Sabah uyanır uyanmaz elimizi telefona atıyoruz; haber akışı, mesajlar, bildirimler. Birkaç dakika içinde onlarca bilgi parçası işliyoruz zihnimize. Sonra kahvaltıyı hızlıca bitirip günün ilk işlerine sıra geliyor. İlk toplantı gündeminden, önemli görüşmeye hatta yol seçimine kadar sıraya giren ve karar bekleyen onlarca konu. Her biri için hızlı düşünmemiz ve doğal olarak da karar vermeniz gerekiyor: “Ne yapalım?”, “Hangi yönde ilerleyelim?”, “Karar verin.” Sizde hızlı karar veriyorsunuz. Çünkü yavaşlamanın pahalıya mal olacağına inanıyorsunuz. Belki de “durursam düşerim” kafası ile yaşıyorsunuz. Bunlar sizin tercihleriniz... Asıl pahalı olan, hızlı karar vermenin bedelini çok sonra ödüyor olmamızdır!

Diyelim ki bir toplantıdasınız. Masada beş kişi, ekranda bir sunum. Konuşan soruyor: “Bu stratejiyi onaylıyor musunuz?” Bekleme süresi maksimum üç saniye. Kimse “bir düşüneyim” demiyor. Çünkü o cümleyi söylemek, “ben yavaşım, size yetişemiyorum” gibi algılanıyor. Siz de aynı takımda bile olsanız bir anlamda “rakip” olan çalışma arkadaşlarınıza bu durumu göstermek istemiyorsunuz. Herkes hızlıca “evet” diyor. O onayın içinde neler var? Alışkanlıklar var. Korkular var. Sistemin dayattığı bir dizi refleks var. Sadece düşünce yok... Oysa en çok o lazım!

Eskiden düşünmek başka bir şeydi. Bir mesele üzerinde durmak, onu çevirmek, altını üstüne getirmek, belki günlerce beklemek, konuyu demlenmeye bırakmak. Bunlar düşünmenin doğal ritminin parçasıydı. Yazar bir roman üzerinde aylarca durabilirdi. Bilim insanı bir hipotezi yıllarca sınayabilirdi. Politikacı bir kararı haftalarca tartışabilirdi. Kimse “hemen söyle” demiyordu. Çünkü düşünmenin kendisi bir değerdi. Yavaşlamak zayıflık değil, derinlikti.

“FESTINA LENTE” DİYE BİR KAVRAM VAR(DI)...

Latince bir özdeyiş olan Festina Lente “yavaşça acele et” anlamına geliyor. İlk bakışta oksimoron (çelişkili) görünen bir ifade gibi anlaşılsa da derin bir felsefe barındırıyor. İşleri yaparken hız ile dikkat/itina arasında dengeli bir yol izlenmesini, acele edip hata yapmaktansa sakin, emin ve bilinçli adımlarla ilerlemeyi öğütlüyor. Gerçekten de bir çoğumuz işe başlarken ya da hedefe giderken hırslı ve hareketli olmayı, koşar adım ilerlemeyi “doğru” kabul ediyoruz. Yanıldığımızı çok sonradan fark ediyoruz. Karar alırken veya süreci yönetirken soğukkanlı, ölçülü ve sabırlı kalıp yavaş hareket etmenin avantajlarını göz ardı ediyoruz.

Günümüzde düşünmek ya da “yavaşlık” bir maliyet kalemi olarak görülüyor. “Vakit nakittir” herkesin diline pelesenk, zihinlerde ise bir tür parazit...

Bekleme süresi verimsizlik kabul edilen bir dünyadayız. “Agile” yani çeviklik erişilecek bir meziyet olarak konumlandırılıyor. Masum hatta kişiye değer katacak bir yaklaşım görünümünde sunuluyor. Aslında arka planda düşünme sürecinin sistematik olarak kısaltılması yattığına kimse dikkat çekmiyor. Hızlı düşünmek bir yetenek olarak pazarlanıyor bize. Özgeçmişlerde “hızlı karar verebilme” ibaresi yer alıyor. İş ilanlarında da “hızlı düşünme yeteneği” aranıyor. Peki hızlı düşünürken ne kaybedildiğini soran var mı?

İŞ İŞTEN GEÇTİKTEN SONRA ANLAŞILIYOR...

Sistemin savunuculuğunu üstlenen öğretiler hemen devreye girer: “Hız gereklidir. Dünya değişti, rekabet arttı, adapte olmak zorundayız.” Bu itiraz bir savunma değil, bir itiraftır!

Çünkü “hız zorunludur” demek, “sistem kendi hantallığını senin hızınla telafi ediyor” anlamına gelen örtülü bir ifadedir. Evet, acil durumlarda hız bir gerekliliktir. Ama kriz anını genel kurala dönüştürmek, düşünmenin kendisini sürekli bir acil duruma hapsetmektir. Her an kriz gibi yaşatılan bir zihin, savaş pozisyonundaki bir beden gibi eriyip gider. “Hız iyidir” vurgusu yapan anlayışlar; sizi hızlandırarak başka bir yapının yavaşlığını örtbas etme çabası içindedir. Bu durum, sistemin kendi yetersizliğini bireye yüklemenin en rafine halidir. Sistem hızlanamadığı için senin hızlanmanı istiyor, sen hızlanamadığında da yetersiz ilan ediliyorsun. Kusurlu olan hız talebinin kendisi, kusuru ise sana yükleniyor.

Doğaya bir bakın; güneş doğarken koşan bir insan gibi acele ediyor mu? Bitkiler sisteme kulak verip daha mı hızlı büyüyor? Çocuklara verilen katkılar daha çabuk gelişmelerini mi sağlıyor? Hepsinin yanıtı aynı; koca bir HAYIR!

İşte tam burada zihinsel borçlanma devreye giriyor. Finansal borçlanma nasıl gelecekteki gelirinizi şimdiden tüketiyorsa, zihinsel borçlanma da gelecekteki düşünce kapasitenizi şimdiki hızlı kararlarla tüketmektir. Her hızlı verdiğiniz kararda, derinlemesine düşünme yeteneğinizden bir pay alınır. Tıpkı kredi kartıyla harcayan biri gibi: Şimdi rahatsınız, ama borç miktarınız da faiz yükünüz de artar. Sizi zaman içinde giderek artan bu yük gibi zihinsel yorgunluk da karar tükenmişliği de anlam kaybı olarak yaşamınıza girer ve üzerinizde egemenlik kurar. Üstelik bu borcun faiz oranı acımasızdır. Birkaç ay içinde kendinizi hiçbir şeyi derinlemesine düşünemez hale gelebilirsiniz. Düşünün ki böyle geçen yılların geride bıraktığı tortu ne boyuttadır...

KRİTİK BİR YOL AYRIMI...

Finansal borçlanmada borçlu ve alacaklı bellidir. Zihinsel borçlanmada ise alacaklı belirsizdir. Kim tahsil ediyor bu borcu? Şirket mi? Platform mu? Algoritma mı? Yoksa “hız çağı” denen o soyut oluşum mu? Belli değil. Ama faturayı ödeyen ortadadır: SEN, BEN, BİZ.

Birey, sistemin hız talebinin bedelini tek başına öder. Toplantıda hızlı karar veren sen. Bildirimlere anında dönen sen. “Bir düşüneyim” diyemeyen sen hep aynı kişidir.

Peki ne yapabiliriz?

Öncelikle bir şeyi kabul etmeliyiz: Bu borçlanmanın bilinçsizce ve dayatma neticesinde olduğu gerçeğini anlak gerekiyor. İkinci adım ise küçük ama kasıtlı yavaşlamalar yaratmanın önemini ve değerini fark etmekten geçiyor. Her toplantıda “bir düşüneyim” demek değil belki ama bir kararı o saniyede vermeme hakkını kullanmanın idraki içinde olmak...

Bir mesaja o dakika içinde değil, uygun bir süre sonra yanıt vermek söz gelişi sizi gereksiz hızdan ve olası hatalardan uzak tutacaktır. Akşam bir saat telefonu kapatarak hiçbir şeye hızlı cevap vermemek. Bunlar küçük görünüyor ama aslında zihinsel borcun faizini durduran adımlar olarak yaşamınıza katkı sağlayacaktır.

Üçüncü ve önemli adım, yavaş düşünmeyi yeniden değerli kılmaktır. Bir kararın “güzel” olması hızlı olmasından değil, derinliğinden gelir. Derinlik ise zaman ve çalışan zihin gerektirir.

Zihin, hızlandıkça hafifler; ama hafifleyen zihin bir an gelir ki ayakları yere basmıyor. İçi helyum dolu balon gibi uçup gidiyor ve bir süre sonra da işlesiz kalıyor.

Zihinsel borçlanmanın en tehlikeli yanı, borçlu olduğunuzu fark etmemektir... Toplumda çevrenizdekiler benzer durumda olacaktır. Herkes hızlı düşünmek zorunda hissedecektir kendini. Herkes yorgunluktan şikayet edecektir. Genç yaşlarda “over thinking” illeti ile bunamanın eşiğini daha ne olduğunu bile anlamadan aşıvereceklerdir. Bu normalleştikçe üstlendikleri borç da borç gibi gelmeyecektir. Normalleşecektir.

“İşin gereği bu, yapacak bir şey yok” kafasındaysanız uçurumun kıyısındasınız demektir. Değilseniz bile o tehdit yaklaşıyordur. Hızlı düşünen zihin, derin düşünen zihni tamamen borçlandırıp tükettiğinde siz artık ne hızlı ne de yavaş karar veremezsiniz. Yapabildikleriniz sadece birer tepkiden ibaret kalır. Sadece tepki veren bir zihin de düşünenden çok uzaktır. İşin daha da acısı, sadece tepki veren bir zihni yöneten, artık siz olmayacaksınız..

.

Siyaset biliminin ne kadar gerekli ancak ülkemde ne kadar yanlış yönetildiğini anladıkça, en kritik konuların bile sadece aritmetik ile değerlendirildiğini gördükçe keçi çobanı olasım, dağlara yaylalara gidesim var…

Nedir bu “ahlakın sınıfı” ve kulağa daha da ürkütücü gelen toplumsal bağın çözülmesi...

“Büyüme” olarak empoze edilen sayısal irileşme, bunlara bağlı olarak açıklanan şirket bilançoları ve kamusal varlıklar ne kadar gerçeği yansıtıyor sorusunu da kaçınılmaz olarak gündeme getirmektedir. Başta perakende gıda sektörü olmak üzere enerji tekellerinin fahiş kârlılık rakamları neredeyse yıllardır hemen hemen her hafta gündeme geliyor. Bu durum ülkede yalnızca makroekonomik bir dengesizliğin değil, derin bir sosyolojik çatlağın da tezahürüdür. Bir yanda alım gücü eriyen, kredi dağlarının eteğinde kıvrım kıvrım kıvranan bir çoğunluk; diğer yanda maliyet enflasyonunu bahane ederek fiyatları suni biçimde şişiren ve krizi bir sermaye transferi mekanizmasına dönüştüren devasa şirketler...

Bu tablo, kapitalist toplumların tehdit edici boyutlarda parçalanan yapılar olduğu görüşünü savunan Macar ekonomi antropoloğu Karl Polanyi’nin meşhur Büyük Dönüşüm tezindeki o vahşi tabloyu hatırlatıyor: Piyasa topluma hâkim olduğunda ve kendi kendini düzenleme illüzyonu yayıldığında, ilk çöken şey toplumun ahlaki dokusudur. Kriz, ahlakın bir lüks mü yoksa bir iktidar aracı mı olduğunu sorgulatan acımasız bir laboratuvara dönüşür.

TARİHİN AYNASINDA AHLAKIN SINIFSAL BEDELİ

Ekonomik çöküş dönemlerinde ahlaki yozlaşmanın eşit dağılmadığı, tarihsel ve sosyolojik bir gerçektir. 1929 Büyük Buhranı sırasında, borsada servetini kaybeden brokerların intiharı bireysel bir trajedi olarak romanlaştırılırken; açlık sınırına düşen işçilerin sendikal talepleri “kamu düzeni” ve “tehdit” olarak şiddetle bastırıldı. Bu anlayış, aradan neredeyse bir asır geçtiği halde bugünde devam ediyor. Tek fark, çıkış bulamayan brokerler grubuna atanamayan çaresiz öğretmenlerin, mecburiyetten polis memurluğuna razı olan genç iş gücünün eklenmesi oldu.

2000’li yıllarda intihar vakalarının sayısı 2 binin altında kalırken, ne yazık ki aradaki yıllarda düzenli olarak artarak 2025 yılı sonunda 6 bin eşiğine dayandığı bir TÜİK verisidir!

Öte yandan çaresizlik ile paralel hareket eden ahlaksızlık, egemen sınıfların çıkarlarını meşrulaştıran ideolojik bir aygıt haline dönüştü. Bugün de bu tarih tekerrür ediyor; ancak çok daha sofistike bir kavramsal kılıfla. Kriz derinleştikçe, ahlaki sınırların esnemesi “hayatta kalma” pratiklerinin de katkısı ile gelişip yaygınlaşarak kendini gösteriyor.

Yoksulun ahlakı çaresizlikten yerle yeksan olurken, zenginin ahlakı doyumsuzluğu da ölçüsüz kazanma hırsından çöküşe doğru hızla ilerliyor. Ve acı paradoks şu: Yoksulun esneyişine “suç” damgası vurularak cezalandırılırken, zenginin çöküşü “piyasanın rasyonel doğası” kılıfı ile neredeyse aklanıyor.

AHLAKİ KAYITSIZLIK ve KRİMİNALİZASYON

İş dünyasının kriz ortamında sergilediği refleks, basit bir fırsatçılık değil, piyasa rasyonalitesinin kendi ahlak dışı, farklı bir ifade ile amoral mantığının ifadesidir. Sosyolog Zygmunt Bauman’ın kavramsallaştırdığı şekliyle sistem, “adiaphorization” (ahlaki kayıtsızlaşma) sürecini işletir. Şirketler, fahiş kâr marjlarını “küresel şartlar” ve “kur etkisi” gibi teknik jargonların arkasına gizleyerek eylemlerini ahlaki yargının dışına taşır. Tekelleşen gıda, enerji ve hatta ilaç piyasalarının aç bir topluma dayattığı fiyat şoku, bir ahlaksızlık değil, piyasanın “verimlilik” diye kutsadığı bir mekanizmadır.

Bütün bu makro tezahürün bir de mikro ölçekli yansıması vardır! Bu tezahür başta uyuşturucu olmak üzere fuhuşa kadar uzanan bir dizi yasa dışı yolu, insanların yaşamına sokar. “Çıkış” gibi pazarlansa da bu anlayışın aslında “çıkmaz sokak” olduğu anlaşıldığında iş işten geçmiştir.

Öte yandan, krizin altında ezilen ve çocuğuna ekmek götürebilmek için vergi kaçırmak veya kayıt dışı çalışmak zorunda kalan bir babanın durumu, sistemin gözünde doğrudan “toplumsal çürüme” olarak etiketlenir. “Ahlak, tok karınla yitirilir ama aç karınla satılır” anlayışı belirgindir. Genç neslin pragmatik seçimleri, yaranma refleksleri, toplumsal bağın kopmasının emareleri olarak damgalanır. Hepsinin kafasında bir torpil arayışı egemendir ve bunu bulamamanın bedelini(!) öderler. Ev Gençleri denilen; okulunu bitirmiş ancak iş bulamadığı için evde oturmaktan başka bir yaşama gücü yetmeyen gençlerin sayısı 6,5 milyon eşiğini aşar ve genç nüfus içindeki payı yüzde 30’ları bulur. Bu veriler, Türkiye’yi açık ara Avrupa Birliği ve OECD ülkeleri arasında ilk sıraya taşır. İntihar vakaları istatistiklerinde 20-29 yaş arası da yüzde 27 gibi çok yüksek bir orandadır...

Sistem, yapısal bir şiddet üretir. İş dünyası fahiş fiyatla ahlakını öznesizleştirerek rekor kırarken, yoksul birey mikro düzeydeki hileleriyle hayatta kalmaya çalışır. Birinin ahlak dışılığı anonimleşerek sermayeye dönüşürken, diğerininki kriminalize edilerek hapsedilir. İşte bu çifte standart, hukukun ve ahlakın sınıfsal bir manipülasyon aracına dönüştüğünün itirafıdır.

TOPLUMSAL BAĞIN YENİDEN KURULMASI...

Bu ahlaki çöküş, geçici bir rahatsızlık değil; Polanyi’nin deyişiyle, toplumun piyasa tarafından sömürülmesine karşı geliştirdiği koruyucu bir tepkinin (countermovement) yokluğunun yarattığı kangrendir!

Çözüm, enflasyonu düşürmekle veya büyüme rakamlarını şişirmekle mümkün değildir; mesele ekonominin ötesine geçerek ahlaki ve siyasal bir teşhisi zorunlu kılmıştır. İlk adım, ekonominin topluma yeniden gömülmesi (re-embedding) ilkesinin tesis edilmesidir. Fahiş kârı bir rasyonelite diye pazarlayan iş dünyası, yalnızca şeffaf biçimde denetlenmekle kalmamalı; olağanüstü kâr vergileri (windfall tax) gibi radikal müdahalelerle sermaye birikiminin ahlaki sınırları aşması engellenmelidir. Sistem, tekellere prim verdikçe, en alttakinin hayatta kalma pratiğini kınama hakkına sahip olamaz.

İkinci adım, genç neslin “hayatta kalma” refleksinden onur inşasına geçişi için bir meşruiyet alanı yaratmaktır. Gençlere pes etmenin ve pragmatizmin dışında bir seçenek sunulmadığında, kriz bittiğinde bile toplum ahlaken toparlanamaz. Çünkü o nesil, ahlaksızlığın sistemin normu olduğunu içselleştirmiştir.

Ekonomik krizler er ya da geç sona erer; bilançolar düzelir, enflasyon oranı düşer ancak bir toplumun ahlaki dokusu, bir kez piyasanın amoral çarkları arasında öğütüldüğünde iş biter! Onu yeniden inşa etmek için nesiller gerekir. Zenginlik yaratırken insanlığı ve toplumsal bağı tüketen bir düzen, eninde sonunda zengini de fakiri de aynı ontolojik boşluğun içine sürükler...

Kriz sona erdiğinde ayakta kalanların, “yaşadıklarını” iddia edebilmesi için vicdanlarıyla yüzleşme vakti gelecektir. O gün geldiğinde, piyasayı bahane ederek talan yapanların rasyonel kârı ile açlığı bahane edenlerin kriminalize edilen suçu ahlaki teraziye konduğunda, toplumun pusulası nereyi işaret edecek?

Bu sınavı kaybetmenin bedeli, hiçbir bilançoya yazılamayacak kadar ağırdır! Çünkü o bedel, toplumun insanlığını kaybetmesidir..

.

İş yaşamında gün geçmiyor ki insanın karşısına yepyeni bir yöntem çıkmasın...

Avcı-Toplayıcı toplumlarım Tarım Toplumu haline gelmeleri ve yerleşik düzene geçmeleri, farklı coğrafyalarda uygarlıkların ortaya çıkmasıyla kurulan benzer hiyerarşik düzen, ardından peş peşe gelen endüstriyel buluşlar ve nihayetinde girdiğimiz bilgi çağı ve dijitalleşme baş döndüren bir hızla devam ediyor. Taşı taşa sürten araç kullanma anlayışı bugün bilgisayar klavyesi kullanmaya evrildi.

Silahı en iyi kullananlar kabileye liderlikleri toprak sahipliklerine, toprak ağaları da fabrikatörler, siyasi liderler ve ordu komutanları ile devşirildi. Günümüzde ise en büyük koltukları inovasyon konularında öne çıkanlar işgal ediyor. İnsan malzemesi de bu kadar hızlı değişirken yönetim anlayışı da payına düşeni alıyor ziyadesiyle! Sermayeye dayalı güç yerini bilgiye, bireye bağlı patronluk da yerini ekiplere ve takımlara bırakıyor. Patron olma anlayışı eleştirilir, liderlik yapmanın erdemleri övülürdü yakın zamana kadar. Artık o da ömrünü doldurdu, yerini “ekibiyle yönetme” anlayışına bıraktı.

DEVİR YİNE DEĞİŞTİ...

Yakın geçmişte egemen olan yönetim anlayışında liderler ekiplerini yönetirdi. Bugün ise en başarılı organizasyonlarda liderler, ekipleriyle birlikte yönetiyor. Aradaki fark küçük gibi görünse de aslında kurumsal dünyanın geleceğini şekillendiren en büyük dönüşümlerden biri olarak üzerinde dikkatle durulması gerektiğini ortaya koyuyor. Bu, aynı zamanda kaçınılmaz bir gerçeğin getirdiği hatta dayattığı bir duruma işaret ediyor. Çünkü belirsizliğin, teknolojik dönüşümün ve yapay zekânın bu kadar hızlandığı bir çağda hiçbir lider tek başına yeterince hızlı öğrenemiyor, karar veremiyor veya çözüm üretemiyor...

Bu nedenle dünyanın en başarılı şirketleri “kahraman lider” modelinden uzaklaşıyor; onun yerine kolektif aklı merkeze alan yeni bir liderlik anlayışına geçiyor.

Bu görüşün mimarı James Oscar McKinsey demek yanlış olmaz. Dünyanın “en büyük” ve “en eski” yönetim danışmalığı firmalarından biri olan McKinsey & Company, kurulduğu 1926 yılından bu yana özel sektöre ve devletlere strateji, yönetim ve liderlik gibi konularda hizmet veriyor. İlham kaynağı olduğu konuların başında da “liderlerin takımlarından, liderlik yapan takımlara geçiş” konusu geliyor. Bu, fikirlerin havada uçuştuğu günümüz iş dünyasındaki “aşırı çeşitlilik” ortamında farkındalık oluşturuyor.

ŞİRKETTE EMİR VERMEK YERİNE ORKESTRA YÖNETMEK

20. yüzyılın karakteristik yönetim anlayışı son derece netti: Lider düşünür, ekip uygular...

Bu pradigma günümüzde baştan sona değişti. Multidisipliner (bir arada) yapı yerini interdisipliner (birlikte) olana bıraktı. Özel ya da kamu sektöründe “çağdaş” olabilen organizasyonlarda bilginin çalışanlar arasında dağılması esas kabul ediliyor. Müşteriyi en iyi satış ekibi biliyor, teknolojiyi en iyi mühendisler biliyor, süreçleri en iyi operasyon ekipleri biliyor gibi gibi...

Ancak bu durum, her zaman başarı getirmeyebiliyor. Başarı için yapılanlar arasında bir uyum, koordinasyon özetle birlikte hareket etme kültürü gerekiyor.

Dolayısıyla liderin de görevi de artık tüm cevaplara sahip olmak değil, doğru yanıtları bulacak doğru insanların doğru sorular etrafında birlikte düşünmesini sağlamaktan ibaret hale geliyor. Bu nedenle şirketleri kucaklayan mikro ekonomiden devletleri ortaya koyan makro ekonomilere uzanan geniş alandaki yeni nesil liderler:

· Kararları tek başına almak yerine dağıtıyor,

· Kontrol etmek yerine güven oluşturuyor,

· Emir vermek yerine koordinasyon sağlıyor,

· Bilginin sahibi olmak yerine bilginin dolaşımını yönetiyor.

EN KÖTÜLER BURNUMUZUN DİBİNDE!

İyi örnekler her zaman oldu ama en kötüler de burnumuzun dibinde oldu. Bu dönüşümün en bilinen örneklerinden biri Spotify. Spotify büyürken klasik hiyerarşik yapının inovasyonu yavaşlattığını gördü. Bunun yerine küçük, otonom ve çapraz fonksiyonlu “Squad” ekipleri oluşturdu. Bu ekipler neyi geliştireceklerine, nasıl geliştireceklerine ve kimlerle çalışacaklarına büyük ölçüde kendileri karar verebiliyor. Liderin rolü ise ekip adına düşünmek değil, ekibin düşünme kapasitesini artırmaktan ibaret hale geldi. Sonuç ve başarı ortada...

Bugün teknoloji dünyasında sıkça gördüğümüz çevik organizasyonların önemli bir bölümü bu yaklaşımın farklı versiyonlarını kullanıyor.

Bir başka örnek, Spotify kadar tanınmayan Haier. Çin merkezli beyaz eşya devi olan Haier tam 12 bin beyaz yakalıyı ortadan kaldırma cesaretini sergiledi ve sonuç beklenenden büyük bir başarı oldu! Şirket yıllar içinde yaklaşık 12 bin orta kademe yöneticiyi sistemden çıkararak binlerce mikro girişimden oluşan bambaşka bir yapı kurdu. Takımlar kendi kararlarını alıyor, kendi performanslarından sorumlu oluyor ve ürünleri de müşteri ihtiyaçlarına göre hızla şekillendiriyorlardı. Sonuç ne oldu dersiniz; karar alma hızları yıllardan aylara indi ve şirket dünyanın en yenilikçi organizasyon modellerinden biri olarak Batı dünyasında da örnek olarak gösterilmeye başlandı.

Darısı burnumuzun dibindeki hantal yapıların başına diyelim…

Bir başka dikkat çekici örnek ise bu kez Batı’dan; Cisco. Merkezi Kaliforniya’da San Jose’de olan ve adını San Francisco’nın son iki hecesinden alan Cisco, ağ donanımı ve bilgisayar ağları alanında dünya devi olurken takım zekâsı odaklı bir yatırım stratejisi benimsedi dersiniz? Başta Black Rock olmak üzere onlarca kurumsal hissedar ve yatırım fonu desteği ile gücüne güç katan şirket, bugün liderden çok takım geliştirmeye yatırım yapıyor. Çünkü rekabet avantajının artık bireysel yıldızlardan değil, yüksek performanslı ekiplerden geldiğini görüyor. Bu örneklerden hareketle; liderlik, performans yönetimi ve yetenek süreçleri takım başarısı ekseninde yeniden tasarlanıyor.

YAPAY ZEKÂ NASIL BİR ROL OYNAYACAK?

Liderlik anlayışının nasıl ve neden değiştiğini anlamak yolunda, adet olduğu üzere oyuna Yapay Zekâ’yı da kaymakta yarar var...

Yapay Zekâ, laf aramızda, bu dönüşümü daha da hızlandırdı. Bilgiye erişim konusunda daha önce elitler arasında olan ayrıcalıklar herkesin erişebileceği bir hale gelmesi bunda büyük etken. Bir çalışanın birkaç dakika içinde ulaşabildiği analizlere, raporlara ve öngörülere bugün herkes erişebiliyor. Dolayısıyla liderlerin yarattığı değer bilgi sahibi olmaktan çıktı. Yerini;

· Farklı bakış açılarını bir araya getirmekten,

· Güven ortamı oluşturmaktan,

· Ekip içindeki enerjiyi açığa çıkarmaktan,

· Ortak aklı harekete geçirmekten

alır hale geldi. Başka bir ifadeyle yapay zekâ yöneticilerin otoritesini değil, ekiplerin gücünü büyüttü de diyebiliriz...

BU DEĞİŞİM İŞİNİZE NASIL YANSIYACAK?

Gelecekte işinizin başında siz mi olacaksınız?

Varsa evladınız mı başa geçecek?

Yoksa zamanla sona erecek bir yapı için ömür tükettiğiniz gerçeği ile mi yüzleşeceksiniz?

Kim bilir, belki de emek verip yatırım yaptıysanız birileri mi devralacak? Yanıt koşullara göre biçimlenecek olsa da net olarak ne olmayacağını biliyoruz;

· En çok konuşanlar değil,

· En çok bilenler değil,

· En yüksek unvana sahip olanlar da değil.

Başarılı lider; ekibin içindeki bilgeliği ortaya çıkarabilenler olacak!

Çünkü geleceğin organizasyonlarında başarı, bir kişinin zekâsından değil, kolektif zekânın ne kadar etkin çalıştırıldığından doğacak. Belki de sırf bu yüzden önümüzdeki yılların en önemli sorusu; “Ekibimi nasıl yönetirim?” değil, “Ekibimle birlikte nasıl yönetirim?” olacak...

Geleneksel yönetim anlayışındaki “ben yönetirim, siz yaparsınız” dikey hiyerarşi modeli üzerine kuruluyken, yeni dönemde, yazımın başında da belirttiğim gibi “ömrünü tamamlayacak, sahneden çekilecek ve yerini kendinden sonra gelen düşüncelere” yani odak noktası yatay olan bir iş birliği modeline “ortak akıl” ve “dağıtık liderlik” dinamikleri üzerine inşa edilecek.

“Ben” yerini “Biz” alacak > Bilginin dağıtımı değişecek...

Uygulama: Bir kriz anında veya yeni bir hedef belirlenirken, ekibin önünde tamamen boş bir tahtaya “Sizce buraya nasıl gideriz?” diye yazarak başlayın. Cevabı siz vermeyin, çerçeveyi birlikte çizin.

Mikro Yönetim anlayışından çerçeve çizmeye > Özgürlüğün sorumluluğu...

Uygulama: “Nasıl yapılacağını” söylemek yerine, “Neyi başarmamız gerektiğini” ve “sınırlarımızın nerede olduğunu” netleştirin. Gerisi ekibin yaratıcılığına bırakın.

Psikolojik Güvenlik > “Yanlış Cevap” çıkmazından kurtulmak için ödüllendirmek...

Birisi “Böyle olmayacak” dediğinde öyle düşüneni susturmak yerine, “bunu neden düşünüyorsun, gördüğün risk ne?” diye soran bir lider, ekibiyle birlikte yöneten liderdir.

Sahipliğin (Ownership) devredilmesi...

Karar alma sürecine dahil olan bir insan, o kararın sonucuna da sahiplenir. Bu, başarısızlık anında karşıdakini suçlamak yerine “nerede eksik yaptık, birlikte düzeltelim” diyerek kolektif gücü ortaya koyar.

Liderlik bir unvan değil, bir ortamdır...

“Ekibimi nasıl yönetirim?” sorusu, size dışarıdan müdahale etmenizi, kontrol etmenizi ve şekillendirmenizi telkin eder. Oysa yönetilecek bir “ekip” yoktur; var olan, yönetilebilecek süreçler, çözülebilecek problemler ve geliştirilebilecek insanlardır. “Ekibimle birlikte nasıl yönetirim?” demek; egoyu kapıda bırakmak, “her şeyibilen benim” rolünden ıyrılmak ve yönetimi bir kontrol mekanizmasından çıkarıp bir ortaklık sözleşmesine dönüştürmektir.

Unutmayın, en iyi yöneticiler, ekibin onlara ihtiyaç duymadığı anı hazırlayanlardır. Çünkü o an, aslında birlikte yönetmeyi en üst seviyede başardığınız andır...

Etrafınıza şöyle bir bakın: Seminerlere giden, podcast dinleyen, kitap okuyan, online kurslara kaydolan, LinkedIn’de “paylaşımlar yapan” bir ordu ile iç içeyiz. Ağır bir entelektüel bombardıman altındayız. Eskiden arada sırada dijital duvarlara yazılan bilgece sözler çıkardı karşımıza şimdilerde ise dağ-taş “junior” bilgeden geçilmez hale geldi...

Bu kadarı bir yerden sonra fazla geliyor insana. “Değişen ne var?” sorusuna yasalar vektörü ile baktığımızda “suçlar mı azaldı” sorusuna “evet” demek mümkün değil. Aynı soruya ahlak vektörü ile bakacak olursak doğru dürüst onay verebilir miyiz? Bu garip paradoksun altında ne var acaba? Davranışlar mı yoksa alışkanlıklar mı, alışkanlıklar da olabilir. Bakış açıları mı değişti, yoksa sadece “öğrenmiş olma” hissinin kendisi mi? Uygun gelenleri seçebilir, birden fazlasını da işaretleyebilirsiniz...

BİRİKTİREN İNSANIN HUZURU (MU?)

Bir dostum, geçen yıl tam on iki kitap okuduğunu söyledi gururla. Türkiye’de okuma alışkanlığı göz önünde bulunduruluşa hiç fena değil. Sonra sordum: “hangisi seni rahatsız etti?” Suskunluk hakîm oldu bu beklenmedik soru karşısında. On iki kitap, on iki onay, on iki rahatlık biriktirmiş arkadaş. Hiçbiri onu yerinden oynatmamış, hiçbiri bir alışkanlığı kırıp atmamış, hiçbiri “şu ana kadar bildiklerim yanlıştı” dedirtmemiş.

Bu örnek tesadüfi değil. İş dünyasında sıkça karşılaştığım bir portre bu: Bilgiyi biriktiren, ama bildiğiyle yüzleşmekten kaçan insan çokluğu! Kurumsal eğitim programları, liderlik seminerleri, kişisel gelişim atölyeleri... Hepsi bir tür zihinsel tüketim. Gidilir, dinlenilir, notlar alınır, geri dönülür ve her şey eskisi gibi devam eder.

Cemil Meriç’in “okumak bazen hiç okumamak kadar körleştirir” sözünü bugüne çevirelim: Öğrenmek bazen hiç öğrenmemek kadar körleştirir. Çünkü öğrenme eylemi, dönüşümü taklit etmeye başladığında, biz de kendimizi kandırmaya başlarız.

Asıl sorun, öğrenmenin bir “ürün” haline gelmesi. Bugün bilgi, market reyonu gibi düzenlenmiş: İstediğini seç, sepetine koy, kasada öde, eve götür. Ürün evine girdi mi, “sahip” oldun sayılırsın. Ama bir kitabı satın almakla onu okumak arasındaki farkı biliyoruz ya; bir bilgiyi “almak”la ondan değişmek arasındaki fark da öyle. Bu durum, vaktiyle dinlediğim zengin birinin kitapçıya gidip, “yan yana konulduğumda 90 cm olan ciltli kitaplarda on rafı dolduracak kadar istiyorum” demesi anektotunu hatırlattı. Durum satıcının şaşırması üzerine sorduğu sorula anlaşıldı. Meğerse adamın kütüphanesi o kadar genişliğe sahip toplam 10 rafı varmış...

İş dünyasında bu özellikle belirgin. Bir CEO, “dünyayı değiştiren” bir kitabı okur, ama ertesi gün toplantıda aynı hiyerarşik dili kullanır. Bir yönetici, “duygusal zekâ” seminerine gider, ama çalışanına aynı ezici tonla konuşur. Bir girişimci, “yıkıcı inovasyon” üzerine konuşur, ama şirketini aynı eski modellerle yönetir.

Foucault’nun “kendilik teknolojileri” dediği şey, özne olmak için kendine uyguladığın pratiklerdir ama bu pratikler, özne olma iddiasını taşımadan sürdürülürse, o zaman onlar kendilik teknolojisi değil, kendilik süslemesi haline geliverir. Değişmeme hali, değişmez kural gibi işler çoğu kez...

Öğrenme, bir tür ahlaki pasaport haline geldi günümüzde. “Ben bunu biliyorum” demek, “ben bunu yaşıyorum” demek gibi algılanıyor artık. Oysa ikisi arasında bir uçurum var ve bu uçurumun kenarında durup bakmak bile çoğumuzun tahammül sınırlarını aşıyor.

AURADAN YOKSUN BİLGİ

Walter Benjamin, sanat eserinin mekanik olarak çoğaltılmasında “aura” kaybının söz konusu olduğunu söylerdi. Eserin tekil oluşu ve biricikliği, karşısındaki insanı sarsan o büyüsü ortaya koyar. Bugün aynı şey bilgi için de geçerli: Bir düşünce, bir kavram, bir iddia, dijital ortamlarda yüzlerce kez kopyalandığında, alıntılandığında, “içerik” haline getirildiğinde, aura kaybına uğrar. Sarsıcı olan şey, sarsıcılığını yitirir! Çünkü aura, bilgiye değil, bilginin seninle kurduğu ilişkiye bağlıdır ve o ilişki, sanılanın aksine paylaşıldıkça güçlenmek yerine tekrar tekrar üretildiğinde zayıflar...

Byung-Chul Han, çağımızı “performans toplumu” olarak adlandırır. Baskı dışarıdan gelmez, içeriden gelir; birey kendini gönüllü olarak optimize eder. Öğrenme de bu optimizasyonun merkezinde yer alır. Bir kurs, bir seminer, bir kitap ki bunlar artık bilgiye erişim araçları değil, kendini geliştirme performansının bileşenleri haline gelir. “Ne kadar çok öğrenirsem, o kadar değerliyim” denklemi, öğrenmeyi metafizik bir eylemden çıkarıp piyasa değeri olan bir faaliyete seviyesine düşürür.

Gerçek dönüşüm rahatsız edicidir. Çünkü seni yerinden oynatır. Bildiğin şemaları bozar, alıştığın dili kırmaya kalkar, “ben doğruyordum” rahatlığını alıp götürür. Bireyi konfor alanından çıkmaya zorlar. Oysa modern öğrenme anlayışı tam tersini vaat eder: Rahatça öğren, rahatça uygula, rahatça geliş. Bu, bir self-servis rejimidir; tabağını doldurursun, kimse ne yiyeceğine karışmaz.

Dönüşüm böyle çalışmaz!

Dönüşüm, bir kelebeğin koza içinde erimesi gibidir; karanlık, belirsiz, teslimiyet gerektiren bit olgudur. İyi olduğu halde daha iyi olmanın hedeflendiği inisiyasyonu çağrıştırır. Ve çoğumuz bu zorluk ve özveriye katlanmak yerine, kozanın dışından “kelebek olma” kitapları okumayı tercih ediyoruz.

Alain de Botton’un sorduğu türden bir soru sormak gerek: Ne kadarımız, öğrendiğimiz şeyin bizi rahatsız etmesine izin veriyor? Ne kadarımız, yeni bir bilgiyi sadece “ilginç” bulup kenara koyabiliyoruz çünkü o bilgi, yaşantımızı sorgulamaya çağırıyor ve biz bu çağrıya gitmek istemiyoruz?

BİLGİNİNAHLAKİ AĞIRLIĞI

Buraya kadar söylenenler, “öğrenmek faydasız” demek değil. Tam tersi: Öğrenmek, varoluşsal bir sorumluluktur. Bir şeyi öğrendikten sonra aynı kalmak, o bilgiyi görmezden gelmek hatta onu “kullandığını sanmak” bir tür ahlaki kaçış olafak dikilir kişinin karşısına.

Bir liderin “etik liderlik” kitabını okuyup sonra aynı toksik kültürü sürdürmesi, sadece bir tutarsızlık değildir! Kendine karşı, çalışanlarına karşı, öğrendiği o bilgiye karşı işlenmiş bir haksızlıktır... Bilgi, sana hesap sormak için gelmiştir; sen onu süs eşyasına çevirirsen, o bilgi sana ait olmaz. Tıpkı giyilmediği için asılı duran bir elbise gibi kalır ve işlevsiz yıllanır dolapta.

Öğrenmek, bilgiden değişmeyi kabul etmektir. Gerisi, sadece biriktirmedir. Biriktirmenin en tehlikeli yanı, seni dönüştürdüğü yanılgısına düşürmesidir. O yanılgıdan kurtulmak, belki de bu çağın ilk gerçek öğrenmesi olacak.

Şimdi kendine sor ve kendin için dürüstçe yanıt ver: Öğrendikçe başkalarının da fark edeceği biçimde değişiyor musun?

Sezgi, mistik bir kavram değildir. Akıl dışı (irrasyonel) bir hamle hiç değildir. Sezgi, bedenin yılların, deneyimlerin ve karşılaşmaların yoğunluğunu bir anda sentezleyebilme yeteneğidir. Cerrahın ameliyat masasında “bir şey ters” demesi, tarama sonucunu beklemeden buna örnektir. Tecrübeli tüccarın piyasada rüzgâr değişimini hissetmesi, indeksleri kontrol etmeden bunu ifade etmesi de bir başka örnektir. Annenin çocuğunda bir şeylerin farklı olduğunu sezmesi, ateş ölçerden önce “gel bakayım” deyip dudaklarını alnına değdirmesi de hepimizin yaşadığı tipik bir örnektir.

Bu birer tahmin değildir. Bedenin bilincin henüz adlandıramadığı şeyleri çoktan işlenmiş, daha fiyakalı bir ifade ile “processed” olmasıdır...

ALGORİTMALAR BU BİLGİLERİ NASIL SUSTURUYOR?

Soru kritik ama biraz daha açmaya muhtaç; “yazılı olmayan” ve “sessiz” vurgusu gerekiyor, zira algoritmalar birer kod ve doğal olarak yazılı halde. Sorunun yeni hali de “algoritmalar bu yazılı olmayan sessiz bilgiyi nasıl susturuyor?” olacak haliyle...

Doğrudan susturmuyor; araya girerek bir anlamda engelliyor. Aracılık, modern yaşamın en karakteristik eylemi haline geldi. Yolu bulurken haritayı ezberleyen bedensel hafızanın yerine navigasyon geldi. Birine bakıp “bir şey hissediyorum” dediğimiz anın yerine, profil analizi ve eşleşme skoru geldi. Kendi yorgunluğumuzu dinlemek yerine, giyilebilir cihazın bize “şimdi dinlenme zamanı” deme yetkisi geldi. Sorun tekniğin kendisinde değil. Sorun, aracın aracılık ettiği şeyin doğasında. Algoritma çalışabilmek için bilgiyi dönüştürmek zorundadır: Sürekliyi ayrık hale getirir, bütünlüğü parçalara ayırır, bağlamı soyutlar. Bedensel sezgi ise tam tersi bir mantıkla işler: Bütünseldir, bağlamsaldır, nicelikseldir. Algılayıcı ile algılanan arasında mesafe yoktur; beden dünyayla doğrudan, aracısız temas halindedir.

Algoritma bu temasın arasına girdiğinde, çevrilemeyen şey kaybolur. Ve sezginin özü tam da çevrilemeyen şeydedir. Bu durumun en görünür arenası, şüphesiz iş dünyası. Kurumsal kültürlerin büyük kısmında “sei hissi” artık kredibilitesi olmayan bir ifadedir. “Bana veriyi göster” diyen yönetici, sadece şeffaflık talep etmiyor; sezgisel bilginin meşruiyetini reddediyor. Karar masalarında kalp atış hızını ölçen akıllı saatlerimiz var ama, o kalp neden bu hızda atıyor, bunu sormaya gerek duyulmuyor.

Oysa karmaşık karar alanlarında, verinin ulaşamadığı katmanlar vardır. Piyasanın “hissi”, bir ortaklığın “kokusu”, bir krizin “rüyası” ya da bunlar metaforlar değil, bedensel algının olanaklı kılınması halidir. Bu kritik durum, YZ’da çok bilgi olmasına karşın “deneyimi olmaması” halini hatırlatan bir paradokstur. Veriye sadece güvenen kurumlar, hız gerektiren anlarda yavaş kalır; incelik gerektiren durumlarda kaba kalır. Sezgiyi dışlayan bir akılcılık (rasyonalite), kendini daha rasyonel sanırken aslında daha yetersiz hale gelmesi söz konusudur!

ÖZGÜRLÜĞÜN YENİ RİSKSİZLİĞİ

Burada daha derin bir kayıp da var. Sezginin susturulması sadece verimlilik sorunu değildir; özgürlük sorunudur. Liberal geleneğin temel varsayımı, bireyin kendini bilme yeteneğine dayanır. “Ne istiyorum?” sorusunun yanıtını verebilmek, özerkliğin önkoşuludur. Ama bu soruyu yanıtlayan mekanizma büyük ölçüde bedenseldir. Midenin bulanması, göğsün sıkışması, omuzların düşmesi türünden beden davranışları karşı tarafa “istemiyorum” demesinin beden dilindeki grameridir.

Algoritma bu grameri çevirmez; üzerine yazar. “Buna göre benzerlerini beğendin” diyen sistem, bedenin çekincesini değil, geçmiş tıklamalarının istatistiğini okur. Sonuçta birey, kendi arzularının değil, davranış kalıplarının yansıması haline gelir. Özgürlük riski içerendir; algoritma ise riski ele alır. Ama risksiz bir özgürlük, özgürlük değil, rafine edilmiş bir bağımlılıktır. Sessizliği bozmak özgürlük karşısında yeni bir durumdur.

Peki ne yapmalı?

Cevap, elbette, teknolojiyi reddetmek değil. Bu ne pratik ne de arzulanan bir şey. Ama aracılığın sınırlarını çizmeli, bedenin söz hakkını geri vermelidir.

Birincisi, karar mekanizmalarına kasıtlı olarak “sezgi boşlukları” açmalıyız. Veri toplandı, analiz yapıldı, ama son adımda bir duraksama bırakılmalı: “Şimdi bedenin ne diyor?” Bu soru, kurumsal ritüellere yabancı değil; aksine, en iyi karar alıcıların zaten uyguladığı ama adlandırmadığı bir pratiktir. Onu adlandırmak, meşrulaştırmaktır.

İkincisi, teknolojiyi bedene “hizmet eden” değil, bedenle “konuşan” biçimde tasarlamayı talep etmeliyiz. Şu anki giyilebilir teknolojiler bedeni okur ama onunla dialogue girmez. “Uyku kaliten düşük” demek bir bildiridir; “Neyin üstünde uyunmadı bu gece?” diye sormak ise bedene hitap etmektir. Bu tasarım felsefesi hem mümkündür hem de pazar açısından değerlidir — çünkü insanlar sonunda, kendi bedenlerine yabancılaşmaktan bıkmaktadır.

Üçüncüsü ve belki de en önemlisi, bireysel düzeyde bir disiplin geliştirmeliyiz: Dijital aracısız deneyimlerin alanlarını korumak. Haritasız yürümek, öneri almadan kitap seçmek, dinlemek yerine bakmak. Bunlar küçük direnişler gibi görünür ama aslında bedensel zekanın antrenmanıdır. Sezgi bir yetenek değil, bir alışkanlıktır. Kullanılmadığında körelir; beslendiğinde derinleşir.

BEDEN BİLMEYE DEVAM EDİYOR (MU?)

Algoritmaların gölgesi büyüdükçe, gölgede kalan şeylerin varlığını unutma riskimiz var. Ama beden sustu sanılsa da susmaz. Sadece gürültüden duymuyor olabiliriz!

Sezgi, çağın en çok ihtiyaç duyduğu ama bir o kadar da az güvenilen bir kaynaktır. Onu yeniden dinlemek, dinleyebilir hale gelmek teknolojiyi reddetmek değildir. Teknolojinin unutturduğu şeyi hatırlamaktır. Bedenin kendisini “refresh” etme halidir.

Bedenin verisi sustuğunda ne olur?

Cevap basit: Kendimizi ve de kendimize yabancılaşmış hissederiz. Ama bu sessizlik kalıcı olmak zorunda değil. Yeter ki kulak vermesini bilelim.

“Beden, zihnin düşmediği yerleri hatırlar” sözünün üzerinde durulmalı, hatta tartışılmalı...

Bu noktada “zarif bir sertlik” altında eleştirel bir ciddiyet, ölçüsü kıvamında duygusal kayba dair bir hüzün, çözüm bölümünde ise becerinize bağlı “yapıcı bir yükseliş” söz konusu olabilecektir. Okurlara tavsiye; kendi günlük algoritmik alışkanlıklarında bir duraksama yaşaması korkulacak bir durum olmadığını kavranması yolunda çaba göstermelidirler. Sezgiyi “eski moda” bir kavram olarak değil, güncel bir özgürlük meselesi olarak yeniden düşünme sistemine sahil edilmelidir..

.

Dünya yeni bir güç dengesi kuruyor. Burada belirleyici olan ne askeri ittifaklar ne de balistik füzelerin sayısı, asker sayısı hiç değil! Yeni çağın gerçek rekabeti; bilgi üretenlerle tüketenler, teknoloji geliştirenlerle satın alanlar, güçlü kurumlar inşa edenlerle günü kurtaranlar arasında yaşanıyor. Türkiye’nin yanıtlaması gereken de hangi ittifakta yer alacağı değil; hangi geleceği inşa edeceğidir..

NATO toplantısı başladı başlayacak derken, bitti ve katılanlar da ülkelerine döndü bile. Küresel dünyayı ilgilendiren önemli kararların gündeme gelmesi beklenirken, toplum “verdik mehteri” ve “yedirdik taş fırın pidesi” mesajları ile avutuldu. Oysa vitrine konulanlar değil de yeni nesil güç tanımına odaklanılsaydı durum böyle mi olurdu...

Uluslararası gündem her gün hatta her saat değişiyor. Yine savaşlar haberleri liste başı, zorbalama söylemleri bunu izliyor. Mevzuu; Ortadoğu’daki gerilim, enerji koridorları, savunma harcamaları, ekonomik yaptırımlar ve yeni bloklaşmalar...

İlk bakışta dünya, yirminci yüzyılın eski satranç tahtasına geri dönmüş gibi görünüyor. Oysa asıl değişim haritalarda değil, gücün tanımında yaşanıyor. Konvansiyonel parametreler anlamlarını hızla yitiriyor. Bugün dünyanın en etkili devletlerinin yalnızca en büyük ordulara sahip olanlar olmadığı anlaşılıyor. Güçlülük değerlendirmelerinde vatandaşlarına sundukları refah öne çıkıyor. Özgürlükler üzerinden yapılan sıralamalar ülkelerin dünyadaki yerlerini belirliyor. En iyi üniversitelere, en güçlü araştırma merkezlerine, en yenilikçi şirketlere ve en güvenilir kurumlara sahip olan ülkeler listelerin başında yer alıyor.

Bir ülkenin sahip olduğu milyar dolarlık savaş uçağı filosu satın alınabilir ama o teknolojiyi geliştirecek mühendislik ve hakkını verecek deneyimli savaş pilotların satın alınamayacağı gerçeği karşınıza dikiliyor. Bir çip fabrikası kurabilirsiniz ama o çipi geliştiren bilgi ekosistemini bugünden yarına geliştirilemeyeceğini acı da olsa hemen görürsünüz. Bu, beğensek de beğenmesek de yeni çağın en büyük gerçeği. Zenginlik laflarda değil, insan zihninin yarattıkları ile oluşuyor...

Yeni yüzyıl için cephe görünmüyor!

Geçmiş yüzyılların büyük devletleri toprak kazanarak büyüdüler. Bugünün büyük devletleri ise veri üreterek büyüyor...

Eskiden limanlara sahip olmak önemliydi. Bugün veri merkezlerine sahip olmak çok daha stratejik kabul ediliyor...

Eskiden kömür ve petrol devletlerin zenginliklerini belirliyordu. Şimdi yarı iletkenler, yapay zekâ algoritmaları, kuantum teknolojileri ve biyoteknoloji aynı rolü üstleniyor...

Bu nedenle günümüzdeki rekabeti sessizdir. Tank ya da top sesinden çok laboratuvar sessizliği hakimdir...

Cephe insan yetiştiren üniversitelerdedir, cephane ise bilgidir...

Bu değişimi yalnızca askerî vektöre ile okumaya çalışan ülkeler, oyunun kurallarının değiştiğini fark edemiyor. Doğal olarak da geride kalıyor...

Türkiye, tarihin hemen her döneminde coğrafyasının sağladığı avantaj sayesinde küresel siyasetin merkezinde yer aldı. Boğazlar sayesinde siyasi ve askeri bloklara hâkim oldu. Konumu itibarı ile iki değil tam üç kıtanın ortasında olmanın gücüne sahipti. Enerji yollarının kavşağında yer aldı. Bütün bunlar elbette küçümsenecek avantajlar değildi. Ancak tarih bize başka bir gerçeği de öğretti; Coğrafya, yalnızca fırsat sunar! Refah üretmez...

Bunun tipik örneği NATO toplantısına katılan, 400 binden az nüfusu ile Türkiye’den 218 kat ve 100.000 km²’yi biraz aşan yüzölçümü ile de Türkiye’den 7,8 kat küçük İzlanda’dır. Tarım ve hayvancılık yapacak toprakları buzlarla kaplı, kayda değer ormanları ve yeraltı madenleri olmayan bu ülkenin kişi başına düşen geliri 100 bin dolar üzeri olup, Türkiye’nin 6 katıdır! Coğrafyanın hiçbir fırsat sunmadığı bu ülkede jeotermal enerji kaynakları ve balıkçılık dışında hiçbir ekonomik geliri yoktur...

Hiçbir ülke yalnızca bulunduğu yer sayesinde büyük güç olamaz! Coğrafya yaygın görüş doğrultusunda “kader” olabilir ama bunun nasıl yaşanacağına kurumlar karar verir. Bugün Türkiye’nin önündeki temel mesele de tam olarak budur.

İçeride ne varsa dışarı da o yansır...

Üretim, teknoloji, bilim ile güçlü olan ülkelerin ekonomileri de güçlü olur ve herkes tarafından bu güçleri görülür. Kurumsal güçle desteklediği ölçüde kendini kabul ettirir. Bir ülke vatandaşının pasaportuna duyulan saygı, yalnızca siyasi başarı ile değil; o ülkenin hukuk sistemine, eğitimine, üretim gücüne ve bilimsel itibarına duyulan güvenle oluşur.

İşte bu nedenle bugün Türkiye’nin tartışması “Doğu mu, Batı mı?” sorusunun çok ötesindedir...

NATO gibi örgütlerin toplantılarında stratejik olarak üzerinde durulması gereken asıl soru; “yirmi hatta elli yıl sonra dünyanın teknoloji haritasında Türkiye nerede bulunacak?” olmalıdır.

Yeni dünya düzeninde tarafını seçmek kadar, değer üretmek de belirleyici olacak. Belki de önümüzdeki dönemin en önemli gerçeği tek bir cümlede saklıdır: “Coğrafya size bir masa verir, o masada ne kadar söz sahibi olacağınızı bilgi belirler”.

Güvenliğin yeni tanımı

Ankara’da gerçekleştirilen son NATO Zirvesi, ilk bakışta klasik bir güvenlik toplantısı gibi görülebilir. Liderler bir araya geldi. Savunma harcamaları konuşuldu. Caydırıcılık, ortak güvenlik ve ittifakın geleceği tartışıldı.

Oysa satır aralarına dikkatle bakıldığında, zirvenin asıl mesajı çok daha derindi. Dünya, güvenliğin tanımını yeniden yazarken Türkiye İHA ve SİHA’lar, motor üretilemediği için maket olmaktan öte geçmeyen uçaklar ve tanklar, devşirme teknoloji ürünü gemiler ile masada yer kapmaya çalıştı.

20. yüzyılın güvenlik anlayışı sınırları korumaya dayanıyordu. 21. yüzyılda ise sınırlar kadar bilgi, veri, üretim kapasitesi ve teknolojik üstünlük korunması anlayışı aldı. Artık bir ülkenin savunması, yalnızca hava sahasında değil; veri merkezlerinde, araştırma laboratuvarlarında ve yarı iletken üretim hatlarında başlıyor.

Soft Power kavramı burada da devrede...

Ankara Zirvesi’nde konuşulan savunma sanayii, yalnızca daha fazla silah üretmek anlamına gelmiyor. Aynı zamanda daha fazla mühendis yetiştirmek, daha fazla patent üretmek, yapay zekâ destekli sistemler geliştirmek ve kritik teknolojilerde dışa bağımlılığı azaltmak anlamına geliyor.

Bugünün dünyasında bir savaş uçağının değeri, gövdesindeki metalden çok, içinde çalışan yazılımın gücüyle ölçülüyor. Bir füzenin etkinliği, yalnızca menziline değil; onu yönlendiren algoritmanın doğruluğuna bağlı. Bir ordunun caydırıcılığı ise asker sayısından önce, sanayisinin sürdürülebilirliğine ve bilimsel altyapısına dayanıyor. Ankara Zirvesi’nin asıl mesajı burada gizliydi. Konuşulan yalnızca savunma değildi. Konuşulan gelecekti!

Görünmeyen cepheler...

Soğuk Savaş yıllarında NATO’nun temel amacı belliydi: Toprak bütünlüğünü korumak ve askerî caydırıcılığı sağlamak. Bugün ise aynı ittifak, bambaşka sorulara cevap arıyor;

· Yapay zekâ yarışında kim önde olacak?

· Kritik çipleri kim üretecek?

· Siber saldırılara karşı hangi altyapılar ayakta kalacak?

· Enerji, iletişim ve finans sistemleri kriz anında nasıl korunacak?

Bu soruların hiçbiri klasik askerî terminolojinin sınırları içinde değil. Ama hepsi doğrudan ulusal güvenlikle ilgili. Çünkü güvenlik artık yalnızca “bilinen” cephede kazanılmıyor. Ekonomide, bilimde ve teknolojide açılan yeni cephelerde de kazanmak gerekiyor. Ankara Zirvesi, bu gerçeği açık biçimde ortaya koyarken biz koşu parkuru, köhne binaların perdelenmesi, taş fırın pidesi, mehter gibi daha nice stratejik öneme sahip konular(!) ve basın toplantısında da bir gazetecinin sorusuna yanıt yerine “bizi izlemeye devam edin” mesajı ile geçiştirdik.

İttifakın geleceği, sadece ortak tehdit algısıyla değil; ortak üretim kapasitesiyle de şekillenecek.

Bunun anlamı açık; geleceğin güçlü ülkeleri, en fazla silah satın alanlar değil; en fazla bilgi üretenler olacak.

Türkiye’nin Ankara’da önemli bir etkinliğe ev sahipliği yaptığı yadsınamaz ancak katılımcıları getiren uçakların yüzde 80’ninden fazlasının kullanmadığı “neredeyse yeni” bir havaalanı inşa etmeye gerek var mıydı? Mevcut hangi gerekçe ile yok sayıldı?

Zirve bildirgesi açıklandığında Türkiye’nin yeni dünya anlayışı haritasındaki yeri ne getirecek, neler götürecek?

Tarihin ve teknolojinin toplumları beklemeyeceği binlerce yıldır bilinirken giderek artan rekabetin ve giriftleşen dengelerin beklemeyeceğini bilmek için müneccim olmaya gerek var mı?

Geleneksel konukseverliği gösterme başarısı ile stratejik dönüşümü gerçekleştirmek aynı şey değildir. Uluslararası görünürlük açısından değerliydi belki ama tarihî bir fırsatın yeterince iyi kullanıldığı konusunda çok fazla soru işareti var...

Bendeniz de 40 yılı geride bıraktığım #EtkinlikYönetimi alanında; deneyim ve vizyonumu “How will event design transform the next decade? | Etkinlik tasarımı gelecek on yılda nasıl bir dönüşüm yaratacak?” konulu aktarımım ile #EventTalks sahnesinde olacağım...

Geleceğin trendlerini görüşmek üzere…

Yamak ise bugün de devam ediyor! Yazmak deyince bende bütün boyutları ile mevcut. Haber bültenleri, faaliyet raporları, etkinlik planları, gezi notları, bloglar, portallar, web sitesi içerikleri, konuşmalar, konferanslar ve sunumları, makaleler, araştırmalar, ansiklopediler, çeviriler ve elbette kitaplar derken şiir hariç hemen hemen yazın alanında dokunmadığım bir tür kalmadı...

Uzun lafın kısası; çok önem verdiğim doğayı sevdirmeye yönelik ekolojiden öncelikle de okul öncesi küçük bireylerin eğitimine, çevre bilinci ile biçimlenen ve kritik bir Antroposen Çağ’ın getirdiklerinden çok götürdüklerine odaklanan sürdürülebilirlik anlayışından, profesyonel yaşamımda neredeyse yarım yüzyıldır emek verdiğim ve hemen hemen dünyanın her yerinde deneyim kazandığım etkinlik yönetimi konusuna, kendimi vakfettiğim masonluktan ezoterizme uzanan o geniş yelpazede çok okudum, okuduklarım kadar olmasa da aklımın erdiği kadar yazdım.

Bir yandan İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde lisans eğitimimi sürdürürken biraz ekmek parası, biraz da Erbil Tuşalp’in teşviki ile gazetecilik mesleğine yöneldim. THA - Türk Haberler Ajansı, Nokta dergisi, Milliyet gazetesinde tam zamanlı çalıştım. Muhabir ve editör olarak Milliyet Kardeş, Milliyet Çocuk, Günümüzde Kitaplar, İktisat Dergisi, Kapital (Karacan), Capital (Hürriyet), Otomotiv, Macro, Playboy, Image of Turkey, Deniz Magazin, Ekonomist, Flash TV, Kanal E ve Müzik Dergi’si için yazdım. Alfa Yayınları için IT konularında kitap çevirileri ve editörlük yaptım.

İlk radyoculuk deneyimini kısa adı NOS (Nederlandse Omroep Stichting) olan Hollanda Yayın Vakfı’nın Türkçe yayınlar servisinde yaşadım, Türkiye’den verdiğim haberler ile Avrupa’da yaşayan ve Türkçe konuşan topluma seslendim.

Başlangıçta kağıt ve kalemle, devamında daktilo ve nihayetinde de bilgisayar ve daha bir çok teferruat ile kurduğum dijital dünyamda çalışıp üretmeye devam ediyorum. Yazdıklarımın kayda değer bir bölümü geçmişte kaldı! Erişmem mümkün değil artık o binlerce sayfaya. Nokta’da çalıştığım yıllarda başta Adnan Hoca haberi olmak üzere onlarca kapak konusu için çalıştım. Daha doğrusu katkıda bulunmadığım yoktu!

Milliyet gazetesinde, güneşin henüz doğduğu günün ilk saatlerinde havaalanından aldırılan Batı dünyası gazetelerini okuyup, her zaman saygıyla hatırladığım Altan Öymen için başlıklarıTürkçeye çevirmem habercilik anlayışımı kökten etkiledi. O yıllarda adet olduğu üzere kupon karşılığı verilen ansiklopediler ile Milliyet Yayın için çevirdiğim kitaplardan oluşan mütevazi bir dağım var. Biri soracak olursa; “evet bu dağları ben yarattım” diyebileceğim!

Uzun sürmesinden çok yoğun yaşadığım bir haber ajansı geçmişimi de unutmamak gerek. Türk Haberler Ajansı, THA inisiyali ile 1980’lerin habercilik anlayışına damga vuran bir kuruluştu. Akşamüzeri gidip gece boyunca çalıştığım THA Dış Haberler Masası’nda genelde sakin ama yorucu bir düzenim vardı. Sabaha karşı 2:00’den önce çıkamıyor, eve varmam 3:00’ü buluyordu. Bazen de hiç çıkamıyor, doğrudan ertesi güne devam etmek zorunda kalıyordum. Amerikan deniz piyadelerinin Libya’ya girdiği gece de böyleydi. Libya Resmi Haber Ajansı, o dönemdeki adı ile Libya Arap Cemahiriye Haber Ajansı (Jamahiriya News Agency) ile teleks kullanarak temas kurmam, karargahtaki nöbetçi subay yardımı ile dönemin lideri Kaffafiye ulaşmam, “kardeş ve müslüman Türk halkı adına, kardeş topraklarda yaşananları öğrenmek için” sözleri ile başlayan mesajıma yaklaşık 3 metre (yaklaşık 12 adet A4 kağıdı) uzunlukta cevap vermesi benzersiz bir deneyim oldu. Dünyanın önce gelen haber ajanslarını başta Birleşik Devletler merkezli AP - Associated Press ve UPI - United Press International olmak üzere AFP - Agence France Presse (Fransa), Reuters (Birleşik Krallık), TASS - Telegrafnoye Agentstvo Sovetskovo Soyuza | Sovyetler Birlği Telgraf Ajansı (o dönemdeki adı ile SSCB - Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği), Xinhua (Çin), DPA - Deutsche Presse Agentur (Batı Almanya), ANSA - Agenzia Nazionale Stampa Associata (İtalya), Tanyug (Yugoslavya) ile daha nicesini atlattım. Haber, hiçbir ajansın elde edemediği detaylar ile THA adına “exclusive” olarak tüm dünyaya servis edildi.

Haber bültenleri konusunda da çok şanslıydım. Bu şansı da gayretimle ve sürüden ayrılmayı göze almam sayesinde kendim yarattım. Levi’s, HP (Hewlett Packard), ABB (Asea Brown Boveri), Coca Cola, Oriflame, Dell, Lee Cooper ve onlarca başka marka için yaratıcılığın sınırlarını zorlayan haber bültenleri yazıyordum. Lee Cooper için o yıllardaki en büyük rakibi Levi’s 501 modeline atıfla “numarası yok, adı var!”, Oriflame o dönem için alışılmıştan farklı renkleri olan rujları için “hem nemli hem renkli” başlıklı haber bültenleri de bir diğer “komşu dağı” oluşturuyordu! Bunlar arasında yıllar boyunca haftada en az 20 en çok da 115 olmak üzere HP bültenlerini saymamak hiç olmaz. Onlar da bir teknoloji dergisi çıkarmaya yetecek yoğunluktaydı.

Kurucusu olduğum Sanal Haber Merkezi | Virtual News Desk isimli girişim ve NewsDesk odaklı çözümler geliştiriyor, yeni teknolojileri uyarlıyor ve yeni ürünler tasarlıyordum. MultiMedia Release (MMR) ve Video News Release (VNR) gibi inovatif iletişim ürünleri geliştirdim. Bunları aktif olarak kullanarak dijital habercilik anlayışına katkıda bulundum. Haber bülteni yazımı konusunda atölye çalışmaları düzenliyordum, dia ile servis edilen ve kurye ile gönderilen ticari haber bültenlerine alışılan çok farklı bir format kazandırdım; maliyetleri düşürdüm ve elektronik haber bülteni alanında yeni bir dönem başlattım. Türkiye’nin ilk ve tek “markaya özel haber ajansı” konseptini geliştirdim.

Bu yapının içerik sağlayıcısı konumundaki Associated Editors International ile yeni bir ivme kazanan yazım dünyamda MICE Dergi, Pietra Magazine, STH Bülten, İŞ Kariyer, Aktivido, Outdoor Türkiye, EventNews.com.tr, TiklaDers.com, Gelecek Yönetim gibi pek çok kurumsal yayına yazı, araştırma ve makaleleri ile katkıda bulundum, bir kısmı için bugün de yazmaya da devam ediyorum.

Anna Pasternak’ın Lady Di’nin hüzünlü öyküsünü anlattığı Prensesin Aşkı: Bir Tahtı Sarsan Skandal, Roderick Conway Morris’in kaleme aldığı Osmanlı Gizli Servisi belgelerinde Cem Sultan Olayı (Milliyet) – Cem Sultan Sürgündeki Veliaht (Epsilon), Dankwart A. Rustov’un Unutulan Müttefik Türkiye başlıklı siyasi tarih incelemesi başta olmak üzere aralarında ansiklopedilerin, çocuk kitaplarının, biyografilerin bulunduğu 200 kadar yayını Türkçe’ye çevirdim. Araştırmacı Ergun Hiçyılmaz ile “bugün bile en kapsamlı sporcu almanağı” kabul edilen Türkiye Spor Ünlüleri Ansiklopedisi’ni yazdım.

“2000’lere Doğru Türkiye” başlıklı araştırması ile kısa adı TÇSV olan Türkiye Çevre Sorunları Vakfı yarışmasında üçüncülük ödülü kazandım.

İlk kitabın olan 5N1K ile Etkinlik Yönetimi | Event Management via 5W1H inanması güç ama havaalanlarında uçuşlarımı beklerken yazdım. Gözden geçirdiğim ders notlarımı, bu konuda yayın eksikliğine işaret eden Sevda Alankuş ile Ebru Uzunoğlu hocalarımın teşviki ile kitaplaştırdım, 2012 yılında yayınlandı ve İzmir Ekonomi Üniversitesi başta olmak üzere pek çok üniversitede “ders kitabı” veya “kaynak yayın” kabul edildi.

Arkası geldi; Semboller | Simgeler | Kavramlar, 2017 yılında rafa çıktı. “Türkiye’deki 7. Masonik Yapı’nın kuruluş öyküsü” mottosu ile 2023 yılında tamamladığım Mark’ın Türkiye Yolculuğu konjonktürün kurbanı oldu, yayınlanamadı. Bugün bile içimde sızlayan bir yaradır. “Semavî dinlerin izinde Kutsal Topraklar: Kudüs” çalışmalarım, sayısız konferans sonrasında 2024 yılında kitap haline getirdim. Aynı yıl, “Çok merak edilen masonluk” ile bir başka kitabım daha çıktı. “Çok Satanlar” arasında olmasa da “Çok İlgilenilenler” listesinde uzun süre yerini korudu. Osmanlı’dan buyana ilk kez ritüelik çalışmalara konu olan Mizraim Riti ile çalışan Antikitera 156 Locası’nın “alışılmışın çok dışında” bir zamanlama ile ve kayda değer bölümü Türkçe’ye ek olarak İngilizce ve İtalyanca yayınlanan 1. Yıl kitabı ise 2025 yılında kardeşler ile buluştu.

Son zamanlarda ise “YAZDIM” adıyla tasarladığım kitap serisi gündemimde. İlk ikisi çıktı; HAVADAN SUDAN YAZDIM ve İÇİMDEN GEÇENİ YAZDIM geçtiğimiz Haziran ayında, sürdürülebilirlik anlayışım kapsamında e-Kitap olarak yayınlandı.

Proje için yola çıkarken “en az 3, en çok 5 kitap” öngördüm. Ancak hesaba katmadığım bana ait olmayan arşivlere erişim konusunda zorlandım. Kişisel arşivimdekiler ile yetinmek durumunda kaldım. Dijitale taşıdıklarım ile YAZDIM serisinin ilk kitabı HAVADAN SUDAN, 1999-2019 yılları arasındaki çalışmalarımı ve hakkımda yazılanları kapsayacak şekilde biçimlendi. İkincisi ise 2020-2024 arası makalelerimden ve konuşmalarımdan oluştu.

Bence güzel oldu...

YAZDIM serisinin üçüncüsü AKLIMIN ERDİĞİ, özel bir durum ortaya çıkmazsa 2025-2026 yılları arasında yazdıklarımı ve yazacaklarımı kapsayacak.

Daha da güzel olacak!

Bu seri sayesinde yıllardır sıkı sıkıya sarıldığım, bir yerde hayatımın mottosu haline gelen ve dağa-taşa kazıdığım VERBA VOLANT, SCRIPTA MANENT | SÖZ UÇAR YAZI KALIR anlayışım tecelli etti...

“Zaman ne getirecek, ne götürecek?”, “benim kendimi nerede gördüğüm belli de acaba başkaları beni orada bulabilecek mi?” türünden soruları şimdilik bir kenara bırakıyorum.

Anın tadını çıkarmaya yöneliyorum..

.

Yazma konusunda bir yandan yazdılarımı öte taraftan hakkımda yazılanları derleme amacıyla başladığım YAZDIM serisinin ikinci kitabı İÇİMDEN GEÇENİ oldu. İlkine HAVADAN SUDAN YAZDIM adını verdim, bu ise İÇİMDEN GEÇENİ YAZDIM kapağı ile okurları ile buluşacak. Ağırlıklı olarak farklı yerlerde yayınlanan ya da platformlarda, portallarda ya da bloglarda paylaştığım yazıları sürdürdüğüm müddetçe devamı olacak. Şimdiden üçüncü için kolları sıvadım... Serinin yeni kitabı AKLIMIN ERDİĞİNİ YAZDIM olacak.

İlk kitap olan HAVADAN SUDAN YAZDIM, 1999-2019 yılları arasını kapsıyor. Yazdıklarım arasından seçtiğim 41 makale var. Hakkımda yazılarlar bölümünde ise seçtiğim 20 kupür ve haber var. Toplam 61 çalışma ile serinin ilk kitabını tamamladım.

Efsanevi müzik festivali Woodstock, Türkiye’nin “ilk” ve “tek”, görülen o ki “son” kez ev sahipliği yaptığı Eurovision Şarkı Yarışması, en büyük açıkhava etkinlik alanı İstanbul Festival Vadisi, Yüksek Öğretim Kurumu’na kabul ettirdiğim ve derslerini verdiğim etkinlik yönetimi için yazdığım “ilk kitabım” 5N1K ile Etkinlik Yönetimi | Event Management via 5W1H gibi konular, diğer saygın yayınlar için yazdıklarım çalışmamı taçlandırdı. Bu çalışmaların okurlara ulaşması için kapı açan herkese minnettarım.

İkincisi ise 2020-2024 yılları arasında, görece daha kısa bir dönem içinde yazdıklarımı kapsıyor. Toplam 5 yıl boyunca yazdıklarımdan arasından seçtiğim 55 makale yer alıyor. Pandemi’nin damgasını vurduğu ve bugün bile tam olarak nelere mal olduğunu bilmediğimiz bu dönemde çığ gibi büyüyen “online” çalışmalar arasından da 17 röportaj ve hazırlayıp sunduğum program bulunuyor. Arşiv konusuna o kadar önem verdiğim halde bu çalışma için bilgisayar başına oturduğumda bazı eksikler olduğunu fark ettiğimde üzüldüm doğrusu...

Zaman, burada nasıl ki yaptıklarımıza acımadıysa yaşadıklarımız için de acımasızdı! Sadece kişiler çalışmalarımız değil, toplumsal birikimlerin de kayda değer bir kısmı yitip gidenler arasındaydı.

Serinin ilk kitabı olan HAVADAN SUDAN YAZDIM’da yazmaya olan ilgimi anlatmıştım, kurşun kalemlerimden sarı sayfalı defterlerimden bahsetmiştim. Kayda değer bir dönem kullandığım sevgili daktilomu anlatmıştım. Yazmak için uzunca bir süredir bilgisayar kullanıyorum. Markaları ve modelleri değişse de en basit yazı yazma programları olan DOS altında çalışan kelime işlemcilerin yerini MicroSoft ürünleri alsa da yazmaya devam ediyorum. Yazmak, bu serideki ilk kitabın Önsöz kısmında da belirttiğim gibi “bana hayal bile edemeyeceğim kapılar açtı”. O gün bugündür de yazıyorum, yazmaya devam ediyorum...

HAVADAN SUDAN YAZDIM, 2026 yılının Haziran ayı başlarında tamamlandı ve satışa çıktı. Kitap satış platformum olan Shopier’deki Associated Editors Int’l isimli dükkanımda yerini aldı.

İÇİMDEN GEÇENİ YAZDIM da aynı yıl içinde Haziran ayının son günlerinde satışa hazır hale geldi. O da aynı platformda e-Kitap olarak rafına yerleşti.

Sırada serinin üçüncüsü var, o da formatı gereği 2026 sonunu bekleyecek. AKLIMIN ERDİĞİNİ YAZDIM’da da buluşmak dileğiyle..

.Tüm telif ve çeviri yayınlarım bir arada ve burada; https://www.Shopier.com/s/store/AssociatedEditors

Beni tanıyan herkes konuşmayı sevdiğimi, konuşmaktan da daha fazla sevdiğimin yazmak olduğunu bilir. Gerçekten de okuma yazma konusunda birini seçmem istenirse yazmayı seçerim. Yazmak, gerçek bir tutku benim için. Okumak da sevdiğim bir uğraş ama giderek zorlandığım da bir gerçek. Öte yandan okumak yaşamın tadını çıkartmak için çantanda bir sandviç ile dolaşmak gibi geliyor bana. Oysa yazmak, ziyafet sofrasında baş köşeye buyur edilmekten farksız. Hal böyle olunca da kim ziyafete varken elindeki sandviçi kemirmek ister. Bu noktada okumaya haksızlık etmek istemem! Onun yeri ayrı...

Okurken aralarında dolaştığım satırları gözümde canlandırmaya çalışıyorum. Gözüm yetmeyince kulaklarımı devreye sokuyorum, duyarak okuyorum. O da yetmeyince dokunduğumu düşünüyorum, dokunarak okuyorum. Tatlarını merak ediyorum, kokularını almaya çalışıyorum. Doğru tahmin; tadarak ve koklayarak da okuyorum. Bütün bunlar çocukluğumdan buyana beni iyi bir okuyucu yapma yolunda ilerlememi sağladı.

Her elime aldığım kitapta, sayfaları çevirdikçe, satırdan satıra geçtikçe heyecan duyuyorum. Görerek, dinleyerek, temas ederek, tadına bakarak ve kokularını içime çekerek okumalarımda bazen boşluklara rastlıyorum. Dalgalı sularda kürek çektiğin kayığın boşluğa düşmesi ya da hayatın buna bağlıymış gibi sıkıca tuttuğun halatın bir anda boşalması gibi... Bu, konuşurkan biraz hava yutmaktan farksız belki ama bende rahatsızlık yapıyor. O boşluğu nasıl kapatırım düşüncesi de beni aşıyor...

İşte o zamanlarda da hayal dünyamı devraya sokuyorum, bilinen duyularım ile aldıklarım ve anladıklarım yetmiyor. Güzellikleri canlandırıyorum kafamda, gücümü sınıyorum bedenimde. Yine yetmeyince sezgilerimi katıyorum okuma işine. Anladıklarım bildiklerim ile birleşiyor, sınırları alabildiğine zorluyorum...

Bu sermaye ile yazıyorum!

İlk yıllarımda kurşun kalemim ve sarı sayfalı defterim vardı. Kurşum kalemlerimin sayısı arttı, sarı renkli olanlar favorimdi. Defterin yerini küçük bloknotlar aldı, Matbalarda giyotinle kesilen, basılı işlerden artan kısımları mücellite götürüp ciltletme alışkanlığı edindim. Biraz daha büyüdüğümde kurşun kalemden tükenmeze hatta hovardalığım tuttuğunda da dolma kaleme terfi ettim. Artık paketle beyaz kağıt alıyor çekmecemi hiç boş bırakmıyordum. Üniversite yıllarımda bir daktilo satın aldım. Bir yazar gibi hissettim kendimi, artık profesyonel olduğumu düşünmeye başladım. Gerçekten de ilk para kazandıran yazılarımı bu daktilo ile yazdım. Gün içinde okul, akşam saatlerinde iş derken yazmak için gece yarısından sonra günün ilk ışıklarını görene kadar masa başındaydım. Daktilomla büyük aşk yaşıyordum.

Her şey tamamdı ama bu iş hiç düşünmediğim kadar gürültülüydü. Daktilodaki her tuşa basışım gece boyunca çivi çakar gibi geliyordu kulağıma ve eminim ki çevremdekilere ve komşulara. Çareyi üçe katladığım havlu ile buldum. Sesi tamamen kesmiyordu ama çok hafifletiyordu.

İlk zamanlarda “çattt, çattt” diye vururken tuşlar bu sayede “çıtt, çıtt” haline geldi. Yazılarımda olmasa da giderek ustalaşıyordum daktilo kullanmada. Artık parmaklarım ile klavye arasında müthiş bir uyum yakalama yolundaydım. Yazma yaşamımda “pıt, pıt” dediğim döneme girdim. O “pıt, pıt”lar sayesinde Milliyet ve Doğan Yayınları için irili ufaklı 200’den fazla kitap çevirdim. Çok gençtim, henüz 20’lerimin başındaydım. Bilmediğim dillerde çeviri alacak kadar da cesaretliydim...

O dönemde bana yazı işi veren, çeviri sipariş edenler ile arkadaş oldum ta ki klaveylerinde tek bir çıt sesi duyulmaz olana kadar! Sevgili Mehmet İlkorur, sevgili Vehbi Sargın, sevgili Oya Kayacan, sevgili Kezban Akçalı... Hepsi rahmetli oldu, göçüp gitti...

Yayın dünyasındaydım, muhabirlik hoşuma gidiyordu. O dönemin güçlü haber ajansında THA’da Dış Haberler Masası’nda iş buldum. Habercilik dinamiklerini bilmediğim için hesaplayamadığım bir dünyaya girdim. Başta gelişmiş ülkelerin haber arz ettiği saatler Türkiye vaktin geceye döndüğü saatlere denk geliyordu. Uluslararası İlişkiler okuyordum, uluslararası bir haber ajansında çalışıyordum ve bunun bedelinin de bu olduğu kavramam uzun sürmedi. 1980’lerin ortasına kadar gece-gündüz hiç durmadan, bayramlarda yeni yıllarda ara vermeden, tatil yapmadan, hiç durmadan çeviri yaptım ve yazdım. İş yerinde daktilom vardı, daha fiyakalıydı ve çok daha az ses çıkarıyordu. THA’da gece boyunca yalnız çalışmanın getirdiği ya da gerektirdiği bir refleks ile teleks kullanmayı öğrendim. Bilmeyenler için bugün dünyanın neresinde olursa olsun karşındaki ile aynı anda yazışmana olanak tanıyan bilgisayar-internet karışımı bir aletti teleks. Bahsettiğim bilgisayar ve internetin hiçbiri yokken günlük yaşamda, ben bu teknoloji mucizesini neredeyse yarım yüzyıl önceden kullanmaya başlamıştım!

Yazmak bana hayal bile edemeyeceğim kapılar açtı!

O gün bugündür yazıyorum, yazmaya devam ediyorum...

Zaman içinde çevirilerimi saymayı bıraktım. Haberlerim söz konusu olduğunda ipin ucu kaçtı. Fiziksel arşivimi yer sorunu sebebi ile küçülttüm. Sonraki yıllarda bilgisayar girdi yaşamıma, tıpkı ilk daktilom gibi heyecan verdi. İlk edindiğim Mac dizüstüydü, katlanır bir yapısı vardı. Bu arkadaş ile ilk yazımı, değerli dalış hocam Ateş Evirgen’in yönettiği Deniz Magazin dergisi için yazdım. Altına havlu koymama da hiç gerek yoktu, olağanüstü sessizdi!

“Ben bununla dünyayı yazarım” diye düşündüğümü hatırlıyorum.

Sonra da QUAM BENE NON QUANTUM deyişini öğrendim. Latince’ydi, “ne çok olduğuna değil ne kadar iyi olduğuna bak” anlamına geliyordu.

Ne kadar iyi yazdığımı takdir etmek haddim değil ama 20’lerimin başından 60’lı yaşların ilk yarısına kadar yazarak kazandım, öğrenerek kazandım, çalışarak kazandım...

Bu serideki kitaplarımın her birini de o yüzden “YAZDIM” adıyla tasarladım. YAZDIM ile tamamlanan bir format yarattım.

Zaman içinde dijitalleştirdiğim arşivimi elden geçirdiğimde tek kitap olamayacağını gördüm... İlki için “HAVADAN SUDAN” dedim, izleyecekleri de “İÇİMDEN GEÇENİ”, “AKLIMIN ERDİĞİNİ” VE “DÜŞÜNE DÜŞÜNE” diye listeledim. Hepsinin sonuna da olmasa olmaz, “YAZ DIM” ekledim. Böylece; sıraları kesin olmamakla beraber, ilk aşamada dört kitap fikri ortaya çıktı:

HAVADAN SUDAN YAZDIM

İÇİMDEN GEÇENİ YAZDIM

AKLIMIN ERDİĞİNİ YAZDIM

DÜŞÜNE DÜŞÜNE YAZDIM

Ömrüm olursa beşincisi de GÜLE OYNAYA YAZDIM veya ANLADIĞIM KADAR YAZDIM olacak!

Yoruldum ama çok da keyif aldım. İster elinizin altında bulundurum ister bir solukta okuyun, sizi şimdi yazarak yaşadığım mutluluğa ortak olmaya davet ediyorum..

Tüm telif ve çeviri yayınlarım bir arada ve burada; https://www.Shopier.com/s/store/AssociatedEditors

İçli dışlı olduğu gerekli-gereksiz ekranlarımıza davet ettiğimiz Yapay Zekâ artık yalnızca hesap yapan bir teknoloji değil; yazıyor, çiziyor, analiz ediyor, karar süreçlerine katılıyor ve hatta yaratıcı üretimde bulunuyor. Birçok meslek yeniden tanımlanırken, bazıları ortadan kalkıyor, yenileri ortaya çıkıyor. Ancak tüm bu gelişmelerin ortasında gözden kaçırılmaması gereken bir gerçek var: Geleceğin belirleyicisi insan üretimi teknoloji mi olacak yoksa robotların eliyle ortaya konulan “yeni dünya” anlayışı mı olacak.

İnsanlık tarihinin her büyük dönüşümü beraberinde yeni fırsatlar ve yeni korkular getirmiştir. Buhar makinesinin icadıyla başlayan sanayi devrimi, elektrik çağının yükselişi, bilgisayarların günlük yaşama girişi ve internetin dünyayı birbirine bağlaması... Her dönemde aynı soru sorulmuştur: “İnsan bu değişimin neresinde kalacak?”

Bugün benzer sorularla hemen hemen her gün karşı karşıyayız. Yapay Zekâ biliyoruz ki veriyle çalışıyor; oysa insan anlam üretmeyi önemsiyor. Anlam bulanıyor ya a veremiyorsa kaçınılmaz olarak yaşamda kayboluyor.

Bir algoritma milyonlarca belgeyi saniyeler içinde analiz edebilir. Ancak hangi bilginin toplum için değerli olduğuna, hangi kararın etik olduğuna, hangi davranışın adil kabul edilmesi gerektiğine yine insanlar karar verir. Bu nedenle geleceğin iş dünyasında teknik beceriler kadar karakter özellikleri de önem kazanacaktır.

Araştırmalar, önümüzdeki yıllarda empati, yaratıcılık, eleştirel düşünme, etik muhakeme ve iletişim becerilerinin en değerli yetkinlikler arasında yer alacağını gösteriyor. Çünkü makineler veriyi işleyebilir; fakat güven inşa edemez. Bilgi üretebilir; fakat bilgelik geliştiremez. Cevap verebilir; fakat vicdan sahibi olamaz.

ÖNEMLİ SORUN ve KRİTİK SORULAR

Yönetim dünyası açısından da benzer bir dönüşüm yaşanıyor. Geçmişin yöneticisi bilgiye sahip olan kişiydi. Günümüzün yöneticisi bilgiye erişimi organize eden kişidir. Geleceğin lideri ise anlam üreten, güven veren ve değişim karşısında insanları ortak bir hedef etrafında birleştirebilen kişi olacaktır.

Kurumlar için asıl rekabet avantajı artık yalnızca teknoloji yatırımları olmayacaktır. Aynı teknolojilere rakipler de ulaşabilecektir. Farkı yaratan unsur; çalışanların yaratıcılığı, kurum kültürü, öğrenme kapasitesi ve etik duruşu olacaktır. Kısacası teknoloji satın alınabilir, ancak kurumsal karakter satın alınamaz.

Toplumlar açısından bakıldığında da benzer bir tablo ortaya çıkıyor. Yapay zekâ destekli bir dünyada ekonomik büyüme tek başına başarı ölçütü olmaktan çıkacaktır. İnsan onurunu koruyan, fırsat eşitliğini geliştiren, yaşam kalitesini yükselten ve teknolojiyi insan yararına kullanan toplumlar öne çıkacaktır. Bu nedenle geleceğin en kritik sorusu “Yapay zekâ ne yapabilir?” değil, “İnsan yapay zekâ ile birlikte nasıl bir dünya kurmak istiyor?” sorusudur.

Belki de önümüzdeki yılların en büyük liderlik sınavı burada yatıyor. Teknoloji baş döndürücü bir hızla ilerlerken insanlığın pusulasını kaybetmemesi gerekiyor. Çünkü tarih bize bir gerçeği tekrar tekrar hatırlatıyor: Araçlar değişir, sistemler değişir, teknolojiler değişir; fakat medeniyetleri ayakta tutan şey insanın değerleridir. Geleceği baştan sona YZ inşa edecek olabilir. Ancak o geleceğin nasıl bir yer olacağına karar verecek olan yine insanın karakteri olacaktır.

İktisattan siyasete, tıptan uzay araştırmalarına, enerji üretiminden çevre korumaya nasıl bir dünya söz konusu olacak?

YANITLAR HANGİ GELECEĞİN GÖSTERGESİ?

Bu sorunun cevabı yalnızca teknoloji şirketlerinin laboratuvarlarında değil; parlamentolarda, üniversitelerde, hastanelerde, enerji santrallerinde ve hatta sıradan insanların günlük yaşamlarında verilecektir,en azında öyle olacağını umalım...

İlk kritik soru ekonomi alanında; verimlilik mi galip gelecek yoksa refah mı?

Yapay zekâ ekonomik verimliliği tarihte görülmemiş düzeylere çıkarabilir. Üretim maliyetleri düşebilir, lojistik süreçler kusursuz hale gelebilir, şirketler daha az kaynakla daha fazla değer üretebilir. Ancak burada kritik bir tercih ortaya çıkacaktır. Elde edilen verimlilik kazancı yalnızca sermaye sahiplerinin gelirlerini mi artıracak, yoksa toplumun geneline mi yayılacaktır?

Eğer ikinci yol seçilirse daha kısa çalışma süreleri, daha yüksek yaşam standartları ve yaratıcı faaliyetlere ayrılmış daha fazla zaman mümkün olabilir. Aksi halde insanlık, tarihin en büyük üretkenlik devrimini yaşarken aynı zamanda en büyük gelir eşitsizliği krizlerinden biriyle karşılaşabilir.

Ekonomideki yönelim siyasi iklimi de etkileyecek hatta değiştirecek. İkinci kritik soru da siyaset daha güçlü bir demokrasi mi yoksa zaten rahatsızlık veren dijital gözetimin artmasını mı vaad ediyor?

Yapay zekâ kamu hizmetlerini daha etkin hale getirebilir. Trafik yönetiminden bütçe planlamasına kadar birçok konuda devletlerin karar alma süreçleri iyileşebilir. Ancak aynı teknoloji vatandaşların davranışlarını izlemek, analiz etmek ve yönlendirmek için de kullanılabilir. Bu konuları işleyen sayısız film zaten ekranlara geliyor.

Önümüzdeki yıllarda toplumların vereceği karar, teknolojinin özgürlükleri genişleten bir araç mı yoksa bireyleri sürekli denetleyen dijital bir mekanizma mı olacağını belirleyecektir. Belki sırf bu nedenle yapay zekâ çağında demokrasi yalnızca seçimlerle değil, veri hakları ve dijital özgürlüklerle de ölçülecektir.

PARADİGMALARIN DEĞİŞECEĞİ KESİN!

Hastalıklarla mücadelede uzunca bir süredir paradigma değişmiş vaziyette. Geçmişte doktor, ağzımı açtırır kocaman bir “AAA” dememizi isterdi. Sonra steteskopu ile sırtımızı dinlerdi ve neyimiz var, nasıl iyi olacağımızı anlatmaya başlardı. Bugün ise steteskopu boynunda asılı, muayenehanesinde dilimi bastırmak için kullan-at çubuk bulunduran bir doktora rastlamak mümkün mü? “Şikayetiniz nedir?” sorusunu takip eden uzun bir yapılacak tahliller listesi, istenen kan ve idrar örneklerinden sonra sayfalar dolusu “veri” içeren raporlar. O yetmezse gelsin BT (Bilgisayarlı Tomografi) gitsin MR (Manyetik Rezonans). Harf kısaltmalarında oluşan bir yığın tetkik yöntemi de sırada bekliyor zaten.

Eskiden “bilgisayarlı” diye tarif edilen, şimdilerde “YZ destekli” olduğundan kimsenin şüphe etmediği teşhis sistemleri zaten gündemde. Bu gidişle yakın gelecekte kişiye özel tedaviler, genetik risk analizleri ve erken teşhis uygulamaları sayesinde milyonlarca insanın yaşam süresi ve kalitesi artabilir ki değişim zaten o yönde...

Kanser, nörodejeneratif hastalıklar ve nadir görülen genetik bozukluklar konusunda büyük ilerlemeler yaşanacak olması sevindirici ancak bu hizmetlerden yalnızca maddi açıdan şanslı toplumların yararlanabilecek olması düşündürücü. Bu tanıların ve tedavilerin Afrika ya da Asya’da yaşayan sıradan birine Avrupa’da ya da Amerika’da yaşayan ve sigorta desteği olan biri ile aynı zaman diliminde konabilir olması ise şimdilik bir ütopya!

YZ, uzay araştırmalarının görünmez kahramanı olmaya da aday. Görünür uzayı da zaten bilgisayar destekli teleskonlar ve yine bilgisayar destekli keşif araçları ile incelemiyor muyuz?

Mars görevlerinden derin uzay sondalarına kadar birçok sistem insan müdahalesi olmadan karar verebilecek hale geliyor. Önümüzdeki on yıllarda başını Elon Mask’ın X Programı ile çektiği Ay’da kalıcı yerleşimler, Mars’ta araştırma merkezleri ve asteroid madenciliği gibi projeler yapay zekâ olmadan düşünülemeyecektir. Bu insanlık tarihinde ilk kez YZ sayesinde başlatılabilecek ve gerçekleştirilebilecek bir proje olacak. “Alet işler el övünür”sözündeki gibi YZ işler insanlar öğünür” durumu doğacak belki de...

ENERJİ KONUSU BÜYÜK PARADOKS...

İktisat için yapılan tanım bellidir, “sınırlı kaynaklar ile sınırsız ihtiyaçların karşılanması”. Dileyen lafı “sanat” vurgusu ile dileyen de “bilim” diyerek tamamlasın. Elektrik şebekelerinin optimize edilmesi, enerji depolama teknolojilerinin geliştirilmesi ve yenilenebilir kaynakların verimliliğinin artırılması sayesinde daha temiz ve daha ucuz “sınırsız” enerji üretimi mümkün hale gelebilecek. Özellikle füzyon enerjisi araştırmalarında yapay zekânın sağladığı hesaplama gücü önemli ilerlemeler vaat etmektedir.

Çevre konusu ile “şimdilik son soru. İklim değişikliğiyle mücadelede yapay zekâ önemli bir rol oynayabilir. Orman yangınlarının erken tespiti, su kaynaklarının yönetimi, tarımsal verimlilik, karbon emisyonlarının takibi ve biyolojik çeşitliliğin korunması gibi alanlarda yeni çözümler geliştirilebilir. Uydu sistemleri ve sensör ağları sayesinde Dünya’nın ekolojik durumu anlık olarak izlenebilir. Ancak burada da bir paradoks vardır. Yapay zekâ sistemleri büyük miktarda enerji tüketmektedir. Dolayısıyla teknoloji hem sorunun çözümünün hem de sorunun bir parçasının içinde yeralacağı kuşkusuzdur.

YZ ne iyi ne de kötüdür! Olsa olsa, insanlığın değerlerini büyüten bir aynadır.

Eğer adalet, özgürlük, dayanışma ve sürdürülebilirlik ön planda tutulursa bu sayede insanlık tarihinin en büyük refah ve bilgi çağını başlatabilir. Ancak güç, denetim ve kısa vadeli çıkarlar ön plana çıkarsa aynı teknoloji eşitsizlikleri derinleştiren, özgürlükleri daraltan ve insanı kendi yarattığı sistemlerin gölgesinde bırakan bir araca dönüşebilir.

Bu nedenle geleceğin asıl meselesi yapay zekânın ne kadar akıllı olacağı değil, insanlığın ne kadar bilge davranabileceğidir!

Artan tatil maliyetleri yalnızca aile bütçelerini değil, çocukların yazı deneyimleme biçimini de değiştiriyor. Yaz okulları artık bir tercih değil, ekonomik koşulların yönlendirdiği yeni bir “zorunlu düzen” haline geliyor. Hüner; en iyi bulmanın ötesine geçiyor, yaz okulları açısında “en iyi olanı sunma” yarışına dönüşüyor.

Benim küçük bir çocuk olduğum yıllarda yaz ayları, neredeyse keyfe göre vakit geçirme anlayışının egemen olduğu bir boşluktu. Günlerin planlanmadığı, saatlerin gevşek tutulduğu, eve babadan sonra girilebildiği, başka mahallelere keşfe gidildiği, bisikletlere binildiği, saatlerce ortada kaybolmanın “normal” kabul edildiği, çocukların kendi ritimlerini kurduğu bir dönemdi... Yaz ayları sıkılmanın bile bir deneyim sayıldığı, sayısız sokak oyunun ortaya çıktığı, sokakta geçirilen uzun saatlerin “boşa zaman” değil, yaratıcılığı besleyen oyunların tasarlandığı ve çocukluğun doğal parçası olduğu bir mevsim kabul edilirdi.

Bu anlayışın benimsendiği zamanlar geride kaldı, yaza bakış neredeyse her kuşakta değişti. Ebeveynler bir dönem, imkanlar ölçüsünde, büyükanne-büyükbaba-yazlık çözümüne yöneldiler. Bu ilk anda kulağa hoş gelen ancak çatışmaları da barındıran bu tabloda önce süreler kısaldı, devamını çocuklara olanaklar sunan tatil köyleri devreye girdi. Ancak burada da giderek artan maliyetler bu seçeneği de zayıflattı. Geriye de son yıllarda özellikle küçük çocuğu olan aileler arasında daha sık duyulan cümle şu kaldı: “Bu yazı nasıl organize edeceğiz?”

Bu soru bile başlı başına dönüşüm işareti!

Soru bu hale gelince, paradigma değişiminin de sancıları ortaya çıkmaya başladı. Aileler “en iyi olan” peşinde koşup bütçelerine uygun olanı ararken çocuklar da “çocuksu avareliğe” hızla veda etmek zorunda kaldı!

Çünkü burada sihirli sözcük “organize etmek” olunca, zaman boşluğu bir anda “öcü” haline geliverdi. Boş zamanların nasıl yönetileceği meselesi öne çıktı. Kaba hesapla 2-3 aya yayılan okul tatili döneminin çalışan anne ve babalar için başkaca tıkanıklıkları barındırması bir yana artan maliyetlerin değil kredi çekmek, banka soymayı (!) gerektirecek boyutlara ulaşması da işin cabası oldu. Bugünün çocukları için yaz ayları ve tatil dönemi bütünüyle doğasını yitirdi, dinlenmenin yerini de bütünüyle programlı bir dönem aldı.

Bu değişimi yalnızca bireysel tercihlerin sonucu olarak görmek kolay olurdu. Oysa tablo bundan çok daha karmaşık. Ekonomik koşullar, kent yaşamının maliyeti, tatil beldelerindeki fiyat artışları ve ulaşım giderleri birleştiğinde, birçok aile için yaz tatili eğlenceli bir deneyim olmaktan çıkar, hesaplanması gereken bir denkleme dönüşür halde geldi. Artık mesele “gidip gitmemek” değil, “nasıl ve hangi ölçüde mümkün olduğu” sorunsalını çözme eşiğine gelip dayandı.

Yaz okulları her geçen yıl daha da revaçta...

Eğitim açısından bakıldığında bu kurumlar elbette önemli bir işleve sahip: çocukların öğrenmeye devam ettiği, sosyalleştiği ve belirli beceriler kazandığı alanlar. Ancak son yıllarda giderek daha belirgin hale gelen ikinci bir işlevleri öne çıkmaya başladı; boşluk doldurmak...

Boşluğu doldurmak, kulağa masum bir ifade gibi gelebilir. Ancak burada boşluk, sadece fiziksel bir zaman dilimi değildir; aynı zamanda zihinsel bir alanı da ifade ediyor. Çocuğun kendi başına kaldığı, yönlendirilmediği, üretmediği ama deneyimlediği zaman. Bu alan ne yazık ki giderek daralıyor.

Günümüz toplumda çocukluğun giderek yetişkin zamanına benzediğini savunan Neil Postman, dijital teknolojileri ile yeniden ve yeniden yapılanan toplumları, değişen eğitim anlayışları ve büyük ölçüde yitip giden kültür üzerindeki etkilerini eleştirel bir yaklaşımla inceleyen bir akademisyen. New York Üniversitesi’nde görev yaptığı dönemde Türkçe’ye de çevrilen Televizyon: Öldüren Eğlence (Amusing Ourselves to Death), Çocukluğun Yok Oluşu (The Disappearance of Childhood), Teknopoli: Teknolojinin Kültüre Teslimiyeti (Technopoly: The Surrender of Culture to Technology) ve Eğlence Merkezli Eğitim (Teaching as a Subversive Activity) kitapları ile tanınıyor. Postman, çalışmalarında tam da bu dönüşüme ve değişime işaret ediyor. Çocukluğun kendi ritmi olan bir dönem olmaktan çıkarılıp giderek daha sofistike bir biçimde planlanmış, yapılandırılmış ve verimlilik mantığıyla düzenlenmiş bir zaman dilimine dönüştürülmesini eleştiriyor. Unutulmaması gereken de postman’ın bu çalışmaları yaptığı yıllarda “dijital” dünya tv ile sınırlıydı ve Yapay Zekâ’nın daha adı bile yoktu!

Eksik kalan yok gibi (!) gözükse de...

Bugün yaz okullarının yaygınlaşması, bu geniş dönüşümün yalnızca bir parçası olarak değerlendiriliyor.

Yaz okulları, mevcut öğrencilerin bir kısmının devam ettiği eğitim kurumlarında dışarı açık olarak da düzenleniyor. Haftalık kurslar, aylık programlar ve atölyeler şeklinde çeşitli seçenekler sunulur. Fiyatlar da haftalık bin TL’den başlıyor bir aylığı ise asgari ücret eşiğine kadar dayanıyor. Mali profili, çevrede genel kabul gören “marka okullar” belirliyor., diğerleri de buna göre hizalanıyor.

Genel olarak spor odaklı yaz okulları ile sanat odaklı çalışmalar öne çıkıyor. Spor denilince basketbol, yüzme gibi branşlar revaçta. Sanat kulvarında ise enstrüman çalmayı öğrenme liste başı. Resim, tiyatro, seramik boyama, drama bunları izliyor. Satranç da bale ve dans kadar olmasa da ilgi görüyor.

Okul öncesi (2-6) yaş grupları kadar daha ileri yaş dönemlerine yönelik eğitim kurumları, çeşitli portallarda listeleniyor. Yaz okullarının programları, kapsamı ve fiyatları da çoğunluğu “.k12” uzantılı web sitelerinde “.com” uzantılıların yanında ilan ediliyor.

Çocuklarda beyin-beden koordinasyonu ve dikkat eksikliği!

Eğitim çalışmalarında günün değişen ve artan gereksinimlerine karşılamada bir adım ileride olmak, rekabet ortamında farkındalık yaratmak ve çocukların yüksek menfaatini korumaya yönelik eğitim kuruluşlarında nöro-pedagojik hareket, ritim ve koordinasyon odaklı programlara ilgi büyük. Bu program; çocukların sinir sistemini regüle eden, beyin lobları arasındaki bağları güçlendiren ve öz-denetim becerisi kazandıran bilimsel tabanlı bütünsel hareketler içeriyor. Gurdjieff Metodu olarak bilinen atölye çalışmaları ile yetişkinler kadar çocuklarda da farkındalığı yüksek, dengeli, dikkatli ve öz-denetim sahibi küçük bireyleri yetişmesini hedefliyor. Anne ve babaların en çok dikkat ettiği; çocuğun yaşına göre gelişim sürecinde pedagojik ve nörolojik denge. Bu sütunların sunduğu faydaların iyi analiz edilmesi. Daha sağlıklı bir değerlendirme için;

· Çift Yarımküre Senkronizasyonu (Asimetrik Koordinasyon)

· Kinestetik Alan Farkındalığı (Propriyosepsiyon)

· Kolektif Uyum ve Sosyal-Duygusal Zekâ

· Dürtü Kontrolü ve Öz-Regülasyon (Nörolojik Frenleme)

önem kazanıyor. Atölye çalışmalarında kullanılan tüm besteler, bu hareket serileri için özel olarak notalara dökülen akustik piyano ve doğal perküsyon altyapıları ile dikkat çekiyor. Çocukların sinir sistemini sakinleştiren, stres hormonlarını azaltan ve beynin öğrenmeye en açık olduğu alfa dalgalarını uyaran bir temel üzerinde gerçekleştiriliyor. Müziklerdeki senkoplu (beklenmedik) ritimler, ani ölçü değişimleri ve vuruş farklılıkları, çocukların işitsel dikkatini sürekli canlı tutmaya yönelik bir Matematiksel Kulak Eğitimi de barındırıyor. Bu sayede çocukların ritmin içindeki matematiği bedenleri ile çözmeleri hedefleniyor. Bir dönem ailesi ile İstanbul’da yaşayan Gurdjieff’in çalışmalarına konu olan müziklerin tamamı coğrafyamıza özgün. Bunlar, günümüz popüler parçalarında yaygın olarak rastlanan türden çocukların enerjisini kontrolsüzce yukarı sıçratan ve sınıfı yönetilmez hale getiren türden değiller. Hatta tam tersine, çocukları derin bir konsantrasyona davet eden, estetik ve odaklanmayı kolaylaştıran bir ritim yapısına sahip olmaları sayesinde daha ileri yaşlarında sanat ve felsefe alanlarına yatkınlık konularında avantaj sunmaktadır.

En doğrusu “doğru oturup doğru konuşmak”...

Psikologların da altını çizdiği gibi çocuk gelişimine ilizkin değerlendirmelerde sıkça görülen ölçülü gerçekçilik belirleyicidir. Sosyal olgular çoğu zaman bireysel iradenin değil, yapısal koşulların ürünüdür. Yaz okullarının yaygınlaşması da bir “moda” değil, ekonomik ve toplumsal sıkışmanın doğal sonucudur.

Bu durum sadece çocukları değil, ebeveynleri de içine alır. Özellikle kentli orta sınıf aileler için yaz, konu artık bir dinlenme değil, bir koordinasyon problemidir. İşten izin günleri, ekonomik hesaplar, çocuğun güvenliği, gelişimi ve sosyal ihtiyaçları aynı anda düşünülmek zorundadır. Bu nedenle yaz okulları, yalnızca pedagojik bir tercih değil, aynı zamanda pratik bir çözüm olarak öne çıkar.

Burada önemli olan nokta şudur: Bu eğilim çoğu zaman bilinçli bir “seçim” gibi görünse de, aslında daralan seçeneklerin bir sonucudur. Aileler daha iyi olduğu için değil, alternatifler azaldığı için bu yola yönelir.

Ancak bu noktada asıl soru başlar: Bu dönüşüm kaçınılmaz olsa bile, sınırsız mıdır? Çocukların zamanını ne kadar doldurmak gerekir? Ve daha önemlisi, doldurulmuş zaman gerçekten “daha iyi zaman” mıdır?

Modern eğitim anlayışı çoğu zaman zamanı verimlilik üzerinden okur. Çocuğun gününün dolu olması, öğrenme açısından olumlu bir işaret gibi değerlendirilir. Oysa çocukluk yalnızca öğrenme değil; aynı zamanda boşluk, sıkılma, bekleme ve yönsüzlük anlarını da içerir. Bu anlar, görünmez olsa da gelişimin önemli parçalarıdır.

Burada kritik bir gerilim ortaya çıkar: Bir yanda ekonomik gerçekliklerin dayattığı zorunluluklar, diğer yanda çocukluğun doğal ritmi. Bu iki alan her zaman uyumlu değildir. Hatta çoğu zaman çatışır.

Yaz okulları, dikkatli seçilmeleri kaydı ile bu çatışmayı yumuşatan bir ara form gibi görünür. Çocuğu tamamen boş bırakmaz, ama tamamen yapılandırılmış yoğun bir dünyaya da kilitlemez. Öte yandan pratikte bu dengenin her zaman korunamayacağı da bir gerçektir. Program yoğunlaştıkça boşluk daralır; boşluk daraldıkça çocukluk daha “yetişkinleşmiş” bir forma yaklaşır.

AI eğitir gibi çocuk yetiştirmek hata olur!

O yüzden çocukları rahat bırakmak ve yeni kapılar açmak çocukların menfaatinedir...

Bu noktada mesele yalnızca pedagojik değil, aynı zamanda kültüreldir. Bir toplumun çocukluk algısı, onun zamanla ilişkisini de belirler. Eğer zaman sürekli doldurulması gereken bir kaynak olarak görülürse, boşluk kaçınılmaz olarak çocukta hiperaktifliğe kadar uzanan bir dizi sorun haline gelir!

Belki de yeniden düşünülmesi gereken tam da budur: Boşluk gerçekten bir sorun mudur, yoksa bir ihtiyaç mı? Çözüm burada tek bir noktada değil, birkaç düzlemde birlikte düşünülmek zorunda. Elbette yaz okullarının niteliği ve erişilebilirliği artırılabilir. Ailelere de daha esnek modeller sunulabilir. Bu konularda okul yöneticileri ellerinden geleni yapıyorlar. Ancak okullarda hemen hemen hiç kafa yorulmayan en önemli konu, çocukların “boş zaman hakkı” ve bu kavramın yeniden tanımlanması. Bu ciddi bir eksiklik ve çalışılması gereken konular arasında liste başında. Bu hak, yalnızca ekonomik bir mesele değil, aynı zamanda kültürel bir tercihtir.

Çocukların kendi zamanlarını düzenlemesi, oyunlar kurabilmesi, roller belirlemesi yalnızca bireysel gelişim açısından değil, toplumun genel yaratıcı kapasitesi açısından da önemlidir. Sürekli doldurulan bir zaman, kısa vadede düzen sağlar; ancak uzun vadede yaratıcılığı önemli ölçüde yok eder.

Belki de en temel soru şudur: Biz çocuklara daha fazla program mı sunuyoruz, yoksa onların kendi zamanlarını kurabilecekleri alanı mı daraltıyoruz? Daha vahim bir soruyla devam etmek de mümkün; ekonomik koşullar değişmeden, yazın gerçekten “serbest zaman” olarak kalması mümkün mü?

Bilebildiğim kadarı ile bu soruların kesin birer yanıtı yok! Ama aramaya başlamak ve tartışmaya açmak bile önemli bir başlangıç olacaktır. Bazı dönüşümler sessiz-sedasız olur; fark edilmezse de göz açıp kapayıncaya kadar kalıcı hale geliverir. Belki tam da bu yüzden, önümüzdeki yaz ayları için planlar-programlar yaparken konunun derinliklerini de düşünmek gerekir. Bu durum; bir yandan ebeveynlerin yoksunluklarının rövanşını zaman içinde sahip oldukları ile alırken öte yandan her şeyin sunulduğu konfor alanları ile fakirleştirdiğimiz çocuklarımzaa borcumuzu ödemek anlamına da gelebilir.

Genelde yöneticilerin gerçeği yok sayıp mevcudu kurguladığı bilgi ile değiştirmesi suç (!) değil ancak algı yönetimi açısında etik olmadığı da ortada. Bu tuzağa en okumuşundan en profesyoneline kadar pek çok kişi sıklıkla düşüyor ve “veri kümesi değiştirme” manevrasının sonuçlarını “gerçek” sanıyor...

Gerçeklik göreceli değildir ama kişiden kişiye, bakış açısından bakış açısına değişir. Bunu sokağa hangi pencereden baktığınıza benzetmek mümkün. Bodrum katın penceresinden bakarsanız ayakları, orta katlardan insanların yüzlerini, çatı kattan bakarsanız da şapkaları görürsünüz. Doğal olarak da ayakkabılar, yüzler ve şapkalar referansınız olur.

Sosyal bilimlerde “Will Rogers Fenomeni” olarak bilinen ve temeli “Veri Kümesini Değiştirme” mantığına dayanan bu kavram, aslında istatistiksel bir paradoks.

İstatiksel açıdan, günümüz yüksel değerlerinden “makine öğrenmesi” öyküsü olarak da tanımlanabilecek bu paradoksa adı verilen Will Rogers, 20. Yüzyıl başlarında yaşayan Amerikalı bir mizahçı, oyuncu ve gazeteci. Toplumsal olayları mizahi bir dille yorumlamasıyla tanınıyor. Ona atfedilen ve fenomenin sebebi kabul edilen “Oklahomalılar Kaliforniya’ya taşındığında iki eyaletin de ortalama zekâ seviyesi yükseldi” sözüdür...

Aynı kişilerin aynı ülkede yaşamasına ve zekâ seviyelerinde somut herhangi bir değişim olmamasına karşın an itibarı ile “ortalamanın yükselmesi”, istatistik modelleme açısından “veri kümesi” değişiminden öte bir durum değildir. Batıdaki ifadesi ile “data shift” olarak tanımlanan bu durum, bilimsel olarak yalan söylemeden algı yaratmanın diğer adıdır. Bahsi geçen paradoks ile arasında az da olsa fark vardır.

HOKUS POKUS DEĞİLSE BU NEDİR?

Kısaca Will Rogers Fenomeni; bir küme içindeki bir grup unsurun bir başka kümeye taşınması neticesi her iki kümede istatistiksel değişimler olacağını ifade eder. İlk bakışta bu durum imkânsız görünür. Çünkü bir grubun ortalaması yükseliyorsa diğer grubun ortalamasının düşmesi beklenir. Ancak belirli koşullarda her iki ortalama aynı anda yükselebilir.

Bu en yalın ifade ile değişimin beklenen sonucu doğuracak şekilde manüple edilmesidir.

Kaliforniyalılar için zekâ göstergesini 1, 2, 3, 4 kabul edecek olursak ortalaması da 2,5 olacaktır.

Oklahomalılar için de benzer biçimde göstergeyi 5, 6, 7, 8, 9 olarak alalım. Bunun ortalaması da 7 olacaktır. Kritik olay hangi Oklahomalıları seçeceğimizde saklıdır. Aralarından zekâ seviyesi “5” olanı alıp Kaliforniyalılara eklersek, her iki grubun veri kümeleri yeniden belirlenmiş olur. Bu durumda yeni veri kümesi itibarı ile Kaliforniyalılar 1, 2, 3, 4, 5 olur ve ortalamaları da 3’e çıkar. Yeni veri kümesi açısından da Oklahomalılar 5’i yitiriken hesaplamaya esas olan 6, 7, 8, 9 ortalaması 7,5 olur.

Veri kümeleri değişimi sonrası ortaya iki değer çıkar; aritmetik açıdan 3 elbette 2,5’tan, 7,5 da 7’den büyüktür. Bu hem Kaliforniyalıların hem de Oklahomalıların yeni ortalamasının yükseldiği anlamına gelir. Toplam değişmemiştir, içerik değişmemiştir, özetle değişen hiçbir unsur yoktur ama referans alınan kümelerin yerleri değiştirilerek “istatistik açıdan tartışmasız doğru olan” bu sonuçlar elde edilir.

YALANCININ MUMU YATSIYA KADAR...

Bu fenomen tıptan eğitime, ekonomiden sosyolojiye pek çok farklı dinamikleri olan alanlarda “size hizmet edecek” bir yaklaşım olarak kullanabilir.

Söz gelişi kanser vakalarında yenilenen ve değişen evreleme seviyeleri sebebi ile veri kümesi tanımları değiştirilir ve bazı hastalar “daha ağır” kategorilere taşınır. Görece avantajlı grupta kalan hastaların ortalama yaşam süresi artarken yeni gruba geçen hastalar da o grubun ortalamasını pozitif yönde etkiler. Bu durum; kanser gibi yaşamsal önem arz eden konularda herhangi bir tıbbi ilerleme olmadığı ve tedavi konusunda kayda değer hiç bir başarı elde edilmediği halde istatistiklere dayalı raporlar “kanserli hastaların ortalama yaşam süresi arttı” sonucunu ortaya koyar...

İlaç endüstrisinde somut bir gelişme olmamasına karşın bu başarının getireceği kazancı bir düşünün!

Buna çok benzer bir durum; diyabet konusunda Birleşik Devletler’de yaşandı ve kritik eşiğin sadece bir birim aşağı çekilmesi milyonlarca sıradan insanı bir anda tedavi alması gereken diyabet hastası durumuna düşürdü. Bir anda milyonlarca müşteri yaratıldı bu düzenleme ile...

Bir başka örnek eğitim konusundan. Türkiye’de sık sık değişen, hatta başladığı sistemde okul bitirmenin mümkün olmadığı bir ortamda sınıf yaş eşiklerini değiştirdiğinizi ya da düşük başarı gösteren öğrencilerin başka bir sınıfa aktarıldığını düşünün. İlk sınıfın ortalaması birden ve sebepsiz yere yükselecektir. Bu veri kümesini kaydırarak eğitim sisteminin sonuna kadar ilerletildiğinde ortalamalar kaçınılmaz olarak yükselecektir.

Bu durumda eğitim kalitesinden söz etmek mümkün olabilir mi? Oysa ortalamalar son derece açık olarak yüksektir ve sıradan öğrenciler bir anda “başarılı öğrenciler” haline getirilmiştir!

Üçüncü örnek de ekonomiden olsun. Gelir gruplarının yeniden tanımlanması, asgari ücret yanı sıra kimlerin fakir, kimlerin açlık sınırı altında olduğu gibi sayısız manüplasyon --pardon veri kümesi değişimi-- alanı var...

Yine ekonomi ile ilgili bir başka nokta da nüfus hareketleri ve buna bağlı gelişen gelir dağılımı analizleri... Sosyal açıdan sorun olsalar da göç edenler hallerinden memnun, çünkü hiçbir katma değer sağlamadıkları halde geldikleri topluma göre çok daha iyi bir konumdadırlar. Henüz dahil oldukları toplumda da ortalama gelir seviyesinin yükselmesine sebep olurlar. Ardında her zaman siyasi çıkarların olabileceği bu tür veri kümesi değişiklikleri, o ülkede ekonomik ve sosyal açıdan “daha iyi bir tablo” olarak kayıtlara yansıyacaktır ancak gerçeklikle alakası olmayacaktır.

EĞRİ OTURUP DOĞRU KONUŞMAK

Will Rogers Fenomeni ile Data Shift arasındaki ilişkinin “doğru okunması” hayati önem taşır. Detaylara inildiğinde aralarında fark olmasa da ciddi nüanslar olduğu görülür.

Söz gelişi; paradoksta grupların yeniden sınıflandırılmasıyla ortalamaları farklılaştırken veri dağılımının zamanla değişmesi, yine paradoksta sınıflandırma etkisi önemliyken veri temsilinde doğruluk kriterinin önemli olması ve genel anlamda yanıltıcı iyileşme görülebilirken model performansının hatta güvenilirliğinin düşebileceği göz önünde tutulmalıdır.

Bu noktada verinin nasıl tanımlandığı ve organize edildiği sonuçları ciddi biçimde etkiler.

Basit bir grup değişikliğiyle iki grubun ortalamasının aynı anda yükselmesi, verilerin nasıl yorumlanması gerektiği konusunda yönetici ve karar alıcılara önemli birer ders niteliğindedir. Günümüzde hemen her konuda veriler kullanılıyor, karar alma süreçlerinde vazgeçilmez kabul ediliyor. Bu kavram da günümüz veri çağında bize tek bir gerçeği gündeme almamız gerektiğini hatırlatıyor. Düne kadar top yekûn oyların iptal edilmesi örneğinde olduğu gibi veri kümesi bütün halinde değiştiriyordu. Üzücüdür ve dikkatli olunması gereken konu ise yakın gelecekte verinin nasıl ve kime göre kümeleneceği ya da organize edileceği tehdidi olarak karşımıza çıkacağıdır!

Kısaca YZ veya AI ile enerji tüketimi konularında çalışan Cloudscene verilerine göre; ABD günümüzde yaklaşık 5.400 tesis ile bu “doymayan dev” için çalışıyor ancak yetersiz kalındığının altı çiziliyor. Avrupa merkezli enerji ve dijital politika düşünce kuruluşu olan Interface’in hazırladığı kapsamlı yeni bir çalışma da 3.400 kadar tesisin faal olmasına karşın açığın ne kadar ciddi boyutlara ulaştığını ortaya koyuyor. Raporda, 2019’da yaklaşık 13 MW tüketim söz konusuyken 2025’te sadece xAI’ın Colossus sistemi için 280–300 MW’a çıktığı hesaplanıyor. Son 5-6 yılda, tek bir Yapay Zeka sunucusunun dünya toplamının en az 22 kat artış kaydetmesi en iyimser olanları bile kara kara düşündürüyor. Bu tüketim, yaklaşık 250 bin Avrupa hanesinin elektrik talebine eşdeğer!

Raporda bir başka çarpıcı saptama ChatGPT-4 ile ilgili. Elektrik tüketimin üç ay boyunca kesintisiz 20 MW olması, Brüksel ve çevresinin dört günden uzun süre beslemeye yetecek enerjinin yine tek marka tarafından tüketilmesi anlamına geliyor.

UNUTULMAMASI GEREKEN YÜZLERCE AI OLDUĞU...

Uluslararası Enerji Ajansı, küresel veri merkezi elektrik tüketiminin “büyük ölçüde” yapay zekâ iş yükleri nedeniyle 2030’a kadar iki kattan fazla artacağını tahmin ediyor. Bunun zincirleme yansıması evlerden ve özellikle de işyerlerinden başlayacak ve ulusal ekonomilere kadar uzanacak. Günümüzde yüzlerce AI uygulamasının her geçen gün artacağı ve 3-5 yıllık vadede binlere ulaşacağını tahmin etmek için kâhin olmaya gerek yok! Sonsuz talep ile sınırlı kaynağın karşı karşıya gelmesini bu yazıyı okuyan hiç kimse istemeyecektir. Kaçınılmaz olarak da Karanlık Çağ kapıyı çalacaktır.

Yeditepe Üniversitesi’nde COMM 106 Sürdürülebilirlik | Sustainability dersleri verdiğim yıllarda her e-postanın bile enerji karşılığı olduğunu anlatır, o yıllarda sıklıkla vurgulanan kağıt ve mürekkep tüketimine kıyasla çok daha büyük bir potansiyel mesele olduğuna işaret ederdim. Bugün çok daha büyük bir meselemiz var. AI ile “komiklik” olsun diye yapılan her karikatür, “bilgi” edinmek için yazdırılan her makale ya da maksat “muhabbet” denilerek başlatılan her sohbet muazzam birer enerji tüketimi! Yaşadığımız dünyadaki enerji tüketiminin hala aslan payını karşılayan kömür, petrol ve doğalgaz gibi fosil yakıtlar tükeniyor. Yerlerini almaya aday alternatif enerji kaynakları da henüz yeterli değil. Dolayısıyla bu alandaki açık hızla büyüyor.

AI çözümleri, özellikle de büyük dil modelleri ve derin öğrenme altyapıları, görünmeyen ama devasa bir enerji tüketimine sebep oluyor. Bir modelin eğitilmesi, küçük bir ülkenin günlük elektrik tüketimine yaklaşabilecek seviyelere ulaşabiliyor. Üstelik bu süreç yalnızca eğitimle sınırlı değil; her sorgu, her analiz, her otomasyon yeni bir enerji talebi anlamına geliyor.

Dijital olanın “temiz” olduğu yönündeki yaygın algı, bu noktada ciddi biçimde yanıltıcı oluyor.

YİNE BİR BAŞKA SONUN BAŞLANGICI MI?

Toplumlar, yapay zekâyı ekonomik rekabetin, askeri üstünlüğün ve teknolojik prestijin anahtarı olarak gördükçe, bu alandaki yatırımlar da hız kesmeden artacak. Ancak bu yarış, enerji tarafında aynı hızla sürdürülebilir çözümler üretilmeden devam ederse, sistem kendi kendini tüketen bir yapıya dönüşebilir.

Daha açık ifade etmek gerekirse, mesele sadece “yapay zekâ çok enerji tüketiyor” değil. Dikkatle ele alınması gereken;insanlığın enerji üretim ve tüketim paradigmasının yapay zekâ ölçeğinde çalışıp çalışamayacağıdır. Bugünkü model, sürekli büyümeyi ve artan işlem gücünü varsayıyor. Oysa fiziksel dünya, sınırsız büyüme fikrine karşı dirençlidir.

Ülkemizde hemen her siyasi kısıtlamaların gündeme geldiği günlerde internet erişiminde yaşanan bant daraltılmasını hatırlayın. Internet var mı, yok mu tartışmaya açık çünkü erişilemiyor. Çok benzer bir durum AI için de geçerli; bilgiler var ama işleyecek güç yok! Bu durumda hangi zekadan bahsedilebilir? Zaman için 2+2=4 bilgisini yitiren insanlığın bilişim konusunda geldiği seviyenin bir anlamı olabilir mi?

ANTROPOSEN ÇAĞ’IN ZİRVESİ, AI OLABİLİR Mİ?

Neden olmasın! Tüm göstergeler buna işaret ediyor...

Bu kavram, insanlığın dünyaya yaklaşık 2,5 milyar yılda veremediği zarardan çok daha fazlasını son 250 yıla sığdırma başarısı (!) anlamına geliyor... İnsan Çağı adı da verilen bu dönem sanayileşme ile başlıyor, olumsuzları da günümüze kadar her yıl katlanarak artıyor.

Böyle bir tablo karşısında üç temel senaryo öne çıkıyor. İlk senaryo, mevcut eğilimin devam etmesi: Yapay zekâ gelişir, enerji talebi katlanır ve fosil yakıtlara dönüş kaçınılmaz hale gelir. Bu, iklim krizini geri dönülmez bir noktaya taşıyabilir. İkinci senaryo, teknolojik sıçrama: Daha verimli algoritmalar, düşük enerji tüketimli donanımlar ve radikal enerji depolama çözümleri devreye girer. Ancak bu senaryonun gerçekleşmesi, zamanla yarış anlamına gelir. Üçüncü ve en zor senaryo ise bilinçli yavaşlama: Toplumlar, AU kullanımını sınırlayan, önceliklendiren ve optimize eden bir modele geçer.

Bugün en az konuşulan ama belki de en kritik seçenek bu üçüncü yoldur. Çünkü teknolojik ilerleme genellikle “daha fazlası” üzerine kurulur, “yeterli olan” üzerine değil! “Süreklilik” olarak tanımlanan bu yaklaşım yeryüzündeki tüm duyarlı insanların savunduğu “sürdürülebilir” olanla karşı karşıyadır. AI konusunda asıl sorulması gereken; “her şeyi yapabiliyor olmamız, her şeyi yapmamızı doğru kılar mı?”

Bu tartışma; ulusal enerji ağlarına bağlı çalışan bu yapıların entegrasyonunu farklı bir boyutta gündeme getirecek. Son dönemde istikrarsız artan enerji fiyatları, başlangıçtaki yatırım iştahına rağmen büyük ölçekli projeleri geciktiren ya da başka yönlere kaydıran kısıtlar haline gelmesi de an meselesi. Şehirlerin ilk harfleri ile oluşturulan ve Avrupa’nın en gözde veri merkezi pazarlarındaki büyük oyuncuları ifade eden FLAP-D yani Frankfurt, Londra, Amsterdam, Paris ve Dublin’de şebekeye bağlantı için bekleme listeleri oluşması ve sürelerin giderek uzaması yasa ile olmasa da yeni yatırımlar önüne konmuş birer fiili“yasak” haline dönüşmüş vaziyette.

Eğer enerji tüketimi konusunda radikal çözümler geliştirilmezse, yapay zekâya veda etmek zorunda kalma ihtimali bir distopya değil, teknik bir zorunluluk haline gelebilir. Bu, teknolojinin başarısızlığı değil, insanlığın kendi sınırlarını göz ardı etmesinin sonucu olur.

Sonuç olarak, yapay zekâ meselesi artık yalnızca bir teknoloji tartışması değil. Bu bir bütün olarak enerji, çevre, ekonomi ve etik boyutları iç içe geçmiş bir varoluş meselesidir. İnsanlık, kendi yarattığı bu gücü sürdürebilecek altyapıyı kuramazsa, belki de ilk kez bir teknolojiyi bilinçli olarak geride bırakmak zorunda kalacak, ki bu karar “ilerleme” fikrini ve “gelişme” anlayışını yeniden tanımlamak zorunda kalmaları anlamına gelecek..

.

Yönetememek, anahtar varken kapıyı açamamak ne hazindir!

İnsan hayatının en büyük çelişkilerinden biri, bazen çözüme sahip olduğu hâlde çözümsüz hissetmesidir. Elinde anahtar vardır ama önündeki kapıyı bir türlü açamaz. Bu durum yalnızca fiziksel bir eylem değildir; aynı zamanda modern insanın ruh hâlini anlatan güçlü bir metafordur. Çünkü çoğu zaman bizi durduran şey imkânsızlık değil, korku, tereddüt, alışkanlık ya da kendimize olan yabancılığımızdır.

Anahtar, genellikle bilgiyi, fırsatı, yeteneği ya da cesareti temsil eder. Kapı ise geçilmesi gereken eşiği… İnsan bazen ne yapması gerektiğini bilir; hangi yolu seçerse özgürleşeceğini de hisseder ancak her nedense harekete geçmez, belki de geçemez. Bir öğrenci çalışması gerektiğini bilir ama masaya oturamaz. Bir insan sevdiğini söylemek ister ama sessiz kalır. Bir başkası yıllardır mutsuz olduğu işi bırakmayı düşünür ama istifa edemez. Çünkü kapıyı açmak yalnızca anahtara sahip olmakla değil, o kapının ardındaki bilinmezliği göze almakla mümkündür.

Konfor alanından çıkamamak (mı?)

Kapılar çoğu zaman değişimi temsil eder. Başka bir ifade ile konfor alanı ile dış dünya arasındaki eşiktir. Değişim, insan zihni için ürkütücüdür! Alışılmış acılar, bilinmeyen mutluluklardan daha güvenli gelebilir. İnsan, mutsuz olduğu düzenin içinde kalmayı; risk alıp yeni bir hayata başlamaya tercih edebilir. İşte bu yüzden bazı insanlar yıllarca aynı yerde bekler. Ellerinde anahtar paslanır ama kapı hâlâ kapalıdır.

Bazen de sorun anahtarın kendisinde değil, insanın kendine inanmayışındadır. Kendi gücünü küçümseyen birey, sahip olduğu imkânları kullanamaz. Oysa çoğu insanın içinde açılmayı bekleyen onlarca kapı vardır: yetenekler, hayaller, fikirler, cesaretler… Fakat kişi kendi potansiyeline yabancıysa, elindeki anahtarın hangi kapıyı açacağını bile fark edemez.

Toplum da bu çıkmazı derinleştirir. İnsanlara sürekli ne olmaları gerektiği söylenirken, ne hissettikleri çoğu zaman önemsenmez. Başarı baskısı, hata yapma korkusu ve yargılanma endişesi bireyi hareketsiz bırakır. Böylece insanlar, kendi hayatlarının önünde bekleyen sessiz bekçilere dönüşürler. Kapının önünde durur, anahtarı çevirmezler.

Oysa hayatın önemli bir gerçeği vardır: Bazı kapılar yalnızca cesaretle açılır. Anahtar tek başına yeterli değildir; onu kullanacak irade gerekir. İnsan bazen korkarak, bazen titreyerek ama yine de denemelidir. Çünkü açılmayan her kapı, zamanla insanın içinde büyüyen bir pişmanlığa dönüşür.

Sonuç olarak “anahtar varken kapıyı açamamak” la, insanın kendi içindeki engellerle mücadelesini anlatır. Çoğu zaman bizi durduran şey dış dünya değil, içimizde kurduğumuz görünmez duvarlardır. Belki de gerçek özgürlük, anahtara sahip olmak değil; o kapıyı açmaya cesaret edebilmektir.

A’dan Z’ye yönetemiyoruz…

Gelin şimdi de “kapı” ve “anahtar” sembollerinden “yönetmek” erkine geçelim. Kapı önümüzde, anahtar elimizde söylemlerini bırakalım, neden gereğini yapmıyoruz sorunsalını çözmeye çalışalım.

Yönetim, hukuk dairesi içinde kalındığında erdem dışına çıkıldığında bir tür gasp haline gelir. Size ait ya da sizin sorumluluğunuzda olana saygı ile suç işlemek kadar farklı bir durum yaratabilir.

Ebeveynler çocuklarını anlamıyor yine de anlıyor(muş) gibi yapıyorlar, öğretmenler öğrencilerine değer vermek yerine veriyor(muş) gibi davranıyorlar, işverenler çalışanlarını önemsemediği halde önemsiyor(muş) gibi hareket etmeyi seçiyorlar, belediyeler beldeleri yönetmek yerine yönetiyor(muş) gibi yapmakla yetiniyorlar, siyasilerin ülkeyi yönetmesi gerekirken yönetiyor(muş) gibi yapmaları da işin cabası ve bu konudaki sayısız örnekten ilk akla gelenleri oluşturuyor.

Özetle, “kapı önümüzde, anahtar elimizde” örneğinde olduğu gibi daha iyi hale getirmemiz gereken ister ülke, ister belde, ister çalışanlar, ister gençler, ister çocuklar olsun anahtarı elinde sallama zihniyetinde olanların beceriksizliğe kurban ediliyor.

Çünkü Y Ö N E T E M İ Y O R L A R ! . .

Günlük dilde pek kullanılmasa da bir durumu doğrudan anlatmak yerine benzerliklere işarete ederek “eğretileme” yapma sanatı olarak ifade edilir. Birinden bahsederken “inatçı” demek yerine “keçi gibi” ya da “kurnaz” demek yerine “tilki gibi” demek birer metafordur. Ne olduğunu söylemediğimiz halde karşımızdaki ne demek istediğimizi anlar. Metaforlar; öncelikle soyut birer düşünme araçları olarak karşımıza çıkar, somutlaştırmak için benzetmeler yaparız. Kurnazlık ile tilki, inatçılık ile keçi buun tipik örnekleridir.

Metaforlar, yüzeysellikten uzak derin anlama e öğrenmeye açılan birer kapı olarak görev yapar. Karmaşık konuların basit ve tanıdık örnekler ile bilginin kalıcı olmasını sağlar. En güçlü yanı ise bilinçaltına erişmesi ve orada kendine yer edinmesidir. İnanılması güç ama yaşamı algılama, anlamlandırma yolunda en önemli donanımlar arasında yer alırlar. Sıklıkla kullanılan “yolculuk” fiziksel bir yer değiştirmekten çok zihinsel bir değişimi ifade eder. Nihayetinde iletişimi güçlendirir, mesajları kalıcı kılar ve anlaşılmalarını kolaylaştırır.

“META” BAŞKA “FOR” BAŞKA...

Meta sözcüğü pek çok farklı alanda karşımıza çıkan bir kavram, temel olarak “ötesi” ya da “aşan” anlamına geliyor. For ise “taşıdığı şey” daha yalın bir ifade ile “anlam” lafını karşılıyor. Özetle anlamının ötesi vurgusunu barındırıyor. Bu da karşımızdakine zihnimizin sınırları hakkında fikir veriyor, yarattığımız algıyı pekiştiriyor.

Kullandığımız tanımların yarıdan fazlası metaforik yaklaşımlar barındırıyor. Buradaki kilit nokta, dil! Anlamak ya da kavramak için dil çok önemli bir rol üstleniyor. Bunu da beceri ile kullanan ile kullanmayan aynı olmuyor.

İletişimin iki yönlü olduğunu bilmeyen yoktur. Kaynaktan çıkan mesajın karşı tarafa ulaşması ve yanıtlarının da karşı taraftan çıkıp bize ulaşması sürecinde öne çıkan dil, metaforlar ile güçleniyor ve zenginleşiyor. Bu da doğal olarak metaforları yerinde ve isabetli kullananların öne çıkmasına sebep oluyor. Metaforlar insan zihnini geliştiriyor, beyin kıvrımlarına da ham ve kaba bilgiden çok daha etkin olarak nüfuz ediyor. Öğrenme sürecini tetikliyor, hızlandırıyor hatta eğlenceli hale getiriyor. Bu sebeple de konuşmalarında metaforlar kullananların sohbetine doyulmuyor, eğitim veriyorlarsa öğrenenler süreci çok daha iyi yakalıyorlar...

METAFOR HERKESE AÇIK KODLAMA

Metafor bir dil olmanın ötesinde. Öyle ki “bilmemek” söz konusu değil. Bir şekilde size hitap eden unsurlardan oluşuyor ve anlamamak söz konusu olmuyor. Bir tür “ana dil” olduğunu düşünebilirsiniz.

Bu evrensel iletişim, enteresandır 7 temel olgu üzerine inşa ediliyor. Barındırdığı sembolizma ya da bilinçaltı kodlama kültürden kültüre ciddi farklılıklar göstermiyor, öz her zaman korunuyor. Bunları gruplandıracak olursak denge, dönüşüm, yolculuk, kap, bağlantı, kaynak ve kontrol gibi kavramlar öne çıkıyor. Bunların hiçbiri tesadüf değil, dikkatle incelendiklerinde insanın yaşamı anlama biçiminin temel yapıtaşları olduğu görülecektir. Temel Aksoy’un da işaret ettiği gibi her birinin hayatı düzenleme ve anlamlandırma etkisi göz ardı edilemeyecek ölçüdedir.

- Denge; fiziksel, manevî, sosyal, estetik ve psikolojik denge insanın adalet, ahenk ve uyum düşüncelerinin temel kavramı konumundadır. İlk öğrendiklerimizden biri dengemizi korumaksa bir sonraki dengeli olmaktır. Yorulunca dinlenmek, acıkınca yemek birer dengedir.

- Dönüşüm; temelde bir durumdan başka bir duruma evrilmenin ifadesidir. Bedenimiz, duygu ve düşüncelerimiz, inançlarımız, sosyal ilişkilerimiz sürekli bir dönüşüm içindedir. İster romanlarda tanıdığımız ister gerçek dünyada tanıştığımız herkes değişir, olgunlaşır. Bu vektör ile bakıldığında başta kendimiz olmak üzere dönüşüm hayatın merkezindedir.

- Yolculuk; yaşamı öğrenme yolu olduğu gibi değişimin de dinamiğidir. Dönüşüm ile yolculuk bir yerde tavuk mu yumurtadan yumurta mı tavuktan dilemmasını çağrıştırır. Her dönüşüm bir yolculuktan geçmeyi gerektirirken, her yolculuk da şu ya da bu ölçüde dönüşüme sebep olur.

- Kap; enteresan bir karaktere sahiptir. İçinde bulunduğumuz her durum bir “kabın içi” ya da başka bir “kabın dışıdır.” Aitlik ya da aidiyetsizlik belirleyicidir. Kendimizin de bir kap olduğunu hatırlayacak olursak varlığımızın ve ruhumuzun bu kapta muhafaza edildiğini görürüz. Tıpkı içinde olduğumuz ilk kabın rahim, son kabın da mezar olması gibi derinliği ve enginliği muazzamdır. Kaplar evlerden okullara, işyerlerinden sosyal cemiyetlere kadar uzanır.

- Bağlantı; kolaylıkla anlaşılacağı gibi aidiyet duygusundan güç alır. İnsan sosyal bir varlık olduğu için yaşamını sürdürürken sadece fiziksel değil, sosyal ve duygusal bağlantılar da kurmak zorundadır. Bu sebeple bağlantı metaforu her yaş evresinde temel metafordur. Sevdiği insanla kurduğu bağ insan hayatının merkezindedir. Ailesi, arkadaşları, içinde yaşadığı toplumda insan sürekli bağ kurar. Bağ kuramamak yani dışlanmak insana acı verir.

- Kaynak; adından anlaşılacağıgibi varlığımızı sürdürebilmek ve hayatta kalabilmek için ihtiyaç duyduğumuz her türlü olanaktır. Kaynaklar fiziksel, zamansal, parasal, teknolojik gibi somut da olabileceği gibi zeka, yaratıcılık, akıl ya da sevgi gibi soyut da olabilir. Konfor alanı kadar bu alanın dışınaçıkabilmek herkes için kaynakları ile ilintilidir.

- Kontrol; çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Bu açıdan kaynak konusundaki somut ve soyut unsurlar birarada ve iç içedir. kişiler de. Kontrol metaforu hayatta kalabilme içgüdümüze dayalıdır. Hayatın kontrolünü elimizde olması hayatımızı sürdürmenin ön koşuludur. Kontrolü yitirmek ise doğal olarak en istenmeyen durumlar arasında liste başıdır.

Bir yöneticinin hoş sohbet olması avantajdır ama kendisinden esas olarak beklenen usta bir yönetici olmasıdır. Bu 7 faktör, metafor dahil, iletişim araçlarını ve becerilerini hakkıyla kullanan bir yönetici için kelimenin tam anlamıyla hazinesidir

.