, cependant si une faible <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaire</a> moyenne existe au sein d&#8217;une population, elle pourrait contribuer &#224; orienter tr&#232;s l&#233;g&#232;rement les trajectoires individuelles. </p><div class="pullquote"><p>&#192; l&#8217;&#233;chelle d&#8217;un pas, l&#8217;effet serait n&#233;gligeable. <br>&#192; l&#8217;&#233;chelle de plusieurs milliers de pas et de centaines de participants, il pourrait devenir observable.</p></div><p style="text-align: justify;">Cette hypoth&#232;se demeure sp&#233;culative, mais elle pr&#233;sente l&#8217;avantage de relier directement la perception du mouvement &#224; l&#8217;organisation spatiale des trajectoires.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une asym&#233;trie partag&#233;e par le monde animal</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Si la pr&#233;f&#233;rence directionnelle observ&#233;e chez l&#8217;&#234;tre humain poss&#232;de effectivement une origine biologique, elle ne constituerait probablement pas une singularit&#233; de notre esp&#232;ce.</p><p style="text-align: justify;">Depuis plusieurs d&#233;cennies, les &#233;thologues accumulent les preuves de l&#8217;existence d&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;tries</a> comportementales chez de nombreux animaux.</p><p style="text-align: justify;">Les oiseaux offrent certains des exemples les mieux document&#233;s : chez plusieurs esp&#232;ces, un &#339;il est pr&#233;f&#233;rentiellement utilis&#233; pour surveiller les pr&#233;dateurs tandis que l&#8217;autre intervient davantage dans la recherche alimentaire. <br>Cette r&#233;partition des fonctions rappelle, &#224; une autre &#233;chelle, la sp&#233;cialisation des h&#233;misph&#232;res c&#233;r&#233;braux observ&#233;e chez les mammif&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">Les poissons pr&#233;sentent eux aussi des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;tries</a> remarquables : certaines esp&#232;ces montrent des pr&#233;f&#233;rences lat&#233;rales lorsqu&#8217;elles explorent leur environnement ou lorsqu&#8217;elles r&#233;agissent &#224; un danger. <br>Les bancs de poissons peuvent m&#234;me d&#233;velopper des comportements collectifs influenc&#233;s par ces biais individuels.</p><p style="text-align: justify;">Les primates ne font pas exception : des pr&#233;f&#233;rences gestuelles, des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;tries</a> posturales et des sp&#233;cialisations c&#233;r&#233;brales ont &#233;t&#233; d&#233;crites chez de nombreuses esp&#232;ces, parfois bien avant l&#8217;apparition du genre <em>Homo</em>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png" width="1024" height="1535" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1535,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3151103,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!GHAT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe9780882-bab1-4a69-b9e8-81d36b2785a6_1024x1535.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les travaux de Giorgio Vallortigara et Lesley Rogers ont profond&#233;ment renouvel&#233; notre compr&#233;hension de ces ph&#233;nom&#232;nes. <br>Selon eux, la lat&#233;ralisation ne repr&#233;sente pas une curiosit&#233; apparue tardivement au cours de l&#8217;&#233;volution. <br>Elle pourrait au contraire constituer une strat&#233;gie ancienne permettant de r&#233;partir efficacement les traitements cognitifs au sein du syst&#232;me nerveux.</p><p style="text-align: justify;">Une architecture parfaitement <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trique</a> pr&#233;sente certains avantages th&#233;oriques. Cependant, elle impose &#233;galement une duplication importante des traitements. <br>En sp&#233;cialisant partiellement certaines fonctions, l&#8217;&#233;volution peut am&#233;liorer l&#8217;efficacit&#233; globale du syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#234;tre humain appara&#238;t alors comme l&#8217;un des nombreux h&#233;ritiers de cette longue histoire &#233;volutive.</p><p style="text-align: justify;">La tendance &#233;ventuelle des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> &#224; tourner vers la gauche ne serait plus un ph&#233;nom&#232;ne isol&#233;. <br>Elle s&#8217;inscrirait dans un ensemble beaucoup plus vaste d&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;tries</a> comportementales observ&#233;es &#224; travers le r&#232;gne animal.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">De l&#8217;individu &#224; la foule</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">M&#234;me si chaque individu poss&#232;de un biais directionnel extr&#234;mement faible, une question essentielle demeure.</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Comment une pr&#233;f&#233;rence presque imperceptible devient-elle visible &#224; l&#8217;&#233;chelle d&#8217;un groupe entier ?</em></p></div><p style="text-align: justify;">Cette transition entre le niveau individuel et le niveau collectif constitue l&#8217;un des grands probl&#232;mes des sciences complexes et l&#8217;histoire de la biologie regorge d&#8217;exemples comparables.</p><p style="text-align: justify;">Une cellule isol&#233;e ne permet pas de comprendre imm&#233;diatement le fonctionnement d&#8217;un organisme multicellulaire. <br>Une fourmi seule ne r&#233;v&#232;le pas l&#8217;organisation d&#8217;une colonie. <br>Un neurone observ&#233; individuellement ne suffit pas &#224; expliquer l&#8217;&#233;mergence de la conscience.</p><p style="text-align: justify;">Entre ces diff&#233;rents niveaux apparaissent des propri&#233;t&#233;s nouvelles qui ne sont visibles qu&#8217;&#224; l&#8217;&#233;chelle du syst&#232;me complet.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2258476,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sxkw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5baabc07-de48-409e-b6d3-a372b0b13f34_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> humaines semblent ob&#233;ir &#224; une logique comparable o&#249; chaque individu suit sa propre trajectoire, ajuste sa vitesse, &#233;vite les collisions et r&#233;agit &#224; son environnement imm&#233;diat. <br>Pourtant, lorsque plusieurs centaines de personnes partagent le m&#234;me espace, des structures collectives &#233;mergent spontan&#233;ment.</p><p style="text-align: justify;">Des voies de circulation apparaissent, des zones de congestion se forment, des rythmes collectifs se mettent en place, des mouvements coordonn&#233;s deviennent visibles alors qu&#8217;aucune coordination explicite n&#8217;a &#233;t&#233; d&#233;cid&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">La pr&#233;f&#233;rence antihoraire observ&#233;e dans certaines exp&#233;riences pourrait relever du m&#234;me m&#233;canisme.</p><p style="text-align: justify;">Le biais n&#8217;appara&#238;trait pas soudainement au niveau de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a>. Il existerait d&#233;j&#224; sous une forme extr&#234;mement discr&#232;te chez les individus. <br>La dynamique collective agirait alors comme un amplificateur capable de rendre cette tendance visible.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> ne cr&#233;erait pas l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a>, elle la r&#233;v&#233;lerait.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Quand les foules ressemblent aux bancs de poissons</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les comportements collectifs fascinent les scientifiques depuis longtemps car ils semblent produire de l&#8217;ordre sans organisation centrale.</p><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;un banc de poissons change brutalement de direction, aucun individu ne prend le commandement, aucun signal global n&#8217;est transmis &#224; l&#8217;ensemble du groupe. Chaque poisson r&#233;agit simplement &#224; ses voisins imm&#233;diats, ajuste sa vitesse, modifie l&#233;g&#232;rement son orientation puis poursuit sa trajectoire.</p><p style="text-align: justify;">Pourtant, vu de l&#8217;ext&#233;rieur, l&#8217;ensemble para&#238;t agir comme une seule entit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Des ph&#233;nom&#232;nes comparables apparaissent chez les &#233;tourneaux : les immenses nuages mouvants que forment parfois plusieurs milliers d&#8217;oiseaux au cr&#233;puscule semblent poss&#233;der une coh&#233;rence presque organique. <br>Chaque individu ne per&#231;oit pourtant qu&#8217;une petite partie du groupe.</p><p style="text-align: justify;">Les insectes sociaux offrent d&#8217;autres exemples remarquables : les fourmis construisent des r&#233;seaux complexes sans architecte, les termites &#233;difient des structures capables de r&#233;guler temp&#233;rature et humidit&#233; sans qu&#8217;aucun individu ne poss&#232;de une repr&#233;sentation globale de l&#8217;ouvrage final.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png" width="1145" height="1373" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1373,&quot;width&quot;:1145,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2955565,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pK68!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe0dc80d6-d495-477c-8132-3b2a40978b60_1145x1373.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Ces observations ont conduit les chercheurs &#224; d&#233;velopper une nouvelle mani&#232;re d&#8217;aborder les comportements collectifs.<br>Plut&#244;t que de rechercher un centre de contr&#244;le, ils se sont int&#233;ress&#233;s aux interactions locales.</p><p style="text-align: justify;">Les travaux de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/193978687/le-circle-pit-naissance-dun-vortex-macroscopique">Tam&#225;s Vicsek</a> &#224; la fin des ann&#233;es 1990 ont jou&#233; un r&#244;le majeur dans cette &#233;volution. <br>&#192; travers un mod&#232;le volontairement simplifi&#233;, il montre qu&#8217;un ensemble d&#8217;agents capables de suivre quelques r&#232;gles &#233;l&#233;mentaires peut spontan&#233;ment produire un mouvement collectif coh&#233;rent.</p><p style="text-align: justify;">Chaque agent poss&#232;de une information extr&#234;mement limit&#233;e, pourtant, l&#8217;ensemble devient organis&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Cette id&#233;e a profond&#233;ment influenc&#233; l&#8217;&#233;tude des syst&#232;mes biologiques et sociaux. <br>Elle sugg&#232;re que certaines propri&#233;t&#233;s n&#8217;appartiennent ni aux individus ni &#224; leur environnement pris s&#233;par&#233;ment pour &#233;merger de l&#8217;interaction permanente entre les deux.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2241046,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!c_Nf!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffb5ac3b5-9f97-4768-8ab1-3b0df43c22a5_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> humaines semblent souvent fonctionner selon cette logique o&#249; chaque personne adapte son comportement &#224; ce qu&#8217;elle per&#231;oit localement. <br>Elle ralentit, acc&#233;l&#232;re, contourne un obstacle, &#233;vite une collision ou suit un espace momentan&#233;ment d&#233;gag&#233;. <br>&#192; mesure que ces ajustements se multiplient, des structures collectives apparaissent.</p><p style="text-align: justify;">Les voies de circulation qui &#233;mergent spontan&#233;ment dans une gare bond&#233;e ou dans une rue commer&#231;ante constituent des exemples familiers de cette auto-organisation.</p><p style="text-align: justify;">La pr&#233;f&#233;rence antihoraire observ&#233;e dans certaines exp&#233;riences pourrait repr&#233;senter une manifestation suppl&#233;mentaire de ce ph&#233;nom&#232;ne.</p><p style="text-align: justify;">Une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> extr&#234;mement faible pr&#233;sente chez les individus serait progressivement amplifi&#233;e par les interactions collectives jusqu&#8217;&#224; devenir visible &#224; l&#8217;&#233;chelle du groupe entier.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La brisure spontan&#233;e de sym&#233;trie</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La physique moderne offre un concept particuli&#232;rement utile pour interpr&#233;ter ce type de ph&#233;nom&#232;ne : la brisure spontan&#233;e de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trie</a>.<br>&#192; premi&#232;re vue, cette expression peut sembler technique mais son principe est pourtant relativement simple.</p><p style="text-align: justify;">Certains syst&#232;mes poss&#232;dent plusieurs &#233;tats th&#233;oriquement &#233;quivalents. <br>Rien ne semble privil&#233;gier l&#8217;un plut&#244;t que l&#8217;autre, pourtant, lorsqu&#8217;ils &#233;voluent, ils finissent par s&#233;lectionner une solution particuli&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Un crayon parfaitement &#233;quilibr&#233; sur sa pointe pourrait th&#233;oriquement tomber dans n&#8217;importe quelle direction. <br>Dans la pratique, une fluctuation infime suffit &#224; d&#233;terminer son mouvement.</p><p style="text-align: justify;">Une goutte d&#8217;eau en surfusion peut demeurer liquide sous z&#233;ro degr&#233; pendant un certain temps avant qu&#8217;une perturbation minuscule ne d&#233;clenche sa cristallisation.</p><p style="text-align: justify;">De nombreux ph&#233;nom&#232;nes physiques reposent sur cette logique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2200866,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202823177?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AO4A!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F97bb2ca0-2d55-47b5-8771-f47500488cc8_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les transitions de phase, la formation de structures cristallines, certains comportements magn&#233;tiques ou encore l&#8217;apparition de vortex dans les fluides impliquent tous une rupture d&#8217;une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trie</a> initiale.</p><p style="text-align: justify;">Avant que le ph&#233;nom&#232;ne ne se produise, plusieurs solutions sont possibles, mais apr&#232;s son apparition, une seule est retenue.</p><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> pourraient pr&#233;senter un comportement comparable o&#249;, dans une population parfaitement <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">sym&#233;trique</a>, les rotations horaires et antihoraires devraient th&#233;oriquement &#234;tre &#233;quiprobables.</p><p style="text-align: justify;">Cependant, si une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-symetrie-du-vivant-naissance-de">asym&#233;trie</a> biologique moyenne existe, m&#234;me extr&#234;mement faible, elle pourrait suffire &#224; orienter progressivement le syst&#232;me vers une solution pr&#233;f&#233;rentielle.<br>La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> agirait alors comme un amplificateur de fluctuations : ce qui est presque invisible &#224; l&#8217;&#233;chelle individuelle deviendrait observable &#224; l&#8217;&#233;chelle collective.</p><p style="text-align: justify;">Cette interpr&#233;tation demeure hypoth&#233;tique, mais elle pr&#233;sente l&#8217;avantage de relier des observations issues de la biologie, des neurosciences et de la physique dans un cadre conceptuel commun.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;hypoth&#232;se de la rotation terrestre</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Face &#224; une pr&#233;f&#233;rence directionnelle aussi syst&#233;matique, une autre explication vient spontan&#233;ment &#224; l&#8217;esprit : la rotation de la Terre.</p><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s tout, les cyclones tournent diff&#233;remment selon les h&#233;misph&#232;res, les oc&#233;ans et l&#8217;atmosph&#232;re sont influenc&#233;s par l&#8217;effet de Coriolis. <br>Pourquoi les &#234;tres humains n&#8217;y seraient-ils pas eux aussi sensibles ?</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;id&#233;e poss&#232;de une certaine &#233;l&#233;gance intuitive mais elle r&#233;siste cependant mal aux ordres de grandeur.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;effet de Coriolis devient significatif lorsque de grandes masses se d&#233;placent sur de longues distances. <br>Son influence est mesurable &#224; l&#8217;&#233;chelle des syst&#232;mes m&#233;t&#233;orologiques, des courants oc&#233;aniques ou de certains projectiles &#224; longue port&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">La situation est tr&#232;s diff&#233;rente pour un individu marchant quelques dizaines de m&#232;tres car &#224; cette &#233;chelle, les forces musculaires, les corrections <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaires</a> et les ajustements posturaux d&#233;passent de tr&#232;s loin les effets induits par la rotation terrestre.</p><p style="text-align: justify;">Si le ph&#233;nom&#232;ne observ&#233; r&#233;sultait principalement du mouvement de la plan&#232;te, on s&#8217;attendrait &#233;galement &#224; observer des variations importantes selon la latitude ou entre les deux h&#233;misph&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">Les donn&#233;es actuellement disponibles ne vont pas dans cette direction.</p><p style="text-align: justify;">M&#234;me si cette hypoth&#232;se demeure s&#233;duisante sur le plan intuitif, la plupart des sp&#233;cialistes consid&#232;rent aujourd&#8217;hui qu&#8217;elle est tr&#232;s peu probable.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une foule comme r&#233;v&#233;lateur biologique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La direction emprunt&#233;e par une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> constitue finalement la partie la moins int&#233;ressante de cette histoire.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;apport principal de cette &#233;tude r&#233;side ailleurs, elle nous rappelle qu&#8217;un ph&#233;nom&#232;ne collectif peut r&#233;v&#233;ler des propri&#233;t&#233;s invisibles &#224; l&#8217;&#233;chelle individuelle.</p><p style="text-align: justify;">Cette id&#233;e traverse une grande partie des sciences contemporaines.<br>Une cellule isol&#233;e ne permet pas de comprendre imm&#233;diatement le fonctionnement d&#8217;un organisme multicellulaire.<br>Un neurone observ&#233; individuellement ne suffit pas &#224; expliquer la m&#233;moire, la conscience ou les &#233;motions.<br>Une fourmi seule ne permet pas de pr&#233;voir l&#8217;organisation d&#8217;une colonie enti&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">&#192; chaque changement d&#8217;&#233;chelle apparaissent des propri&#233;t&#233;s nouvelles qui ne peuvent &#234;tre d&#233;duites directement de l&#8217;observation des &#233;l&#233;ments constitutifs.<br>Les biologistes parlent alors de propri&#233;t&#233;s &#233;mergentes, les physiciens &#233;voquent parfois des ph&#233;nom&#232;nes collectifs, les sp&#233;cialistes des syst&#232;mes complexes utilisent le terme d&#8217;auto-organisation.</p><p style="text-align: justify;">Malgr&#233; des formulations diff&#233;rentes, l&#8217;id&#233;e g&#233;n&#233;rale reste similaire : les interactions produisent des structures qui n&#8217;existaient pas au niveau inf&#233;rieur.</p><p style="text-align: justify;">La rotation pr&#233;f&#233;rentielle des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> pourrait constituer un exemple suppl&#233;mentaire de cette logique.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;observation est modeste mais ses implications conceptuelles sont beaucoup plus vastes.</p><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Les &#234;tres humains tournent-ils r&#233;ellement vers la gauche lorsqu&#8217;ils se d&#233;placent collectivement ?</em></p><p style="text-align: center;">Les donn&#233;es disponibles sugg&#232;rent que oui.</p></div><div class="callout-block" data-callout="true"><p style="text-align: center;"><em>Comprenons-nous aujourd&#8217;hui pourquoi ?</em></p><p style="text-align: center;">Probablement pas encore.</p></div><p style="text-align: justify;">Les m&#233;canismes exacts restent &#224; identifier mais les contributions respectives de la biom&#233;canique, du syst&#232;me <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-des-cinq-sens">vestibulaire</a>, de la lat&#233;ralisation c&#233;r&#233;brale ou des interactions collectives demeurent largement ouvertes &#224; l&#8217;investigation.</p><p style="text-align: justify;">Cette incertitude ne diminue pourtant pas l&#8217;int&#233;r&#234;t de la d&#233;couverte, elle en constitue au contraire la richesse scientifique.</p><p style="text-align: justify;">Les ph&#233;nom&#232;nes les plus f&#233;conds commencent souvent sous la forme d&#8217;une anomalie discr&#232;te. <br>Une observation para&#238;t d&#8217;abord insignifiante, elle r&#233;siste ensuite aux explications les plus simples et progressivement, elle devient la porte d&#8217;entr&#233;e vers des questions plus fondamentales.</p><p style="text-align: justify;">La pr&#233;f&#233;rence directionnelle observ&#233;e dans les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foules</a> pourrait appartenir &#224; cette cat&#233;gorie.</p><p style="text-align: justify;">Elle sugg&#232;re que les comportements collectifs ne sont pas seulement fa&#231;onn&#233;s par la culture, les r&#232;gles sociales ou les d&#233;cisions conscientes. <br>Ils pourraient &#233;galement porter l&#8217;empreinte de contraintes biologiques profond&#233;ment enracin&#233;es dans notre histoire &#233;volutive.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-foules-pensent-comme-des">foule</a> cesse alors d&#8217;appara&#238;tre comme une simple addition d&#8217;individus, elle devient un r&#233;v&#233;lateur.</p><p style="text-align: justify;">&#192; travers ses mouvements &#233;mergent parfois des propri&#233;t&#233;s du vivant qui demeurent invisibles lorsque l&#8217;on observe chaque individu s&#233;par&#233;ment. <br>La trajectoire collective ne refl&#232;te plus seulement la somme des volont&#233;s individuelles, elle devient le miroir agrandi de m&#233;canismes biologiques, cognitifs et physiques qui op&#232;rent silencieusement sous la surface de nos comportements quotidiens.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Bibliographie</h4><div><hr></div><p style="text-align: center;"><strong>&#201;tude principale : la rotation pr&#233;f&#233;rentielle des foules humaines</strong></p><ul><li><p>Echeverr&#237;a-Huarte, I., et al. (2026). <em>Humans exhibit a robust counterclockwise rotational bias in collective motion</em>. Nature Communications.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Asym&#233;trie biologique et d&#233;veloppement embryonnaire</strong></p><ul><li><p>Hamada, H., Meno, C., Watanabe, D., &amp; Saijoh, Y. (2002). <em>Establishment of vertebrate left-right asymmetry</em>. Nature Reviews Genetics, 3(2), 103&#8211;113.</p></li><li><p>Levin, M. (2005). <em>Left-right asymmetry in embryonic development: A comprehensive review</em>. Mechanisms of Development, 122(1), 3&#8211;25.</p></li><li><p>Blum, M., Feistel, K., Thumberger, T., &amp; Schweickert, A. (2014). <em>The evolution and conservation of left-right patterning mechanisms</em>. Development, 141(8), 1603&#8211;1613.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Marche humaine et orientation spatiale</strong></p><ul><li><p>Souman, J. L., Frissen, I., Sreenivasa, M. N., &amp; Ernst, M. O. (2009). <em>Walking straight into circles</em>. Current Biology, 19(18), 1538&#8211;1542.</p></li><li><p>Mittelstaedt, H. (1983). <em>A new solution to the problem of the subjective vertical</em>. Naturwissenschaften, 70(6), 272&#8211;281.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Lat&#233;ralisation c&#233;r&#233;brale et cognition spatiale</strong></p><ul><li><p>Corballis, M. C. (1991). <em>The Lopsided Ape: Evolution of the Generative Mind</em>. Oxford University Press.</p></li><li><p>Mesulam, M. M. (1999). <em>Spatial attention and neglect: parietal, frontal and cingulate contributions</em>. Journal of Neurology, Neurosurgery &amp; Psychiatry, 67(2), 129&#8211;130.</p></li><li><p>Posner, M. I., &amp; Petersen, S. E. (1990). <em>The Attention System of the Human Brain</em>. Annual Review of Neuroscience, 13, 25&#8211;42.</p></li><li><p>Bowers, D., &amp; Heilman, K. M. (1980). <em>Pseudoneglect: effects of hemispace on a tactile line bisection task</em>. Neuropsychologia, 18(4&#8211;5), 491&#8211;498.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Syst&#232;me vestibulaire et perception du mouvement</strong></p><ul><li><p>Angelaki, D. E., &amp; Cullen, K. E. (2008). <em>Vestibular System: The Many Facets of a Multimodal Sense</em>. Annual Review of Neuroscience, 31, 125&#8211;150.</p></li><li><p>Cullen, K. E. (2012). <em>The vestibular system: multimodal integration and encoding of self-motion for motor control</em>. Trends in Neurosciences, 35(3), 185&#8211;196.</p></li><li><p>Goldberg, J. M., Wilson, V. J., Cullen, K. E., et al. (2012). <em>The Vestibular System: A Sixth Sense</em>. Oxford University Press.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Lat&#233;ralisation et asym&#233;trie dans le monde animal</strong></p><ul><li><p>Vallortigara, G., &amp; Rogers, L. J. (2005). <em>Survival with an asymmetrical brain: advantages and disadvantages of cerebral lateralization</em>. Behavioral and Brain Sciences, 28(4), 575&#8211;589.</p></li><li><p>Rogers, L. J., Vallortigara, G., &amp; Andrew, R. J. (2013). <em>Divided Brains: The Biology and Behaviour of Brain Asymmetries</em>. Cambridge University Press.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Comportements collectifs et auto-organisation</strong></p><ul><li><p>Vicsek, T., Czir&#243;k, A., Ben-Jacob, E., Cohen, I., &amp; Shochet, O. (1995). <em>Novel Type of Phase Transition in a System of Self-Driven Particles</em>. Physical Review Letters, 75(6), 1226&#8211;1229.</p></li><li><p>Couzin, I. D., &amp; Krause, J. (2003). <em>Self-Organization and Collective Behavior in Vertebrates</em>. Advances in the Study of Behavior, 32, 1&#8211;75.</p></li><li><p>Sumpter, D. J. T. (2010). <em>Collective Animal Behavior</em>. Princeton University Press.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>Foules humaines et dynamique collective</strong></p><ul><li><p>Helbing, D., &amp; Moln&#225;r, P. (1995). <em>Social force model for pedestrian dynamics</em>. Physical Review E, 51(5), 4282&#8211;4286.</p></li><li><p>Helbing, D., Farkas, I., &amp; Vicsek, T. (2000). <em>Simulating dynamical features of escape panic</em>. Nature, 407(6803), 487&#8211;490.</p></li><li><p>Still, G. K. (2000). <em>Crowd Dynamics</em>. PhD Thesis, University of Warwick.</p></li></ul><p style="text-align: center;"><strong>&#201;mergence, auto-organisation et brisure spontan&#233;e de sym&#233;trie</strong></p><ul><li><p>Anderson, P. W. (1972). <em>More Is Different</em>. Science, 177(4047), 393&#8211;396.</p></li><li><p>Nicolis, G., &amp; Prigogine, I. (1977). <em>Self-Organization in Nonequilibrium Systems</em>. Wiley.</p></li><li><p>Cross, M. C., &amp; Hohenberg, P. C. (1993). <em>Pattern Formation Outside of Equilibrium</em>. Reviews of Modern Physics, 65(3), 851&#8211;1112.</p></li></ul><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption"><span data-color="rgb(226, 228, 236)" style="color: rgb(226, 228, 236);">Merci d&#8217;avoir lu </span><em>Constellations Transdisciplinaires</em><span data-color="rgb(226, 228, 236)" style="color: rgb(226, 228, 236);">! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</span></p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L’Australie, continent-laboratoire]]></title><description><![CDATA[Partie III &#8212; Le monde perdu des g&#233;ants]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-c3a</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-c3a</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Fri, 19 Jun 2026 06:53:26 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2657303,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202029648?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!w1wQ!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F60a1c2b3-127a-4737-a9df-89b8756d9942_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b273271d37dc26f99438b2bc3872&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Faraway Downs&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;FELIX MEAGHER, Baz Luhrmann, Angela Little&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/3p1XBpxSBSOUehR7UlBRpL&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/3p1XBpxSBSOUehR7UlBRpL" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque l&#8217;on &#233;voque l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> contemporaine, les images qui viennent spontan&#233;ment &#224; l&#8217;esprit sont celles des kangourous bondissant dans les plaines, des koalas accroch&#233;s aux eucalyptus ou des wombats disparaissant dans leurs terriers.</p><p style="text-align: justify;">Cette faune est devenue l&#8217;un des symboles du continent, pourtant, elle ne repr&#233;sente qu&#8217;une fraction de l&#8217;histoire biologique australienne.</p><p style="text-align: justify;">Pendant une grande partie du Pl&#233;istoc&#232;ne, l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> abritait un monde bien diff&#233;rent. <br>Des marsupiaux g&#233;ants parcouraient les paysages, d&#8217;immenses herbivores occupaient les plaines, des pr&#233;dateurs sp&#233;cialis&#233;s dominaient certaines cha&#238;nes alimentaires et des reptiles de taille exceptionnelle compl&#233;taient des &#233;cosyst&#232;mes dont il ne subsiste aujourd&#8217;hui que quelques vestiges.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;existence de cette m&#233;gafaune rappelle que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> n&#8217;a jamais &#233;t&#233; un mus&#233;e immobile pr&#233;servant passivement des formes anciennes. <br>Comme tous les continents, elle a connu ses p&#233;riodes d&#8217;expansion, ses innovations &#233;volutives, ses bouleversements climatiques et ses extinctions.</p><p style="text-align: justify;">Cette derni&#232;re partie nous entra&#238;ne dans l&#8217;un des chapitres les plus fascinants de son histoire naturelle. <br>Nous y rencontrerons les g&#233;ants qui peuplaient autrefois le continent, explorerons les hypoth&#232;ses propos&#233;es pour expliquer leur disparition et tenterons de comprendre ce que leur destin r&#233;v&#232;le sur les m&#233;canismes qui fa&#231;onnent les &#233;cosyst&#232;mes au cours du temps.</p><p style="text-align: justify;">Car derri&#232;re l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> moderne se dessine encore l&#8217;ombre d&#8217;un monde disparu dont les fossiles constituent aujourd&#8217;hui les derniers t&#233;moins.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La m&#233;gafaune marsupiale perdue</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque les premiers groupes humains atteignent l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> il y a environ 50 000 &#224; 65 000 ans, le continent pr&#233;sente un visage tr&#232;s diff&#233;rent de celui que nous connaissons aujourd&#8217;hui. <br>Les paysages sont peupl&#233;s d&#8217;une faune dont les dimensions rivalisent avec celles des grandes m&#233;gafaunes africaines ou am&#233;ricaines.<br>Depuis plusieurs millions d&#8217;ann&#233;es, l&#8217;isolement du continent a permis l&#8217;&#233;mergence de formes gigantesques occupant les principales niches &#233;cologiques terrestres.</p><p style="text-align: justify;">Parmi les plus impressionnantes figure <em>Diprotodon optatum</em>, le plus grand marsupial connu, dont l&#8217;apparence g&#233;n&#233;rale &#233;voquait celle d&#8217;un immense wombat aux proportions colossales.<br>Cet herbivore massif pouvait d&#233;passer deux tonnes et atteindre pr&#232;s de trois m&#232;tres de longueur.<br>Capable de parcourir de vastes distances &#224; la recherche de nourriture et d&#8217;eau, il dominait de nombreux paysages australiens du Pl&#233;istoc&#232;ne.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3826524,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202029648?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!CVxV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F254f288b-e971-4a0d-8307-51f37a811fbc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">&#192; ses c&#244;t&#233;s &#233;voluaient d&#8217;autres g&#233;ants aujourd&#8217;hui disparus tel que <em>Procoptodon goliah</em>, le plus grand kangourou connu, pouvait d&#233;passer deux m&#232;tres de hauteur et peser plusieurs centaines de kilogrammes. <br>Sa morphologie diff&#233;rait sensiblement de celle des kangourous modernes : son cr&#226;ne plus robuste, ses membres puissants et sa posture particuli&#232;re sugg&#232;rent un mode de d&#233;placement et une &#233;cologie encore d&#233;battus. <br>Certains chercheurs envisagent qu&#8217;il ait &#233;t&#233; davantage adapt&#233; &#224; la marche qu&#8217;au bond caract&#233;ristique de ses descendants actuels.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3204622,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!2g_9!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe3a2f20a-4fbf-4800-b428-eda1c6db4008_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les milieux arbor&#233;s et les zones de transition abritaient &#233;galement d&#8217;imposants herbivores marsupiaux appartenant &#224; des lign&#233;es aujourd&#8217;hui enti&#232;rement disparues. Plusieurs esp&#232;ces atteignaient des tailles comparables &#224; celles des rhinoc&#233;ros ou des grands bovins modernes, illustrant jusqu&#8217;o&#249; la radiation australienne avait pouss&#233; l&#8217;exp&#233;rimentation &#233;volutive.</p><p style="text-align: justify;">Les pr&#233;dateurs n&#8217;&#233;taient pas en reste.</p><p style="text-align: justify;">Parmi eux se distinguait <em>Thylacoleo carnifex</em>, souvent surnomm&#233; le &#171; lion marsupial &#187;. Cette appellation demeure imparfaite, car l&#8217;animal n&#8217;&#233;tait ni un f&#233;lin ni m&#234;me un proche parent des grands carnivores placentaires. <br>Il repr&#233;sente n&#233;anmoins l&#8217;un des pr&#233;dateurs les plus sp&#233;cialis&#233;s ayant jamais &#233;volu&#233; en <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a>. <br>Dot&#233; d&#8217;une musculature puissante et d&#8217;une dentition remarquable, il poss&#233;dait des pr&#233;molaires transform&#233;es en v&#233;ritables lames tranchantes capables de sectionner efficacement les tissus. <br>Ses membres ant&#233;rieurs robustes et ses griffes r&#233;tractiles sugg&#232;rent un mode de pr&#233;dation actif probablement adapt&#233; &#224; la capture de proies de grande taille.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3144219,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Sqxk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe781efc9-0551-427b-b933-373baabd313f_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les g&#233;ants &#224; plumes du continent austral</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La m&#233;gafaune australienne ne se limitait pas aux marsupiaux g&#233;ants. <br>Parmi les animaux les plus impressionnants figuraient &#233;galement les Dromornithidae, une famille d&#8217;oiseaux terrestres incapables de voler dont certaines esp&#232;ces comptent parmi les plus grands oiseaux ayant jamais exist&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Ces g&#233;ants apparaissent au Mioc&#232;ne et prosp&#232;rent pendant plusieurs millions d&#8217;ann&#233;es avant de dispara&#238;tre progressivement au cours du Pl&#233;istoc&#232;ne. <br>Leur histoire s&#8217;&#233;tend donc sur une p&#233;riode bien plus longue que celle de la pr&#233;sence humaine en <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a>.</p><p style="text-align: justify;">Le plus c&#233;l&#232;bre d&#8217;entre eux est <em>Dromornis stirtoni</em>, qui pouvait atteindre pr&#232;s de trois m&#232;tres de hauteur et d&#233;passer cinq cents kilogrammes. <br>Par sa taille, il rivalisait avec les plus grands oiseaux connus de l&#8217;histoire du vivant.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2815319,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202029648?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!6GrY!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2bbc6e31-d97d-4c95-9831-c9688d1db7ca_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Longtemps, ces animaux furent surnomm&#233;s &#171; oiseaux-tonnerre &#187; (<em>Thunder Birds</em>), appellation devenue populaire dans la litt&#233;rature scientifique australienne et dans l&#8217;imaginaire collectif. <br>Malgr&#233; leur aspect parfois &#233;voqu&#233; comme celui d&#8217;une autruche g&#233;ante, ils n&#8217;&#233;taient proches ni des autruches africaines ni des &#233;meus australiens actuels.</p><p style="text-align: justify;">Les analyses anatomiques modernes sugg&#232;rent qu&#8217;ils appartiennent &#224; une lign&#233;e apparent&#233;e aux Anseriformes, le groupe qui rassemble aujourd&#8217;hui les canards, les oies et les cygnes. <br>Cette parent&#233; para&#238;t contre-intuitive tant leur morphologie s&#8217;est &#233;loign&#233;e de celle de leurs lointains cousins aquatiques.</p><p style="text-align: justify;">Leur &#233;cologie demeure encore partiellement d&#233;battue. <br>Pendant longtemps, la puissance de leur bec a conduit certains chercheurs &#224; envisager un mode de vie carnivore ou omnivore. <br>Les &#233;tudes r&#233;centes privil&#233;gient cependant une alimentation principalement v&#233;g&#233;tale, fond&#233;e sur des feuilles, des pousses et des v&#233;g&#233;taux coriaces adapt&#233;s aux environnements australiens.</p><p style="text-align: justify;">Leur taille gigantesque leur permettait probablement d&#8217;exploiter des ressources peu accessibles &#224; d&#8217;autres herbivores et de parcourir de vastes distances dans les paysages ouverts du continent.</p><p style="text-align: justify;">&#192; l&#8217;instar de nombreux autres repr&#233;sentants de la m&#233;gafaune australienne, les derniers Dromornithidae disparaissent avant ou au cours du Pl&#233;istoc&#232;ne tardif. <br>Les m&#233;canismes pr&#233;cis de leur extinction restent incertains mais pourraient avoir impliqu&#233; les m&#234;mes interactions complexes entre changements climatiques, modification des habitats et pression anthropique qui affect&#232;rent d&#8217;autres grands vert&#233;br&#233;s australiens.</p><p style="text-align: justify;">Leur existence rappelle que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> ancienne ne constituait pas seulement un royaume de marsupiaux g&#233;ants, elle abritait &#233;galement des oiseaux colossaux dont les dimensions et la singularit&#233; rivalisaient avec les formes les plus extraordinaires produites par l&#8217;&#233;volution sur les autres continents.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le r&#232;gne des grands varans</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">D&#8217;autres esp&#232;ces compl&#233;taient cet &#233;cosyst&#232;me spectaculaire.<br>Parmi elles figurait <em>Varanus priscus</em>, plus connu sous son ancien nom de <em>Megalania</em>. <br>Ce gigantesque varan repr&#233;sente le plus grand l&#233;zard terrestre connu &#224; ce jour.</p><p style="text-align: justify;">Appartenant &#224; la m&#234;me lign&#233;e que les actuels dragons de Komodo, il pouvait atteindre plusieurs m&#232;tres de longueur et d&#233;passer largement les dimensions des plus grands reptiles terrestres modernes. <br>Les estimations varient selon les fossiles &#233;tudi&#233;s, mais certains sp&#233;cimens sugg&#232;rent des longueurs comprises entre cinq et sept m&#232;tres, pour une masse pouvant approcher ou d&#233;passer la tonne chez les plus grands individus.</p><p style="text-align: justify;">Sa pr&#233;sence rappelle que les grands pr&#233;dateurs australiens ne se limitaient pas aux mammif&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">Comme les varans actuels, <em>Megalania</em> poss&#233;dait probablement un odorat particuli&#232;rement d&#233;velopp&#233; lui permettant de d&#233;tecter des proies ou des carcasses sur de longues distances. <br>Ses puissantes m&#226;choires garnies de dents recourb&#233;es, associ&#233;es &#224; une musculature robuste et &#224; des membres puissants, en faisaient un pr&#233;dateur redoutable capable de s&#8217;attaquer &#224; de grands vert&#233;br&#233;s.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3224599,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!yieO!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc43d2247-8365-44f6-9273-21eaf1ca04b9_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les recherches r&#233;centes sugg&#232;rent &#233;galement que, comme les dragons de Komodo modernes, il pouvait poss&#233;der des glandes produisant des substances anticoagulantes et hypotensives favorisant l&#8217;affaiblissement progressif des proies mordues. <br>Bien que certains aspects de sa biologie demeurent d&#233;battus, son r&#244;le &#233;cologique semble avoir &#233;t&#233; celui d&#8217;un superpr&#233;dateur occupant les niveaux sup&#233;rieurs des r&#233;seaux trophiques australiens.</p><p style="text-align: justify;">Sa coexistence avec les grands marsupiaux herbivores illustre la complexit&#233; des &#233;cosyst&#232;mes du Pl&#233;istoc&#232;ne australien. <br>Aux c&#244;t&#233;s du lion marsupial <em>Thylacoleo carnifex</em>, <em>Megalania</em> participait &#224; l&#8217;&#233;quilibre des populations de grands vert&#233;br&#233;s dans un continent o&#249; les interactions &#233;cologiques atteignaient une ampleur aujourd&#8217;hui difficile &#224; imaginer.</p><p style="text-align: justify;">&#192; l&#8217;instar de nombreux autres repr&#233;sentants de la m&#233;gafaune australienne, il dispara&#238;t avant la fin du Pl&#233;istoc&#232;ne. <br>Les causes exactes de son extinction demeurent incertaines mais s&#8217;inscrivent probablement dans les m&#234;mes dynamiques environnementales qui affect&#232;rent les autres g&#233;ants du continent.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le cr&#233;puscule des g&#233;ants</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Cette abondance de formes g&#233;antes n&#8217;est pas propre &#224; l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> : au cours du Pl&#233;istoc&#232;ne, de nombreux continents h&#233;bergent des m&#233;gafaunes diversifi&#233;es comprenant mammouths, mastodontes, paresseux g&#233;ants, rhinoc&#233;ros laineux ou grands cervid&#233;s. <br>Cependant, la version australienne de cette m&#233;gafaune pr&#233;sente une singularit&#233; particuli&#232;re : elle est presque enti&#232;rement issue de lign&#233;es marsupiales ou de groupes &#233;volutifs propres au continent.</p><p style="text-align: justify;">Pendant longtemps, ces g&#233;ants semblent prosp&#233;rer malgr&#233; les fluctuations climatiques qui caract&#233;risent les cycles glaciaires et interglaciaires du Pl&#233;istoc&#232;ne.<br>Leur disparition relativement rapide au cours des dizaines de milliers d&#8217;ann&#233;es suivant l&#8217;arriv&#233;e des humains constitue donc l&#8217;un des grands d&#233;bats de la pal&#233;ontologie australienne.</p><p style="text-align: justify;">Les causes exactes de cette extinction demeurent discut&#233;es.<br>Pendant une partie du XXe si&#232;cle, certains chercheurs ont privil&#233;gi&#233; l&#8217;hypoth&#232;se d&#8217;une responsabilit&#233; humaine directe. <br>Selon cette perspective, la chasse exerc&#233;e par les premiers habitants du continent aurait progressivement r&#233;duit les populations des grands herbivores jusqu&#8217;&#224; provoquer leur effondrement. <br>Cette hypoth&#232;se s&#8217;appuie notamment sur des parall&#232;les observ&#233;s dans d&#8217;autres r&#233;gions du monde o&#249; l&#8217;arriv&#233;e de groupes humains co&#239;ncide avec la disparition de nombreuses esp&#232;ces de grande taille.</p><p style="text-align: justify;">Les preuves directes de chasse restent toutefois relativement rares en <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> comparativement &#224; celles observ&#233;es pour les mammouths d&#8217;Am&#233;rique du Nord ou d&#8217;Eurasie. <br>Cette absence de preuves massives a conduit de nombreux chercheurs &#224; envisager des sc&#233;narios plus complexes.</p><p style="text-align: justify;">Les changements climatiques jouent probablement un r&#244;le important car le Pl&#233;istoc&#232;ne tardif correspond &#224; une p&#233;riode de fortes fluctuations environnementales. <br>Les r&#233;gimes de pr&#233;cipitations &#233;voluent, certaines r&#233;gions s&#8217;ass&#232;chent davantage et la r&#233;partition des v&#233;g&#233;tations se modifie. <br>Les grands herbivores sp&#233;cialis&#233;s deviennent alors plus vuln&#233;rables &#224; la fragmentation de leurs habitats et &#224; la diminution de certaines ressources alimentaires.</p><p style="text-align: justify;">Les modifications des paysages pourraient avoir &#233;t&#233; amplifi&#233;es par l&#8217;activit&#233; humaine elle-m&#234;me. <br>L&#8217;utilisation du feu par les populations aborig&#232;nes est aujourd&#8217;hui largement document&#233;e et sans provoquer n&#233;cessairement des incendies catastrophiques comparables &#224; ceux observ&#233;s de nos jours, ces pratiques ont pu modifier progressivement la structure de la v&#233;g&#233;tation, favorisant certaines esp&#232;ces v&#233;g&#233;tales au d&#233;triment d&#8217;autres et transformant ainsi les &#233;quilibres &#233;cologiques existants.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;hypoth&#232;se actuellement privil&#233;gi&#233;e par de nombreux chercheurs repose sur l&#8217;interaction de plusieurs facteurs agissant simultan&#233;ment.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3281857,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202029648?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!XTvN!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F865f615b-72ae-4bf0-b04b-076c2a8a3754_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Des populations d&#233;j&#224; fragilis&#233;es par des changements climatiques deviennent plus sensibles aux perturbations suppl&#233;mentaires. <br>Une l&#233;g&#232;re pression de chasse, des modifications du r&#233;gime des incendies, une fragmentation progressive des habitats ou des changements dans les ressources disponibles peuvent alors suffire &#224; faire basculer certaines esp&#232;ces au-del&#224; d&#8217;un seuil critique.</p><p style="text-align: justify;">Cette interpr&#233;tation correspond davantage &#224; ce que l&#8217;on observe dans de nombreux syst&#232;mes &#233;cologiques complexes. <br>Les extinctions majeures r&#233;sultent rarement d&#8217;une cause unique et &#233;mergent plus souvent de l&#8217;accumulation de contraintes qui, prises isol&#233;ment, auraient pu &#234;tre surmont&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">La disparition de la m&#233;gafaune australienne marque la fin d&#8217;un chapitre exceptionnel de l&#8217;histoire du continent. <br>Les paysages actuels conservent encore les traces de ces anciens g&#233;ants &#224; travers les fossiles, les empreintes fossilis&#233;es et les modifications &#233;cologiques h&#233;rit&#233;es de leur pr&#233;sence pass&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Elle rappelle &#233;galement une r&#233;alit&#233; fondamentale de l&#8217;&#233;volution : aucune lign&#233;e, aussi prosp&#232;re soit-elle, n&#8217;est d&#233;finitivement prot&#233;g&#233;e contre les changements de son environnement. <br>Des esp&#232;ces ayant surv&#233;cu &#224; des millions d&#8217;ann&#233;es de fluctuations climatiques, de transformations g&#233;ologiques et de pressions &#233;cologiques peuvent dispara&#238;tre lorsque plusieurs facteurs convergent simultan&#233;ment.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> moderne appara&#238;t ainsi non seulement comme le produit d&#8217;une extraordinaire diversification &#233;volutive, mais aussi comme le t&#233;moignage d&#8217;un monde en partie perdu. <br>Derri&#232;re les kangourous, les wombats et les koalas qui peuplent aujourd&#8217;hui le continent se devine l&#8217;ombre d&#8217;une biodiversit&#233; autrefois bien plus vaste, dont les derniers repr&#233;sentants ne constituent qu&#8217;un fragment survivant.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une autre Terre possible</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> est souvent d&#233;crite comme un continent &#233;trange, peupl&#233; d&#8217;animaux atypiques et de paysages qui semblent d&#233;fier les cat&#233;gories famili&#232;res de l&#8217;histoire naturelle. <br>Cette impression s&#8217;estompe pourtant d&#232;s lors que l&#8217;on retrace les &#233;v&#233;nements qui ont fa&#231;onn&#233; son &#233;volution.</p><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a>, les eucalyptus, les vastes &#233;tendues arides ou les anciennes m&#233;gafaunes ne constituent pas des curiosit&#233;s apparues en marge des lois du vivant. <br>Ils sont les cons&#233;quences coh&#233;rentes d&#8217;une histoire g&#233;ologique particuli&#232;re, d&#8217;un isolement prolong&#233;, de sols anciens et pauvres, d&#8217;incendies r&#233;currents, de climats changeants et de millions d&#8217;ann&#233;es d&#8217;adaptation &#224; des contraintes sp&#233;cifiques.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> offre ainsi une perspective rare sur le fonctionnement profond de l&#8217;&#233;volution. <br>Peu de r&#233;gions du monde permettent d&#8217;observer avec autant de clart&#233; ce qui se produit lorsqu&#8217;un continent suit pendant plusieurs dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es une trajectoire relativement ind&#233;pendante. </p><p style="text-align: justify;">Les lign&#233;es pr&#233;sentes &#224; son origine ont explor&#233; leur propre espace de possibilit&#233;s biologiques, donnant naissance &#224; une biodiversit&#233; singuli&#232;re sans jamais s&#8217;affranchir des contraintes universelles impos&#233;es par la physique, l&#8217;&#233;cologie ou la physiologie.</p><p style="text-align: justify;">Cette histoire r&#233;v&#232;le &#233;galement que l&#8217;&#233;volution n&#8217;est ni totalement impr&#233;visible ni enti&#232;rement d&#233;termin&#233;e. <br>Les trajectoires emprunt&#233;es par les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a> australiens diff&#232;rent profond&#233;ment de celles suivies par les mammif&#232;res placentaires des autres continents. <br>Pourtant, les m&#234;mes fonctions &#233;cologiques ont fini par &#233;merger : des pr&#233;dateurs ont occup&#233; le sommet des cha&#238;nes alimentaires, des herbivores ont exploit&#233; les plaines ouvertes, des fouisseurs se sont adapt&#233;s &#224; la vie souterraine, des planeurs ont conquis la canop&#233;e. <br>Face &#224; des probl&#232;mes comparables, le vivant a souvent retrouv&#233; des solutions &#233;tonnamment proches.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> appara&#238;t alors comme une d&#233;monstration grandeur nature des m&#233;canismes qui gouvernent la biodiversit&#233;. <br>Elle montre que l&#8217;histoire compte, que le hasard des &#233;v&#233;nements initiaux influence profond&#233;ment les trajectoires futures, mais aussi que certaines contraintes orientent r&#233;guli&#232;rement l&#8217;&#233;volution vers des formes r&#233;currentes. </p><p style="text-align: justify;">Entre contingence et n&#233;cessit&#233;, innovation et convergence, libert&#233; et contrainte, le vivant explore un espace de possibilit&#233;s dont les contours sont dessin&#233;s par le monde lui-m&#234;me.</p><p style="text-align: justify;">Observer aujourd&#8217;hui un kangourou traversant les plaines rouges du centre australien, un koala immobile dans la canop&#233;e d&#8217;un eucalyptus ou un wombat disparaissant dans son terrier revient ainsi &#224; contempler bien davantage qu&#8217;une faune exotique. <br>Ces animaux sont les t&#233;moins d&#8217;une exp&#233;rience &#233;volutive commenc&#233;e il y a des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es, lorsque des fragments du Gondwana se s&#233;par&#232;rent pour suivre des destins diff&#233;rents.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire">Australie</a> ne repr&#233;sente pas un monde &#224; part, elle r&#233;v&#232;le ce que la Terre aurait pu devenir sous d&#8217;autres circonstances. <br>Une autre version du m&#234;me vivant, fa&#231;onn&#233;e par les m&#234;mes lois fondamentales, mais racontant une histoire diff&#233;rente.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d&#8217;avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L’Australie, continent-laboratoire]]></title><description><![CDATA[Partie II &#8212; L&#8217;exp&#233;rience marsupiale]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Tue, 16 Jun 2026 22:48:43 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png" width="1456" height="969" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:969,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2453985,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202026699?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!brl6!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F314f8044-172d-40fd-9613-6238dd10f1c4_1537x1023.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b273271d37dc26f99438b2bc3872&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Life Begins Again&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;FELIX MEAGHER, Baz Luhrmann, Angela Little&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/3R91Uf5yZZkpVR9qfoGqgb&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/3R91Uf5yZZkpVR9qfoGqgb" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque l&#8217;on observe une carte du vivant, l&#8217;Australie appara&#238;t imm&#233;diatement comme une singularit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Nulle autre r&#233;gion du globe ne semble concentrer autant d&#8217;esp&#232;ces dont les formes, les comportements et les modes de reproduction paraissent si diff&#233;rents de ceux rencontr&#233;s ailleurs. <br>Kangourous, koalas, wombats, diables de Tasmanie ou possums donnent parfois l&#8217;impression d&#8217;appartenir &#224; un monde parall&#232;le ayant &#233;volu&#233; selon ses propres r&#232;gles.</p><p style="text-align: justify;">Cette impression a longtemps aliment&#233; l&#8217;id&#233;e d&#8217;une Australie &#171; &#224; part &#187;, peupl&#233;e d&#8217;animaux &#233;tranges, parfois consid&#233;r&#233;s comme primitifs ou archa&#239;ques. <br>Pourtant, l&#8217;&#233;tude de leur histoire r&#233;v&#232;le une r&#233;alit&#233; bien diff&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Les esp&#232;ces australiennes ne constituent pas des exceptions aux lois de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>. Elles en sont au contraire l&#8217;une des d&#233;monstrations les plus fascinantes.</p><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s son isolement progressif du reste du Gondwana, le continent australien est devenu le th&#233;&#226;tre d&#8217;une exp&#233;rience naturelle qui s&#8217;est poursuivie pendant plusieurs dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es. <br>Dans cet immense laboratoire &#224; ciel ouvert, des lign&#233;es de mammif&#232;res marsupiaux ont pu se diversifier en occupant des niches &#233;cologiques qui, ailleurs dans le monde, furent largement domin&#233;es par les mammif&#232;res placentaires.</p><p style="text-align: justify;">Cette trajectoire ind&#233;pendante n&#8217;a pas conduit &#224; l&#8217;apparition d&#8217;un vivant fondamentalement diff&#233;rent. <br>Les m&#234;mes contraintes demeuraient pr&#233;sentes : courir, grimper, creuser, chasser, se nourrir, &#233;conomiser l&#8217;&#233;nergie ou prot&#233;ger une descendance vuln&#233;rable. <br>Mais les solutions retenues par l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ont parfois emprunt&#233; d&#8217;autres chemins anatomiques et physiologiques.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire de la faune australienne offre ainsi une occasion rare d&#8217;observer comment des lign&#233;es distinctes peuvent r&#233;pondre &#224; des probl&#232;mes comparables tout en suivant des trajectoires profond&#233;ment diff&#233;rentes. <br>Elle permet &#233;galement de mieux comprendre les m&#233;canismes qui fa&#231;onnent la biodiversit&#233;, depuis les strat&#233;gies reproductives des marsupiaux jusqu&#8217;aux remarquables <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergences &#233;volutives</a> qui rapprochent parfois des animaux s&#233;par&#233;s par plus de cent millions d&#8217;ann&#233;es d&#8217;histoire.</p><p style="text-align: justify;">Dans cette seconde partie, nous allons explorer cette exp&#233;rience biologique singuli&#232;re : comprendre ce qui distingue r&#233;ellement les marsupiaux des autres mammif&#232;res, suivre leur extraordinaire diversification &#224; travers les &#233;cosyst&#232;mes australiens et d&#233;couvrir comment l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>, confront&#233;e aux m&#234;mes contraintes, r&#233;invente parfois des formes &#233;tonnamment famili&#232;res.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les marsupiaux : une autre mani&#232;re d&#8217;&#234;tre mammif&#232;re</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La singularit&#233; biologique de l&#8217;Australie est souvent associ&#233;e &#224; ses marsupiaux. <br>Cette image est compr&#233;hensible tant ces animaux occupent une place centrale dans les paysages australiens et dans l&#8217;imaginaire collectif. <br>Kangourous, koalas, wombats ou diables de Tasmanie sont devenus les symboles d&#8217;une faune per&#231;ue comme exotique, parfois m&#234;me comme archa&#239;que.</p><p style="text-align: justify;">Cette repr&#233;sentation repose pourtant sur une id&#233;e largement d&#233;pass&#233;e car pendant longtemps, les marsupiaux ont &#233;t&#233; d&#233;crits comme des mammif&#232;res primitifs, situ&#233;s quelque part entre les monotr&#232;mes pondeurs d&#8217;&#339;ufs et les mammif&#232;res placentaires.<br>Cette vision lin&#233;aire de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>, h&#233;rit&#233;e des premiers naturalistes, sugg&#233;rait implicitement une progression allant d&#8217;organismes suppos&#233;s simples vers des formes toujours plus complexes.</p><p style="text-align: justify;">La biologie &#233;volutive moderne a profond&#233;ment remis en question cette lecture.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ne suit aucun objectif pr&#233;d&#233;fini et ne progresse pas vers un &#233;tat sup&#233;rieur et les lign&#233;es vivantes actuelles sont toutes le r&#233;sultat d&#8217;une histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> d&#8217;une dur&#233;e comparable. <br>Un kangourou contemporain n&#8217;est pas plus proche d&#8217;un anc&#234;tre mammalien du M&#233;sozo&#239;que qu&#8217;un cheval, une baleine ou un &#234;tre humain. <br>Chacun repr&#233;sente l&#8217;aboutissement provisoire d&#8217;une trajectoire ind&#233;pendante ayant accumul&#233; adaptations, innovations et sp&#233;cialisations pendant plus de cent millions d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Les marsupiaux ne constituent donc pas des mammif&#232;res inachev&#233;s, ils incarnent une autre r&#233;ponse &#224; l&#8217;un des d&#233;fis fondamentaux auxquels sont confront&#233;s tous les organismes sexu&#233;s : produire une descendance viable tout en optimisant l&#8217;investissement &#233;nerg&#233;tique n&#233;cessaire &#224; sa survie.</p><p style="text-align: justify;">Chez les mammif&#232;res placentaires, la strat&#233;gie dominante repose sur une gestation prolong&#233;e &#224; l&#8217;int&#233;rieur de l&#8217;ut&#233;rus. <br>Le placenta, structure complexe form&#233;e &#224; partir des tissus maternels et embryonnaires, permet des &#233;changes continus d&#8217;oxyg&#232;ne, de nutriments, d&#8217;eau et de d&#233;chets entre la m&#232;re et le f&#339;tus. <br>Ce syst&#232;me autorise un d&#233;veloppement tr&#232;s avanc&#233; avant la naissance.</p><p style="text-align: justify;">Chez l&#8217;&#234;tre humain, par exemple, le nouveau-n&#233; arrive au monde apr&#232;s environ neuf mois de gestation et chez les &#233;l&#233;phants, cette p&#233;riode peut m&#234;me d&#233;passer vingt mois. <br>Dans de nombreux cas, les jeunes poss&#232;dent d&#233;j&#224; des syst&#232;mes sensoriels et locomoteurs relativement fonctionnels au moment de leur naissance.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png" width="1456" height="972" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:972,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2984061,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202026699?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!1w7P!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F954acb18-96cf-42a5-836c-1451d907645e_1535x1025.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les marsupiaux ont emprunt&#233; une voie diff&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Leur gestation intra-ut&#233;rine est g&#233;n&#233;ralement beaucoup plus courte et les jeunes naissent &#224; un stade de d&#233;veloppement extr&#234;mement pr&#233;coce, parfois apr&#232;s seulement quelques semaines de grossesse. <br>&#192; ce moment, leur syst&#232;me nerveux demeure immature, leurs membres post&#233;rieurs sont peu d&#233;velopp&#233;s et la plupart de leurs organes poursuivent encore leur maturation.</p><p style="text-align: justify;">Chez le kangourou roux, le nouveau-n&#233; mesure &#224; peine quelques centim&#232;tres et p&#232;se moins d&#8217;un gramme. <br>Compar&#233; &#224; un mammif&#232;re placentaire de taille &#233;quivalente, son degr&#233; de d&#233;veloppement est remarquablement faible.</p><p style="text-align: justify;">La naissance ne marque pourtant pas la fin du d&#233;veloppement embryonnaire, elle en constitue plut&#244;t une transition.</p><p style="text-align: justify;">Imm&#233;diatement apr&#232;s sa naissance, le jeune entreprend une ascension instinctive vers une mamelle. <br>Cette &#233;tape repr&#233;sente d&#233;j&#224; un exploit physiologique remarquable car malgr&#233; l&#8217;extr&#234;me immaturit&#233; de son syst&#232;me nerveux, il est capable de coordonner une s&#233;rie de mouvements lui permettant d&#8217;atteindre sa source de nourriture et de poursuivre sa croissance dans un environnement relativement prot&#233;g&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Chez de nombreuses esp&#232;ces, cette croissance se d&#233;roule &#224; l&#8217;int&#233;rieur d&#8217;une poche ventrale, le marsupium, qui a donn&#233; son nom au groupe. <br>Cette poche n&#8217;est toutefois pas universelle car certaines esp&#232;ces poss&#232;dent un marsupium peu d&#233;velopp&#233; ou absent. <br>Le principe fondamental demeure cependant identique : une part importante du d&#233;veloppement se poursuit apr&#232;s la naissance gr&#226;ce &#224; un contact prolong&#233; avec la m&#232;re.<br>Cette strat&#233;gie modifie profond&#233;ment la r&#233;partition de l&#8217;investissement reproductif.</p><p style="text-align: justify;">Chez les placentaires, une grande partie de cet investissement se concentre avant la naissance tandis que chez les marsupiaux, il est davantage &#233;tal&#233; dans le temps. <br>Le co&#251;t &#233;nerg&#233;tique global n&#8217;est pas n&#233;cessairement inf&#233;rieur, mais sa distribution diff&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Cette diff&#233;rence poss&#232;de plusieurs cons&#233;quences biologiques.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3350236,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202026699?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!0VEU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2169ece7-7152-4962-8193-765c175cae30_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Une gestation courte r&#233;duit les risques li&#233;s &#224; une grossesse prolong&#233;e. <br>En cas de s&#233;cheresse, de famine ou de stress environnemental important, la perte d&#8217;un embryon peu d&#233;velopp&#233; repr&#233;sente un co&#251;t moindre que celle d&#8217;un f&#339;tus ayant n&#233;cessit&#233; plusieurs mois d&#8217;investissement &#233;nerg&#233;tique.</p><p style="text-align: justify;">Dans les environnements instables, cette flexibilit&#233; peut constituer un avantage consid&#233;rable.</p><p style="text-align: justify;">Certaines esp&#232;ces marsupiales poussent cette logique encore plus loin gr&#226;ce &#224; un ph&#233;nom&#232;ne appel&#233; diapause embryonnaire. <br>Apr&#232;s la f&#233;condation, le d&#233;veloppement de l&#8217;embryon peut &#234;tre temporairement suspendu pendant plusieurs semaines ou plusieurs mois. <br>Cette pause physiologique permet &#224; la femelle d&#8217;ajuster la naissance &#224; des conditions environnementales plus favorables.</p><p style="text-align: justify;">Chez plusieurs kangourous, il est m&#234;me possible d&#8217;observer simultan&#233;ment trois g&#233;n&#233;rations de descendants d&#233;pendants d&#8217;une m&#234;me m&#232;re : un embryon en diapause, un jeune occupant encore la poche et un individu plus &#226;g&#233; continuant &#224; t&#233;ter occasionnellement &#224; l&#8217;ext&#233;rieur. <br>Chacun re&#231;oit un lait dont la composition biochimique diff&#232;re selon son stade de d&#233;veloppement.<br>Cette capacit&#233; r&#233;v&#232;le un degr&#233; de sophistication physiologique souvent sous-estim&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Les marsupiaux ne repr&#233;sentent pas une version simplifi&#233;e des mammif&#232;res placentaires et ont d&#233;velopp&#233; leurs propres innovations, parfois tout aussi complexes que celles observ&#233;es dans les autres groupes de mammif&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;tude de leur g&#233;nome confirme cette autonomie <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> et les comparaisons mol&#233;culaires montrent que les grandes divergences entre marsupiaux et placentaires remontent aux premiers temps de l&#8217;histoire des mammif&#232;res modernes. <br>Depuis cette s&#233;paration ancienne, chaque groupe a suivi sa propre trajectoire, accumulant adaptations et sp&#233;cialisations ind&#233;pendamment de l&#8217;autre.</p><p style="text-align: justify;">Cette perspective modifie profond&#233;ment la mani&#232;re dont nous interpr&#233;tons la faune australienne.<br>L&#8217;existence des marsupiaux ne t&#233;moigne pas d&#8217;un retard <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutif</a> ou d&#8217;une conservation passive d&#8217;&#233;tats ancestraux et refl&#232;te au contraire la capacit&#233; du vivant &#224; explorer plusieurs solutions viables face &#224; un m&#234;me probl&#232;me biologique.</p><p style="text-align: justify;">Dans d&#8217;autres r&#233;gions du monde, les mammif&#232;res placentaires ont fini par dominer la majorit&#233; des niches &#233;cologiques terrestres. <br>En Australie, l&#8217;isolement du continent a permis aux marsupiaux d&#8217;occuper ces m&#234;mes fonctions. <br>Ils sont devenus pr&#233;dateurs, herbivores, grimpeurs, fouisseurs, planeurs ou charognards.</p><p style="text-align: justify;">Leur succ&#232;s d&#233;montre que les principes fondamentaux de la biologie n&#8217;imposent pas une unique voie <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a>. <br>Diff&#233;rentes architectures anatomiques et physiologiques peuvent conduire &#224; des r&#233;sultats comparables lorsque les contraintes environnementales sont similaires.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie n&#8217;appara&#238;t alors plus comme un refuge de formes anciennes pr&#233;serv&#233;es par hasard et devient le th&#233;&#226;tre d&#8217;une exp&#233;rience naturelle ayant permis &#224; une autre strat&#233;gie mammalienne de se d&#233;ployer &#224; grande &#233;chelle pendant des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Observer un kangourou ou un koala revient ainsi &#224; contempler bien davantage qu&#8217;une curiosit&#233; zoologique. <br>Ces animaux incarnent une branche enti&#232;re de l&#8217;histoire des mammif&#232;res, une mani&#232;re diff&#233;rente de construire, prot&#233;ger et transmettre la vie, r&#233;v&#233;lant que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> peut emprunter plusieurs chemins tout en r&#233;pondant aux m&#234;mes exigences fondamentales de survie et de reproduction.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La grande radiation australienne</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;isolement g&#233;ographique ne produit pas automatiquement de la diversit&#233;. <br>Dans certains cas, il conduit au contraire &#224; l&#8217;appauvrissement des &#233;cosyst&#232;mes, &#224; la disparition progressive des lign&#233;es les moins adapt&#233;es ou &#224; la domination de quelques esp&#232;ces g&#233;n&#233;ralistes. </p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire australienne emprunte une trajectoire diff&#233;rente : une fois s&#233;par&#233;s des autres masses continentales, les marsupiaux ne demeurent pas fig&#233;s dans les formes h&#233;rit&#233;es de leurs anc&#234;tres. <br>Ils s&#8217;engagent dans une vaste phase de diversification <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> qui transformera progressivement l&#8217;Australie en l&#8217;un des laboratoires biologiques les plus remarquables de la plan&#232;te.</p><p style="text-align: justify;">Cette diversification, que les biologistes qualifient de radiation adaptative, survient lorsqu&#8217;un groupe d&#8217;organismes acc&#232;de &#224; un grand nombre de niches &#233;cologiques peu ou pas occup&#233;es. <br>Les contraintes fondamentales demeurent les m&#234;mes : se nourrir, se reproduire, &#233;viter les pr&#233;dateurs, exploiter l&#8217;espace disponible. <br>En revanche, les solutions permettant de r&#233;pondre &#224; ces contraintes restent largement ouvertes car dans un environnement relativement isol&#233; et pauvre en comp&#233;titeurs placentaires, les marsupiaux disposent d&#8217;un vaste champ d&#8217;exp&#233;rimentation <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a>.</p><p style="text-align: justify;">Au cours des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es qui suivent l&#8217;isolement du continent, les lign&#233;es marsupiales se diversifient dans pratiquement toutes les directions &#233;cologiques imaginables. <br>Certaines deviennent de grands herbivores sp&#233;cialis&#233;s dans l&#8217;exploitation des espaces ouverts. <br>D&#8217;autres se tournent vers la vie arboricole, le fouissage, la pr&#233;dation ou l&#8217;insectivorie.<br>L&#224; o&#249; l&#8217;Eurasie ou l&#8217;Am&#233;rique voient les placentaires occuper la majorit&#233; des r&#244;les &#233;cologiques terrestres, l&#8217;Australie confie ces fonctions &#224; des mammif&#232;res issus d&#8217;une tout autre histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a>.</p><p style="text-align: justify;">Parmi les plus spectaculaires figurent les macropodid&#233;s, le groupe qui rassemble les kangourous et les wallabies. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2855375,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202026699?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_5wm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f2fd8b7-a25e-45ca-9a94-1d2cd29d0fec_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Leur anatomie constitue l&#8217;une des innovations locomotrices les plus remarquables du monde mammalien : le d&#233;veloppement de puissants membres post&#233;rieurs, associ&#233;s &#224; une longue queue servant &#224; la fois de balancier et de soutien, permet une locomotion par bonds dont le rendement &#233;nerg&#233;tique devient particuli&#232;rement avantageux sur de longues distances. <br>Dans les vastes paysages ouverts qui se d&#233;veloppent progressivement avec l&#8217;aridification du continent, cette strat&#233;gie se r&#233;v&#232;le remarquablement efficace car plus la vitesse augmente, plus le co&#251;t &#233;nerg&#233;tique relatif du d&#233;placement diminue gr&#226;ce au stockage et &#224; la restitution de l&#8217;&#233;nergie &#233;lastique dans les tendons.</p><p style="text-align: justify;">&#192; l&#8217;oppos&#233; de ces coureurs des plaines &#233;mergent les wombats, dont le corps massif semble con&#231;u pour r&#233;pondre &#224; des contraintes radicalement diff&#233;rentes. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png" width="580" height="386.79945054945057" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/a6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:580,&quot;bytes&quot;:2372631,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!766i!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa6d7f400-44b5-4750-895e-79d7eed3ed2f_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Leurs membres robustes, leurs griffes puissantes et leur squelette compact t&#233;moignent d&#8217;une sp&#233;cialisation vers le fouissage et les terriers qu&#8217;ils creusent peuvent atteindre plusieurs dizaines de m&#232;tres de longueur et constituent de v&#233;ritables micro&#233;cosyst&#232;mes souterrains offrant une protection contre les pr&#233;dateurs, les incendies et les temp&#233;ratures extr&#234;mes.</p><p style="text-align: justify;">Les for&#234;ts australiennes voient quant &#224; elles prosp&#233;rer d&#8217;autres lign&#233;es sp&#233;cialis&#233;es.<br>Les koalas exploitent une ressource relativement d&#233;laiss&#233;e par la plupart des autres mammif&#232;res : les feuilles d&#8217;eucalyptus. <br>Ces derni&#232;res pr&#233;sentent pourtant de nombreux inconv&#233;nients car elles sont pauvres en &#233;nergie, riches en fibres difficiles &#224; dig&#233;rer et contiennent divers compos&#233;s chimiques potentiellement toxiques. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg" width="594" height="340" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:340,&quot;width&quot;:594,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Free Photos | Koala eating eucalyptus&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Free Photos | Koala eating eucalyptus&quot;,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Free Photos | Koala eating eucalyptus" title="Free Photos | Koala eating eucalyptus" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!4CP4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8dc115f7-3d4c-4b32-a5bc-a7465b84d403_594x340.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> du koala illustre la mani&#232;re dont une sp&#233;cialisation extr&#234;me peut permettre d&#8217;acc&#233;der &#224; une niche &#233;cologique peu concurrentielle : son m&#233;tabolisme ralenti, son syst&#232;me digestif hautement sp&#233;cialis&#233; et ses comportements &#233;conomes en &#233;nergie constituent autant d&#8217;adaptations &#224; ce r&#233;gime alimentaire inhabituel.</p><p style="text-align: justify;">D&#8217;autres marsupiaux investissent plus largement les milieux arboricoles. <br>Les possums, particuli&#232;rement diversifi&#233;s, occupent une grande vari&#233;t&#233; de niches foresti&#232;res. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/d7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3289211,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!sRf4!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fd7c7c13e-9800-4498-9f1c-83bb5f190af2_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Certains deviennent nocturnes, d&#8217;autres d&#233;veloppent des capacit&#233;s de vol plan&#233; gr&#226;ce &#224; des membranes cutan&#233;es reliant les membres. <br>Ces adaptations rappellent parfois celles observ&#233;es chez les &#233;cureuils volants placentaires d&#8217;Am&#233;rique du Nord ou d&#8217;Asie, illustrant d&#233;j&#224; les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergences &#233;volutives</a> qui seront abord&#233;es plus loin.</p><p style="text-align: justify;">Les sols australiens accueillent &#233;galement une remarquable diversit&#233; de fouisseurs opportunistes. <br>Les bandicoots exploitent des ressources extr&#234;mement vari&#233;es, allant des insectes aux racines en passant par de petits vert&#233;br&#233;s. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png" width="500" height="333.4478021978022" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:500,&quot;bytes&quot;:2553305,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!hmiX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fad6ae538-280c-4878-8362-f6bc82526f83_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Leur comportement exploratoire et leur r&#233;gime alimentaire flexible leur permettent d&#8217;occuper des environnements tr&#232;s diff&#233;rents, des for&#234;ts humides aux zones semi-arides.</p><p style="text-align: justify;">Parall&#232;lement &#224; ces herbivores, omnivores et insectivores apparaissent des pr&#233;dateurs sp&#233;cialis&#233;s. <br>Les dasyures constituent l&#8217;un des groupes carnivores les plus diversifi&#233;s du continent. Leur taille varie de quelques grammes &#224; plusieurs kilogrammes et leurs strat&#233;gies de chasse couvrent un large spectre &#233;cologique. <br>Certains capturent essentiellement des invert&#233;br&#233;s, tandis que d&#8217;autres s&#8217;attaquent &#224; des vert&#233;br&#233;s de taille respectable. <br>Leur dentition ac&#233;r&#233;e, leur m&#233;tabolisme actif et leur comportement pr&#233;dateur les rapprochent fonctionnellement de nombreux petits carnivores placentaires pr&#233;sents ailleurs sur le globe.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3048654,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nJkq!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2896b99a-19c3-481f-8550-e8bece350c0c_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Parmi eux figure l&#8217;un des animaux les plus embl&#233;matiques de l&#8217;Australie moderne : le diable de Tasmanie. <br>Bien qu&#8217;il soit souvent pr&#233;sent&#233; comme un pr&#233;dateur, son r&#244;le &#233;cologique principal se rapproche de celui des grands charognards. <br>Sa puissante m&#226;choire lui permet de consommer presque int&#233;gralement les carcasses, y compris les os, participant ainsi activement au recyclage de la mati&#232;re organique au sein des &#233;cosyst&#232;mes.</p><p style="text-align: justify;">Au sommet de cette diversification appara&#238;t &#233;galement une lign&#233;e aujourd&#8217;hui disparue : celle du thylacine. <br>Souvent surnomm&#233; &#171; tigre de Tasmanie &#187; en raison des rayures pr&#233;sentes sur son arri&#232;re-train, cet animal repr&#233;sente l&#8217;une des plus fascinantes exp&#233;riences de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence &#233;volutive</a> connues. </p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg" width="500" height="281.32250580046406" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:485,&quot;width&quot;:862,&quot;resizeWidth&quot;:500,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Le dernier thylacine, Benjamin. Pris en 1930 et coloris&#233;. : r/Naturewasmetal&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Le dernier thylacine, Benjamin. Pris en 1930 et coloris&#233;. : r/Naturewasmetal&quot;,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Le dernier thylacine, Benjamin. Pris en 1930 et coloris&#233;. : r/Naturewasmetal" title="Le dernier thylacine, Benjamin. Pris en 1930 et coloris&#233;. : r/Naturewasmetal" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!cmtx!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18d1a6f3-ca9b-4cc5-9140-276b19f37796_862x485.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: center;"><em>Benjamin, dernier Thylacine vivant, photographi&#233; en 1930 (coloris&#233;)</em></p><p style="text-align: justify;">Son anatomie &#233;voque imm&#233;diatement celle d&#8217;un canid&#233; : son cr&#226;ne, sa silhouette g&#233;n&#233;rale, sa d&#233;marche et son r&#244;le &#233;cologique rappellent ceux des loups ou des chiens sauvages pr&#233;sents sur d&#8217;autres continents. <br>Pourtant, ses origines marsupiales le placent tr&#232;s loin de ces mammif&#232;res dans l&#8217;arbre du vivant. <br>Son existence d&#233;montre &#224; quel point des contraintes &#233;cologiques similaires peuvent conduire des lign&#233;es ind&#233;pendantes vers des solutions anatomiques remarquablement proches.</p><p style="text-align: justify;">Cette diversit&#233; actuelle ne repr&#233;sente cependant qu&#8217;une faible portion de ce qui a exist&#233; autrefois.</p><p style="text-align: justify;">Les d&#233;couvertes fossiles r&#233;alis&#233;es au cours des derni&#232;res d&#233;cennies ont profond&#233;ment renouvel&#233; notre compr&#233;hension de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> australienne. <br>Les gisements du Riversleigh, dans le Queensland, ou ceux d&#8217;Alcoota et de Naracoorte ont r&#233;v&#233;l&#233; une richesse biologique largement insoup&#231;onn&#233;e. <br>Des centaines d&#8217;esp&#232;ces aujourd&#8217;hui disparues t&#233;moignent d&#8217;une Australie ancienne beaucoup plus diversifi&#233;e que celle que nous observons actuellement.</p><p style="text-align: justify;">Les for&#234;ts du Mioc&#232;ne abritaient ainsi des marsupiaux arboricoles aux morphologies parfois surprenantes, les plaines accueillaient des herbivores g&#233;ants, les r&#233;seaux trophiques comprenaient de grands pr&#233;dateurs aujourd&#8217;hui &#233;teints. <br>Certaines lign&#233;es exp&#233;riment&#232;rent des formes anatomiques qui ne poss&#232;dent aucun &#233;quivalent contemporain.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie moderne appara&#238;t alors comme un paysage partiellement amput&#233; de son pass&#233;. <br>Les esp&#232;ces embl&#233;matiques que nous associons aujourd&#8217;hui au continent ne constituent pas les repr&#233;sentants d&#8217;une faune fig&#233;e depuis des millions d&#8217;ann&#233;es mais sont les survivantes d&#8217;une histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> beaucoup plus riche, jalonn&#233;e d&#8217;innovations, de radiations adaptatives, d&#8217;extinctions et de transformations successives.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque l&#8217;on contemple un kangourou dans les plaines australiennes ou un koala accroch&#233; &#224; un eucalyptus, il est facile d&#8217;oublier qu&#8217;ils appartiennent &#224; une vaste dynastie d&#8217;exp&#233;rimentations biologiques dont la majorit&#233; a disparu. <br>La faune australienne actuelle ne repr&#233;sente pas l&#8217;int&#233;gralit&#233; de cette aventure <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a>. Elle en constitue simplement le chapitre le plus r&#233;cent.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Convergences : quand l&#8217;&#233;volution r&#233;invente les m&#234;mes formes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;un des enseignements les plus troublants de la biologie &#233;volutive appara&#238;t lorsque l&#8217;on compare les animaux australiens &#224; ceux des autres continents. <br>Au premier regard, certaines ressemblances semblent presque d&#233;fier le bon sens : des esp&#232;ces s&#233;par&#233;es par des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es d&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ind&#233;pendante pr&#233;sentent parfois des silhouettes, des comportements et m&#234;me des modes de vie &#233;tonnamment proches.</p><p style="text-align: justify;">Le ph&#233;nom&#232;ne est si frappant qu&#8217;il a longtemps aliment&#233; des erreurs de classification chez les premiers naturalistes. <br>Comment expliquer qu&#8217;un marsupial australien puisse &#233;voquer un loup, une taupe, un &#233;cureuil volant ou une musaraigne alors que ses anc&#234;tres ont diverg&#233; tr&#232;s t&#244;t de ceux des mammif&#232;res placentaires occupant ces m&#234;mes niches ailleurs sur la plan&#232;te ?</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;ponse r&#233;side dans un ph&#233;nom&#232;ne fondamental de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> : la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence &#233;volutive</a>.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence</a> d&#233;signe l&#8217;apparition ind&#233;pendante de caract&#232;res similaires chez des organismes qui ne les ont pas h&#233;rit&#233;s d&#8217;un anc&#234;tre commun r&#233;cent. <br>Ces ressemblances ne r&#233;sultent donc pas d&#8217;une parent&#233; &#233;troite mais d&#8217;une exposition prolong&#233;e &#224; des contraintes comparables. <br>Lorsque des organismes diff&#233;rents sont confront&#233;s &#224; des probl&#232;mes biologiques semblables, il arrive que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> les conduise vers des solutions morphologiques &#233;tonnamment proches.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie constitue un terrain d&#8217;observation exceptionnel pour ce ph&#233;nom&#232;ne car son isolement prolong&#233; a permis &#224; des lign&#233;es marsupiales de se diversifier en occupant des niches &#233;cologiques &#233;quivalentes &#224; celles exploit&#233;es ailleurs par les mammif&#232;res placentaires. <br>Deux histoires <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutives</a> largement ind&#233;pendantes se retrouvent ainsi confront&#233;es &#224; des d&#233;fis similaires, offrant une occasion rare de comparer les r&#233;ponses produites par l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>.</p><p style="text-align: justify;">Le cas du thylacine demeure probablement l&#8217;exemple le plus c&#233;l&#232;bre.<br>Lorsque les premiers zoologistes europ&#233;ens &#233;tudi&#232;rent cet animal aujourd&#8217;hui disparu, beaucoup furent frapp&#233;s par sa ressemblance avec les canid&#233;s. </p><p style="text-align: justify;">Son museau allong&#233;, ses longues pattes, sa posture g&#233;n&#233;rale et son mode de locomotion &#233;voquaient imm&#233;diatement les loups ou les chiens sauvages. <br>M&#234;me son r&#244;le &#233;cologique de grand pr&#233;dateur terrestre semblait confirmer cette impression.<br>Pourtant, les analyses anatomiques et g&#233;n&#233;tiques ont r&#233;v&#233;l&#233; une r&#233;alit&#233; bien diff&#233;rente.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2989465,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gYs5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F34935a5f-d9fa-4131-8f2b-09e8008f360c_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le thylacine appartenait aux marsupiaux et partageait avec les kangourous, les wombats ou les koalas un anc&#234;tre beaucoup plus r&#233;cent qu&#8217;avec n&#8217;importe quel canid&#233;.<br>Les ressemblances observ&#233;es ne r&#233;sultaient pas d&#8217;une parent&#233; &#233;troite mais de l&#8217;occupation d&#8217;une niche &#233;cologique comparable. <br>Dans les deux cas, la s&#233;lection naturelle favorisait un corps capable de poursuivre des proies mobiles sur de longues distances, de capturer efficacement des vert&#233;br&#233;s et de maintenir un &#233;quilibre entre vitesse, endurance et puissance de morsure.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> avait ainsi produit deux fois un pr&#233;dateur de type &#171; loup &#187;, &#224; partir de mat&#233;riaux biologiques profond&#233;ment diff&#233;rents.</p><p style="text-align: justify;">La taupe marsupiale fournit un autre exemple particuli&#232;rement spectaculaire.<br>Vivant enfouie dans les sables des d&#233;serts australiens, elle poss&#232;de un corps fusiforme, des membres ant&#233;rieurs puissants, un museau sp&#233;cialis&#233; pour le fouissage et des yeux extr&#234;mement r&#233;duits. <br>Compar&#233;e &#224; une taupe placentaire europ&#233;enne ou nord-am&#233;ricaine, la ressemblance est frappante.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/cdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3537187,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202026699?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!R359!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fcdf9e59e-1c76-4bae-889c-0a5cf5f7ccfd_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Pourtant, ces animaux sont s&#233;par&#233;s par plus de cent millions d&#8217;ann&#233;es d&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ind&#233;pendante.<br>Leur parent&#233; est lointaine, mais leurs contraintes &#233;cologiques sont identiques. Creuser efficacement dans un substrat meuble, r&#233;duire les frottements, limiter les structures inutiles dans l&#8217;obscurit&#233; permanente et d&#233;velopper des organes sensoriels adapt&#233;s &#224; la vie souterraine imposent des exigences m&#233;caniques tr&#232;s particuli&#232;res.<br>L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> a donc conduit deux lign&#233;es distinctes vers des architectures corporelles remarquablement proches.</p><p style="text-align: justify;">Les milieux arboricoles offrent &#233;galement plusieurs exemples de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence</a>.<br>Les phalangers planeurs australiens d&#233;veloppent une membrane cutan&#233;e reliant les membres ant&#233;rieurs et post&#233;rieurs. Cette structure leur permet de parcourir plusieurs dizaines de m&#232;tres en planant d&#8217;un arbre &#224; l&#8217;autre. <br>Les &#233;cureuils volants d&#8217;Am&#233;rique du Nord et d&#8217;Asie ont &#233;volu&#233; vers une solution presque identique.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3633426,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202026699?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!BpiA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1364056a-7904-4271-9dc1-1fafd48a8e12_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Dans les deux cas, la capacit&#233; &#224; exploiter la canop&#233;e sans devoir constamment descendre au sol procure des avantages consid&#233;rables. <br>Les d&#233;placements deviennent plus rapides, la recherche alimentaire plus efficace et l&#8217;exposition aux pr&#233;dateurs terrestres diminue. <br>Les lois de l&#8217;a&#233;rodynamique &#233;tant les m&#234;mes partout sur Terre, les solutions retenues par la s&#233;lection naturelle finissent par se ressembler.</p><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergence</a> ne concerne pas uniquement les formes g&#233;n&#233;rales du corps et peut &#233;galement toucher les comportements, les strat&#233;gies de chasse, les syst&#232;mes sensoriels ou m&#234;me certains aspects de la physiologie. <br>Plusieurs dasyures australiens pr&#233;sentent ainsi des modes de vie comparables &#224; ceux des musaraignes, des belettes ou des martres placentaires. </p><p style="text-align: justify;">Ils occupent des niches similaires, exploitent des ressources comparables et d&#233;veloppent parfois des comportements presque interchangeables malgr&#233; leurs origines tr&#232;s &#233;loign&#233;es.<br>Ces observations soul&#232;vent une question profonde sur la nature m&#234;me de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3198209,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/202026699?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vXKI!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe13dd30b-bee5-41f7-8e2c-bf05a5c145e3_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Pendant longtemps, certains biologistes imaginaient l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> comme un processus essentiellement contingent, fa&#231;onn&#233; par une succession d&#8217;&#233;v&#233;nements al&#233;atoires dont les r&#233;sultats auraient pu &#234;tre radicalement diff&#233;rents. <br>Cette part de hasard existe ind&#233;niablement et les mutations apparaissent sans direction pr&#233;d&#233;termin&#233;e et l&#8217;histoire de chaque lign&#233;e d&#233;pend d&#8217;une multitude d&#8217;&#233;v&#233;nements impr&#233;visibles.<br>Cependant, l&#8217;&#233;tude des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergences</a> r&#233;v&#232;le qu&#8217;une autre force agit simultan&#233;ment.</p><p style="text-align: justify;">Les organismes ne peuvent pas adopter n&#8217;importe quelle forme, doivent ob&#233;ir aux lois de la physique, aux contraintes de la biom&#233;canique, aux limites impos&#233;es par les mat&#233;riaux biologiques et aux exigences de leur environnement. <br>Un animal fouisseur doit d&#233;placer de la terre, un planeur doit interagir avec l&#8217;air, un pr&#233;dateur rapide doit convertir efficacement l&#8217;&#233;nergie musculaire en mouvement.<br>Ces contraintes r&#233;duisent progressivement l&#8217;espace des solutions viables.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> explore un immense champ de possibilit&#233;s, mais toutes les trajectoires n&#8217;ont pas les m&#234;mes chances de succ&#232;s. <br>Certaines architectures anatomiques r&#233;pondent particuli&#232;rement bien &#224; des probl&#232;mes r&#233;currents, et lorsqu&#8217;une niche &#233;cologique comparable appara&#238;t dans des contextes diff&#233;rents, il n&#8217;est donc pas surprenant de voir &#233;merger des formes similaires.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation ne signifie pas que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> suit un plan ou qu&#8217;elle poursuit un objectif pr&#233;d&#233;fini. <br>Elle sugg&#232;re plut&#244;t que le monde biologique poss&#232;de certains reliefs, certaines vall&#233;es adaptatives vers lesquelles <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergent</a> plus facilement les trajectoires <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutives</a>.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie offre &#224; cet &#233;gard une exp&#233;rience naturelle presque unique.<br>Pendant des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es, ses marsupiaux ont &#233;volu&#233; relativement ind&#233;pendamment des mammif&#232;res placentaires dominants sur les autres continents.<br>Ils ont pourtant rencontr&#233; des contraintes similaires : courir, grimper, creuser, planer, chasser ou se nourrir dans des environnements comparables.</p><p style="text-align: justify;">Deux histoires <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutives</a> distinctes, s&#233;par&#233;es depuis les d&#233;buts des mammif&#232;res modernes, ont souvent abouti &#224; des solutions qui semblent se r&#233;pondre comme les variations d&#8217;un m&#234;me th&#232;me biologique. <br>Les ressemblances observ&#233;es entre ces animaux ne t&#233;moignent pas d&#8217;une proximit&#233; g&#233;n&#233;alogique, mais de quelque chose de plus fondamental encore : l&#8217;existence de contraintes universelles qui fa&#231;onnent le vivant, quelle que soit l&#8217;histoire particuli&#232;re des lign&#233;es qui les rencontrent.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie n&#8217;appara&#238;t alors plus seulement comme un continent isol&#233;. <br>Elle devient une exp&#233;rience grandeur nature permettant d&#8217;observer jusqu&#8217;o&#249; l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> peut diverger, et jusqu&#8217;o&#249; les contraintes du r&#233;el peuvent la ramener vers des formes &#233;tonnamment famili&#232;res.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d'avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L’Australie, continent-laboratoire]]></title><description><![CDATA[Partie I &#8212; Origines d&#8217;un monde isol&#233;]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Sun, 14 Jun 2026 20:27:14 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png" width="1456" height="924" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:924,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2795737,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QAAv!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fccd10227-d1db-4a02-b72f-17928cba52f1_1575x999.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b273271d37dc26f99438b2bc3872&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Welcome to Australia (Overture)&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;David Hirschfelder, David Gulpilil&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/6BR20jv5MqISg3uZWz4QaH&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/6BR20jv5MqISg3uZWz4QaH" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie donne parfois l&#8217;impression d&#8217;avoir &#233;t&#233; &#233;crite dans une marge du vivant.<br>Non parce qu&#8217;elle aurait &#233;chapp&#233; aux lois de l&#8217;&#233;volution, mais parce qu&#8217;elle les a laiss&#233;es agir longtemps dans une chambre presque close.</p><p style="text-align: justify;">Pour de nombreux observateurs, la faune australienne semble d&#233;fier les cat&#233;gories famili&#232;res. <br>Des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/201441840/pondre-des-&amp;#339;ufs-et-produire-du-lait">mammif&#232;res qui pondent des &#339;ufs</a>, des pr&#233;dateurs <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a> ressemblant &#224; des loups, des herbivores sautant sur deux pattes, des reptiles g&#233;ants, des oiseaux incapables de voler, des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/i/201441840/le-mammifere-venimeux">esp&#232;ces venimeuses</a> occupant des positions inattendues dans l&#8217;arbre du vivant. <br>L&#8217;impression d&#8217;&#233;tranget&#233; est imm&#233;diate.</p><p style="text-align: justify;">Cette singularit&#233; n&#8217;est pourtant ni un caprice de la nature ni le vestige d&#8217;un monde archa&#239;que fig&#233; dans le pass&#233;, elle constitue au contraire l&#8217;aboutissement d&#8217;une histoire g&#233;ologique, climatique et biologique d&#8217;une remarquable coh&#233;rence. <br>L&#8217;Australie repr&#233;sente l&#8217;une des exp&#233;riences naturelles les plus fascinantes que la Terre ait produites : celle d&#8217;un continent demeur&#233; relativement isol&#233; pendant des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es, soumis &#224; des contraintes environnementales particuli&#232;res et ayant d&#233;velopp&#233; ses propres trajectoires &#233;volutives.</p><p style="text-align: justify;">Comprendre l&#8217;Australie revient ainsi &#224; remonter le fil du temps. <br>Derri&#232;re chaque kangourou, chaque wombat ou chaque koala se cache une histoire qui d&#233;bute bien avant l&#8217;apparition de ces esp&#232;ces. <br>Cette histoire commence lorsque les continents actuels n&#8217;existaient pas encore et que les terres &#233;merg&#233;es formaient de vastes ensembles en perp&#233;tuelle transformation.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Un continent s&#233;par&#233; du monde</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Pour comprendre l&#8217;originalit&#233; de la faune australienne, il faut d&#8217;abord abandonner l&#8217;image d&#8217;un continent isol&#233; ayant toujours occup&#233; la place qu&#8217;il occupe aujourd&#8217;hui sur les cartes. <br>L&#8217;Australie actuelle est l&#8217;aboutissement d&#8217;une histoire g&#233;ologique longue, complexe et profond&#233;ment dynamique, au cours de laquelle les continents se sont d&#233;plac&#233;s, s&#233;par&#233;s, rapproch&#233;s puis transform&#233;s sous l&#8217;action des forces tectoniques qui remod&#232;lent la surface de la Terre depuis des centaines de millions d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire d&#233;bute au sein de la Pang&#233;e, immense supercontinent qui rassemble la majorit&#233; des terres &#233;merg&#233;es il y a plus de 300 millions d&#8217;ann&#233;es. <br>&#192; cette &#233;poque, aucune Australie, aucune Antarctique et aucune Am&#233;rique du Sud n&#8217;existent encore sous leur forme actuelle. Ces territoires appartiennent &#224; un ensemble continu dont les fronti&#232;res modernes seraient m&#233;connaissables. <br>La Pang&#233;e finit cependant par se fragmenter sous l&#8217;effet des mouvements du manteau terrestre. <br>Au Jurassique, il y a environ 180 millions d&#8217;ann&#233;es, elle se divise progressivement en deux grandes masses continentales : la Laurasie au nord et le Gondwana au sud.</p><p style="text-align: justify;">Le Gondwana constitue alors un vaste ensemble r&#233;unissant l&#8217;Afrique, l&#8217;Am&#233;rique du Sud, l&#8217;Antarctique, l&#8217;Inde, Madagascar, l&#8217;Australie et la Nouvelle-Guin&#233;e. <br>Pendant des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es, ces territoires demeurent connect&#233;s et les oc&#233;ans qui les s&#233;parent aujourd&#8217;hui n&#8217;existent pas encore ou ne repr&#233;sentent que des barri&#232;res partielles. <br>Les organismes vivants peuvent ainsi se disperser progressivement &#224; travers ces espaces continus, colonisant de nouveaux habitats au fil des g&#233;n&#233;rations.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/fa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3171629,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!mRYm!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ffa3e52ce-5e69-4375-8edd-42eb6d94bf79_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette ancienne continuit&#233; continentale demeure visible dans la r&#233;partition actuelle de nombreuses esp&#232;ces v&#233;g&#233;tales et animales. <br>Certaines lign&#233;es de plantes australiennes poss&#232;dent encore aujourd&#8217;hui leurs plus proches parentes en Am&#233;rique du Sud ou en Nouvelle-Z&#233;lande. Les fossiles racontent &#233;galement cette histoire oubli&#233;e, r&#233;v&#233;lant des parent&#233;s biologiques qui n&#8217;auraient aucun sens si l&#8217;on consid&#233;rait uniquement la g&#233;ographie moderne.</p><p style="text-align: justify;">Parmi les acteurs les plus importants de cette histoire figurent les anc&#234;tres des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a>. <br>Longtemps, les biologistes ont suppos&#233; que l&#8217;Australie constituait leur berceau &#233;volutif mais les d&#233;couvertes pal&#233;ontologiques et les analyses g&#233;n&#233;tiques ont progressivement conduit &#224; une vision diff&#233;rente. <br>Les plus anciens repr&#233;sentants connus des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">lign&#233;es marsupiales</a> apparaissent en Am&#233;rique du Nord puis en Am&#233;rique du Sud et tout indique aujourd&#8217;hui que les anc&#234;tres des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a> australiens proviennent de populations ayant gagn&#233; progressivement le Gondwana oriental &#224; partir du continent sud-am&#233;ricain.</p><p style="text-align: justify;">Ce sc&#233;nario peut sembler surprenant lorsque l&#8217;on contemple une carte du monde actuelle. <br>Pourtant, il devient parfaitement coh&#233;rent d&#232;s lors que l&#8217;on reconstitue la g&#233;ographie du C&#233;nozo&#239;que ancien. <br>Entre l&#8217;Am&#233;rique du Sud et l&#8217;Australie s&#8217;&#233;tend alors un continent aujourd&#8217;hui presque enti&#232;rement dissimul&#233; sous plusieurs kilom&#232;tres de glace : l&#8217;Antarctique.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;image moderne de ce continent tend &#224; induire en erreur car nous l&#8217;associons spontan&#233;ment &#224; un d&#233;sert polaire inhospitalier domin&#233; par la glace et les vents. <br>Or, pendant une grande partie du Cr&#233;tac&#233; et du d&#233;but du C&#233;nozo&#239;que, l&#8217;Antarctique pr&#233;sente un visage radicalement diff&#233;rent. <br>Le climat mondial est alors plus chaud qu&#8217;aujourd&#8217;hui et les concentrations atmosph&#233;riques en dioxyde de carbone sont &#233;lev&#233;es et aucune calotte glaciaire permanente n&#8217;occupe les p&#244;les.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3170539,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SeXw!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F8f6560cf-0b82-4eba-9f66-30b8ca91eca6_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Des for&#234;ts temp&#233;r&#233;es couvrent de vastes r&#233;gions antarctiques, des conif&#232;res, des foug&#232;res arborescentes et diverses plantes &#224; fleurs prosp&#232;rent sous des latitudes qui para&#238;traient aujourd&#8217;hui incompatibles avec une telle biodiversit&#233;. <br>Les fossiles r&#233;v&#232;lent la pr&#233;sence de nombreux vert&#233;br&#233;s terrestres, d&#233;montrant que l&#8217;Antarctique constitue alors un v&#233;ritable corridor biologique reliant les diff&#233;rents fragments du Gondwana.</p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est probablement par ce corridor que transitent progressivement les anc&#234;tres des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a> australiens. <br>Cette dispersion ne correspond pas &#224; une migration spectaculaire mais &#224; un processus lent, &#233;tal&#233; sur des millions d&#8217;ann&#233;es. <br>&#192; l&#8217;&#233;chelle d&#8217;une vie individuelle, le d&#233;placement est imperceptible mais &#224; l&#8217;&#233;chelle g&#233;ologique, il permet pourtant &#224; des lign&#233;es enti&#232;res de traverser des continents.</p><p style="text-align: justify;">Le tournant majeur survient au cours de l&#8217;&#201;oc&#232;ne, entre environ 45 et 35 millions d&#8217;ann&#233;es avant notre &#233;poque. <br>La plaque australienne poursuit sa d&#233;rive vers le nord tandis que les derniers liens terrestres avec l&#8217;Antarctique disparaissent progressivement. <br>L&#8217;ouverture compl&#232;te de l&#8217;oc&#233;an Austral modifie profond&#233;ment la circulation oc&#233;anique mondiale. <br>Un courant marin continu commence &#224; entourer l&#8217;Antarctique sans rencontrer d&#8217;obstacle continental : le courant circumpolaire antarctique.</p><p style="text-align: justify;">Cet &#233;v&#233;nement transforme durablement le climat terrestre. <br>L&#8217;Antarctique se retrouve isol&#233; des eaux plus chaudes provenant des r&#233;gions tropicales et les temp&#233;ratures chutent progressivement, favorisant l&#8217;installation des premi&#232;res grandes calottes glaciaires permanentes. Le continent blanc que nous connaissons aujourd&#8217;hui commence alors &#224; &#233;merger.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie, quant &#224; elle, poursuit seule son voyage vers le nord.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/bc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3400674,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!YO-C!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fbc75234b-cee5-4899-8204-6e5f2833df04_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette s&#233;paration g&#233;ographique constitue l&#8217;un des &#233;v&#233;nements fondateurs de son histoire biologique et les &#233;changes avec les autres masses continentales deviennent beaucoup plus rares. </p><p style="text-align: justify;">Les esp&#232;ces d&#233;j&#224; pr&#233;sentes sur le territoire australien se retrouvent engag&#233;es dans une trajectoire &#233;volutive largement autonome. <br>Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a>, qui repr&#233;sentent alors une composante importante de la faune locale, vont b&#233;n&#233;ficier de cette situation particuli&#232;re pendant des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;isolement australien ne doit toutefois pas &#234;tre imagin&#233; comme une cl&#244;ture herm&#233;tique. <br>M&#234;me les oc&#233;ans les plus vastes ne constituent jamais des barri&#232;res absolues : les oiseaux traversent naturellement ces distances, les chauves-souris colonisent r&#233;guli&#232;rement de nouveaux territoires, certaines lign&#233;es de rongeurs parviennent &#233;galement &#224; atteindre l&#8217;Australie au cours du C&#233;nozo&#239;que. <br>Plus r&#233;cemment encore, les populations humaines introduisent volontairement ou involontairement de nouvelles esp&#232;ces et le dingo lui-m&#234;me semble &#234;tre arriv&#233; depuis l&#8217;Asie avec des groupes humains il y a quelques milliers d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Cette nuance est essentielle car l&#8217;histoire biologique australienne n&#8217;est pas celle d&#8217;un isolement total mais celle d&#8217;un isolement relatif. <br>Cette situation favorise &#224; la fois la pr&#233;servation de lign&#233;es anciennes et l&#8217;&#233;mergence d&#8217;innovations &#233;volutives originales. <br>Les esp&#232;ces locales sont suffisamment prot&#233;g&#233;es de la concurrence ext&#233;rieure pour explorer de nouvelles niches &#233;cologiques, tout en restant occasionnellement expos&#233;es &#224; l&#8217;arriv&#233;e de nouveaux comp&#233;titeurs ou pr&#233;dateurs.</p><p style="text-align: justify;">La d&#233;rive vers le nord de la plaque australienne ajoute une dimension suppl&#233;mentaire &#224; cette histoire car au fil des millions d&#8217;ann&#233;es, le continent se rapproche progressivement de l&#8217;Asie du Sud-Est. <br>Les distances marines diminuent, les &#233;changes biologiques deviennent plus fr&#233;quents, les oiseaux, les chauves-souris, certains reptiles et plusieurs groupes de mammif&#232;res profitent de cette proximit&#233; croissante pour franchir les barri&#232;res g&#233;ographiques qui avaient longtemps limit&#233; les migrations.</p><p style="text-align: justify;">La faune australienne actuelle r&#233;sulte ainsi d&#8217;un &#233;quilibre subtil entre isolement et connexion. <br>Elle n&#8217;est ni le produit d&#8217;une s&#233;paration absolue ni celui d&#8217;un brassage continu avec le reste du monde mais le fruit d&#8217;une longue p&#233;riode d&#8217;autonomie &#233;volutive durant laquelle les contraintes locales ont pu agir avec une intensit&#233; rarement observ&#233;e &#224; l&#8217;&#233;chelle d&#8217;un continent entier.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque l&#8217;on observe aujourd&#8217;hui les animaux embl&#233;matiques de l&#8217;Australie, il est facile d&#8217;oublier cette profondeur temporelle. <br>Pourtant, chaque kangourou, chaque wombat ou chaque koala porte en lui la m&#233;moire de continents disparus, de for&#234;ts antarctiques oubli&#233;es, de d&#233;rives tectoniques lentes et de millions de g&#233;n&#233;rations ayant &#233;volu&#233; dans un monde progressivement s&#233;par&#233; du reste de la plan&#232;te. <br>La singularit&#233; australienne n&#8217;est pas n&#233;e d&#8217;une exception aux lois du vivant mais de l&#8217;application prolong&#233;e de ces m&#234;mes lois dans des conditions g&#233;ologiques particuli&#232;res, transformant un continent entier en l&#8217;une des plus remarquables exp&#233;riences naturelles de l&#8217;histoire de la Terre.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le climat comme sculpteur</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque l&#8217;on &#233;voque l&#8217;Australie, l&#8217;image qui vient spontan&#233;ment &#224; l&#8217;esprit est souvent celle d&#8217;un continent sec, domin&#233; par les d&#233;serts rouges, les broussailles clairsem&#233;es et les vastes &#233;tendues ouvertes de l&#8217;Outback. <br>Cette repr&#233;sentation n&#8217;est pas erron&#233;e, mais elle tend &#224; masquer une r&#233;alit&#233; essentielle : l&#8217;Australie n&#8217;a pas toujours &#233;t&#233; aride.</p><p style="text-align: justify;">&#192; l&#8217;&#233;chelle des temps g&#233;ologiques, cette aridit&#233; est m&#234;me relativement r&#233;cente.<br>Pendant une grande partie du Cr&#233;tac&#233; et du d&#233;but du C&#233;nozo&#239;que, le continent australien pr&#233;sente un visage radicalement diff&#233;rent. <br>Encore reli&#233; &#224; l&#8217;Antarctique ou r&#233;cemment s&#233;par&#233; de celui-ci, il b&#233;n&#233;ficie d&#8217;un climat nettement plus chaud et plus humide que celui qui caract&#233;rise aujourd&#8217;hui l&#8217;int&#233;rieur du continent. <br>De vastes for&#234;ts couvrent alors une grande partie des terres &#233;merg&#233;es, les cours d&#8217;eau sont nombreux, les pr&#233;cipitations abondantes et les contrastes climatiques moins marqu&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Les fossiles v&#233;g&#233;taux t&#233;moignent encore de cette &#233;poque oubli&#233;e. <br>Les for&#234;ts australes abritent des araucarias g&#233;ants, des h&#234;tres du genre <em>Nothofagus</em>, des foug&#232;res arborescentes et une flore diversifi&#233;e qui &#233;voque davantage certaines r&#233;gions temp&#233;r&#233;es humides actuelles que les paysages australiens contemporains.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2990983,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!AMET!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef6d2372-8e7a-45d0-816d-ea8d0c15e092_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La transformation d&#233;bute progressivement apr&#232;s la s&#233;paration d&#233;finitive d&#8217;avec l&#8217;Antarctique. <br>L&#8217;ouverture de l&#8217;oc&#233;an Austral et la mise en place du courant circumpolaire antarctique modifient profond&#233;ment les &#233;quilibres climatiques mondiaux.<br>L&#8217;Antarctique s&#8217;isole thermiquement, les glaces s&#8217;installent durablement et la circulation atmosph&#233;rique de l&#8217;h&#233;misph&#232;re sud se r&#233;organise.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie poursuit alors sa d&#233;rive vers le nord.<br>Ce d&#233;placement, qui se mesure en centim&#232;tres par an, para&#238;t insignifiant &#224; l&#8217;&#233;chelle humaine mais sur plusieurs dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es, il entra&#238;ne pourtant le continent &#224; travers diff&#233;rentes ceintures climatiques. <br>Les r&#233;gimes de pr&#233;cipitations &#233;voluent, les courants oc&#233;aniques se modifient et les masses d&#8217;air qui influencent le continent changent progressivement de nature.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;rieur australien commence alors &#224; s&#8217;ass&#233;cher mais cette &#233;volution ne survient pas brutalement. <br>Elle r&#233;sulte d&#8217;un processus lent et complexe s&#8217;&#233;talant sur plusieurs millions d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Les for&#234;ts humides reculent progressivement vers les r&#233;gions c&#244;ti&#232;res les plus favorables, les espaces ouverts gagnent du terrain, les savanes apparaissent et les zones semi-arides s&#8217;&#233;tendent. <br>Finalement, certains secteurs du continent &#233;voluent vers les paysages d&#233;sertiques que nous connaissons aujourd&#8217;hui.</p><p style="text-align: justify;">Cette transformation environnementale modifie profond&#233;ment les contraintes auxquelles sont confront&#233;s les organismes vivants.<br>Dans un environnement forestier relativement stable, la nourriture est souvent abondante et r&#233;partie de mani&#232;re relativement homog&#232;ne. <br>Les d&#233;placements n&#233;cessaires &#224; son exploitation demeurent limit&#233;s et l&#8217;eau est g&#233;n&#233;ralement accessible. <br>Les temp&#233;ratures sont amorties par la couverture v&#233;g&#233;tale.</p><p style="text-align: justify;">Les milieux arides imposent une logique diff&#233;rente : les ressources deviennent dispers&#233;es dans l&#8217;espace et fluctuantes dans le temps. <br>Les p&#233;riodes de s&#233;cheresse peuvent durer plusieurs ann&#233;es, les v&#233;g&#233;taux pr&#233;sentent souvent une faible valeur nutritive, les points d&#8217;eau deviennent des ressources strat&#233;giques et les organismes capables de parcourir de longues distances ou de survivre &#224; des p&#233;riodes prolong&#233;es de p&#233;nurie acqui&#232;rent alors un avantage s&#233;lectif consid&#233;rable.</p><p style="text-align: justify;">Cette nouvelle r&#233;alit&#233; &#233;cologique favorise certaines lign&#233;es <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiales</a> tout en en fragilisant d&#8217;autres.<br>Les kangourous constituent probablement l&#8217;exemple le plus embl&#233;matique de cette adaptation aux espaces ouverts : leur mode de locomotion devient particuli&#232;rement efficace dans les environnements o&#249; les ressources sont &#233;loign&#233;es les unes des autres.<br>Gr&#226;ce &#224; leurs membres post&#233;rieurs puissants et &#224; leurs tendons capables de stocker l&#8217;&#233;nergie &#233;lastique, ils peuvent parcourir de grandes distances avec une d&#233;pense &#233;nerg&#233;tique relativement mod&#233;r&#233;e.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2973738,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!uSpG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d90c906-53f6-469f-bcca-ab28dce084dc_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">&#192; mesure que les plaines ouvertes remplacent certaines for&#234;ts anciennes, les grands herbivores sauteurs prosp&#232;rent.<br>D&#8217;autres esp&#232;ces d&#233;veloppent des strat&#233;gies diff&#233;rentes : certains <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-e60">marsupiaux</a> deviennent plus nocturnes afin d&#8217;&#233;viter les temp&#233;ratures diurnes &#233;lev&#233;es et de limiter les pertes hydriques. <br>D&#8217;autres adoptent un mode de vie fouisseur permettant de b&#233;n&#233;ficier de conditions thermiques plus stables sous terre. <br>Plusieurs lign&#233;es perfectionnent leur capacit&#233; &#224; concentrer leurs urines, &#224; r&#233;cup&#233;rer l&#8217;eau contenue dans leur alimentation ou &#224; ralentir temporairement leur activit&#233; m&#233;tabolique lors des p&#233;riodes les plus difficiles.</p><p style="text-align: justify;">La v&#233;g&#233;tation elle-m&#234;me &#233;volue sous l&#8217;influence de cette aridification progressive.<br>Les plantes capables de r&#233;sister &#224; la s&#233;cheresse deviennent plus fr&#233;quentes et les feuilles tendent &#224; devenir plus coriaces, plus riches en fibres et parfois plus charg&#233;es en compos&#233;s chimiques d&#233;fensifs. <br>Pour les herbivores, l&#8217;acc&#232;s &#224; la nourriture d&#233;pend alors autant de la quantit&#233; disponible que de leur capacit&#233; &#224; dig&#233;rer efficacement des v&#233;g&#233;taux de faible qualit&#233; &#233;nerg&#233;tique.</p><p style="text-align: justify;">Cette transformation du paysage influence &#233;galement les trajectoires &#233;volutives de la <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/laustralie-continent-laboratoire-c3a">m&#233;gafaune australienne</a>.<br>Au cours du Mioc&#232;ne puis du Plioc&#232;ne, plusieurs groupes de grands herbivores profitent de l&#8217;expansion des milieux ouverts et certains atteignent des tailles impressionnantes. <br>Les immenses plaines semi-arides offrent alors de nouvelles opportunit&#233;s &#233;cologiques, favorisant l&#8217;&#233;mergence d&#8217;animaux sp&#233;cialis&#233;s dans le d&#233;placement sur de longues distances et l&#8217;exploitation de ressources dispers&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Cependant, ces adaptations reposent sur un &#233;quilibre fragile car &#224; mesure que les fluctuations climatiques deviennent plus marqu&#233;es au Pl&#233;istoc&#232;ne, les variations des pr&#233;cipitations, les changements de v&#233;g&#233;tation et la fragmentation des habitats modifient les conditions qui avaient permis leur succ&#232;s. <br>Plusieurs lign&#233;es autrefois prosp&#232;res deviennent progressivement plus vuln&#233;rables.<br>Certaines dispara&#238;tront finalement au cours des dizaines de milliers d&#8217;ann&#233;es suivantes, sous l&#8217;effet combin&#233; des changements environnementaux et d&#8217;autres facteurs qui seront abord&#233;s plus loin.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire climatique australienne rappelle ainsi une r&#233;alit&#233; fondamentale de l&#8217;&#233;volution : les organismes ne s&#8217;adaptent jamais &#224; un environnement fig&#233;. <br>Ils r&#233;pondent &#224; des conditions en perp&#233;tuelle transformation, parfois lentes, parfois brutales, qui redessinent continuellement le paysage des possibilit&#233;s biologiques.</p><p style="text-align: justify;">Le climat n&#8217;est donc pas un simple d&#233;cor dans lequel se d&#233;roule l&#8217;histoire du vivant, il fa&#231;onne les ressources disponibles, modifie les interactions &#233;cologiques, favorise certaines innovations anatomiques et en rend d&#8217;autres obsol&#232;tes. <br>&#192; travers ses variations, il oriente les trajectoires &#233;volutives sans jamais les d&#233;terminer totalement.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie moderne porte encore l&#8217;empreinte de cette longue m&#233;tamorphose. <br>Ses d&#233;serts, ses savanes, ses for&#234;ts relictuelles et sa faune t&#233;moignent d&#8217;un continent qui, au cours de dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es, a progressivement chang&#233; de visage.<br>Derri&#232;re chaque adaptation &#224; la s&#233;cheresse, chaque comportement d&#8217;&#233;conomie de l&#8217;eau et chaque strat&#233;gie de d&#233;placement &#224; longue distance se devine l&#8217;influence silencieuse d&#8217;un climat devenu l&#8217;un des principaux sculpteurs de la biodiversit&#233; australienne.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le feu, les sols pauvres et les plantes dures</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;isolement g&#233;ographique et l&#8217;&#233;volution du climat expliquent une partie importante de la singularit&#233; australienne, mais ils ne suffisent pas &#224; eux seuls &#224; rendre compte de l&#8217;originalit&#233; des &#233;cosyst&#232;mes qui s&#8217;y sont d&#233;velopp&#233;s. </p><p style="text-align: justify;">D&#8217;autres contraintes, plus discr&#232;tes mais tout aussi d&#233;terminantes, ont exerc&#233; leur influence pendant des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es. <br>Parmi elles figurent la nature exceptionnelle des sols australiens, la r&#233;currence des incendies et les adaptations remarquables de la flore &#224; ces conditions particuli&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie poss&#232;de certaines des surfaces continentales les plus anciennes de la plan&#232;te. <br>Contrairement &#224; de nombreuses r&#233;gions du monde r&#233;guli&#232;rement remodel&#233;es par les glaciations, les cha&#238;nes de montagnes r&#233;centes ou l&#8217;activit&#233; volcanique, une grande partie du continent est demeur&#233;e relativement stable pendant de tr&#232;s longues p&#233;riodes.</p><p style="text-align: justify;">Cette stabilit&#233; g&#233;ologique pr&#233;sente toutefois une contrepartie car au fil des millions d&#8217;ann&#233;es, les pluies, les vents et les processus chimiques ont progressivement alt&#233;r&#233; les roches de surface. <br>Les &#233;l&#233;ments nutritifs les plus facilement mobilisables ont &#233;t&#233; lentement lessiv&#233;s : phosphore, azote, potassium et autres nutriments essentiels se retrouvent souvent en concentrations beaucoup plus faibles que dans les sols plus jeunes observ&#233;s sur d&#8217;autres continents.</p><p style="text-align: justify;">Dans de nombreux environnements, la fertilit&#233; d&#8217;un sol d&#233;pend en partie de son renouvellement r&#233;gulier. <br>Les glaciations, les soul&#232;vements tectoniques ou les d&#233;p&#244;ts volcaniques apportent p&#233;riodiquement de nouveaux min&#233;raux &#224; la surface. <br>L&#8217;Australie a largement &#233;chapp&#233; &#224; ces processus de r&#233;g&#233;n&#233;ration &#224; grande &#233;chelle.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3064007,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!3isX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46019fa1-656f-4533-8a2d-d14086d9cf81_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les organismes v&#233;g&#233;taux ont donc d&#251; apprendre &#224; vivre dans un monde o&#249; les ressources min&#233;rales &#233;taient chroniquement limit&#233;es.<br>Cette contrainte a profond&#233;ment influenc&#233; l&#8217;&#233;volution de la flore australienne.</p><p style="text-align: justify;">Les v&#233;g&#233;taux ne pouvant se d&#233;placer pour rechercher des nutriments plus abondants, leur survie d&#233;pend de leur capacit&#233; &#224; optimiser l&#8217;acquisition, le stockage et l&#8217;utilisation des ressources disponibles. <br>Au cours du temps, la s&#233;lection naturelle a favoris&#233; des strat&#233;gies particuli&#232;rement &#233;conomes.</p><p style="text-align: justify;">Les eucalyptus constituent l&#8217;un des exemples les plus embl&#233;matiques de cette adaptation. <br>Leurs feuilles &#233;paisses, coriaces et persistantes permettent de limiter les pertes en eau tout en r&#233;duisant le co&#251;t du renouvellement foliaire. <br>Une feuille pouvant &#234;tre conserv&#233;e plusieurs ann&#233;es, la plante &#233;vite d&#8217;investir constamment des nutriments rares dans la production de nouveaux tissus.</p><p style="text-align: justify;">Ces feuilles pr&#233;sentent cependant une faible valeur nutritive pour les herbivores et leur richesse en fibres, en compos&#233;s ph&#233;noliques et en huiles essentielles rend leur digestion difficile. <br>Les koalas figurent parmi les rares mammif&#232;res capables d&#8217;exploiter efficacement cette ressource gr&#226;ce &#224; des adaptations physiologiques tr&#232;s sp&#233;cialis&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Les acacias australiens suivent une logique comparable. <br>Beaucoup d&#233;veloppent des phyllodes, structures aplaties rempla&#231;ant les feuilles classiques et r&#233;duisant les pertes hydriques. <br>D&#8217;autres &#233;tablissent des associations complexes avec des bact&#233;ries capables de fixer l&#8217;azote atmosph&#233;rique, compensant partiellement la pauvret&#233; des sols.</p><p style="text-align: justify;">D&#8217;innombrables autres lign&#233;es v&#233;g&#233;tales pr&#233;sentent des adaptations similaires : racines profondes, syst&#232;mes d&#8217;absorption tr&#232;s efficaces, croissance lente, recyclage interne des nutriments ou relations symbiotiques sophistiqu&#233;es avec les champignons du sol.</p><p style="text-align: justify;">Ces contraintes nutritives ont progressivement contribu&#233; &#224; fa&#231;onner une flore particuli&#232;rement robuste, capable de prosp&#233;rer l&#224; o&#249; beaucoup d&#8217;esp&#232;ces provenant d&#8217;autres continents peineraient &#224; survivre.</p><p style="text-align: justify;">&#192; cette pauvret&#233; chronique des sols s&#8217;ajoute un autre acteur majeur de l&#8217;histoire &#233;cologique australienne : le feu.</p><p style="text-align: justify;">Les incendies sont souvent per&#231;us comme des catastrophes naturelles d&#233;truisant les &#233;cosyst&#232;mes. <br>Cette vision est compr&#233;hensible lorsqu&#8217;on observe les cons&#233;quences imm&#233;diates de grands feux contemporains et pourtant, &#224; l&#8217;&#233;chelle de l&#8217;&#233;volution, le feu constitue depuis des millions d&#8217;ann&#233;es un &#233;l&#233;ment structurant de nombreux paysages australiens.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3024954,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201742798?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!zy8k!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F0ab11838-f0cd-4ad7-90fc-d090c0aec7eb_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les conditions climatiques favorisent r&#233;guli&#232;rement son apparition : les p&#233;riodes de s&#233;cheresse alternent avec des phases plus humides permettant l&#8217;accumulation de biomasse v&#233;g&#233;tale, les orages secs fournissent des sources naturelles d&#8217;ignition, les temp&#233;ratures &#233;lev&#233;es et les vents facilitent ensuite la propagation des flammes.</p><p style="text-align: justify;">Cette r&#233;currence a profond&#233;ment influenc&#233; la flore car certaines esp&#232;ces d&#8217;eucalyptus poss&#232;dent une &#233;corce particuli&#232;rement r&#233;sistante &#224; la chaleur. <br>D&#8217;autres d&#233;veloppent des bourgeons prot&#233;g&#233;s sous l&#8217;&#233;corce capables de produire rapidement de nouvelles pousses apr&#232;s un incendie. <br>Plusieurs plantes australiennes conservent leurs graines dans des structures qui ne s&#8217;ouvrent qu&#8217;apr&#232;s exposition &#224; une forte temp&#233;rature.</p><p style="text-align: justify;">Chez certaines esp&#232;ces de banksias, les fruits ligneux restent ferm&#233;s pendant des ann&#233;es avant de lib&#233;rer leurs graines sous l&#8217;effet du feu. <br>L&#8217;incendie &#233;limine alors temporairement une partie de la concurrence v&#233;g&#233;tale tout en enrichissant localement le sol en cendres min&#233;rales, cr&#233;ant des conditions favorables &#224; la germination.</p><p style="text-align: justify;">Le feu cesse ainsi d&#8217;&#234;tre uniquement un facteur de destruction pour devenir un &#233;l&#233;ment int&#233;gr&#233; au cycle biologique de nombreuses esp&#232;ces.</p><p style="text-align: justify;">Certains chercheurs consid&#232;rent m&#234;me que plusieurs &#233;cosyst&#232;mes australiens sont en partie construits autour de cette dynamique r&#233;currente. <br>La v&#233;g&#233;tation, les r&#233;gimes d&#8217;incendies et la faune interagissent depuis des millions d&#8217;ann&#233;es dans un syst&#232;me de r&#233;troactions complexes.</p><p style="text-align: justify;">Cette r&#233;alit&#233; influence &#233;galement les animaux car les incendies modifient p&#233;riodiquement la structure des habitats et les ressources alimentaires disponibles avant un feu peuvent dispara&#238;tre temporairement puis r&#233;appara&#238;tre sous une autre forme quelques mois plus tard. <br>Les refuges deviennent donc essentiels et les capacit&#233;s de dispersion acqui&#232;rent une importance particuli&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">De nombreuses esp&#232;ces australiennes pr&#233;sentent ainsi des comportements favorisant leur survie dans des environnements r&#233;guli&#232;rement perturb&#233;s. <br>Certaines se r&#233;fugient dans des terriers profonds, d&#8217;autres recolonisent rapidement les zones br&#251;l&#233;es. <br>Plusieurs exploitent m&#234;me les nouvelles ressources produites apr&#232;s le passage des flammes.</p><p style="text-align: justify;">Les s&#233;cheresses r&#233;currentes renforcent encore cette instabilit&#233; &#233;cologique.</p><p style="text-align: justify;">Contrairement aux environnements plus pr&#233;visibles o&#249; les ressources demeurent relativement constantes d&#8217;une ann&#233;e &#224; l&#8217;autre, les &#233;cosyst&#232;mes australiens imposent souvent aux organismes de faire face &#224; d&#8217;importantes fluctuations. <br>Une p&#233;riode favorable peut &#234;tre suivie de plusieurs ann&#233;es de conditions difficiles et les populations doivent alors survivre jusqu&#8217;au retour de circonstances plus propices.</p><p style="text-align: justify;">Dans un tel contexte, l&#8217;efficacit&#233; maximale n&#8217;est pas toujours la strat&#233;gie la plus avantageuse.<br>La capacit&#233; &#224; r&#233;sister aux perturbations, &#224; supporter les p&#233;nuries temporaires et &#224; exploiter rapidement les opportunit&#233;s lorsqu&#8217;elles se pr&#233;sentent devient souvent plus importante que la performance dans des conditions id&#233;ales.</p><p style="text-align: justify;">Cette s&#233;lection de long terme favorise ce que l&#8217;on pourrait qualifier de robustesse &#233;cologique. <br>Les esp&#232;ces les plus prosp&#232;res ne sont pas n&#233;cessairement celles qui croissent le plus vite ou exploitent le plus efficacement une ressource donn&#233;e mais sont souvent celles qui parviennent &#224; traverser les p&#233;riodes difficiles sans dispara&#238;tre.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;Australie moderne demeure profond&#233;ment marqu&#233;e par cet h&#233;ritage et ses paysages portent l&#8217;empreinte de millions d&#8217;ann&#233;es d&#8217;interactions entre des sols anciens, des climats fluctuants, des incendies r&#233;currents et des organismes contraints d&#8217;apprendre &#224; vivre dans l&#8217;incertitude.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;originalit&#233; de sa biodiversit&#233; ne r&#233;sulte donc pas uniquement de son isolement g&#233;ographique mais est &#233;galement le produit d&#8217;un environnement exigeant qui a continuellement mis &#224; l&#8217;&#233;preuve la capacit&#233; d&#8217;adaptation du vivant. <br>Dans ce monde de sols pauvres, de s&#233;cheresses p&#233;riodiques et de feux r&#233;currents, la persistance est devenue une strat&#233;gie aussi importante que l&#8217;innovation, fa&#231;onnant une faune et une flore parmi les plus singuli&#232;res de la plan&#232;te.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d&#8217;avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[L’énigme de l’ornithorynque]]></title><description><![CDATA[Pourquoi certains animaux semblent-ils d&#233;fier notre compr&#233;hension du vivant ?]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/lenigme-de-lornithorynque</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/lenigme-de-lornithorynque</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Wed, 10 Jun 2026 20:53:10 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg" width="900" height="512" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:512,&quot;width&quot;:900,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;ornithorynque&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="ornithorynque" title="ornithorynque" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!nnkX!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F15d72e8f-48fa-4e22-b88d-9308ac4b39a3_900x512.jpeg 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Ancient Sanctuary - Gestral Summer Party&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/7KxSdzfHwutCbQNRthANLw&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/7KxSdzfHwutCbQNRthANLw" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Parmi les millions d&#8217;esp&#232;ces qui ont peupl&#233; ou peuplent encore la Terre, certaines semblent exercer sur l&#8217;imaginaire humain une fascination particuli&#232;re. <br>Cette fascination ne d&#233;coule pas n&#233;cessairement de leur taille, de leur dangerosit&#233; ou de leur intelligence. <br>Elle na&#238;t parfois d&#8217;un sentiment plus difficile &#224; d&#233;finir : l&#8217;impression que ces organismes &#233;chappent aux cat&#233;gories famili&#232;res &#224; travers lesquelles nous avons appris &#224; organiser le monde vivant.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque fait partie de cette famille singuli&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque les premiers sp&#233;cimens furent exp&#233;di&#233;s d&#8217;Australie vers l&#8217;Europe &#224; la fin du XVIII&#7497; si&#232;cle, la communaut&#233; scientifique fut confront&#233;e &#224; un organisme qui paraissait contredire simultan&#233;ment plusieurs principes fondamentaux de la zoologie de l&#8217;&#233;poque. <br>Son apparence &#233;voquait un assemblage improbable de caract&#232;res emprunt&#233;s &#224; des groupes animaux distincts. <br>Son mode de reproduction brouillait les fronti&#232;res entre mammif&#232;res et reptiles et son anatomie associait des structures consid&#233;r&#233;es comme primitives &#224; des adaptations sensorielles d&#8217;une sophistication remarquable.</p><p style="text-align: justify;">Plus de deux si&#232;cles apr&#232;s sa d&#233;couverte, l&#8217;ornithorynque continue d&#8217;occuper une place particuli&#232;re dans les ouvrages de biologie, les documentaires animaliers et les discussions sur l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>. <br>Pourtant, l&#8217;accumulation des connaissances g&#233;n&#233;tiques, anatomiques et pal&#233;ontologiques a profond&#233;ment transform&#233; notre compr&#233;hension de cet animal.</p><p style="text-align: justify;">Le myst&#232;re n&#8217;est plus celui que les naturalistes du XVIII&#7497; si&#232;cle croyaient affronter.<br>L&#8217;ornithorynque n&#8217;est pas une erreur de la nature et il n&#8217;est pas davantage une mosa&#239;que biologique assembl&#233;e &#224; partir de fragments emprunt&#233;s &#224; diff&#233;rentes esp&#232;ces.</p><p style="text-align: justify;">Il constitue un organisme parfaitement coh&#233;rent, adapt&#233; depuis des millions d&#8217;ann&#233;es aux cours d&#8217;eau australiens qu&#8217;il habite.</p><p style="text-align: justify;">La v&#233;ritable &#233;nigme r&#233;side peut-&#234;tre ailleurs.<br>Pourquoi continuons-nous &#224; percevoir cet animal comme une anomalie alors que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ne semble, quant &#224; elle, y voir aucune contradiction ?</p><p style="text-align: justify;">Cette question d&#233;passe largement le cadre de la zoologie.</p><p style="text-align: justify;">Elle touche &#224; notre mani&#232;re de classer le vivant, de construire des cat&#233;gories, de reconna&#238;tre des formes et d&#8217;organiser la diversit&#233; du r&#233;el.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque appara&#238;t alors non seulement comme un objet biologique fascinant, mais &#233;galement comme un r&#233;v&#233;lateur des m&#233;canismes cognitifs &#224; travers lesquels nous donnons sens au monde.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La rencontre avec l&#8217;impossible</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Pour comprendre la fascination persistante qu&#8217;exerce l&#8217;ornithorynque, il est n&#233;cessaire de revenir aux circonstances de sa d&#233;couverte.</p><p style="text-align: justify;">&#192; la fin du XVIII&#7497; si&#232;cle, l&#8217;Europe d&#233;couvre progressivement la faune australienne.<br>Les r&#233;cits rapport&#233;s par les explorateurs d&#233;crivent des organismes qui semblent d&#233;j&#224; singuliers : kangourous, wombats, casoars, &#233;chidn&#233;s. <br>Cependant, aucun ne provoque une r&#233;action comparable &#224; celle suscit&#233;e par l&#8217;ornithorynque.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque les premiers sp&#233;cimens naturalis&#233;s parviennent en Angleterre, plusieurs savants soup&#231;onnent imm&#233;diatement une fraude.</p><p style="text-align: justify;">Cette r&#233;action peut sembler na&#239;ve avec le recul, mais elle appara&#238;t pourtant parfaitement compr&#233;hensible lorsqu&#8217;on se replace dans le contexte intellectuel de l&#8217;&#233;poque.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png" width="1456" height="974" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:974,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2940547,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!gHPu!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F296b6ade-0389-465d-9cb6-86aa02d5cb4c_1533x1026.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;animal poss&#232;de un corps couvert de fourrure, caract&#233;ristique des mammif&#232;res, son museau &#233;voque imm&#233;diatement le bec aplati d&#8217;un canard, ses pattes sont palm&#233;es, sa queue rappelle celle d&#8217;un castor.<br>Plus tard, on d&#233;couvrira qu&#8217;il pond des &#339;ufs tout en nourrissant ses petits avec du lait.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;accumulation de ces caract&#233;ristiques produit un effet particulier sur l&#8217;observateur. Chaque &#233;l&#233;ment pris isol&#233;ment para&#238;t familier. Leur combinaison, en revanche, semble d&#233;fier toute logique classificatoire.</p><p style="text-align: justify;">Le zoologiste britannique George Shaw aurait m&#234;me examin&#233; minutieusement les coutures du sp&#233;cimen afin de v&#233;rifier qu&#8217;un taxidermiste n&#8217;avait pas artificiellement assembl&#233; plusieurs animaux distincts.</p><p style="text-align: justify;">Cette anecdote est souvent pr&#233;sent&#233;e comme une curiosit&#233; historique, constituant en r&#233;alit&#233; un t&#233;moignage remarquable de la mani&#232;re dont fonctionne l&#8217;esprit humain face &#224; l&#8217;inattendu.</p><p style="text-align: justify;">Ce qui paraissait impossible n&#8217;&#233;tait pas l&#8217;existence de l&#8217;animal lui-m&#234;me, mais plus son incompatibilit&#233; apparente avec les cat&#233;gories mentales disponibles.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Pourquoi notre cerveau voit une chim&#232;re</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;impression de bizarrerie associ&#233;e &#224; l&#8217;ornithorynque ne provient pas uniquement de son anatomie.<br>Elle trouve &#233;galement son origine dans certains m&#233;canismes fondamentaux de la cognition humaine.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;un des d&#233;fis majeurs auxquels sont confront&#233;s les organismes vivants consiste &#224; reconna&#238;tre rapidement les &#233;l&#233;ments pertinents de leur environnement. <br>Identifier une proie, un pr&#233;dateur, un partenaire ou une source de nourriture n&#233;cessite une capacit&#233; &#224; d&#233;tecter des r&#233;gularit&#233;s au sein d&#8217;une immense quantit&#233; d&#8217;informations.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> a favoris&#233; le d&#233;veloppement de syst&#232;mes cognitifs sp&#233;cialis&#233;s dans cette t&#226;che.<br>Le cerveau humain excelle particuli&#232;rement dans la reconnaissance des formes et la cat&#233;gorisation.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2023161,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!wCx8!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6577671f-c3fc-4905-9419-b6b3bbd59b1b_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Quelques indices suffisent souvent &#224; identifier un visage, un animal ou un objet familier. <br>Cette aptitude permet une compr&#233;hension rapide du monde qui nous entoure, et r&#233;duit consid&#233;rablement la charge cognitive n&#233;cessaire &#224; l&#8217;analyse d&#233;taill&#233;e de chaque situation.</p><p style="text-align: justify;">Cependant, cette efficacit&#233; poss&#232;de une contrepartie : les cat&#233;gories simplifient n&#233;cessairement la r&#233;alit&#233;.<br>Elles regroupent des individus diff&#233;rents au sein d&#8217;ensembles plus larges d&#233;finis par des caract&#233;ristiques communes.</p><p style="text-align: justify;">Cette simplification fonctionne remarquablement bien dans la plupart des situations mais devient plus probl&#233;matique lorsque nous rencontrons des objets biologiques situ&#233;s &#224; proximit&#233; des fronti&#232;res de nos classifications.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque occupe pr&#233;cis&#233;ment cette position, car son apparence active simultan&#233;ment plusieurs cat&#233;gories habituellement s&#233;par&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau reconna&#238;t un mammif&#232;re, puis d&#233;tecte un bec &#233;voquant un oiseau. Il identifie une fourrure, puis d&#233;couvre une reproduction ovipare. <br>Chaque nouvelle information semble contredire la pr&#233;c&#233;dente.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;animal appara&#238;t alors comme une sorte de paradoxe perceptif.<br>Cette sensation ne r&#233;v&#232;le pas n&#233;cessairement une &#233;tranget&#233; intrins&#232;que du vivant mais r&#233;v&#232;le surtout les limites de nos syst&#232;mes de cat&#233;gorisation.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le go&#251;t humain pour les &#234;tres hybrides</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Cette r&#233;action cognitive ne se limite pas au domaine scientifique et traverse l&#8217;ensemble de l&#8217;histoire culturelle humaine.<br>Les r&#233;cits mythologiques du monde entier t&#233;moignent d&#8217;une fascination ancienne pour les &#234;tres situ&#233;s aux fronti&#232;res des cat&#233;gories naturelles.</p><ul><li><p>Les sphinx associent des caract&#233;ristiques humaines et animales.</p></li><li><p>Les centaures r&#233;unissent l&#8217;homme et le cheval.</p></li><li><p>Les griffons combinent l&#8217;aigle et le lion.</p></li><li><p>Les sir&#232;nes occupent une position interm&#233;diaire entre le monde terrestre et le monde marin.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Ces cr&#233;atures apparaissent dans des soci&#233;t&#233;s g&#233;ographiquement et historiquement &#233;loign&#233;es les unes des autres et leur r&#233;currence sugg&#232;re l&#8217;existence de m&#233;canismes psychologiques profonds.</p><p style="text-align: justify;">Les &#234;tres hybrides attirent l&#8217;attention parce qu&#8217;ils perturbent les classifications ordinaires.<br>Ils cr&#233;ent une tension entre des cat&#233;gories que l&#8217;esprit consid&#232;re habituellement comme distinctes.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3350538,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Ke2w!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F78574b7c-cc32-441e-882d-89b35aca6f9c_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque produit un effet comparable, bien qu&#8217;il appartienne pleinement au monde r&#233;el.<br>Son existence rappelle que les fronti&#232;res conceptuelles qui structurent notre compr&#233;hension du vivant ne correspondent pas toujours &#224; des s&#233;parations nettes dans la nature elle-m&#234;me.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation prend une importance particuli&#232;re lorsqu&#8217;on s&#8217;int&#233;resse &#224; l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> car les classifications biologiques contemporaines reposent sur des millions d&#8217;ann&#233;es de diversification progressive.<br>Les cat&#233;gories que nous utilisons aujourd&#8217;hui apparaissent souvent &#233;videntes parce que nous observons les formes actuelles du vivant.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a>, quant &#224; elle, est constitu&#233;e d&#8217;une succession continue de transformations.<br>Les fronti&#232;res que nous percevons r&#233;trospectivement comme &#233;videntes &#233;taient souvent beaucoup plus floues dans le pass&#233;.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque agit ainsi comme une fen&#234;tre ouverte sur cette continuit&#233; profonde.<br>Ce qui nous appara&#238;t aujourd&#8217;hui comme une exception pourrait n&#8217;&#234;tre qu&#8217;une cons&#233;quence de notre tendance &#224; d&#233;couper le vivant en compartiments plus rigides qu&#8217;il ne l&#8217;est r&#233;ellement.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Derri&#232;re l&#8217;&#233;tranget&#233;, une logique fonctionnelle</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;un organisme para&#238;t inhabituel, il est tentant d&#8217;examiner chacune de ses caract&#233;ristiques comme une singularit&#233; ind&#233;pendante. <br>Cette approche produit souvent une impression de d&#233;sordre. L&#8217;animal semble constitu&#233; d&#8217;une accumulation de particularit&#233;s dont la coexistence demeure difficile &#224; comprendre.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque illustre parfaitement ce ph&#233;nom&#232;ne.<br>Observ&#233; de mani&#232;re superficielle, il donne l&#8217;impression d&#8217;une juxtaposition de traits h&#233;t&#233;rog&#232;nes. <br>Pourtant, cette impression s&#8217;estompe rapidement d&#232;s que l&#8217;on cesse d&#8217;analyser s&#233;par&#233;ment ses structures anatomiques pour les consid&#233;rer comme les &#233;l&#233;ments interd&#233;pendants d&#8217;un m&#234;me syst&#232;me biologique.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;environnement dans lequel &#233;volue l&#8217;ornithorynque constitue un excellent point de d&#233;part pour comprendre cette coh&#233;rence.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;esp&#232;ce fr&#233;quente principalement les rivi&#232;res, les ruisseaux et les zones humides du sud-est australien et de Tasmanie qui imposent un ensemble de contraintes sp&#233;cifiques. <br>La recherche alimentaire s&#8217;effectue dans des eaux souvent troubles, parfois charg&#233;es en s&#233;diments, o&#249; la visibilit&#233; est limit&#233;e. <br>Les proies, essentiellement compos&#233;es de larves d&#8217;insectes, de petits crustac&#233;s et de vers aquatiques, vivent souvent enfouies dans le substrat.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3063590,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!_dqA!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe6bb6438-5489-45a8-a768-b9bd7112ca81_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Dans un tel contexte, la vision devient insuffisante.<br>L&#8217;ornithorynque a d&#233;velopp&#233; une strat&#233;gie radicalement diff&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;il plonge, ses yeux se ferment, ses narines &#233;galement et les conduits auditifs sont eux aussi obstru&#233;s.<br>Pendant plusieurs dizaines de secondes, l&#8217;animal &#233;volue dans un environnement o&#249; les principaux canaux sensoriels habituellement utilis&#233;s par les mammif&#232;res deviennent inop&#233;rants.</p><p style="text-align: justify;">La localisation des proies repose alors sur un syst&#232;me sensoriel particuli&#232;rement remarquable.<br>Le bec, qui n&#8217;est pas un v&#233;ritable bec au sens anatomique du terme, est recouvert de milliers de r&#233;cepteurs capables de d&#233;tecter les faibles champs &#233;lectriques produits par l&#8217;activit&#233; musculaire des organismes vivants.</p><p style="text-align: justify;">Chaque contraction musculaire g&#233;n&#232;re de minuscules variations &#233;lectriques dans l&#8217;eau environnante. L&#8217;ornithorynque per&#231;oit ces signaux.<br>Cette capacit&#233;, appel&#233;e &#233;lectror&#233;ception, demeure exceptionnelle chez les mammif&#232;res.<br>Elle est plus fr&#233;quemment observ&#233;e chez certains poissons, notamment les requins ou les poissons &#233;lectriques.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;animal ne recherche donc pas ses proies par la vue mais par une forme de cartographie &#233;lectromagn&#233;tique de son environnement imm&#233;diat.<br>Cette adaptation modifie profond&#233;ment notre perception de l&#8217;esp&#232;ce.</p><p style="text-align: justify;">Le museau qui semblait constituer une curiosit&#233; morphologique appara&#238;t d&#233;sormais comme un organe sensoriel hautement sp&#233;cialis&#233;.<br>L&#8217;&#233;tranget&#233; laisse place &#224; la fonctionnalit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Le m&#234;me raisonnement peut &#234;tre appliqu&#233; &#224; l&#8217;ensemble de son anatomie.<br>Les pattes palm&#233;es augmentent l&#8217;efficacit&#233; de la nage tout en conservant une locomotion terrestre acceptable.</p><p style="text-align: justify;">La queue stocke des r&#233;serves &#233;nerg&#233;tiques comparables, dans leur fonction, aux r&#233;serves graisseuses observ&#233;es chez certains mammif&#232;res adapt&#233;s &#224; des environnements exigeants.</p><p style="text-align: justify;">La fourrure extr&#234;mement dense assure une isolation thermique remarquable malgr&#233; la vie aquatique.</p><p style="text-align: justify;">Chaque &#233;l&#233;ment trouve sa place dans un ensemble coh&#233;rent.<br>L&#8217;impression de chim&#232;re s&#8217;efface progressivement au profit d&#8217;une compr&#233;hension syst&#233;mique.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque cesse alors d&#8217;appara&#238;tre comme un assemblage improbable pour devenir une solution biologique &#233;l&#233;gante &#224; un ensemble pr&#233;cis de contraintes &#233;cologiques.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Pondre des &#339;ufs et produire du lait</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Parmi toutes les caract&#233;ristiques de l&#8217;ornithorynque, aucune n&#8217;a probablement davantage contribu&#233; &#224; sa r&#233;putation que son mode de reproduction.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;association entre ponte et lactation semble contredire les cat&#233;gories enseign&#233;es d&#232;s les premi&#232;res ann&#233;es de scolarit&#233; : les oiseaux pondent, les mammif&#232;res mettent bas.<br>L&#8217;ornithorynque semble refuser cette distinction.</p><p style="text-align: justify;">Pourtant, cette opposition est en grande partie le produit de notre mani&#232;re moderne de classifier les organismes.<br>L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> n&#8217;a jamais eu pour objectif de produire des cat&#233;gories zoologiques.</p><p style="text-align: justify;">Elle n&#8217;a fa&#231;onn&#233; que des organismes capables de survivre et de se reproduire dans leur environnement.</p><p style="text-align: justify;">Les monotr&#232;mes, groupe auquel appartiennent l&#8217;ornithorynque et les &#233;chidn&#233;s, repr&#233;sentent aujourd&#8217;hui les derniers survivants d&#8217;une branche tr&#232;s ancienne des mammif&#232;res.<br>Leur &#233;tude permet d&#8217;observer certaines caract&#233;ristiques pr&#233;sentes chez les anc&#234;tres communs de l&#8217;ensemble des mammif&#232;res actuels.<br>La ponte constitue l&#8217;une de ces caract&#233;ristiques.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3124641,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OOYK!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fef9e5b4d-ad7e-4e5a-8743-061ad8207f1e_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Apr&#232;s l&#8217;accouplement, la femelle construit un terrier complexe pouvant atteindre plusieurs dizaines de m&#232;tres de longueur. <br>Elle y pond g&#233;n&#233;ralement un &#224; trois &#339;ufs &#224; coquille souple.<br>L&#8217;incubation dure une dizaine de jours.</p><p style="text-align: justify;">&#192; premi&#232;re vue, ce processus &#233;voque davantage les reptiles que les mammif&#232;res modernes, cependant, l&#8217;&#233;closion ne repr&#233;sente que le d&#233;but du d&#233;veloppement.<br>Les nouveau-n&#233;s &#233;mergent dans un &#233;tat extr&#234;mement immature et leur survie d&#233;pend enti&#232;rement des soins maternels.</p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est ici qu&#8217;intervient l&#8217;une des particularit&#233;s les plus fascinantes de l&#8217;esp&#232;ce : l&#8217;ornithorynque produit du lait.</p><p style="text-align: justify;">Cette caract&#233;ristique constitue l&#8217;un des crit&#232;res fondamentaux d&#233;finissant les mammif&#232;res.<br>Toutefois, contrairement aux mammif&#232;res placentaires ou marsupiaux, il ne poss&#232;de pas de mamelles.</p><p style="text-align: justify;">Les glandes mammaires d&#233;bouchent directement &#224; la surface de la peau et le lait s&#8217;accumule dans les replis du pelage o&#249; les jeunes viennent le l&#233;cher.<br>Cette organisation anatomique peut para&#238;tre primitive et r&#233;v&#232;le en r&#233;alit&#233; une information pr&#233;cieuse sur l&#8217;histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> des mammif&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">Les analyses g&#233;n&#233;tiques sugg&#232;rent que la production de lait est apparue avant l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> des mamelles proprement dites.<br>Certaines hypoth&#232;ses proposent m&#234;me que les premi&#232;res s&#233;cr&#233;tions lact&#233;es aient initialement jou&#233; un r&#244;le de protection contre les infections ou la d&#233;shydratation des &#339;ufs.<br>L&#8217;alimentation des jeunes serait apparue secondairement.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque constitue ainsi une sorte de t&#233;moin vivant de cette histoire ancienne.<br>Sans repr&#233;senter un interm&#233;diaire entre reptile et mammif&#232;re, il a conserv&#233; certaines caract&#233;ristiques ancestrales que d&#8217;autres lign&#233;es ont progressivement modifi&#233;es.<br>Cette nuance est essentielle.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ne fonctionne pas comme une &#233;chelle o&#249; certaines esp&#232;ces seraient plus avanc&#233;es que d&#8217;autres car chaque organisme contemporain poss&#232;de exactement le m&#234;me &#226;ge <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutif</a>.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque n&#8217;est pas un fossile vivant fig&#233; dans le pass&#233; mais est le r&#233;sultat de dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es d&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>, tout autant que les primates, les f&#233;lins ou les c&#233;tac&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Certaines de ses caract&#233;ristiques sont anciennes, d&#8217;autres sont extr&#234;mement sp&#233;cialis&#233;es.<br>L&#8217;ensemble forme une combinaison unique dont la coh&#233;rence ne devient visible qu&#8217;&#224; travers une perspective historique.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le mammif&#232;re venimeux</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;existence d&#8217;un venin chez un mammif&#232;re semble presque aussi surprenante que la ponte d&#8217;&#339;ufs car l&#8217;association entre mammif&#232;res et toxicit&#233; n&#8217;appartient pas aux repr&#233;sentations spontan&#233;es que nous entretenons du vivant.</p><p style="text-align: justify;">Pourtant, l&#224; encore, l&#8217;ornithorynque invite &#224; r&#233;examiner certaines intuitions.<br>Les m&#226;les poss&#232;dent, sur les membres post&#233;rieurs, des &#233;perons reli&#233;s &#224; des glandes sp&#233;cialis&#233;es.<br>Pendant la saison de reproduction, ces glandes produisent un m&#233;lange complexe de peptides et de prot&#233;ines bioactives.</p><p style="text-align: justify;">Chez l&#8217;&#234;tre humain, l&#8217;envenimation provoque une douleur particuli&#232;rement intense, parfois persistante pendant plusieurs semaines.<br>La mortalit&#233; demeure exceptionnelle, mais les effets physiologiques t&#233;moignent de l&#8217;efficacit&#233; du syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">Pendant longtemps, cette caract&#233;ristique fut interpr&#233;t&#233;e comme une anomalie, mais les recherches modernes sugg&#232;rent une r&#233;alit&#233; plus nuanc&#233;e.<br>Le venin appara&#238;t &#224; de nombreuses reprises au cours de l&#8217;histoire du vivant.</p><p style="text-align: justify;">Il existe chez les serpents, les scorpions, certains poissons, des mollusques marins, des insectes et m&#234;me quelques mammif&#232;res.<br>Chaque apparition r&#233;sulte de trajectoires <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutives</a> ind&#233;pendantes.</p><p style="text-align: justify;">Le venin ne constitue donc pas une invention unique apparue une seule fois mais repr&#233;sente une solution biologique r&#233;currente &#224; certains probl&#232;mes &#233;cologiques ou reproductifs.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/db60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3083398,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!OAJk!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fdb60159d-b2c2-494b-98bf-387ba41ccfd5_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Chez l&#8217;ornithorynque, les donn&#233;es disponibles sugg&#232;rent un r&#244;le principalement li&#233; &#224; la comp&#233;tition entre m&#226;les.<br>Les affrontements durant la saison reproductive peuvent &#234;tre particuli&#232;rement intenses et l&#8217;utilisation du venin permettrait d&#8217;augmenter les chances d&#8217;acc&#232;s aux partenaires sans n&#233;cessiter une augmentation excessive de la taille corporelle.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation illustre un principe fondamental de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> : les organismes ne cr&#233;ent pas constamment des solutions enti&#232;rement nouvelles.<br>Ils modifient, r&#233;utilisent et r&#233;organisent des structures pr&#233;existantes.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant fonctionne davantage comme un immense processus de bricolage biologique que comme une ing&#233;nierie planifi&#233;e.<br>Dans cette perspective, le venin de l&#8217;ornithorynque cesse lui aussi d&#8217;appara&#238;tre comme une &#233;tranget&#233; pour devenir une r&#233;ponse parmi d&#8217;autres aux contraintes impos&#233;es par la s&#233;lection naturelle.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;animal qui semblait initialement accumuler les paradoxes r&#233;v&#232;le progressivement une coh&#233;rence inattendue.<br>&#192; mesure que l&#8217;on approfondit son &#233;tude, les contradictions apparentes se transforment en adaptations, les singularit&#233;s deviennent des fonctions et l&#8217;exception devient intelligible.</p><p style="text-align: justify;">Cette transformation du regard pr&#233;pare naturellement la question suivante : que nous apprend r&#233;ellement son g&#233;nome sur son histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> et sur celle des mammif&#232;res dans leur ensemble ?</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le faux mythe du m&#233;lange entre esp&#232;ces</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque le g&#233;nome de l&#8217;ornithorynque fut s&#233;quenc&#233; au d&#233;but du XXI&#7497; si&#232;cle, les r&#233;sultats suscit&#232;rent un enthousiasme consid&#233;rable et la presse scientifique et g&#233;n&#233;raliste s&#8217;empara rapidement du sujet. <br>Les titres &#233;voquaient un animal poss&#233;dant des g&#232;nes de reptile, d&#8217;oiseau et de mammif&#232;re, certains articles le d&#233;crivaient comme une sorte de mosa&#239;que g&#233;n&#233;tique, comme si plusieurs branches du vivant avaient &#233;t&#233; artificiellement assembl&#233;es dans un m&#234;me organisme.</p><p style="text-align: justify;">Ces formulations avaient le m&#233;rite d&#8217;attirer l&#8217;attention mais introduisaient cependant une confusion importante.<br>L&#8217;ornithorynque ne constitue pas un assemblage de fragments emprunt&#233;s &#224; diff&#233;rentes esp&#232;ces.</p><p style="text-align: justify;">Il n&#8217;existe aucun m&#233;canisme biologique ayant m&#233;lang&#233; un reptile, un oiseau et un mammif&#232;re pour produire cet organisme.<br>L&#8217;histoire racont&#233;e par son g&#233;nome est beaucoup plus subtile et pour la comprendre, il faut abandonner une repr&#233;sentation tr&#232;s r&#233;pandue de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>.</p><p style="text-align: justify;">Nous avons souvent tendance &#224; imaginer les grands groupes zoologiques comme des compartiments nettement s&#233;par&#233;s. <br>Les oiseaux formeraient un ensemble homog&#232;ne distinct des reptiles et les mammif&#232;res constitueraient une cat&#233;gorie ind&#233;pendante poss&#233;dant ses propres caract&#233;ristiques exclusives.</p><p style="text-align: justify;">Cette vision fonctionne relativement bien pour d&#233;crire les formes actuelles du vivant mais devient plus probl&#233;matique lorsqu&#8217;il s&#8217;agit d&#8217;explorer leur histoire profonde.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ressemble moins &#224; une s&#233;rie de compartiments isol&#233;s qu&#8217;&#224; un immense r&#233;seau de bifurcations successives o&#249; chaque branche conserve une partie de l&#8217;h&#233;ritage ancestral tout en d&#233;veloppant ses propres innovations.</p><p style="text-align: justify;">Ainsi, lorsque les chercheurs d&#233;couvrent chez l&#8217;ornithorynque certains g&#232;nes associ&#233;s &#224; des caract&#233;ristiques que nous retrouvons aujourd&#8217;hui chez les oiseaux ou les reptiles, ils ne mettent pas en &#233;vidence un m&#233;lange improbable mais r&#233;v&#232;lent simplement la persistance de caract&#232;res anciens issus d&#8217;anc&#234;tres communs tr&#232;s &#233;loign&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque ne brouille pas les fronti&#232;res biologiques et nous rappelle que ces fronti&#232;res ont &#233;t&#233; construites apr&#232;s coup, &#224; partir d&#8217;une histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a> continue.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;impression de mosa&#239;que na&#238;t davantage de notre mani&#232;re de d&#233;couper le vivant que du vivant lui-m&#234;me.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une fen&#234;tre ouverte sur les origines des mammif&#232;res</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Cette perspective transforme profond&#233;ment la place occup&#233;e par les monotr&#232;mes dans l&#8217;arbre du vivant.<br>Aujourd&#8217;hui, seuls deux groupes de monotr&#232;mes subsistent : les ornithorynques et les &#233;chidn&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Ils repr&#233;sentent les derniers repr&#233;sentants d&#8217;une branche ancienne qui s&#8217;est s&#233;par&#233;e tr&#232;s t&#244;t du reste des mammif&#232;res.<br>Cette position phylog&#233;n&#233;tique leur conf&#232;re une valeur scientifique exceptionnelle.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2567108,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!7FgD!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2336952-a8b2-4cd3-b099-f1cca884897f_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">&#201;tudier l&#8217;ornithorynque revient en partie &#224; observer certaines caract&#233;ristiques conserv&#233;es depuis les premiers chapitres de l&#8217;histoire mammalienne, mais cette id&#233;e est parfois mal interpr&#233;t&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">On d&#233;crit fr&#233;quemment l&#8217;esp&#232;ce comme un &#171; fossile vivant &#187;, expression s&#233;duisante mais scientifiquement trompeuse.<br>Un fossile vivant &#233;voque un organisme rest&#233; immobile au cours du temps, or rien n&#8217;est plus &#233;loign&#233; de la r&#233;alit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque contemporain n&#8217;est pas identique &#224; ses anc&#234;tres du Cr&#233;tac&#233; ou du Pal&#233;og&#232;ne et il a poursuivi son <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> pendant des dizaines de millions d&#8217;ann&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">Ses syst&#232;mes sensoriels, son &#233;cologie, sa physiologie et son comportement ont continu&#233; &#224; se transformer sous l&#8217;effet de la s&#233;lection naturelle.<br>Certaines de ses caract&#233;ristiques sont ancestrales, d&#8217;autres sont au contraire extr&#234;mement sp&#233;cialis&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#233;lectror&#233;ception constitue un excellent exemple de cette sp&#233;cialisation car il ne s&#8217;agit pas d&#8217;un vestige archa&#239;que conserv&#233; par hasard. <br>C&#8217;est une adaptation sophistiqu&#233;e r&#233;pondant &#224; des contraintes &#233;cologiques pr&#233;cises.</p><p style="text-align: justify;">Cette coexistence entre caract&#232;res anciens et innovations r&#233;centes offre un aper&#231;u rare de la mani&#232;re dont l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> proc&#232;de r&#233;ellement.<br>Les esp&#232;ces ne remplacent pas int&#233;gralement leur h&#233;ritage &#224; chaque &#233;tape de leur histoire et modifient progressivement certaines structures, en conservent d&#8217;autres et en r&#233;organisent de nouvelles.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant appara&#238;t alors moins comme une succession de r&#233;volutions que comme un processus continu de transformation dont l&#8217;ornithorynque constitue l&#8217;un des t&#233;moins les plus &#233;loquents de cette continuit&#233;.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les &#233;tonnants chromosomes sexuels</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Parmi les d&#233;couvertes les plus surprenantes issues de la g&#233;nomique moderne figure l&#8217;organisation de ses chromosomes sexuels.</p><p style="text-align: justify;">Chez l&#8217;&#234;tre humain, comme chez la plupart des mammif&#232;res placentaires, la d&#233;termination sexuelle repose principalement sur une paire de chromosomes : XX chez la femelle, XY chez le m&#226;le.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation para&#238;t aujourd&#8217;hui presque &#233;vidente mais pourtant, elle n&#8217;est qu&#8217;une solution parmi d&#8217;autres.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque poss&#232;de un syst&#232;me beaucoup plus complexe.<br>Les m&#226;les disposent de cinq chromosomes X et de cinq chromosomes Y qui s&#8217;associent lors de la m&#233;iose sous la forme d&#8217;une cha&#238;ne remarquable.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2643406,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/201441840?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!lcoB!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F303546bf-5e9a-4817-adcb-23543a0ab5b2_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette architecture ne ressemble &#224; aucun syst&#232;me observ&#233; chez les mammif&#232;res placentaires et plus surprenant encore, certaines r&#233;gions de ces chromosomes pr&#233;sentent des similitudes avec les chromosomes sexuels observ&#233;s chez les oiseaux.</p><p style="text-align: justify;">Cette d&#233;couverte a profond&#233;ment modifi&#233; notre compr&#233;hension de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> des syst&#232;mes de d&#233;termination sexuelle car pendant longtemps, il semblait naturel d&#8217;imaginer l&#8217;existence d&#8217;un m&#233;canisme unique dont auraient h&#233;rit&#233; l&#8217;ensemble des mammif&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">Les donn&#233;es g&#233;nomiques racontent une histoire beaucoup plus complexe.<br>Les syst&#232;mes sexuels apparaissent d&#233;sormais comme des structures <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutives</a> dynamiques, capables d&#8217;&#233;merger, de se transformer ou de dispara&#238;tre au cours du temps.<br>L&#8217;organisation que nous observons chez l&#8217;&#234;tre humain n&#8217;est donc pas l&#8217;aboutissement n&#233;cessaire de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> mais cconstitue simplement l&#8217;une des nombreuses solutions explor&#233;es par le vivant.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque r&#233;v&#232;le ainsi une diversit&#233; biologique souvent invisible parce qu&#8217;elle se situe &#224; des niveaux d&#8217;organisation difficiles &#224; percevoir directement.<br>L&#224; encore, ce n&#8217;est pas l&#8217;animal qui est &#233;trange mais notre familiarit&#233; avec certaines solutions biologiques particuli&#232;res qui nous conduit &#224; consid&#233;rer les autres comme exceptionnelles.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les limites des classifications</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">&#192; mesure que les connaissances accumul&#233;es sur l&#8217;ornithorynque se sont multipli&#233;es, une conclusion inattendue a commenc&#233; &#224; &#233;merger : l&#8217;animal ne remettait pas en question la th&#233;orie de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a>.</p><p style="text-align: justify;">Il remettait davantage en question certaines habitudes cognitives h&#233;rit&#233;es de notre mani&#232;re de classer le vivant.<br>Les classifications biologiques constituent des outils indispensables et sans elles, aucune comparaison entre esp&#232;ces ne serait possible.</p><p style="text-align: justify;">La taxonomie, la syst&#233;matique et la phylog&#233;nie reposent toutes sur la capacit&#233; &#224; identifier des groupes partageant des caract&#233;ristiques communes.<br>Cependant, toute classification implique une simplification et r&#233;duit une continuit&#233; complexe &#224; un ensemble de cat&#233;gories discr&#232;tes.</p><p style="text-align: justify;">Cette op&#233;ration est extraordinairement utile mais comporte n&#233;anmoins un risque : celui de confondre la carte avec le territoire.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque agit comme un rappel permanent de cette distinction car chaque fois qu&#8217;il semble violer une cat&#233;gorie, il r&#233;v&#232;le surtout le caract&#232;re partiellement artificiel de cette cat&#233;gorie.</p><p style="text-align: justify;">Le probl&#232;me ne provient pas du vivant mais de notre besoin l&#233;gitime mais imparfait de l&#8217;organiser.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le vivant comme continuum</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire de la biologie moderne est jalonn&#233;e de d&#233;couvertes ayant progressivement brouill&#233; des fronti&#232;res que l&#8217;on croyait autrefois &#233;videntes.</p><ul><li><p>Les oiseaux sont aujourd&#8217;hui reconnus comme des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/si-lasteroide-netait-pas-tombe-exploration">dinosaures</a> sp&#233;cialis&#233;s.</p></li><li><p>Les baleines descendent de mammif&#232;res terrestres.</p></li><li><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/xenogenese">mitochondries</a> r&#233;sultent vraisemblablement de l&#8217;int&#233;gration ancienne d&#8217;organismes autonomes.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Les distinctions qui paraissaient autrefois absolues deviennent progressivement plus nuanc&#233;es.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque s&#8217;inscrit dans cette dynamique.<br>Il nous invite &#224; consid&#233;rer le vivant non comme une collection d&#8217;objets s&#233;par&#233;s mais comme une immense continuit&#233; historique.</p><p style="text-align: justify;">Les cat&#233;gories biologiques demeurent pertinentes et correspondent &#224; des regroupements r&#233;els.<br>Cependant, elles ne constituent pas des essences immuables.</p><p style="text-align: justify;">Elles repr&#233;sentent des instantan&#233;s pris au sein d&#8217;un processus de transformation permanent.<br>L&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ne produit pas des compartiments, elle produit des trajectoires.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque nous offre l&#8217;occasion rare d&#8217;observer certaines de ces trajectoires encore visibles dans le pr&#233;sent.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une le&#231;on de complexit&#233;</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Cette r&#233;flexion d&#233;passe finalement le seul cadre de la zoologie pour rejoindre une question plus g&#233;n&#233;rale concernant notre rapport &#224; la connaissance.</p><p style="text-align: justify;">Les &#234;tres humains comprennent le monde en construisant des mod&#232;les qui simplifient n&#233;cessairement la r&#233;alit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Ils permettent d&#8217;identifier des r&#233;gularit&#233;s, d&#8217;&#233;laborer des th&#233;ories et de produire des pr&#233;dictions.<br>Toute connaissance scientifique repose sur ce processus.</p><p style="text-align: justify;">Cependant, les objets les plus int&#233;ressants sont souvent ceux qui apparaissent aux fronti&#232;res de ces mod&#232;les car ils r&#233;v&#232;lent leurs limites tout en permettant leur am&#233;lioration.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;ornithorynque appartient &#224; cette cat&#233;gorie sans constituer une anomalie biologique.<br>Il repr&#233;sente un point de rencontre entre plusieurs histoires <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutives</a>, plusieurs niveaux d&#8217;organisation et plusieurs syst&#232;mes de classification.</p><p style="text-align: justify;">Son int&#233;r&#234;t d&#233;passe largement son anatomie singuli&#232;re, il r&#233;side dans sa capacit&#233; &#224; nous rappeler que le r&#233;el demeure g&#233;n&#233;ralement plus riche, plus continu et plus nuanc&#233; que les cat&#233;gories que nous utilisons pour le d&#233;crire.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;histoire de l&#8217;ornithorynque commence souvent par un sourire.<br>L&#8217;animal para&#238;t &#233;trange, presque improbable. <br>Son apparence &#233;voque une cr&#233;ature issue d&#8217;un cabinet de curiosit&#233;s ou d&#8217;une exp&#233;rience de pens&#233;e destin&#233;e &#224; mettre &#224; l&#8217;&#233;preuve les classifications biologiques.</p><p style="text-align: justify;">Cette premi&#232;re impression s&#8217;efface pourtant progressivement &#224; mesure que l&#8217;on approfondit son &#233;tude.<br>L&#8217;organisme qui semblait initialement d&#233;fier toute logique r&#233;v&#232;le une coh&#233;rence remarquable.</p><p style="text-align: justify;">Son anatomie r&#233;pond aux contraintes de son environnement, sa reproduction &#233;claire certaines &#233;tapes anciennes de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> des mammif&#232;res, son g&#233;nome conserve la trace d&#8217;une histoire phylog&#233;n&#233;tique particuli&#232;rement profonde.</p><p style="text-align: justify;">Aucune de ces caract&#233;ristiques ne constitue une anomalie et t&#233;moignent simplement de la diversit&#233; des solutions que le vivant est capable d&#8217;explorer.</p><p style="text-align: justify;">Le paradoxe se d&#233;place alors, et ce n&#8217;est plus l&#8217;ornithorynque qui para&#238;t difficile &#224; comprendre.<br>C&#8217;est la persistance de notre &#233;tonnement face &#224; son existence.</p><p style="text-align: justify;">Cette r&#233;action r&#233;v&#232;le combien notre perception du vivant demeure influenc&#233;e par les cat&#233;gories que nous construisons pour lui donner sens.<br>L&#8217;ornithorynque appara&#238;t ainsi comme bien davantage qu&#8217;une curiosit&#233; zoologique et constitue un rappel discret mais puissant de la continuit&#233; du vivant, de la cr&#233;ativit&#233; de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> et de la n&#233;cessit&#233; de conserver une certaine prudence face aux fronti&#232;res que nous tra&#231;ons pour comprendre le monde.</p><p style="text-align: justify;">&#192; travers cet &#233;trange mammif&#232;re australien, c&#8217;est finalement moins l&#8217;histoire d&#8217;une exception que celle de notre propre mani&#232;re de penser qui se trouve racont&#233;e.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d'avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Quand les arbres apprennent à marcher]]></title><description><![CDATA[Convergences &#233;volutives, contraintes physiques et illusion de la bip&#233;die v&#233;g&#233;tale]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-arbres-apprennent-a-marcher</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/quand-les-arbres-apprennent-a-marcher</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Sat, 06 Jun 2026 21:26:38 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2488695,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200864940?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!8EB5!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6adc484f-050a-457c-a39f-64f48ceeec0f_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Spring Meadows - Beneath the Blue Tree&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard, Alice Duport-Percier&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/4j04mu0LuGqpe2Y5TwFmrc&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/4j04mu0LuGqpe2Y5TwFmrc" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Certaines d&#233;couvertes scientifiques exercent une fascination particuli&#232;re parce qu&#8217;elles semblent brouiller des fronti&#232;res que nous pensions parfaitement &#233;tablies. Parmi elles figure un palmier tropical devenu c&#233;l&#232;bre bien au-del&#224; des cercles botaniques : <em>Socratea exorrhiza</em>, parfois surnomm&#233; &#171; arbre qui marche &#187;.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;expression poss&#232;de une puissance &#233;vocatrice imm&#233;diate. <br>Depuis l&#8217;enfance, nous apprenons &#224; distinguer les v&#233;g&#233;taux des animaux selon des crit&#232;res simples : les plantes sont enracin&#233;es et les animaux se d&#233;placent. Quand les unes occupent un lieu, les autres parcourent le monde. <br>Cette s&#233;paration para&#238;t si &#233;vidente qu&#8217;elle semble presque naturelle.</p><p style="text-align: justify;">Pourtant, au c&#339;ur des for&#234;ts humides d&#8217;Am&#233;rique centrale et d&#8217;Am&#233;rique du Sud, pousse un organisme dont l&#8217;architecture semble remettre en question cette distinction intuitive. <br>Des observations accumul&#233;es depuis plusieurs d&#233;cennies ont sugg&#233;r&#233; que certains individus pourraient modifier progressivement leur position dans l&#8217;espace au fil des ann&#233;es, parfois de mani&#232;re suffisamment importante pour nourrir l&#8217;id&#233;e d&#8217;une v&#233;ritable locomotion v&#233;g&#233;tale.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;image est saisissante : un arbre qui marche, une plante qui se d&#233;place, un v&#233;g&#233;tal qui, lentement mais continuellement, changerait d&#8217;emplacement au cours de son existence.</p><p style="text-align: justify;">Comme souvent en biologie, la r&#233;alit&#233; se r&#233;v&#232;le &#224; la fois moins spectaculaire et infiniment plus int&#233;ressante que le mythe.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une &#233;trange architecture v&#233;g&#233;tale</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;"><em>Socratea exorrhiza</em> appartient &#224; la famille des palmiers et peut atteindre une vingtaine de m&#232;tres de hauteur. <br>Sa caract&#233;ristique la plus remarquable r&#233;side dans son syst&#232;me racinaire.</p><p style="text-align: justify;">Contrairement &#224; la plupart des arbres dont le tronc semble &#233;merger directement du sol, ce palmier repose sur un ensemble de racines a&#233;riennes inclin&#233;es qui s&#8217;&#233;l&#232;vent parfois &#224; plus d&#8217;un m&#232;tre au-dessus de la surface. <br>Ces racines &#233;chasses forment une structure &#233;voquant un faisceau de piliers convergeant vers le tronc.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg" width="1200" height="628" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:628,&quot;width&quot;:1200,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;Did You Know a Tree Named 'Cashapona' Walks Everyday? | by Khushi Chauhan |  Medium&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="Did You Know a Tree Named 'Cashapona' Walks Everyday? | by Khushi Chauhan |  Medium" title="Did You Know a Tree Named 'Cashapona' Walks Everyday? | by Khushi Chauhan |  Medium" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!u83_!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7eb5ed26-6b42-4e7a-aeca-07ac98040427_1200x628.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;on observe l&#8217;arbre &#224; distance, l&#8217;impression est singuli&#232;re. Le v&#233;g&#233;tal para&#238;t perch&#233; sur ses propres appuis. <br>Son tronc semble suspendu au-dessus du sol comme une tour reposant sur une s&#233;rie de jambes v&#233;g&#233;tales.</p><p style="text-align: justify;">Cette morphologie a suscit&#233; depuis longtemps la curiosit&#233; des naturalistes, et d&#232;s les premi&#232;res descriptions d&#233;taill&#233;es, certains observateurs ont &#233;mis l&#8217;hypoth&#232;se que cette architecture pourrait permettre au palmier de modifier progressivement sa position lorsque les conditions environnementales changent.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/b785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3607412,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200864940?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vqyc!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb785c92d-de8e-4004-8c0f-95b1317c21f0_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;id&#233;e propos&#233;e &#233;tait relativement simple : lorsque la lumi&#232;re devient plus abondante dans une direction donn&#233;e &#224; la suite de la chute d&#8217;un arbre voisin ou de l&#8217;ouverture d&#8217;une trou&#233;e dans la canop&#233;e, le palmier pourrait produire de nouvelles racines de soutien du c&#244;t&#233; le plus favorable. <br>Les anciennes racines, devenues moins utiles, pourraient progressivement dispara&#238;tre. &#192; long terme, cette dynamique d&#233;placerait lentement le centre de gravit&#233; du v&#233;g&#233;tal.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;arbre ne serait donc pas d&#233;plac&#233; par un mouvement comparable &#224; celui d&#8217;un animal. Il reconstruirait progressivement ses propres fondations.</p><p style="text-align: justify;">Cette distinction est fondamentale.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">D&#233;placement ou reconstruction ?</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque nous observons un &#234;tre humain marcher, un cheval courir ou un oiseau se d&#233;placer au sol, le corps conserve globalement son int&#233;grit&#233;. <br>Les membres changent de position, mais l&#8217;organisme demeure le m&#234;me. Les muscles produisent un travail m&#233;canique qui permet au corps entier de se d&#233;placer dans l&#8217;espace.</p><p style="text-align: justify;">Chez <em>Socratea exorrhiza</em>, aucun m&#233;canisme de ce type n&#8217;existe.</p><p style="text-align: justify;">Le v&#233;g&#233;tal ne poss&#232;de ni syst&#232;me musculaire, ni centre nerveux, ni coordination motrice comparable &#224; celle des animaux. Il ne r&#233;alise aucun mouvement locomoteur au sens classique du terme.</p><p style="text-align: justify;">Si d&#233;placement il y a, celui-ci r&#233;sulte d&#8217;un ph&#233;nom&#232;ne radicalement diff&#233;rent.</p><p style="text-align: justify;">Le palmier modifie progressivement la g&#233;om&#233;trie de ses points d&#8217;ancrage. <br>Sans transporter son corps, il transforme lentement la structure qui le soutient.</p><p style="text-align: justify;">Une analogie architecturale permet de mieux saisir cette diff&#233;rence : imaginons un b&#226;timent capable de d&#233;monter progressivement ses fondations d&#8217;un c&#244;t&#233; tout en reconstruisant simultan&#233;ment de nouvelles fondations quelques dizaines de centim&#232;tres plus loin. Apr&#232;s plusieurs ann&#233;es, l&#8217;&#233;difice aurait chang&#233; d&#8217;emplacement sans avoir jamais &#233;t&#233; d&#233;plac&#233; au sens habituel du terme.</p><p style="text-align: justify;">Le ph&#233;nom&#232;ne, s&#8217;il existe r&#233;ellement &#224; grande &#233;chelle, rel&#232;ve davantage de la morphogen&#232;se continue que de la locomotion.</p><p style="text-align: justify;">Cette nuance, souvent absente des descriptions populaires, constitue pourtant la cl&#233; du probl&#232;me.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une controverse scientifique persistante</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La r&#233;putation du palmier marcheur repose en grande partie sur des affirmations spectaculaires parfois relay&#233;es sans v&#233;rification rigoureuse.</p><p style="text-align: justify;">Certains r&#233;cits &#233;voquent des d&#233;placements pouvant atteindre plusieurs m&#232;tres par an. Des chiffres de cinq ou six m&#232;tres annuels sont parfois cit&#233;s dans des ouvrages de vulgarisation ou sur Internet.</p><p style="text-align: justify;">Pourtant, lorsqu&#8217;on examine la litt&#233;rature scientifique disponible, la situation appara&#238;t beaucoup plus complexe.</p><p style="text-align: justify;">Les observations directes restent rares et les suivis &#224; long terme sont difficiles &#224; r&#233;aliser dans les environnements forestiers tropicaux. <br>Les mesures pr&#233;cises n&#233;cessitent des protocoles rigoureux et une surveillance prolong&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Plusieurs chercheurs ont exprim&#233; des r&#233;serves importantes concernant l&#8217;ampleur r&#233;elle du ph&#233;nom&#232;ne. <br>Certains consid&#232;rent que les d&#233;placements observ&#233;s ont probablement &#233;t&#233; surestim&#233;s, d&#8217;autres sugg&#232;rent que la fonction principale des racines &#233;chasses pourrait &#234;tre li&#233;e &#224; la stabilit&#233; m&#233;canique dans les sols instables plut&#244;t qu&#8217;&#224; une quelconque capacit&#233; locomotrice.</p><p style="text-align: justify;">Cette controverse ne diminue en rien l&#8217;int&#233;r&#234;t du sujet et le rend au contraire plus fascinant.</p><p style="text-align: justify;">Car la question essentielle n&#8217;est peut-&#234;tre pas de savoir si le palmier marche r&#233;ellement mais de comprendre pourquoi l&#8217;id&#233;e m&#234;me d&#8217;un arbre marcheur exerce une telle attraction sur notre imagination.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Pourquoi voyons-nous imm&#233;diatement un animal ?</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Face &#224; <em>Socratea exorrhiza</em>, la plupart des observateurs &#233;prouvent une impression &#233;trange. Quelque chose dans sa silhouette semble familier.<br>Cette familiarit&#233; ne provient pas de sa biologie mais de sa g&#233;om&#233;trie.</p><p style="text-align: justify;">Depuis des centaines de millions d&#8217;ann&#233;es, les syst&#232;mes nerveux animaux ont <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volu&#233;</a> dans un environnement o&#249; la d&#233;tection du mouvement constituait une n&#233;cessit&#233; vitale. <br>Reconna&#238;tre rapidement une pr&#233;sence mobile pouvait signifier identifier une proie, &#233;viter un pr&#233;dateur ou rep&#233;rer un partenaire.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;&#234;tre humain h&#233;rite de cette longue histoire <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutive</a>.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1757988,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200864940?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!pEpV!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff234059d-1677-4167-aa34-20278020b572_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Notre cerveau poss&#232;de une remarquable capacit&#233; &#224; d&#233;tecter des formes &#233;voquant des organismes anim&#233;s. <br>Quelques segments articul&#233;s suffisent parfois &#224; nous faire percevoir une intention, une pr&#233;sence ou une action.</p><p style="text-align: justify;">Les psychologues parlent parfois de biais d&#8217;agentivit&#233;. <br>Nous avons tendance &#224; attribuer spontan&#233;ment des caract&#233;ristiques animales ou intentionnelles &#224; des objets qui pr&#233;sentent certains indices morphologiques ou dynamiques.</p><p style="text-align: justify;">Cette tendance explique pourquoi nous reconnaissons des visages dans les nuages, des silhouettes dans les rochers ou des expressions &#233;motionnelles dans des objets inanim&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Elle explique &#233;galement pourquoi un palmier soutenu par plusieurs racines inclin&#233;es &#233;voque presque imm&#233;diatement une cr&#233;ature debout.</p><p style="text-align: justify;">Le cerveau identifie inconsciemment une organisation spatiale rappelant les membres porteurs des animaux terrestres.</p><p style="text-align: justify;">Une partie de notre fascination provient probablement de cette projection cognitive.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les arbres qui marchent dans l&#8217;imaginaire humain</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Bien avant l&#8217;apparition de la botanique moderne, les cultures humaines avaient d&#233;j&#224; peupl&#233; leurs r&#233;cits d&#8217;arbres capables de mouvement.<br>Cette r&#233;currence est remarquable.</p><p style="text-align: justify;">Dans de nombreuses traditions europ&#233;ennes apparaissent des for&#234;ts vivantes, des arbres conscients ou des v&#233;g&#233;taux capables d&#8217;agir sur le monde environnant. <br>Les mythologies nordiques &#233;voquent des arbres cosmiques reli&#233;s &#224; l&#8217;organisation du monde. <br>Certaines traditions celtiques attribuent aux arbres une forme de personnalit&#233; spirituelle. <br>Les r&#233;cits folkloriques d&#233;crivent parfois des for&#234;ts capables de se d&#233;placer ou de d&#233;sorienter les voyageurs.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;exemple contemporain le plus c&#233;l&#232;bre demeure probablement celui des Ents imagin&#233;s par J. R. R. Tolkien dans Le Seigneur des anneaux.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png" width="1079" height="607" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:607,&quot;width&quot;:1079,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:1271676,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200864940?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VRQp!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F5aca3c52-9019-4cbf-97b6-20d56ee1b677_1079x607.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Ces g&#233;ants v&#233;g&#233;taux poss&#232;dent une silhouette anthropomorphe tout en conservant leur nature arbor&#233;e. Ils ne repr&#233;sentent pas simplement des arbres anim&#233;s. <br>Ils incarnent une fusion entre deux architectures fondamentales du vivant : la verticalit&#233; v&#233;g&#233;tale et la locomotion animale.</p><p style="text-align: justify;">Cette id&#233;e r&#233;appara&#238;t avec une &#233;tonnante r&#233;gularit&#233; dans les r&#233;cits humains.</p><p style="text-align: justify;">Il est tentant d&#8217;y voir une simple fantaisie litt&#233;raire, pourtant, elle r&#233;v&#232;le peut-&#234;tre quelque chose de plus profond.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque nous imaginons un arbre capable de marcher, nous ne faisons souvent qu&#8217;extrapoler certaines propri&#233;t&#233;s d&#233;j&#224; pr&#233;sentes dans sa morphologie. <br>Les troncs ressemblent &#224; des colonnes vert&#233;brales, les racines &#233;voquent des membres, les branches rappellent parfois des bras tendus vers le ciel.</p><p style="text-align: justify;">Les mythes ne naissent pas toujours d&#8217;une rupture avec la nature, et &#233;mergent parfois d&#8217;une amplification de motifs d&#233;j&#224; pr&#233;sents dans le r&#233;el.</p><p style="text-align: justify;"><em>Socratea exorrhiza</em> semble presque mat&#233;rialiser une partie de cet imaginaire ancien.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les contraintes physiques et la r&#233;apparition des formes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;aspect le plus fascinant du palmier marcheur appara&#238;t lorsque l&#8217;on cesse de le consid&#233;rer comme une curiosit&#233; exotique pour l&#8217;int&#233;grer dans une r&#233;flexion plus large sur les formes du vivant.</p><p style="text-align: justify;">La biologie moderne montre que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ne cr&#233;e pas librement n&#8217;importe quelle architecture.</p><p>Chaque organisme doit composer avec des contraintes physiques universelles :</p><ul><li><p>La gravit&#233; impose certaines limites &#224; la verticalit&#233;.</p></li><li><p>Les mat&#233;riaux biologiques poss&#232;dent des r&#233;sistances m&#233;caniques d&#233;finies.</p></li><li><p>Les &#233;changes de mati&#232;re et d&#8217;&#233;nergie ob&#233;issent &#224; des lois pr&#233;cises.</p></li><li><p>Les organismes <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;voluent</a> donc dans un espace de possibilit&#233;s qui n&#8217;est pas infini.</p></li><li><p>Certaines solutions deviennent naturellement plus probables que d&#8217;autres.</p></li></ul><p style="text-align: justify;">C&#8217;est ce ph&#233;nom&#232;ne qui explique les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">convergences &#233;volutives</a> observ&#233;es dans de nombreux groupes biologiques.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3095188,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200864940?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!h3Wr!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe2fd8667-14bd-4137-8f8b-d2117a5d6382_1535x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les ailes des oiseaux et celles des chauves-souris ont &#233;merg&#233; ind&#233;pendamment, les yeux complexes des c&#233;phalopodes et des vert&#233;br&#233;s pr&#233;sentent des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">similitudes</a> remarquables malgr&#233; des histoires <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volutives</a> distinctes, les formes fusel&#233;es des requins, des dauphins et des ichthyosaures apparaissent chaque fois qu&#8217;un organisme doit se d&#233;placer efficacement dans l&#8217;eau.</p><p style="text-align: justify;">Dans chacun de ces cas, les organismes ne copient pas leurs pr&#233;d&#233;cesseurs, ils r&#233;pondent aux m&#234;mes contraintes.</p><p style="text-align: justify;">Et lorsque les contraintes convergent, les formes tendent elles aussi &#224; <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes">converger</a>.</p><div class="embedded-post-wrap" data-attrs="{&quot;id&quot;:196350198,&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes&quot;,&quot;publication_id&quot;:7096805,&quot;embedding_publication_id&quot;:null,&quot;publication_name&quot;:&quot;Constellations Transdisciplinaires&quot;,&quot;publication_logo_url&quot;:&quot;https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!j9kZ!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9011f8d6-b2a7-4d87-9ee2-8489d2ee7593_1024x1024.png&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Autres mondes, m&#234;mes formes&quot;,&quot;truncated_body_text&quot;:&quot;&quot;,&quot;date&quot;:&quot;2026-05-03T23:00:49.627Z&quot;,&quot;like_count&quot;:8,&quot;comment_count&quot;:12,&quot;bylines&quot;:[{&quot;id&quot;:419707605,&quot;name&quot;:&quot;Laurent ZAHRA&quot;,&quot;handle&quot;:&quot;dralaindovenoci&quot;,&quot;previous_name&quot;:&quot;Dr Laurent ZAHRA&quot;,&quot;photo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/0571b6c2-c576-48f0-8034-1dc99eb683ce_786x787.png&quot;,&quot;bio&quot;:&quot;M&#233;decin g&#233;n&#233;raliste - Algologue | Chercheur transdisciplinaire ind&#233;pendant | Membre du CIRET et de la SFETD&quot;,&quot;profile_set_up_at&quot;:&quot;2025-11-28T15:24:16.261Z&quot;,&quot;reader_installed_at&quot;:&quot;2025-11-28T17:29:22.282Z&quot;,&quot;publicationUsers&quot;:[{&quot;id&quot;:7242300,&quot;user_id&quot;:419707605,&quot;publication_id&quot;:7096805,&quot;role&quot;:&quot;admin&quot;,&quot;public&quot;:true,&quot;is_primary&quot;:true,&quot;publication&quot;:{&quot;id&quot;:7096805,&quot;name&quot;:&quot;Constellations Transdisciplinaires&quot;,&quot;subdomain&quot;:&quot;transdisciplinarity&quot;,&quot;custom_domain&quot;:null,&quot;custom_domain_optional&quot;:false,&quot;hero_text&quot;:&quot;Une plateforme de r&#233;flexion transdisciplinaire o&#249; neurosciences, philosophie, biologie, ph&#233;nom&#233;nologie et symbolique se rencontrent pour mod&#233;liser le vivant, l&#8217;humain et la pens&#233;e.&quot;,&quot;logo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/9011f8d6-b2a7-4d87-9ee2-8489d2ee7593_1024x1024.png&quot;,&quot;author_id&quot;:419707605,&quot;primary_user_id&quot;:419707605,&quot;theme_var_background_pop&quot;:&quot;#FF6719&quot;,&quot;created_at&quot;:&quot;2025-11-28T15:41:25.589Z&quot;,&quot;email_from_name&quot;:&quot;Laurent ZAHRA de Constellations Transdisciplinaires&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;Laurent ZAHRA&quot;,&quot;founding_plan_name&quot;:null,&quot;community_enabled&quot;:true,&quot;invite_only&quot;:false,&quot;payments_state&quot;:&quot;disabled&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;,&quot;explicit&quot;:false,&quot;homepage_type&quot;:&quot;newspaper&quot;,&quot;is_personal_mode&quot;:false,&quot;logo_url_wide&quot;:null}},{&quot;id&quot;:7731657,&quot;user_id&quot;:419707605,&quot;publication_id&quot;:7577792,&quot;role&quot;:&quot;admin&quot;,&quot;public&quot;:true,&quot;is_primary&quot;:false,&quot;publication&quot;:{&quot;id&quot;:7577792,&quot;name&quot;:&quot;L'ANAGNOSTE&quot;,&quot;subdomain&quot;:&quot;dralaindovenoci&quot;,&quot;custom_domain&quot;:null,&quot;custom_domain_optional&quot;:false,&quot;hero_text&quot;:&quot;Veilleur de l'Incompl&#233;tude, gardien du Seuil&quot;,&quot;logo_url&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/db056834-fc0b-46d5-bac4-770712c86a5c_1024x1024.png&quot;,&quot;author_id&quot;:419707605,&quot;primary_user_id&quot;:null,&quot;theme_var_background_pop&quot;:&quot;#FF6719&quot;,&quot;created_at&quot;:&quot;2026-01-10T23:49:09.475Z&quot;,&quot;email_from_name&quot;:&quot;L'Anagnoste&quot;,&quot;copyright&quot;:&quot;Laurent ZAHRA&quot;,&quot;founding_plan_name&quot;:null,&quot;community_enabled&quot;:true,&quot;invite_only&quot;:false,&quot;payments_state&quot;:&quot;disabled&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;,&quot;explicit&quot;:false,&quot;homepage_type&quot;:&quot;magaziney&quot;,&quot;is_personal_mode&quot;:false,&quot;logo_url_wide&quot;:null}}],&quot;is_guest&quot;:false,&quot;bestseller_tier&quot;:null,&quot;status&quot;:{&quot;bestsellerTier&quot;:null,&quot;subscriberTier&quot;:null,&quot;leaderboard&quot;:null,&quot;vip&quot;:false,&quot;badge&quot;:null,&quot;subscriber&quot;:null}}],&quot;utm_campaign&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;type&quot;:&quot;newsletter&quot;,&quot;language&quot;:&quot;en&quot;,&quot;source&quot;:null}" data-component-name="EmbeddedPostToDOM"><a class="embedded-post" native="true" href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/autres-mondes-memes-formes?utm_source=substack&amp;utm_campaign=post_embed&amp;utm_medium=web"><div class="embedded-post-header"><img class="embedded-post-publication-logo" src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!j9kZ!,w_56,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F9011f8d6-b2a7-4d87-9ee2-8489d2ee7593_1024x1024.png" loading="lazy"><span class="embedded-post-publication-name">Constellations Transdisciplinaires</span></div><div class="embedded-post-title-wrapper"><div class="embedded-post-title">Autres mondes, m&#234;mes formes</div></div><div class="embedded-post-cta-wrapper"><span class="embedded-post-cta">Read more</span></div><div class="embedded-post-meta">4 months ago &#183; 8 likes &#183; 12 comments &#183; Laurent ZAHRA</div></a></div><p style="text-align: justify;">Sous cet angle, le palmier marcheur devient particuli&#232;rement int&#233;ressant.<br>Son architecture &#233;voque parfois certains principes observ&#233;s dans la locomotion bip&#232;de ou quadrup&#232;de sans partager aucun des m&#233;canismes biologiques correspondants.</p><p style="text-align: justify;">Le parall&#232;le n&#8217;est &#233;videmment pas anatomique mais morphog&#233;n&#233;tique.<br>Dans les deux cas, il s&#8217;agit de r&#233;soudre un probl&#232;me commun : maintenir une structure verticale stable tout en conservant une certaine capacit&#233; d&#8217;adaptation aux contraintes du milieu.</p><p style="text-align: justify;">Chez les animaux terrestres, cette solution passe par des membres articul&#233;s capables de d&#233;placer le centre de gravit&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Chez <em>Socratea exorrhiza</em>, elle passe par un r&#233;seau dynamique de racines capables de redistribuer progressivement les points d&#8217;appui.</p><p style="text-align: justify;">Les m&#233;canismes sont radicalement diff&#233;rents mais la logique structurelle pr&#233;sente n&#233;anmoins certaines ressemblances.</p><p style="text-align: justify;">Cette convergence ne signifie pas que l&#8217;arbre <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volue</a> vers la bip&#233;die, mais sugg&#232;re plut&#244;t que certaines configurations spatiales poss&#232;dent des propri&#233;t&#233;s particuli&#232;rement efficaces pour r&#233;soudre des probl&#232;mes m&#233;caniques r&#233;currents.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les formes comme r&#233;ponses aux contraintes</h4><div><hr></div><p>Cette observation rejoint une question plus g&#233;n&#233;rale qui traverse l&#8217;ensemble du vivant.</p><ul><li><p style="text-align: justify;">Pourquoi certaines formes apparaissent-elles continuellement au cours de l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> ?</p></li><li><p style="text-align: justify;">Pourquoi retrouve-t-on des <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-geometrie-des-vides-fractales">r&#233;seaux ramifi&#233;s</a> dans les arbres, les bronches pulmonaires, les syst&#232;mes vasculaires et les bassins fluviaux ?</p></li><li><p style="text-align: justify;">Pourquoi les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spirales</a> &#233;mergent-elles dans les coquillages, les cyclones, les galaxies et certaines structures v&#233;g&#233;tales ?</p></li><li><p style="text-align: justify;">Pourquoi les architectures <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-geometrie-des-vides-fractales">fractales</a> r&#233;apparaissent-elles dans des syst&#232;mes aussi diff&#233;rents que les foug&#232;res, les &#233;clairs atmosph&#233;riques ou les r&#233;seaux neuronaux ?</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Une partie de la r&#233;ponse r&#233;side probablement dans le fait que les formes ne sont pas uniquement des produits de l&#8217;histoire biologique, mais constituent &#233;galement des r&#233;ponses &#224; des contraintes g&#233;om&#233;triques, &#233;nerg&#233;tiques et physiques.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant ne cr&#233;e pas ex nihilo.<br>Il explore un espace de solutions dont certaines poss&#232;dent des propri&#233;t&#233;s particuli&#232;rement avantageuses.</p><p style="text-align: justify;">Dans cette perspective, le palmier marcheur devient moins une anomalie qu&#8217;un exemple suppl&#233;mentaire de cette logique universelle.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Ce que r&#233;v&#232;le r&#233;ellement l&#8217;arbre qui marche</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La v&#233;ritable le&#231;on de <em>Socratea exorrhiza</em> d&#233;passe largement la question de sa capacit&#233; r&#233;elle &#224; se d&#233;placer.<br>M&#234;me si les d&#233;placements observ&#233;s s&#8217;av&#233;raient modestes ou exceptionnels, le palmier conserverait un int&#233;r&#234;t consid&#233;rable.</p><p style="text-align: justify;">Il nous rappelle que les cat&#233;gories que nous utilisons pour organiser le monde sont souvent plus rigides que la nature elle-m&#234;me.<br>La fronti&#232;re entre immobilit&#233; et mouvement n&#8217;est pas toujours aussi nette qu&#8217;elle para&#238;t.</p><p style="text-align: justify;">La distinction entre architecture v&#233;g&#233;tale et architecture animale peut parfois devenir &#233;tonnamment floue lorsque les organismes cherchent &#224; r&#233;soudre des contraintes similaires.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;arbre qui marche n&#8217;est probablement pas un animal v&#233;g&#233;tal dissimul&#233; dans la for&#234;t tropicale, il constitue quelque chose de plus int&#233;ressant encore : un exemple de la mani&#232;re dont des formes apparemment &#233;loign&#233;es peuvent &#233;merger &#224; partir de probl&#232;mes communs.</p><p style="text-align: justify;">Sous les canop&#233;es humides d&#8217;Am&#233;rique tropicale, <em>Socratea exorrhiza</em> semble ainsi rappeler que l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/darwin-lamarck-et-lespace-des-possibles">&#233;volution</a> n&#8217;invente pas seulement des esp&#232;ces. <br>Elle explore &#233;galement un immense paysage de solutions morphologiques dont certaines r&#233;apparaissent encore et encore lorsque la mati&#232;re vivante tente de n&#233;gocier avec les lois de la physique.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d'avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[La géométrie des vides]]></title><description><![CDATA[Hi&#233;rarchies fractales, subdivisions et surfaces d&#8217;&#233;change dans les syst&#232;mes biologiques]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/la-geometrie-des-vides-fractales</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/la-geometrie-des-vides-fractales</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Wed, 03 Jun 2026 20:29:37 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2146328,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!004F!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F960a047f-1ec5-4d51-8422-4b9cdae2f88a_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;World Map - Gustave's Legacy&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/2QnF44qiIvWy0rrDdpHBQr&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/2QnF44qiIvWy0rrDdpHBQr" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Lorsque l&#8217;on observe les formes du vivant, l&#8217;intuition conduit souvent vers une id&#233;e simple : la complexit&#233; na&#238;trait essentiellement de l&#8217;accumulation.</p><p style="text-align: justify;">Une cellule devient un tissu, un tissu participe &#224; la formation d&#8217;un organe, une branche produit de nouvelles branches, une structure grandit, se densifie et se complexifie au fil de l&#8217;ajout progressif d&#8217;&#233;l&#233;ments nouveaux.</p><p style="text-align: justify;">Cette repr&#233;sentation n&#8217;est pas fausse car une grande partie de l&#8217;histoire du vivant peut effectivement &#234;tre d&#233;crite comme une succession de constructions, d&#8217;associations et d&#8217;int&#233;grations de plus en plus &#233;labor&#233;es. <br>Pourtant, certaines des architectures biologiques les plus remarquables semblent ob&#233;ir &#224; une logique diff&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Leur efficacit&#233; ne r&#233;sulte pas principalement de ce qu&#8217;elles ajoutent &#224; la mati&#232;re existante mais de la mani&#232;re dont elles organisent l&#8217;espace qui les s&#233;pare o&#249; elles ne cherchent pas &#224; remplir un volume de fa&#231;on homog&#232;ne. <br>Elles le subdivisent, le hi&#233;rarchisent et le structurent jusqu&#8217;&#224; faire &#233;merger des propri&#233;t&#233;s nouvelles.</p><p style="text-align: justify;">Le paradoxe est frappant : dans de nombreux syst&#232;mes biologiques, la performance ne d&#233;pend pas d&#8217;une occupation maximale de l&#8217;espace disponible mais d&#8217;un &#233;quilibre subtil entre ce qui est pr&#233;sent et ce qui demeure vide.</p><p style="text-align: justify;">Cette propri&#233;t&#233; &#233;voque l&#8217;une des constructions les plus fascinantes de l&#8217;histoire des math&#233;matiques : l&#8217;ensemble de Cantor.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une g&#233;om&#233;trie construite par retraits successifs</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Parmi les objets math&#233;matiques classiques, peu poss&#232;dent une apparence aussi simple et des cons&#233;quences aussi profondes que l&#8217;ensemble de Cantor.</p><p>Sa construction repose sur une op&#233;ration &#233;l&#233;mentaire :</p><p style="text-align: justify;">On consid&#232;re un segment dans lequel le tiers central est supprim&#233;.<br>Les deux segments restants subissent ensuite exactement la m&#234;me transformation, puis, &#224; leur tour, leurs tiers centraux sont retir&#233;s, et l&#8217;op&#233;ration recommence ind&#233;finiment.</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;L_n=\\left(\\frac{2}{3}\\right)^n&quot;,&quot;id&quot;:&quot;MPQQHZRIRO&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p style="text-align: justify;">o&#249; <em>Ln</em> repr&#233;sente la longueur totale restante apr&#232;s n &#233;tapes de construction de l'ensemble de Cantor.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png" width="549" height="139.40898876404495" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:113,&quot;width&quot;:445,&quot;resizeWidth&quot;:549,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;L'ensemble triadique de Cantor | Download Scientific Diagram&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="L'ensemble triadique de Cantor | Download Scientific Diagram" title="L'ensemble triadique de Cantor | Download Scientific Diagram" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!EnBb!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7bf5e2a3-7a51-491f-bbf4-d82eee6e882a_445x113.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: center;"><em>Fig. 1. </em><strong>&#8212;</strong><em> L&#8217;ensemble triadique de Cantor</em></p><p style="text-align: justify;">&#192; premi&#232;re vue, ce processus semble condamner la structure &#224; dispara&#238;tre progressivement. &#192; chaque &#233;tape, davantage de mati&#232;re est retir&#233;e et la longueur totale diminue continuellement. <br>Tout laisse penser que le syst&#232;me devrait finir par s&#8217;effacer et pourtant, il n&#8217;en est rien.</p><p style="text-align: justify;">&#192; mesure que le processus se poursuit, la longueur totale tend vers z&#233;ro sans que la structure ne disparaisse compl&#232;tement. <br>Cette coexistence entre diminution de la mati&#232;re et persistance de l&#8217;organisation constitue l&#8217;une des propri&#233;t&#233;s les plus remarquables de l&#8217;ensemble de Cantor.</p><p style="text-align: justify;">Malgr&#233; l&#8217;accumulation des retraits, une organisation subsiste, une hi&#233;rarchie d&#8217;&#233;chelles appara&#238;t et es intervalles deviennent eux-m&#234;mes porteurs de structure. L&#8217;espace vide cesse d&#8217;&#234;tre une simple absence pour participer activement &#224; la g&#233;om&#233;trie de l&#8217;ensemble.</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;\\sum_{n=1}^{\\infty}\\frac{1}{3}\\left(\\frac{2}{3}\\right)^{n-1}=1&quot;,&quot;id&quot;:&quot;LBTEGXAJTA&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p style="text-align: justify;">Cette formule exprime que la somme de toutes les longueurs retir&#233;es lors de la construction de l'ensemble de Cantor est &#233;gale &#224; la longueur initiale du segment.</p><p style="text-align: justify;">C'est l'un des paradoxes &#233;l&#233;gants de l'ensemble de Cantor : <em>la totalit&#233; de la longueur initiale est retir&#233;e au cours du processus, mais il subsiste malgr&#233; tout une infinit&#233; de points organis&#233;s selon une structure fractale.</em></p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;D=\\frac{\\log(N)}{\\log(1/r)}&quot;,&quot;id&quot;:&quot;LDNWGSPYDH&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p style="text-align: justify;">o&#249; :</p><ul><li><p><em>D</em> est la dimension fractale</p></li><li><p><em>N</em> le nombre de sous-structures produites</p></li><li><p><em>r</em> le facteur de r&#233;duction d&#8217;&#233;chelle.</p></li></ul><p>Pour l&#8217;ensemble de Cantor :</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;N=2&quot;,&quot;id&quot;:&quot;AXZLJOUYUM&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p>et</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;r=\\frac{1}{3}&quot;,&quot;id&quot;:&quot;YMXDLULFYU&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p>ce qui conduit &#224; :</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;D=\\frac{\\log 2}{\\log 3}&#8776;0,6309&quot;,&quot;id&quot;:&quot;ZMFSSNFOFL&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t de cette construction d&#233;passe largement le cadre des math&#233;matiques.</p><p style="text-align: justify;">Elle montre qu&#8217;une organisation complexe peut &#233;merger sans ajout continu de mati&#232;re et que la subdivision progressive d&#8217;un espace, lorsqu&#8217;elle ob&#233;it &#224; certaines r&#232;gles, suffit &#224; faire appara&#238;tre une architecture coh&#233;rente, hi&#233;rarchis&#233;e et remarquablement efficace.</p><p style="text-align: justify;">Cette id&#233;e se retrouve de mani&#232;re &#233;tonnante dans de nombreux syst&#232;mes biologiques.</p><div class="pullquote"><p style="text-align: center;">Le vivant ne construit pas toujours davantage, <br>il organise parfois mieux.</p></div><h4 style="text-align: center;">Le poumon : multiplier la surface sans augmenter le volume</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me respiratoire humain constitue probablement l&#8217;un des exemples les plus impressionnants de cette logique.</p><p style="text-align: justify;">&#192; chaque inspiration, l&#8217;air p&#233;n&#232;tre dans la trach&#233;e puis s&#8217;engage dans une architecture dont la complexit&#233; demeure largement invisible &#224; l&#8217;observateur. <br>Derri&#232;re la simplicit&#233; apparente du geste respiratoire se d&#233;ploie un r&#233;seau de ramifications qui se subdivisent progressivement en structures de plus en plus fines.</p><p style="text-align: justify;">Les bronches principales deviennent bronches segmentaires, les bronches segmentaires donnent naissance aux bronchioles, les bronchioles se divisent &#224; leur tour jusqu&#8217;&#224; atteindre les alv&#233;oles o&#249; s&#8217;effectuent finalement les &#233;changes gazeux.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation r&#233;pond &#224; un probl&#232;me g&#233;om&#233;trique particuli&#232;rement difficile.<br>L&#8217;organisme doit mettre en contact l&#8217;air inspir&#233; avec une surface d&#8217;&#233;change extr&#234;mement importante, pourtant, le volume du thorax demeure limit&#233;. <br>Il est impossible d&#8217;augmenter ind&#233;finiment la taille du poumon pour accro&#238;tre ses performances.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png" width="1024" height="1536" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1536,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3509194,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!Mt29!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F18ca4eda-f583-4493-88c0-a2effba3339a_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La solution s&#233;lectionn&#233;e par l&#8217;&#233;volution consiste alors &#224; transformer progressivement une structure relativement simple en une architecture hi&#233;rarchique de tr&#232;s grande complexit&#233;.<br>Chaque niveau de subdivision augmente la surface disponible pour les &#233;changes sans n&#233;cessiter une augmentation proportionnelle du volume global.</p><p style="text-align: justify;">Les caract&#233;ristiques communes avec les structures fractales deviennent alors &#233;videntes.</p><p style="text-align: justify;">Contrairement aux objets g&#233;om&#233;triques classiques dont les dimensions sont enti&#232;res, de nombreuses structures biologiques pr&#233;sentent des dimensions fractales interm&#233;diaires, traduisant leur capacit&#233; &#224; explorer l'espace plus efficacement qu'une ligne tout en occupant beaucoup moins de volume qu'une surface ou un solide complet.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;organisation repose sur plusieurs &#233;chelles embo&#238;t&#233;es o&#249; les m&#234;mes principes de ramification r&#233;apparaissent &#224; diff&#233;rents niveaux du syst&#232;me. <br>La surface augmente beaucoup plus rapidement que le volume occup&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Le poumon n&#8217;est &#233;videmment pas une fractale de Cantor au sens strict car aucune structure biologique r&#233;elle ne reproduit parfaitement un objet math&#233;matique id&#233;al.<br>Il partage cependant avec les fractales une logique fondamentale : transformer une quantit&#233; limit&#233;e de mati&#232;re en une immense surface fonctionnelle gr&#226;ce &#224; une subdivision hi&#233;rarchique de l&#8217;espace.</p><p style="text-align: justify;">Cette propri&#233;t&#233; constitue probablement l&#8217;un des principes les plus puissants de l&#8217;ing&#233;nierie biologique.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les r&#233;seaux vasculaires : <br>explorer l&#8217;organisme par subdivisions successives</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me circulatoire est confront&#233; &#224; une difficult&#233; comparable, bien que sa fonction diff&#232;re profond&#233;ment de celle du poumon.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;oxyg&#232;ne, les nutriments, les hormones et une multitude d&#8217;autres mol&#233;cules doivent atteindre pratiquement chaque cellule de l&#8217;organisme et les distances &#224; parcourir sont consid&#233;rables &#224; l&#8217;&#233;chelle biologique. <br>Une simple art&#232;re principale, m&#234;me de tr&#232;s grand diam&#232;tre, serait incapable d&#8217;assurer seule une distribution homog&#232;ne des ressources.</p><p style="text-align: justify;">La solution adopt&#233;e repose sur une hi&#233;rarchie de subdivisions successives.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png" width="1023" height="1537" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/ca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1537,&quot;width&quot;:1023,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3023154,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!SaZU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca10c464-5144-48b1-9778-7fc3e7a28e6c_1023x1537.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les grosses art&#232;res quittent le c&#339;ur puis se ramifient progressivement en art&#232;res de plus petit calibre. Celles-ci donnent naissance aux art&#233;rioles, qui elles-m&#234;mes se divisent jusqu&#8217;&#224; former les r&#233;seaux capillaires. <br>&#192; cette &#233;chelle, les vaisseaux deviennent si fins que les globules rouges doivent parfois les traverser un &#224; un.</p><p style="text-align: justify;">Cette architecture ne r&#233;pond pas uniquement &#224; un probl&#232;me de transport mais constitue &#233;galement une mani&#232;re d&#8217;explorer un volume consid&#233;rable sans multiplier excessivement la quantit&#233; de mati&#232;re n&#233;cessaire &#224; la construction du r&#233;seau.</p><p style="text-align: justify;">&#192; mesure que les ramifications progressent, chaque nouvelle division permet d&#8217;atteindre une r&#233;gion plus pr&#233;cise du corps. <br>L&#8217;espace biologique est progressivement cartographi&#233; par une succession de subdivisions qui rappellent fortement certaines g&#233;om&#233;tries fractales.</p><p style="text-align: justify;">La coh&#233;rence globale du syst&#232;me n&#8217;est pas impos&#233;e par une structure uniforme &#233;mergeant de l&#8217;articulation harmonieuse entre plusieurs niveaux d&#8217;organisation embo&#238;t&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;arbre vasculaire illustre ainsi une propri&#233;t&#233; fondamentale du vivant : lorsqu&#8217;un syst&#232;me doit distribuer efficacement une ressource dans un volume important, la subdivision hi&#233;rarchique devient souvent plus performante qu&#8217;une expansion uniforme.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les neurones et la g&#233;om&#233;trie de la pens&#233;e</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me nerveux constitue probablement l&#8217;un des exemples les plus fascinants de cette logique.<br>Lorsqu&#8217;on observe un neurone isol&#233;, le corps cellulaire lui-m&#234;me para&#238;t relativement modeste. La majorit&#233; de la complexit&#233; de la cellule r&#233;side ailleurs, dans le d&#233;ploiement progressif de ses prolongements.</p><p style="text-align: justify;">Les dendrites se ramifient selon plusieurs niveaux successifs et explorent l&#8217;espace environnant avec une finesse remarquable et, &#224; mesure que les subdivisions augmentent, la surface disponible pour les connexions synaptiques cro&#238;t consid&#233;rablement.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation r&#233;pond &#224; une contrainte fondamentale.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png" width="1024" height="1536" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1536,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3400302,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!QObg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff4e2ab13-998e-45c8-b6a6-b5d7f6d63389_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Un neurone ne traite pas l&#8217;information uniquement &#224; partir de sa propre activit&#233; et sa fonction d&#233;pend largement du nombre et de la diversit&#233; des signaux qu&#8217;il peut recevoir des autres cellules du r&#233;seau.<br>L&#8217;architecture dendritique agit alors comme une strat&#233;gie d&#8217;exploration de l&#8217;espace neuronal.</p><p style="text-align: justify;">Chaque ramification suppl&#233;mentaire augmente les possibilit&#233;s d&#8217;interaction sans n&#233;cessiter une croissance proportionnelle du volume cellulaire.</p><p style="text-align: justify;">La richesse fonctionnelle du syst&#232;me nerveux ne d&#233;pend donc pas seulement du nombre de neurones pr&#233;sents dans le cerveau mais d&#233;pend &#233;galement de la mani&#232;re dont ces cellules organisent leurs surfaces de contact et leurs territoires d&#8217;influence.</p><p style="text-align: justify;">Les neurosciences modernes utilisent fr&#233;quemment les dimensions fractales pour caract&#233;riser certaines arborisations dendritiques, &#233;valuer les modifications associ&#233;es au vieillissement ou analyser diff&#233;rentes pathologies neurologiques.</p><p style="text-align: justify;">Cette approche ne r&#233;duit &#233;videmment pas la pens&#233;e &#224; une simple g&#233;om&#233;trie mais rappelle cependant que l&#8217;efficacit&#233; cognitive repose aussi sur des probl&#232;mes d&#8217;organisation spatiale que l&#8217;&#233;volution a d&#251; r&#233;soudre au cours de millions d&#8217;ann&#233;es.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;intestin gr&#234;le : une g&#233;om&#233;trie des &#233;changes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me digestif offre une autre illustration particuli&#232;rement &#233;l&#233;gante de cette logique.<br>L&#8217;absorption des nutriments d&#233;pend directement de la surface de contact entre le contenu intestinal et les tissus charg&#233;s des &#233;changes.</p><p style="text-align: justify;">Une simple paroi cylindrique serait insuffisante pour r&#233;pondre aux besoins &#233;nerg&#233;tiques d&#8217;un organisme complexe.<br>L&#8217;&#233;volution a donc progressivement transform&#233; cette surface en une architecture hi&#233;rarchis&#233;e de plus en plus fine.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png" width="1024" height="1536" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1536,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3572187,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VmAl!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d494d78-2260-431a-ac22-21c8a14f9010_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">La paroi intestinale forme d&#8217;abord de grands replis portant des villosit&#233;s dont les cellules qui les recouvrent d&#233;veloppent elles-m&#234;mes des microvillosit&#233;s &#224; leur surface.</p><p style="text-align: justify;">Chaque niveau de subdivision augmente consid&#233;rablement la surface disponible pour les &#233;changes sans exiger une augmentation proportionnelle du volume global de l&#8217;organe.</p><p style="text-align: justify;">Le r&#233;sultat est spectaculaire : la surface totale d&#8217;absorption devient immense comparativement &#224; l&#8217;espace effectivement occup&#233; par l&#8217;intestin dans la cavit&#233; abdominale.</p><p style="text-align: justify;">Une nouvelle fois, l&#8217;efficacit&#233; biologique ne repose pas sur l&#8217;accumulation de mati&#232;re mais sur l&#8217;organisation hi&#233;rarchique de celle-ci.<br>La structure gagne en performance parce qu&#8217;elle multiplie les interfaces d&#8217;&#233;change plut&#244;t que parce qu&#8217;elle augmente simplement sa taille.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les arbres : explorer l&#8217;espace a&#233;rien</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les v&#233;g&#233;taux sont confront&#233;s &#224; un d&#233;fi tr&#232;s diff&#233;rent.<br>Ils ne doivent pas distribuer une ressource &#224; l&#8217;int&#233;rieur d&#8217;un organisme d&#233;j&#224; constitu&#233; mais doivent conqu&#233;rir un environnement ext&#233;rieur dont les ressources sont dispers&#233;es dans l&#8217;espace.</p><p style="text-align: justify;">La lumi&#232;re solaire n&#8217;&#233;tant pas r&#233;partie de mani&#232;re homog&#232;ne car les obstacles, les autres v&#233;g&#233;taux, les variations du relief ou de l&#8217;orientation modifient constamment sa disponibilit&#233;.<br>Un arbre ne peut donc pas se d&#233;velopper comme une masse compacte.</p><p style="text-align: justify;">Pour capter efficacement l&#8217;&#233;nergie lumineuse, il doit progressivement d&#233;ployer sa surface photosynth&#233;tique dans un volume tridimensionnel tout en conservant sa stabilit&#233; m&#233;canique et sa capacit&#233; &#224; transporter l&#8217;eau depuis le sol.</p><p style="text-align: justify;">Cette contrainte conduit &#224; l&#8217;apparition d&#8217;une architecture hi&#233;rarchique remarquablement efficace.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png" width="1024" height="1536" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1536,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3623337,&quot;alt&quot;:&quot;&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" title="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!p2qU!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F30e7a1df-17e8-476e-b5e1-65d611f7fb16_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le tronc se divise en branches principales, les branches produisent des ramifications secondaires, les rameaux se multiplient &#224; leur tour jusqu&#8217;&#224; porter les feuilles qui constituent l&#8217;interface finale avec l&#8217;environnement lumineux.<br>Chaque niveau d&#8217;organisation reproduit partiellement les propri&#233;t&#233;s du pr&#233;c&#233;dent tout en explorant une r&#233;gion plus fine de l&#8217;espace disponible.</p><p style="text-align: justify;">La forme globale qui en r&#233;sulte poss&#232;de une propri&#233;t&#233; remarquable : elle permet &#224; l&#8217;arbre de couvrir un volume consid&#233;rable tout en limitant la quantit&#233; de mati&#232;re investie dans sa structure porteuse.</p><p style="text-align: justify;">Les branches ne cherchent pas &#224; remplir l&#8217;espace mais cherchent &#224; le parcourir, cette nuance est essentielle.</p><p style="text-align: justify;">Une architecture compacte r&#233;duirait consid&#233;rablement l&#8217;exposition des feuilles &#224; la lumi&#232;re. <br>&#192; l&#8217;inverse, une organisation hi&#233;rarchique suffisamment ouverte permet de r&#233;partir les surfaces photosynth&#233;tiques dans l&#8217;ensemble du volume a&#233;rien accessible.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;efficacit&#233; du syst&#232;me repose donc autant sur la pr&#233;sence des branches que sur les espaces qui les s&#233;parent.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Foug&#232;res, mousses et organismes coloniaux</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Certaines formes vivantes rendent cette logique particuli&#232;rement visible.<br>Les foug&#232;res en constituent probablement l&#8217;exemple le plus c&#233;l&#232;bre.</p><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;on observe une fronde dans son ensemble, sa structure para&#238;t relativement simple, pourtant, un examen plus attentif r&#233;v&#232;le une organisation hi&#233;rarchique qui se r&#233;p&#232;te &#224; plusieurs &#233;chelles. <br>Chaque subdivision reproduit partiellement certaines caract&#233;ristiques de la structure globale et les ramifications principales portent des ramifications secondaires qui semblent elles-m&#234;mes r&#233;capituler une partie du motif g&#233;n&#233;ral.</p><p style="text-align: justify;">Cette auto-similarit&#233; n&#8217;est jamais parfaite car le vivant ne reproduit pas m&#233;caniquement un mod&#232;le g&#233;om&#233;trique id&#233;al. <br>Les contraintes locales, les accidents de d&#233;veloppement, les variations environnementales et l&#8217;histoire propre de chaque organisme introduisent constamment des diff&#233;rences.</p><p style="text-align: justify;">C&#8217;est pr&#233;cis&#233;ment cette imperfection qui rend la comparaison int&#233;ressante, car les formes biologiques ne copient pas les fractales mais tendent plut&#244;t vers des organisations qui partagent certaines de leurs propri&#233;t&#233;s fonctionnelles.</p><p style="text-align: justify;">D&#8217;autres organismes pr&#233;sentent des architectures comparables.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png" width="1024" height="1536" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1536,&quot;width&quot;:1024,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3538778,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!jHoL!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F952ac90c-15d5-40fe-ac12-e00391cc4e0e_1024x1536.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les mousses colonisent progressivement leur environnement par une multitude de ramifications qui explorent localement le substrat disponible, les lichens d&#233;veloppent des structures hi&#233;rarchiques adapt&#233;es &#224; l&#8217;occupation de surfaces irr&#233;guli&#232;res, les coraux construisent des architectures tridimensionnelles dont la complexit&#233; &#233;merge de la r&#233;p&#233;tition progressive de modules relativement simples.</p><p style="text-align: justify;">Dans chacun de ces exemples, la croissance ne vise pas &#224; produire une masse compacte mais d&#8217;explorer efficacement un milieu, de maximiser les interfaces d&#8217;&#233;change et de maintenir une capacit&#233; d&#8217;adaptation locale malgr&#233; la complexit&#233; croissante de l&#8217;ensemble.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;p&#233;tition hi&#233;rarchique devient alors un moyen d&#8217;&#233;quilibrer deux exigences contradictoires : conserver une coh&#233;rence globale tout en permettant une grande souplesse locale.</p><p style="text-align: justify;">Cette propri&#233;t&#233; explique en partie la remarquable r&#233;silience de nombreuses structures fractales naturelles. <br>Une perturbation affectant une petite r&#233;gion de l&#8217;organisme n&#8217;entra&#238;ne g&#233;n&#233;ralement pas l&#8217;effondrement de l&#8217;ensemble du syst&#232;me. <br>La structure demeure fonctionnelle parce que son organisation est distribu&#233;e sur plusieurs niveaux d&#8217;&#233;chelle.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">La pr&#233;sence des vides</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;un des aspects les plus surprenants de ces architectures appara&#238;t lorsque l&#8217;on cesse d&#8217;observer la mati&#232;re elle-m&#234;me pour s&#8217;int&#233;resser aux espaces qui la s&#233;parent.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;intuition conduit souvent &#224; consid&#233;rer le vide comme une absence mais nous voyons que dans de nombreux syst&#232;mes biologiques, cette vision devient insuffisante.<br>Les espaces non occup&#233;s participent directement &#224; la fonction de la structure.</p><p style="text-align: justify;">Un arbre ne capte pas la lumi&#232;re malgr&#233; les intervalles entre ses branches, il la capte gr&#226;ce &#224; eux.</p><p style="text-align: justify;">Si le feuillage formait une masse continue et compacte, les feuilles internes seraient rapidement priv&#233;es d&#8217;une grande partie du rayonnement solaire disponible. <br>Les espaces libres permettent &#224; la lumi&#232;re de p&#233;n&#233;trer profond&#233;ment dans la canop&#233;e et augmentent ainsi l&#8217;efficacit&#233; photosynth&#233;tique de l&#8217;ensemble.</p><p style="text-align: justify;">Le m&#234;me principe appara&#238;t dans le syst&#232;me respiratoire.<br>Les alv&#233;oles pulmonaires ne constituent pas simplement des cavit&#233;s passives creus&#233;es dans un tissu, elles repr&#233;sentent les espaces o&#249; les &#233;changes gazeux deviennent possibles. <br>Sans ces volumes libres, aucune oxyg&#233;nation efficace ne pourrait avoir lieu.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;intestin suit une logique comparable.<br>Les replis, les villosit&#233;s et les microvillosit&#233;s augmentent consid&#233;rablement les surfaces de contact, mais leur efficacit&#233; d&#233;pend &#233;galement des espaces qui les s&#233;parent. <br>Ces intervalles favorisent la circulation des fluides et permettent aux &#233;changes de se produire dans des conditions optimales.</p><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me nerveux offre une illustration encore plus subtile de cette propri&#233;t&#233;.<br>Les dendrites ne remplissent pas l&#8217;int&#233;gralit&#233; du tissu c&#233;r&#233;bral, elles d&#233;ploient leurs ramifications dans les volumes disponibles afin de multiplier les possibilit&#233;s de connexion. <br>L&#8217;espace libre devient ici une ressource fonctionnelle permettant la coexistence de multiples r&#233;seaux d&#8217;interactions.</p><p style="text-align: justify;">Dans chacun de ces exemples, la performance biologique n&#8217;est pas obtenue par remplissage maximal mais r&#233;sulte d&#8217;un compromis entre mati&#232;re et espace.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant ne cherche pas syst&#233;matiquement &#224; occuper tout le volume disponible, il organise parfois les relations entre les zones occup&#233;es et les zones libres afin d&#8217;optimiser ses fonctions.</p><p style="text-align: justify;">Cette id&#233;e appara&#238;t presque contre-intuitive dans un monde o&#249; la complexit&#233; est souvent associ&#233;e &#224; l&#8217;accumulation.<br>Les structures fractales rappellent qu&#8217;une organisation efficace d&#233;pend parfois davantage de la qualit&#233; des intervalles que de la quantit&#233; de mati&#232;re pr&#233;sente.</p><div class="pullquote"><p>L&#8217;espace vide cesse alors d&#8217;&#234;tre une absence.<br>Il devient un &#233;l&#233;ment actif de l&#8217;architecture.</p></div><h4 style="text-align: center;">Une convergence entre biologie et physique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les propri&#233;t&#233;s fractales observ&#233;es dans le vivant ne lui sont pas exclusives.<br>De nombreuses structures physiques pr&#233;sentent des organisations &#233;tonnamment proches.</p><p style="text-align: justify;">Les r&#233;seaux fluviaux constituent un exemple particuli&#232;rement frappant. <br>Un cours d&#8217;eau principal se subdivise progressivement en affluents puis en ramifications de plus en plus fines qui explorent l&#8217;ensemble d&#8217;un bassin versant. <br>Cette architecture permet la collecte efficace de l&#8217;eau sur de vastes territoires sans n&#233;cessiter un r&#233;seau uniforme couvrant chaque portion de terrain.</p><p style="text-align: justify;">Les syst&#232;mes de fissuration suivent souvent des logiques comparables.<br>Lorsqu&#8217;un mat&#233;riau se contracte ou subit certaines contraintes m&#233;caniques, les fractures se propagent progressivement selon des hi&#233;rarchies de ramifications qui rappellent parfois les structures observ&#233;es dans les v&#233;g&#233;taux ou les r&#233;seaux biologiques.</p><p style="text-align: justify;">Les d&#233;charges &#233;lectriques atmosph&#233;riques constituent un autre exemple spectaculaire.<br>La foudre ne progresse pas comme une ligne simple reliant deux points. <br>Elle explore l&#8217;espace par une succession de bifurcations qui permettent de rechercher les trajectoires les plus favorables &#224; la dissipation de l&#8217;&#233;nergie accumul&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Certaines cristallisations et plusieurs formations g&#233;ologiques pr&#233;sentent &#233;galement des organisations proches.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:3495785,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/200484244?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!q3-V!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff3f2c6fe-669e-481e-b060-c04c5a6dabfc_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Cette convergence m&#233;rite d&#8217;&#234;tre soulign&#233;e.<br>Elle ne signifie pas que le vivant copie les structures physiques ni que les fractales constituent une sorte de mod&#232;le universel impos&#233; &#224; la mati&#232;re mais sugg&#232;re plut&#244;t que des contraintes similaires peuvent conduire &#224; des solutions g&#233;om&#233;triques voisines dans des syst&#232;mes tr&#232;s diff&#233;rents.</p><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;un organisme, un r&#233;seau fluvial ou une d&#233;charge &#233;lectrique doivent explorer efficacement un espace tout en limitant les co&#251;ts associ&#233;s &#224; cette exploration, certaines architectures deviennent statistiquement plus probables que d&#8217;autres.</p><p style="text-align: justify;">Les fractales apparaissent alors comme des r&#233;ponses r&#233;currentes &#224; des probl&#232;mes r&#233;currents.</p><p style="text-align: justify;">Elles ne constituent pas une loi du vivant mais repr&#233;sentent l&#8217;une des nombreuses strat&#233;gies que les syst&#232;mes complexes peuvent adopter lorsqu&#8217;ils cherchent &#224; concilier efficacit&#233;, &#233;conomie et adaptabilit&#233;.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une nouvelle pi&#232;ce dans la cartographie</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Avec les fractales de Cantor, une nouvelle logique rejoint cette exploration progressive des formes du vivant.</p><ul><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Spirale / Fibonacci</a></strong> &#8594; croissance sous contrainte spatiale</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-de-fibonacci-la-diversite">Lucas</a></strong> &#8594; variations voisines d&#8217;une m&#234;me stabilit&#233; morphologique</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/entrelacs-et-tribonacci">Entrelacs / Tribonacci</a></strong> &#8594; robustesse distribu&#233;e</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/puissances-de-2-et-le-regime-minimal">Puissances de 2</a></strong> &#8594; r&#233;plication et bifurcation</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-selection-des-nombres-premiers">Nombres premiers</a></strong> &#8594; d&#233;synchronisation p&#233;riodique</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/vibrations-et-formes-sonores">S&#233;rie harmonique</a></strong> &#8594; stabilit&#233; vibratoire</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-logique-de-padovan-grandir-a-distance">Padovan</a></strong> &#8594; espacement adaptatif</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/explorer-plutot-que-prevoir-la-logique">Factorielles</a></strong> &#8594; exploration combinatoire des possibles</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/suites-de-moser-de-bruijn-quand-le">Moser&#8211;de Bruijn</a></strong> &#8594; s&#233;lection r&#233;cursive des configurations viables</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/suites-de-perrin-quand-le-vivant">Perrin</a></strong> &#8594; modularit&#233; polygonale et stabilit&#233; collective</p></li><li><p><strong>Cantor</strong> &#8594; complexit&#233; hi&#233;rarchique par subdivision de l&#8217;espace</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Comme les structures &#233;tudi&#233;es pr&#233;c&#233;demment, les fractales de Cantor ne constituent ni une loi cach&#233;e du vivant ni un mod&#232;le universel capable d&#8217;expliquer &#224; lui seul la diversit&#233; des formes biologiques.<br>Elles r&#233;v&#232;lent plut&#244;t une strat&#233;gie particuli&#232;re parmi d&#8217;autres.</p><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;un syst&#232;me doit multiplier ses surfaces d&#8217;&#233;change, explorer un volume important, distribuer efficacement des ressources ou accro&#238;tre ses possibilit&#233;s d&#8217;interaction sans augmenter ind&#233;finiment sa masse, la subdivision hi&#233;rarchique devient souvent une solution particuli&#232;rement efficace.</p><p style="text-align: justify;">Cette propri&#233;t&#233; appara&#238;t dans les poumons, les r&#233;seaux vasculaires, les arbres, les neurones, l&#8217;intestin ou certains organismes coloniaux. <br>&#192; chaque fois, le probl&#232;me biologique diff&#232;re l&#233;g&#232;rement, mais une m&#234;me logique g&#233;n&#233;rale r&#233;appara&#238;t : organiser l&#8217;espace de mani&#232;re &#224; produire davantage de fonction avec une quantit&#233; limit&#233;e de mati&#232;re.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t des fractales ne r&#233;side donc pas uniquement dans leur esth&#233;tique souvent spectaculaire.<br>Leur v&#233;ritable importance r&#233;side dans ce qu&#8217;elles r&#233;v&#232;lent des contraintes auxquelles le vivant est confront&#233;.</p><p style="text-align: justify;">Elles montrent que l&#8217;efficacit&#233; ne d&#233;pend pas toujours de l&#8217;accumulation et que certaines architectures deviennent plus performantes parce qu&#8217;elles se subdivisent.<br>D&#8217;autres parce qu&#8217;elles se ramifient.<br>D&#8217;autres encore parce qu&#8217;elles distribuent leurs fonctions ou maintiennent un espacement optimal entre leurs &#233;l&#233;ments.</p><p style="text-align: justify;">La diversit&#233; du vivant ne semble ainsi pas &#233;merger d&#8217;une unique recette g&#233;om&#233;trique mais d&#8217;un ensemble de strat&#233;gies compl&#233;mentaires r&#233;pondant &#224; des probl&#232;mes diff&#233;rents.</p><p style="text-align: justify;">Les fractales de Cantor &#233;clairent l&#8217;une de ces strat&#233;gies et rappellent qu&#8217;une structure peut gagner en complexit&#233; tout en r&#233;duisant localement la mati&#232;re qui la compose, qu&#8217;un r&#233;seau peut devenir plus performant en multipliant ses niveaux d&#8217;organisation, et qu&#8217;un organisme peut accro&#238;tre ses capacit&#233;s non pas en remplissant davantage l&#8217;espace mais en l&#8217;ordonnant plus finement.</p><p style="text-align: justify;">Le regard port&#233; sur ces formes change alors subtilement : les vides cessent d&#8217;appara&#238;tre comme des r&#233;gions inutilis&#233;es pour devenir des composantes actives de l&#8217;architecture.</p><p style="text-align: justify;">Ils laissent circuler la lumi&#232;re dans les feuillages, l&#8217;air dans les poumons, les fluides dans les tissus, les signaux dans les r&#233;seaux biologiques.</p><p style="text-align: justify;">Dans de nombreux syst&#232;mes vivants, l&#8217;organisation ne na&#238;t pas uniquement de la mati&#232;re pr&#233;sente mais de la relation entretenue entre ce qui est occup&#233; et ce qui demeure libre.</p><p style="text-align: justify;">Les fractales de Cantor constituent probablement l&#8217;une des illustrations les plus &#233;l&#233;gantes de cette id&#233;e.<br>Elles montrent qu&#8217;une structure peut se complexifier en organisant l&#8217;absence elle-m&#234;me et que, parfois, la fonction ne se construit pas seulement dans ce qui est ajout&#233;, mais &#233;galement dans ce qui est laiss&#233; ouvert.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d'avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Suites de Perrin : quand le vivant construit des architectures modulaires]]></title><description><![CDATA[Polygones, tessellations et stabilit&#233; collective dans les structures biologiques]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/suites-de-perrin-quand-le-vivant</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/suites-de-perrin-quand-le-vivant</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Fri, 29 May 2026 09:56:09 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png" width="1409" height="1116" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/f9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:1116,&quot;width&quot;:1409,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2881234,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/199642512?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!z48O!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Ff9cb9053-80d1-4797-be52-5109bc1b0b50_1409x1116.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;Stone Wave Cliffs - The Whale Next to the Cliff&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/5xjDy2MRMIdA5fDlkIUqMf&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/5xjDy2MRMIdA5fDlkIUqMf" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La plupart des formes naturelles &#233;tudi&#233;es jusqu&#8217;ici reposaient principalement sur des dynamiques de croissance.<br>Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spirales v&#233;g&#233;tales</a>, les ramifications ou les r&#233;seaux distribu&#233;s traduisent des syst&#232;mes qui s&#8217;&#233;tendent progressivement dans l&#8217;espace tout en maintenant une certaine coh&#233;rence interne.</p><p style="text-align: justify;">D&#8217;autres structures vivantes r&#233;pondent pourtant &#224; un probl&#232;me tr&#232;s diff&#233;rent.</p><p style="text-align: justify;">Leur enjeu principal n&#8217;est plus d&#8217;explorer l&#8217;espace ou de poursuivre une croissance continue, mais de construire des architectures collectives stables, capables de remplir efficacement un volume tout en minimisant les co&#251;ts &#233;nerg&#233;tiques et m&#233;caniques.</p><p style="text-align: justify;">Dans ce contexte apparaissent des g&#233;om&#233;tries polygonales remarquablement r&#233;guli&#232;res : alv&#233;oles d&#8217;abeilles, nids de gu&#234;pes, yeux compos&#233;s d&#8217;insectes, tissus cellulaires v&#233;g&#233;taux ou certaines structures pulmonaires.</p><p style="text-align: justify;">Ces organisations &#233;voquent une autre logique math&#233;matique, plus discr&#232;te mais particuli&#232;rement int&#233;ressante : les suites de Perrin.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une dynamique diff&#233;rente des spirales classiques</h4><div><hr></div><p>La suite de Perrin est d&#233;finie par la relation :</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;P(n)=P(n-2)+P(n-3)&quot;,&quot;id&quot;:&quot;QZHUPATOTX&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p></p><p>avec les conditions initiales :</p><p style="text-align: center;">3, 0, 2, 3, 2, 5, 5, 7, 10, 12, 17...</p><p style="text-align: justify;">Comme <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a> ou <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-logique-de-padovan-grandir-a-distance">Padovan</a>, elle repose sur une relation r&#233;cursive entre plusieurs &#233;tats ant&#233;rieurs.<br>Mais la dynamique qui en &#233;merge poss&#232;de une tonalit&#233; diff&#233;rente.</p><p style="text-align: justify;">Les structures associ&#233;es &#224; cette logique semblent moins orient&#233;es vers la trajectoire d&#8217;une croissance que vers la compatibilit&#233; r&#233;p&#233;titive entre modules voisins.</p><p style="text-align: justify;">La coh&#233;rence globale n&#8217;appara&#238;t plus principalement par prolongement directionnel mais par embo&#238;tement local de structures similaires.</p><p style="text-align: justify;">Cette nuance est importante.</p><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me ne cherche plus seulement &#224; poursuivre son expansion, il doit maintenir la stabilit&#233; d&#8217;un ensemble dense o&#249; chaque &#233;l&#233;ment partage ses contraintes avec les autres.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les architectures polygonales du vivant</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les constructions des insectes sociaux constituent probablement l&#8217;exemple le plus spectaculaire de cette organisation.</p><p style="text-align: justify;">Les nids de gu&#234;pes ou les rayons d&#8217;abeilles pr&#233;sentent des ensembles de cellules polygonales extr&#234;mement r&#233;guli&#232;res.<br>Chaque unit&#233; semble simple prise isol&#233;ment, mais leur r&#233;p&#233;tition produit des architectures remarquablement robustes.</p><p style="text-align: justify;">Ces structures r&#233;pondent simultan&#233;ment &#224; plusieurs contraintes : occuper efficacement l&#8217;espace, r&#233;duire la quantit&#233; de mat&#233;riau n&#233;cessaire, maintenir une forte stabilit&#233; m&#233;canique, permettre la circulation et r&#233;partir les contraintes physiques entre plusieurs modules voisins.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2880232,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/199642512?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!P2_j!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F51949a1b-792d-4714-94be-c2a3c2abab7e_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le polygone hexagonal devient particuli&#232;rement int&#233;ressant dans ce contexte.</p><p style="text-align: justify;">Il permet de remplir une surface sans laisser d&#8217;espace vide tout en minimisant la longueur totale des parois n&#233;cessaires.<br>Cette propri&#233;t&#233; r&#233;duit consid&#233;rablement le co&#251;t &#233;nerg&#233;tique de construction.</p><p style="text-align: justify;">La g&#233;om&#233;trie observ&#233;e ne constitue donc pas un choix esth&#233;tique, elle appara&#238;t comme une cons&#233;quence directe des contraintes impos&#233;es au syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">Contrairement aux structures <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spiral&#233;es</a> o&#249; chaque nouvel &#233;l&#233;ment s&#8217;ajoute selon une trajectoire continue, les architectures polygonales fonctionnent largement par mutualisation.</p><p style="text-align: justify;">Chaque cellule partage ses parois avec les cellules voisines, et la stabilit&#233; de l&#8217;ensemble ne d&#233;pend donc pas d&#8217;un centre unique mais de la r&#233;partition locale des contraintes.</p><p style="text-align: justify;">Cette organisation poss&#232;de plusieurs avantages majeurs.</p><p style="text-align: justify;">Une perturbation locale reste souvent contenue car les forces m&#233;caniques peuvent &#234;tre redistribu&#233;es &#224; travers le r&#233;seau voisin.<br>L&#8217;architecture devient alors plus robuste qu&#8217;une s&#233;rie d&#8217;&#233;l&#233;ments totalement ind&#233;pendants.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant semble ainsi s&#233;lectionner des g&#233;om&#233;tries permettant &#224; plusieurs modules simples de coop&#233;rer pour produire une stabilit&#233; collective &#233;mergente.</p><p style="text-align: justify;">La coh&#233;rence globale ne provient pas d&#8217;une structure centrale dominante mais de la compatibilit&#233; r&#233;p&#233;t&#233;e entre unit&#233;s locales.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les yeux compos&#233;s des insectes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Cette logique r&#233;appara&#238;t dans les yeux compos&#233;s de nombreux arthropodes.</p><p style="text-align: justify;">Les ommatidies s&#8217;organisent fr&#233;quemment selon des distributions hexagonales extr&#234;mement denses.<br>Chaque unit&#233; visuelle capture une portion limit&#233;e du champ perceptif, mais leur combinaison permet la formation d&#8217;une vision globale remarquablement efficace.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg" width="389" height="481" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:481,&quot;width&quot;:389,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!vtMj!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc6faf0cd-d257-4b5f-ae3a-2bfb14ca5147_389x481.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#8217;int&#233;r&#234;t de cette organisation est multiple : densit&#233; maximale de r&#233;cepteurs, couverture homog&#232;ne du champ visuel, limitation des espaces inutilis&#233;s et robustesse partielle en cas de perte locale.</p><p style="text-align: justify;">Une nouvelle fois, la stabilit&#233; ne d&#233;pend pas d&#8217;un &#233;l&#233;ment unique mais de la r&#233;p&#233;tition coordonn&#233;e d&#8217;un grand nombre de modules compatibles.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les tissus biologiques</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">De nombreux tissus vivants pr&#233;sentent &#233;galement des organisations polygonales proches de ces logiques.</p><p style="text-align: justify;">Les cellules &#233;pidermiques v&#233;g&#233;tales, certains tissus animaux ou les alv&#233;oles pulmonaires adoptent fr&#233;quemment des distributions rappelant des pavages g&#233;om&#233;triques souples.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2690914,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/199642512?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!DDNG!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6292f884-d620-4822-90b2-37f99cf27908_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Ces architectures &#233;mergent sous l&#8217;effet combin&#233; des tensions m&#233;caniques, des contraintes de croissance, de la pression exerc&#233;e par les cellules voisines et des limitations &#233;nerg&#233;tiques du syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">Chaque cellule ajuste localement sa forme en fonction des contraintes exerc&#233;es par son environnement imm&#233;diat.<br>Aucune cellule ne poss&#232;de une repr&#233;sentation globale du tissu.</p><p style="text-align: justify;">La g&#233;om&#233;trie collective appara&#238;t progressivement parce que certaines configurations deviennent plus stables que d&#8217;autres.</p><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me s&#233;lectionne alors des organisations capables de maintenir simultan&#233;ment coh&#233;sion, souplesse, r&#233;sistance m&#233;canique et continuit&#233; fonctionnelle.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les g&#233;om&#233;tries polygonales ne sont d&#8217;ailleurs pas limit&#233;es au vivant.</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Certaines structures physiques pr&#233;sentent des organisations &#233;tonnamment proches.</p><p style="text-align: justify;">Les colonnes basaltiques de la Chauss&#233;e des G&#233;ants ou certaines craquelures thermiques suivent spontan&#233;ment des distributions polygonales similaires lorsqu&#8217;un mat&#233;riau cherche &#224; r&#233;partir des contraintes m&#233;caniques ou thermiques de mani&#232;re homog&#232;ne.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg" width="1240" height="827" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:827,&quot;width&quot;:1240,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:&quot;La chauss&#233;e des G&#233;ants en Irlande&quot;,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="La chauss&#233;e des G&#233;ants en Irlande" title="La chauss&#233;e des G&#233;ants en Irlande" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!J36S!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F7d8c36b4-6a1a-4fda-882c-b0ea62da236f_1240x827.jpeg 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">&#192; une tout autre &#233;chelle, l&#8217;<a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/lhexagone-polaire-de-saturne">hexagone polaire de Saturne</a> constitue &#233;galement un exemple remarquable de cette tendance &#224; la stabilisation polygonale.<br>D&#233;couverte par les sondes Voyager puis &#233;tudi&#233;e plus pr&#233;cis&#233;ment par Cassini, cette structure atmosph&#233;rique correspond &#224; un courant-jet persistant organis&#233; sous forme hexagonale autour du p&#244;le nord de la plan&#232;te.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:null,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:null,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:null,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!qhkg!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F325f66bd-ada9-41eb-8a5b-87487d075fd2_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">L&#224; encore, aucune g&#233;om&#233;trie n&#8217;est &#8220;dessin&#233;e&#8221; &#224; l&#8217;avance.<br>La forme &#233;merge progressivement de la dynamique des flux, des vitesses de rotation, des gradients thermiques et des contraintes fluidodynamiques du syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">Cette convergence est importante.</p><p style="text-align: justify;">Elle sugg&#232;re que certaines formes ne r&#233;sultent pas d&#8217;un programme biologique sp&#233;cifique mais &#233;mergent lorsqu&#8217;un syst&#232;me doit r&#233;soudre des probl&#232;mes analogues de stabilit&#233; et de r&#233;partition des contraintes.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant ne copie pas la g&#233;om&#233;trie, les m&#234;mes contraintes physiques s&#233;lectionnent simplement des solutions voisines dans diff&#233;rents types de mati&#232;re.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une modularit&#233; &#233;volutivement avantageuse</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les architectures modulaires poss&#232;dent &#233;galement plusieurs propri&#233;t&#233;s favorables du point de vue &#233;volutif.</p><p style="text-align: justify;">Une structure compos&#233;e d&#8217;unit&#233;s r&#233;p&#233;titives peut cro&#238;tre progressivement, se r&#233;parer plus facilement, tol&#233;rer certaines pertes locales et adapter partiellement son organisation sans effondrement global.</p><p style="text-align: justify;">Cette modularit&#233; augmente consid&#233;rablement la r&#233;silience du syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">Une organisation trop rigide deviendrait vuln&#233;rable aux perturbations m&#233;caniques, aux blessures ou aux variations environnementales.<br>&#192; l&#8217;inverse, un r&#233;seau compos&#233; d&#8217;&#233;l&#233;ments localement compatibles conserve une certaine plasticit&#233; tout en maintenant sa coh&#233;rence globale.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant semble ainsi privil&#233;gier des architectures suffisamment r&#233;guli&#232;res pour rester stables mais suffisamment souples pour absorber les fluctuations permanentes auxquelles les organismes sont confront&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Les suites de Perrin deviennent alors particuli&#232;rement int&#233;ressantes parce qu&#8217;elles permettent de penser une autre forme de stabilit&#233; biologique.</p><p style="text-align: justify;">Il ne s&#8217;agit plus principalement d&#8217;une croissance directionnelle, d&#8217;une exploration r&#233;cursive, d&#8217;un espacement adaptatif ou d&#8217;une simple bifurcation hi&#233;rarchique.</p><p style="text-align: justify;">La coh&#233;rence appara&#238;t ici par r&#233;p&#233;tition compatible de modules locaux.</p><p style="text-align: justify;">Le syst&#232;me construit sa stabilit&#233; en partageant les contraintes entre un grand nombre d&#8217;&#233;l&#233;ments simples capables de coop&#233;rer sans plan central explicite.</p><p style="text-align: justify;">Cette logique traverse de nombreuses structures biologiques : colonies d&#8217;insectes, tissus cellulaires, architectures pulmonaires, syst&#232;mes perceptifs distribu&#233;s et r&#233;seaux modulaires vivants.</p><p style="text-align: justify;">La robustesse ne d&#233;pend plus d&#8217;un axe dominant mais d&#8217;une compatibilit&#233; g&#233;om&#233;trique r&#233;p&#233;t&#233;e &#224; diff&#233;rentes &#233;chelles du syst&#232;me.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une nouvelle pi&#232;ce dans la cartographie</h4><div><hr></div><p>Avec les suites de Perrin, une nouvelle logique rejoint cette exploration des formes du vivant :</p><ul><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Spirale / Fibonacci</a></strong> &#8594; croissance sous contrainte spatiale</p></li><li><p><strong>Lucas</strong> &#8594; variations voisines d&#8217;une m&#234;me stabilit&#233; morphologique</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/entrelacs-et-tribonacci">Entrelacs / Tribonacci</a></strong> &#8594; robustesse distribu&#233;e</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/puissances-de-2-et-le-regime-minimal">Puissances de 2</a></strong> &#8594; r&#233;plication et bifurcation</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-selection-des-nombres-premiers">Nombres premiers</a></strong> &#8594; d&#233;synchronisation p&#233;riodique</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/vibrations-et-formes-sonores">S&#233;rie harmonique</a></strong> &#8594; stabilit&#233; vibratoire</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-logique-de-padovan-grandir-a-distance">Padovan</a></strong> &#8594; espacement adaptatif</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/explorer-plutot-que-prevoir-la-logique">Factorielles</a></strong> &#8594; exploration combinatoire des possibles</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/suites-de-moser-de-bruijn-quand-le">Moser&#8211;de Bruijn</a></strong> &#8594; s&#233;lection r&#233;cursive des configurations viables</p></li><li><p><strong>Perrin</strong> &#8594; modularit&#233; polygonale et stabilit&#233; collective</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Ces structures math&#233;matiques ne constituent pas des plans cach&#233;s du vivant.<br>Elles correspondent &#224; diff&#233;rentes mani&#232;res pour un syst&#232;me de r&#233;soudre certains probl&#232;mes fondamentaux : cro&#238;tre, se r&#233;partir, transmettre, explorer, mutualiser les contraintes ou maintenir une coh&#233;rence malgr&#233; les perturbations.</p><p style="text-align: justify;">Les formes biologiques ne semblent donc pas ob&#233;ir &#224; une g&#233;om&#233;trie unique.<br>Elles &#233;mergent plut&#244;t de la rencontre entre plusieurs r&#233;gimes de stabilit&#233; capables de demeurer compatibles avec les contraintes du monde r&#233;el.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d'avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item><item><title><![CDATA[Au-delà de Fibonacci : la diversité des spirales du vivant]]></title><description><![CDATA[Suites de Lucas, phyllotaxie et variations morphologiques sous contrainte]]></description><link>https://transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-de-fibonacci-la-diversite</link><guid isPermaLink="false">https://transdisciplinarity.substack.com/p/au-dela-de-fibonacci-la-diversite</guid><dc:creator><![CDATA[Laurent ZAHRA]]></dc:creator><pubDate>Thu, 28 May 2026 06:14:06 GMT</pubDate><enclosure url="https://substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png" length="0" type="image/jpeg"/><content:encoded><![CDATA[<div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/e552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2700345,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;topImage&quot;:true,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/199484653?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MiFT!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe552bc5a-35cd-480b-9f90-169e6f04aa80_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" fetchpriority="high"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><iframe class="spotify-wrap" data-attrs="{&quot;image&quot;:&quot;https://i.scdn.co/image/ab67616d0000b2736e2563012d66edb8f5ba4086&quot;,&quot;title&quot;:&quot;The Reacher - Entre les Marais et les Cimes&quot;,&quot;subtitle&quot;:&quot;Lorien Testard&quot;,&quot;description&quot;:&quot;&quot;,&quot;url&quot;:&quot;https://open.spotify.com/track/55x6QjuBqjhDfxUjcu5zrT&quot;,&quot;belowTheFold&quot;:false,&quot;noScroll&quot;:false}" src="https://open.spotify.com/embed/track/55x6QjuBqjhDfxUjcu5zrT" frameborder="0" gesture="media" allowfullscreen="true" allow="encrypted-media" data-component-name="Spotify2ToDOM"></iframe><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spirale</a> v&#233;g&#233;tale est souvent associ&#233;e presque exclusivement &#224; la suite de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a>.<br>Les capitules de tournesol, les pommes de pin, les ananas ou certaines inflorescences sont r&#233;guli&#232;rement pr&#233;sent&#233;s comme des d&#233;monstrations naturelles de cette c&#233;l&#232;bre progression num&#233;rique.</p><p style="text-align: justify;">Cette association est fond&#233;e mais demeure incompl&#232;te.</p><p style="text-align: justify;">Lorsque les biologistes et les morphologistes observent pr&#233;cis&#233;ment les structures <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spiral&#233;es</a> du vivant, ils constatent rapidement que toutes ne suivent pas exactement les rapports classiques de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a>.<br>Certaines organisations v&#233;g&#233;tales pr&#233;sentent des nombres de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spirales</a> appartenant &#224; une autre famille math&#233;matique beaucoup moins connue : les suites de Lucas.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation para&#238;t discr&#232;te.<br>Elle modifie pourtant profond&#233;ment la mani&#232;re de comprendre les formes naturelles.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une suite tr&#232;s proche de Fibonacci</h4><div><hr></div><p>Les suites de Lucas reposent sur la m&#234;me relation de r&#233;currence que <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a> :</p><div class="latex-rendered" data-attrs="{&quot;persistentExpression&quot;:&quot;L_n = L_{n-1} + L_{n-2}&quot;,&quot;id&quot;:&quot;GCPHUJAICK&quot;}" data-component-name="LatexBlockToDOM"></div><p></p><p>Chaque terme correspond donc &#224; la somme des deux pr&#233;c&#233;dents.</p><p>La diff&#233;rence ne provient pas de la r&#232;gle elle-m&#234;me mais des conditions initiales :</p><p style="text-align: center;">2, 1, 3, 4, 7, 11, 18, 29, 47...</p><p style="text-align: justify;">Math&#233;matiquement, cette nuance semble mineure mais morphologiquement, elle devient extr&#234;mement int&#233;ressante.</p><p style="text-align: justify;"><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a> et Lucas appartiennent &#224; une m&#234;me famille dynamique mais explorent des trajectoires l&#233;g&#232;rement diff&#233;rentes &#224; l&#8217;int&#233;rieur d&#8217;un espace de contraintes similaire.</p><p style="text-align: justify;">Autrement dit, le vivant ne semble pas s&#233;lectionner une formule unique mais plusieurs stabilisations voisines compatibles avec un m&#234;me probl&#232;me d&#8217;organisation.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Les spirales du vivant ne sont pas parfaitement fibonacciennes</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Dans les repr&#233;sentations populaires, les v&#233;g&#233;taux <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spiral&#233;s</a> apparaissent souvent comme des incarnations presque parfaites de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a>.</p><p style="text-align: justify;">La r&#233;alit&#233; biologique est plus nuanc&#233;e.</p><p style="text-align: justify;">Lorsqu&#8217;on compte pr&#233;cis&#233;ment les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spirales</a> visibles sur certains capitules ou certaines pommes de pin, plusieurs combinaisons apparaissent :</p><ul><li><p>5 / 8</p></li><li><p>8 / 13</p></li><li><p>13 / 21</p></li></ul><p>mais &#233;galement :</p><ul><li><p>7 / 11</p></li><li><p>11 / 18</p></li><li><p>18 / 29</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Ces derniers rapports appartiennent pr&#233;cis&#233;ment aux suites de Lucas.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2801262,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/199484653?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!MqBP!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F74d5085b-5723-41d7-bf47-3298bd73e63d_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Le vivant ne converge donc pas toujours vers une seule organisation num&#233;rique stricte.<br>Il semble capable de stabiliser plusieurs g&#233;om&#233;tries proches lorsque celles-ci r&#233;pondent efficacement aux m&#234;mes contraintes spatiales.</p><p style="text-align: justify;">Cette observation change profond&#233;ment le statut attribu&#233; aux math&#233;matiques naturelles.</p><p style="text-align: justify;"><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a> cesse alors d&#8217;appara&#238;tre comme une loi privil&#233;gi&#233;e du vivant.<br>La suite devient une solution fr&#233;quente parmi un ensemble plus vaste de configurations viables.</p><p style="text-align: justify;">Qu&#8217;il s&#8217;agisse de <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a> ou de Lucas, le probl&#232;me morphologique demeure similaire.</p><p style="text-align: justify;">Une structure vivante doit occuper l&#8217;espace, &#233;viter les superpositions inutiles, maintenir un acc&#232;s homog&#232;ne &#224; la lumi&#232;re, &#224; l&#8217;air ou aux nutriments et poursuivre sa croissance sans perturber les &#233;l&#233;ments d&#233;j&#224; pr&#233;sents.</p><p style="text-align: justify;">La phyllotaxie r&#233;pond pr&#233;cis&#233;ment &#224; cette difficult&#233; o&#249; chaque nouvel &#233;l&#233;ment doit appara&#238;tre dans une position permettant au syst&#232;me de continuer son expansion sans congestion progressive.</p><p style="text-align: justify;">Les <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spirales</a> visibles dans les v&#233;g&#233;taux ne constituent donc pas des ornements g&#233;om&#233;triques mais repr&#233;sentent la trace visible d&#8217;une organisation dynamique cherchant &#224; maintenir un compromis stable entre densit&#233; et espacement.</p><p style="text-align: justify;">Dans ce contexte, plusieurs solutions num&#233;riques proches peuvent devenir admissibles.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une famille de solutions plut&#244;t qu&#8217;une r&#232;gle unique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les suites de Lucas introduisent une id&#233;e particuli&#232;rement importante pour comprendre le vivant : des contraintes identiques ne produisent pas n&#233;cessairement une seule forme optimale.</p><p style="text-align: justify;">Plusieurs organisations voisines peuvent coexister.<br>Cette propri&#233;t&#233; appara&#238;t dans de nombreux syst&#232;mes biologiques.</p><p style="text-align: justify;">Deux organismes soumis &#224; des contraintes similaires peuvent d&#233;velopper des ramifications l&#233;g&#232;rement diff&#233;rentes, des distributions spatiales voisines, des r&#233;seaux comparables mais non identiques ou des proportions proches sans &#234;tre strictement &#233;quivalentes.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant semble rarement rechercher une perfection g&#233;om&#233;trique absolue.<br>Il stabilise plut&#244;t des r&#233;gions enti&#232;res de solutions compatibles avec la continuit&#233; du syst&#232;me.</p><p style="text-align: justify;">Les suites de Lucas montrent ainsi que les math&#233;matiques biologiques poss&#232;dent souvent une certaine tol&#233;rance morphologique.</p><p style="text-align: justify;">L&#8217;organisation observ&#233;e n&#8217;est pas une formule impos&#233;e mais une trajectoire suffisamment stable pour persister.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">L&#8217;importance des conditions initiales</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La diff&#233;rence entre <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a> et Lucas met &#233;galement en lumi&#232;re un autre aspect fondamental du vivant : l&#8217;influence des &#233;tats initiaux.<br>Une m&#234;me r&#232;gle dynamique peut conduire &#224; des architectures diff&#233;rentes selon les conditions pr&#233;sentes au d&#233;but du d&#233;veloppement.</p><p style="text-align: justify;">Cette propri&#233;t&#233; est omnipr&#233;sente en biologie.</p><p style="text-align: justify;">De faibles variations pr&#233;coces peuvent modifier l&#8217;orientation d&#8217;une croissance, la distribution des ramifications, l&#8217;organisation d&#8217;un r&#233;seau et la sym&#233;trie finale d&#8217;une structure.<br>Le d&#233;veloppement embryonnaire lui-m&#234;me repose largement sur cette sensibilit&#233; aux &#233;tats initiaux.</p><div class="captioned-image-container"><figure><a class="image-link image2 is-viewable-img" target="_blank" href="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png" data-component-name="Image2ToDOM"><div class="image2-inset"><picture><source type="image/webp" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_webp, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw"><img src="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png" width="1456" height="971" data-attrs="{&quot;src&quot;:&quot;https://substack-post-media.s3.amazonaws.com/public/images/c48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png&quot;,&quot;srcNoWatermark&quot;:null,&quot;fullscreen&quot;:null,&quot;imageSize&quot;:null,&quot;height&quot;:971,&quot;width&quot;:1456,&quot;resizeWidth&quot;:null,&quot;bytes&quot;:2805416,&quot;alt&quot;:null,&quot;title&quot;:null,&quot;type&quot;:&quot;image/png&quot;,&quot;href&quot;:null,&quot;belowTheFold&quot;:true,&quot;topImage&quot;:false,&quot;internalRedirect&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/i/199484653?img=https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png&quot;,&quot;isProcessing&quot;:false,&quot;align&quot;:null,&quot;offset&quot;:false}" class="sizing-normal" alt="" srcset="/__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_424, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 424w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_848, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 848w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1272, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 1272w, /__u/substackcdn.com/image/fetch/$s_!VzxS!, /__u/transdisciplinarity.substack.com/w_1456, /__u/transdisciplinarity.substack.com/c_limit, /__u/transdisciplinarity.substack.com/f_auto, /__u/transdisciplinarity.substack.com/q_auto:good, /__u/transdisciplinarity.substack.com/fl_progressive:steep/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fc48f3dd6-da56-4946-ac7e-c8f1ba0bf313_1536x1024.png 1456w" sizes="100vw" loading="lazy"></picture><div class="image-link-expand"><div class="pencraft pc-display-flex pc-gap-8 pc-reset"><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container restack-image"><svg aria-hidden="true" width="20" height="20" viewBox="0 0 20 20" fill="none" stroke-width="1.5" stroke="var(--color-fg-primary)" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" xmlns="http://www.w3.org/2000/svg"><g><path d="M2.53001 7.81595C3.49179 4.73911 6.43281 2.5 9.91173 2.5C13.1684 2.5 15.9537 4.46214 17.0852 7.23684L17.6179 8.67647M17.6179 8.67647L18.5002 4.26471M17.6179 8.67647L13.6473 6.91176M17.4995 12.1841C16.5378 15.2609 13.5967 17.5 10.1178 17.5C6.86118 17.5 4.07589 15.5379 2.94432 12.7632L2.41165 11.3235M2.41165 11.3235L1.5293 15.7353M2.41165 11.3235L6.38224 13.0882"></path></g></svg></button><button tabindex="0" type="button" class="pencraft pc-reset pencraft icon-container view-image"><svg xmlns="http://www.w3.org/2000/svg" width="20" height="20" viewBox="0 0 24 24" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" stroke-linejoin="round" class="lucide lucide-maximize2 lucide-maximize-2"><polyline points="15 3 21 3 21 9"></polyline><polyline points="9 21 3 21 3 15"></polyline><line x1="21" x2="14" y1="3" y2="10"></line><line x1="3" x2="10" y1="21" y2="14"></line></svg></button></div></div></div></a></figure></div><p style="text-align: justify;">Les suites de Lucas rappellent ainsi qu&#8217;une morphologie ne d&#233;pend pas uniquement des contraintes actuelles du syst&#232;me mais &#233;galement de son histoire d&#233;veloppementale.</p><p style="text-align: justify;">Deux organismes peuvent suivre des logiques proches tout en divergeant progressivement parce que leurs trajectoires initiales n&#8217;&#233;taient pas exactement identiques.<br>Cette coexistence de solutions voisines poss&#232;de probablement un int&#233;r&#234;t &#233;volutif important.</p><p style="text-align: justify;">Un syst&#232;me trop rigide deviendrait vuln&#233;rable aux perturbations.</p><p style="text-align: justify;">&#192; l&#8217;inverse, un ensemble de configurations proches mais l&#233;g&#232;rement variables permet une meilleure adaptation locale, une tol&#233;rance aux fluctuations environnementales, une robustesse accrue face aux erreurs de d&#233;veloppement et une diversification progressive des formes.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant ne semble donc pas s&#233;lectionner des g&#233;om&#233;tries parfaites mais des r&#233;gimes suffisamment souples pour demeurer fonctionnels malgr&#233; les variations permanentes auxquelles les organismes sont confront&#233;s.</p><p style="text-align: justify;">Les suites de Lucas deviennent alors particuli&#232;rement int&#233;ressantes car elles r&#233;v&#232;lent que la stabilit&#233; biologique peut exister sous plusieurs formes math&#233;matiques apparent&#233;es.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Le r&#233;el biologique est fluctuant</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">Les mod&#232;les id&#233;aux pr&#233;sent&#233;s dans les ouvrages de vulgarisation donnent souvent l&#8217;impression que la nature produit des structures parfaitement r&#233;guli&#232;res.</p><p style="text-align: justify;">Les organismes r&#233;els demeurent pourtant travers&#233;s par d&#8217;innombrables fluctuations : contraintes m&#233;caniques locales, variations de croissance, microtraumatismes, asym&#233;tries, mutations, modifications environnementales, interactions avec d&#8217;autres organismes&#8230;</p><p style="text-align: justify;">Les formes naturelles ne correspondent donc presque jamais &#224; des objets math&#233;matiques purs.</p><p style="text-align: justify;">Les suites observ&#233;es dans le vivant apparaissent davantage comme des attracteurs statistiques vers lesquels certaines morphologies tendent sans jamais s&#8217;y conformer parfaitement.</p><p style="text-align: justify;">Cette nuance est essentielle.</p><p style="text-align: justify;">Les math&#233;matiques biologiques ne d&#233;crivent pas une perfection g&#233;om&#233;trique cach&#233;e sous le r&#233;el.<br>Elles permettent plut&#244;t d&#8217;identifier certains r&#233;gimes de stabilit&#233; autour desquels les formes vivantes peuvent fluctuer.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Fibonacci et Lucas : deux trajectoires voisines d&#8217;un m&#234;me espace morphologique</h4><div><hr></div><p style="text-align: justify;">La relation entre <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Fibonacci</a> et Lucas devient alors particuli&#232;rement &#233;clairante.</p><p style="text-align: justify;">Ces deux suites ne s&#8217;opposent pas.<br>Elles d&#233;crivent deux variations proches d&#8217;une m&#234;me logique d&#8217;organisation spatiale.</p><p style="text-align: justify;">Le vivant ne semble pas privil&#233;gier une suite particuli&#232;re par principe.<br>Il explore plusieurs solutions compatibles avec les contraintes impos&#233;es par la croissance, l&#8217;espacement et la continuit&#233; morphologique.</p><p style="text-align: justify;">Cette id&#233;e transforme profond&#233;ment notre mani&#232;re de regarder les formes naturelles.</p><p style="text-align: justify;">Une <a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">spirale</a> v&#233;g&#233;tale n&#8217;appara&#238;t plus comme l&#8217;application d&#8217;une formule universelle mais comme l&#8217;une des nombreuses trajectoires possibles qu&#8217;un syst&#232;me vivant peut emprunter pour maintenir sa coh&#233;rence au cours du temps.</p><div><hr></div><h4 style="text-align: center;">Une nouvelle pi&#232;ce dans la cartographie</h4><div><hr></div><p>Avec les suites de Lucas, une nouvelle nuance rejoint cette exploration des formes du vivant :</p><ul><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-spirale-comme-solution-dynamique">Spirale / Fibonacci</a></strong> &#8594; croissance sous contrainte spatiale</p></li><li><p><strong>Lucas</strong> &#8594; variations voisines d&#8217;une m&#234;me stabilit&#233; morphologique</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/entrelacs-et-tribonacci">Entrelacs / Tribonacci</a></strong> &#8594; robustesse distribu&#233;e</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/puissances-de-2-et-le-regime-minimal">Puissances de 2</a></strong> &#8594; r&#233;plication et bifurcation</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-selection-des-nombres-premiers">Nombres premiers</a></strong> &#8594; d&#233;synchronisation p&#233;riodique</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/vibrations-et-formes-sonores">S&#233;rie harmonique</a></strong> &#8594; stabilit&#233; vibratoire</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/la-logique-de-padovan-grandir-a-distance">Padovan</a></strong> &#8594; espacement adaptatif</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/explorer-plutot-que-prevoir-la-logique">Factorielles</a></strong> &#8594; exploration combinatoire des possibles</p></li><li><p><strong><a href="/__u/transdisciplinarity.substack.com/p/suites-de-moser-de-bruijn-quand-le">Moser&#8211;de Bruijn</a></strong> &#8594; s&#233;lection r&#233;cursive des configurations viables</p></li></ul><p style="text-align: justify;">Ces structures ne constituent pas des lois cach&#233;es du vivant.<br>Elles correspondent &#224; diff&#233;rentes mani&#232;res pour un syst&#232;me de r&#233;soudre certains probl&#232;mes fondamentaux : cro&#238;tre, se r&#233;partir, transmettre, r&#233;sister, explorer, se transformer ou maintenir sa coh&#233;rence malgr&#233; les perturbations.</p><p style="text-align: justify;">Les math&#233;matiques ne produisent pas directement les formes naturelles.<br>Elles r&#233;v&#232;lent certains r&#233;gimes de stabilit&#233; lorsque des contraintes semblables r&#233;apparaissent &#224; diff&#233;rentes &#233;chelles du vivant.</p><p style="text-align: justify;">Les spirales v&#233;g&#233;tales ne suivent donc pas une formule unique.<br>Elles t&#233;moignent plut&#244;t de la capacit&#233; du vivant &#224; naviguer dans un espace de solutions morphologiques voisines sans jamais cesser de s&#8217;adapter aux contraintes qui l&#8217;entourent.</p><div><hr></div><div class="subscription-widget-wrap-editor" data-attrs="{&quot;url&quot;:&quot;https://transdisciplinarity.substack.com/subscribe?&quot;,&quot;text&quot;:&quot;S'abonner&quot;,&quot;language&quot;:&quot;fr&quot;}" data-component-name="SubscribeWidgetToDOM"><div class="subscription-widget show-subscribe"><div class="preamble"><p class="cta-caption">Merci d'avoir lu <em>Constellations Transdisciplinaires</em>! Abonnez-vous gratuitement pour recevoir de nouveaux posts et soutenir mon travail.</p></div><form class="subscription-widget-subscribe"><input type="email" class="email-input" name="email" placeholder="Tapez votre e-mail&#8230;" tabindex="-1"><input type="submit" class="button primary" value="S'abonner"><div class="fake-input-wrapper"><div class="fake-input"></div><div class="fake-button"></div></div></form></div></div>]]></content:encoded></item></channel></rss>