Dziewczęce ADHD

Otóż u dziewcząt (także u kobiet, ale na potrzeby artykułu skupiam się na dziewczynkach) ADHD częściej przyjmuje postać zinternalizowaną (uwewnętrznioną). Wtedy to objawami ADHD mogą być m.in.: marzenie na jawie („bujanie w obłokach”), problemy z koncentracją, wolne tempo pracy, wycofanie społeczne, trudności w organizacji pracy. A to może prowadzić dalej do trudności w utrzymaniu relacji, niskiej samooceny i obwiniania siebie za wszelkie niepowodzenia.

Jednak to wcale nie znaczy, że wszystkie dziewczynki z ADHD są spokojniejsze od chłopców z tą diagnozą. To niebezpieczny stereotyp. Są bowiem dziewczęta z bardzo widocznymi cechami typu: impulsywność, skłonność do zachowań ryzykownych, gwałtowność reakcji emocjonalnych.

Konsekwencje późnej diagnozy

Problem polega na tym, że gdy „typowe objawy ADHD” pojawiają się u dziewczynki, często interpretuje się je inaczej niż u chłopca. Dziewczynki są bardziej krytykowane i wytykane za swoje zachowanie aniżeli chłopcy.„Niestety, gdy dziewczęta wykazują objawy nadpobudliwości i impulsywności, często określa się to jako niechęć do podporządkowania się i eksternalizację. Te same zachowania u chłopców są jednak częściej interpretowane jako „typowe objawy ADHD”(1).

Do tego dochodzi jeszcze aspekt społeczno-kulturowy, w efekcie którego dziewczynki, przyuczane do grzeczności, skuteczniej niż chłopcy maskują cechy wskazujące na ADHD. "Dziewczęta są socjalizowane, by być uległe,delikatne i wspierające — co samo w sobie jest formą maskowania — i ma to ogromny wpływ na to, jak dobrze uczą się maskować swoją neuroatypowość wtak młodym wieku. U dziewcząt dysregulacja emocjonalna jest czasamipostrzegana jako „normalna”, ze względu na seksistowskiestereotypy o histerycznych, dramatycznych lub nadmiernie emocjonalnych dziewczętach. Widać więc, że patriarchat bezpośrednio wpływa na to, jak radzimy sobie z neuroróżnorodnością"(2).

Zatem w wyniku społecznych oczekiwań wobec dziewczyn, często dostają one błędne diagnozy i niewłaściwe wsparcie albo, co gorsza, etykietkę leniwej czy niegrzecznej. Natomiast "podobnie jak w przypadku chłopców, każdy miesiąc i rok, który upłynie bez diagnozy i uzyskania właściwego modelu wyjaśniającego, zwiększa ryzyko zaniżonych wyników, a nawet porażek w szkole, problemów emocjonalnych, trudności w relacjach, a także poczucia inności i wyobcowania" (3) i większego ryzyka współwystępujących zaburzeń psychicznych. Dopiero w dorosłości, po wielu trudnych życiowych doświadczeniach, nietrafionych terapiach i lekach, wreszcie otrzymują diagnozę ADHD.

System edukacji

Wszystko to ma ogromne znaczenie w procesie edukacji. Po pierwsze nauczyciele często porównują dziewczynki z ich rówieśnikami płci męskiej, więc bywa tak, że bagatelizują mniej oczywiste objawy ADHD u dziewcząt i nie sugerują konieczności diagnozy w tym kierunku. Po drugie bardziej zinternalizowane objawy ADHD u dziewcząt mogą być po prostu niezauważalne na zewnątrz. Taka cicha, zamyślona dziewczynka nie przeszkadza na lekcjach, więc problemu nie widać. I po trzecie dziewczynkiz ADHD często osiągają w miarę dobre oceny, ale kosztem ogromnego, niewidzialnego wysiłku kompensacyjnego, związanego z wysokim poziomem stresu, przeciążeniem poznawczym, wyczerpaniem emocjonalnym, perfekcjonizmem i niską samooceną. To pokazuje, że dobre oceny w szkole i brak problemów wychowawczych nie są u dziewczynek jednoznaczne z brakiem diagnozy ADHD.

Wskazówki dla nauczycieli

W praktyce oznacza to, że dobrze jest szczerze zastanowić się, z jakiej perspektywy patrzymy na dziewczynki w klasie. Czy porównujemy je z chłopcami, czy może staramy się dostrzec indywidualny potencjał, tempo rozwoju, wyzwania i kontekst, w jakim funkcjonują. A idąc dalej, warto zwracać uwagę nie tylko na zachowania zakłócające,utrudniające prowadzenie lekcji, ale również na subtelniejsze sygnały, takie jak: trudności z koncentracją, „wyłączanie się”, problemy z kończeniem zadań mimo zrozumienia materiału czy ogromny wysiłek wkładany w organizację miejsca pracy i w samo jej wykonanie.W swojej praktyce zawodowej regularnie „zakładam okulary na ADHD”.Obserwuję dynamikę klasy, każde dziecko z osobna i notuję swojespostrzeżenia. Odsuwam się wtedy jak najdalej od wszelkich myśli-wytrychów typu: leniwa, zmęczona, taka już jej natura, niezaangażowana. Staram się pamiętać, że wyjaśnienia zachowań są zazwyczaj o wiele bardziej nieoczywiste, niż byśmy chcieli (metaforyczny czubek góry lodowej). Otóż dla wielu dzieci z ADHD (niezależnie od płci) problemem nie jest wcale wręcz mityczny brak motywacji, lecz wyzwania/odmienności w regulacji uwagi, planowaniu, rozpoczęciu i zakończeniu działania, zarządzaniu czasem, pracy w zróżnicowanej i nieprzewidywalnej grupie.

Istotne jest moim zdaniem także tworzenie bezpiecznego środowiska, w którym dzieci nie są stygmatyzowane, czy wytykane palcami za swoje trudności. Poczucie wstydu i bezustannej presji często nasila objawy ADHD i obniża efektywność nauki. Poza tym, zgodnie z aktualną wiedzą o tym, jak i kiedy dzieci uczą się najlepiej, takie metody poniżania, piętnowania są poprostu przemocowe i bez sensu. Natomiast fundamentem skutecznego wsparcia dziewczynek z ADHD powinna być regularna, oparta na aktualnych wytycznych, psychoedukacja zarówno nauczycieli, innych specjalistów pracujących z dziećmi jak i samych rodziców.

Cytaty za:

(1) i (3): Skoglund Borg Lotta, Dzieciństwo, dorastanie i dorosłość kobietz ADHD. Wyjście z cienia, przekład Łukasz M. Plęs, Wydawnictwo UniwersytetuŁódzkiego, Łódź 2025.

(2): Middleton Ellie, Pozostań sobą. Zostaw za sobą oczekiwania innych i żyj według własnych zasad, przekład Sylwia Zazulak, Wydawnictwo Helion,Gliwice 2025.

"Objawy ADHD nigdy nie występują w próżni. Należy je osadzić w kontekście wewnętrznego i zewnętrznego środowiska ciała i umysłu konkretnej osoby. Szczególnie może to dotyczyć kobiet, ponieważ żeński hormon płciowy – estrogen – wpływa zarówno na rozwój, jak i codzienne funkcjonowanie mózgu. Co więcej, poziom hormonów u kobiet będzie ulegać znacznym zmianom w ciągu całego życia i w trakcie każdego cyklu miesiączkowego, wpływając nie tylko na narządy rozrodcze, ale także na przetwarzanie przez mózg informacji z otoczenia i reagowanie na nie".

— Lotta Borg Skoglund

Brakuje niestety dużych badań klinicznych, które pozwoliłyby stworzyć oficjalne wytyczne leczenia.Istnieją jednak ciekawe obserwacje i wyciągnięte na ich podstawie hipotezy:

🔹 Estrogen wspiera działanie dopaminy – neuroprzekaźnika, którego funkcjonowanie jest kluczowe w ADHD. Gdy poziom estrogenu rośnie (w pierwszej połowie cyklu), wiele kobiet odczuwa lepsze działanie leków i większą koncentrację.

🔹 W drugiej połowie cyklu wzrasta poziom progesteronu, który może osłabiać wpływ estrogenu. W efekcie część kobiet doświadcza nasilenia objawów ADHD, większej impulsywności, trudności z regulacją emocji czy spadku skuteczności leków.

🔹Największe nasilenie objawów obserwuje się przy niskim poziomie estrogenu (przed miesiączką, po porodzie, w okresie okołomenopauzalnym).

🔹Pojawiają się pierwsze publikacje sugerujące, że u części kobiet mogłoby być korzystne: monitorowanie objawów względem cyklu, rozważenie czasowej modyfikacji dawki leku w fazie lutealnej.

❗ Problem w tym, że nadal brakuje badań, które odpowiedziałyby na ważne pytania:

• Czy dawki leków powinny być dostosowywane do faz cyklu?

• Czy antykoncepcja hormonalna może łagodzić objawy ADHD?

• Jak zmiany hormonalne wpływają na ADHD na różnych etapach życia kobiety?

To, co wiemy na pewno, to że wiele kobiet opisuje wyraźny związek między hormonami a nasileniem objawów. Niestety, nauka wciąż nie nadąża za ich doświadczeniami.

3 najważniejsze publikacje w tym temacie z lat 2025-2026:

- Osianlis E, Thomas EHX, Jenkins LM, Gurvich C. (2025). ADHD and Sex Hormones in Females: A Systematic Review. Journal of Attention Disorders,

• Menstrual Cycle-Related Hormonal Fluctuations in ADHD: Effect on Cognitive Functioning – A Narrative Review. (2025). Brain Sciences.

• Wynchank D., de Jong M., Kooij S.J.S. (2025). Practical tools for female-specific ADHD: The impact of hormonal fluctuations in clinical practice and from the literature. European Psychiatry. (PMC)

Jeśli cenisz moje treści i to, że wyjaśniam najnowsze badania prostym językiem, możesz wesprzeć moją pracę, stawiając mi kawę:

buycoffee.to/tulistacja.

Każde wsparcie pomaga tworzyć kolejne rzetelne materiały. ☕

"(...) noworodek pojawia się na tym świecie, zarówno w kontekście społecznym, jak i ekologicznym. (...) od najwcześniejszych chwil życia niemowlę jest świadome nie tylko ludzkiego dotyku, lecz także dotyku poruszającego się powietrza, wariacji światła i kolorów, temperatury, konsystencji, tekstury i dźwięków. Wie o tym z pewnością każdy, kto miał okazję obserwować dziecko, jednak teoretycy, na których pracy opiera się dzisiejsze rozumienie procesu rozwoju dziecka (i terapie), uparcie nie przyjmują do wiadomości znaczenia tej świadomości. W gruncie rzeczy zaprzeczają jej istnieniu. „Środowiskiem podtrzymującym” jest matka i naturalne przedłużenie jej opieki: kształty, kolory i rytmy jej ciała, jej głos, sposób, w jaki obchodzi się z niemowlęciem. Gdyby tak było, to w ekstremalnych przypadkach można by było wyobrazić sobie zdrowe, zrównoważone dziecko dorastające w całkowicie odizolowanym, sterylnym pomieszczeniu, dopóki byłaby tam matka. To, że ten przykład wydaje się całkowicie niedorzeczny, stanowi dowód na naszą nieulegającą wątpliwości wiedzę, że relacja rodzica z dzieckiem nie odbywa się w próżni".

Ta perspektywa nie jest dla mnie jedynie teoretyczną refleksją ani polemiką z dominującymi nurtami. Jest fundamentem mojego patrzenia na dziecko i na rodzinę. Jest wyznacznikiem tego, w jaki sposób uprawiam pedagogikę, jaką jestem terapeutką, jakim człowiekiem.

Nie potrafię widzieć dziecka wyłącznie w perspektywie relacji interpersonalnej, choć uznaję jej doniosłość.

Widzę je zawsze wplecione w szerszą tkankę świata: w przestrzeń, światło, rytm dnia, temperaturę pomieszczenia, fakturę podłoża, jakość powietrza, natężenie i barwę dźwięku, w relacji z roślinami, z ekosystemem, z krajobrazem, z miejscem, ze zwierzętami innymi niż ludzie.

Kiedy myślę o rozwoju, nie myślę jedynie o więzi, komunikacji, reakcji zwrotnej między dorosłym a dzieckiem. Myślę o polu doświadczenia, w którym ta więź się wydarza. O tym, że ciało dziecka od pierwszych chwil życia nieustannie komunikuje się ze środowiskiem. A natura, otoczenie nie jest tylko jakimś mało znaczącym tłem dla rozwoju, a współtwórcą przeżycia.

Dlatego nie ograniczam swojej pracy do „naprawiania” dziecka, relacji czy wspierania kompetencji opiekuna.

Zadaję pytanie o to, w jakim świecie dziecko przebywa. Jak brzmi przestrzeń, w której zasypia. Jak pachnie miejsce, w którym się budzi. Czy ma dostęp do zmienności światła, do ciszy, do naturalnego rytmu.

Sprawdzam, jaka jest relacja dziecka z żywym światem. Z tym, co oddycha inaczej niż człowiek, rośnie według innych praw i porusza się w odmiennym tempie. Czy dziecko doświadcza obecności roślin nie jako dekoracji, lecz jako żywych organizmów, które zmieniają się, reagują na światło, więdną, odradzają się. Czy ma możliwość obserwowania cykli kiełkowania, wzrostu, przekwitania. Czy zna zapach ziemi, dotyk kory, opór wilgotnego mchu pod palcami.

Dziecko jest częścią sieci powiązań, które obejmują glebę, powietrze, wodę, roślinność, mikroorganizmy, zwierzęta. Jego ciało jest z tej samej materii co liść i sierść, jego oddech wchodzi w wymianę z drzewem, jego skóra reaguje na temperaturę i wilgotność tak samo realnie jak na dotyk dłoni.

I bywa też tak, że dziecko doświadcza poczucia bezpieczności (ang. safeness) nie w relacjach ludzkich, a w tych z ekosystemem, z osobami zwierzęcymi, z konkretnym miejscem. Zwłaszcza, gdy jest to dziecko neuroatypowe, nie mieszczące się w ludzkim rozumieniu norm.

Duszę się w praktykach pedagogicznych i terapeutycznych, które skupiają się na interpersonalnym wymiarze. Jakbym była zamknięta w ciasnym pomieszczeniu bez okien i drzwi. I jakbym dokladnie w to samo miejsce chciała wcisnąć rodzinę, z którą pracuję.

Dlatego przekształcam powoli wszystko to, czego się nauczyłam na wszelkich studiach, kursach, szkoleniach, webinarach. Dodaję do tego perspektywę "ja ekologicznego".

Mozolny to proces oduczania, transformacji, bycia na Pograniczu. Ale nie widzę innego sposobu na naprawdę realną zmianę wzorców myślenia o drugim człowieku i na bycie skuteczną specjalistką.

Jak się z tym masz?

----

📚Cytat za: Ekopsychologia rozwoju dziecka, Anita Barrows [w:] Ekopsychologia. Przywracanie ziemi. Uzdrawianie umysłu, Theodore Roszak, Mary E. Gomes, Allen D. Kanner, tłumaczenie Jan Skoczylas, Oficyna Związek Otwarty / OZO

🎨 Ilustracja Maria Dek do mojej i Natalii Fiedorczuk książki "Opiekunowie Nasion", czyli baśni (eko)terapeutycznych dla małych dzieci i ich dorosłych. Natuli - dzieci są ważne