Terwijl Meta voor 18 miljard dollar schikt in een rechtszaak over verslavende algoritmes en in de VS gedwongen wordt functies zoals likes en eindeloos scrollen voor jongeren te beperken, schieten allerlei alternatieve socialmediaplatforms als paddenstoelen uit de grond.

Neem Honeybee, ontwikkeld binnen de SVDJ Incubator 2026. Daar kunnen journalisten hun eigen feed inrichten, in plaats van overgeleverd te zijn aan algoritmes die sturen op maximale ophef.

Nog zo’n alternatief: de nieuwe beta-app The Brief, die zich specifiek richt op 40-minners die in maximaal vijf minuten per dag bijgepraat willen worden via korte samenvattingen van nieuwsartikelen. Voor mensen die social media te chaotisch en onbetrouwbaar vinden, maar krantenapps te zwaar en serieus. Met één klik op de knop krijgt de gebruiker desgewenst alsnog verdieping. En bewust is er geen eindeloze videofeed.

Het Catalaanse factcheckplatform Verificat pakt de polarisatie op sociale media aan door reactiesecties te vervangen door live debatten, die ze 'verified debates' noemen. Alle argumenten en data van sprekers worden vooraf geverifieerd en gepubliceerd, zodat een onderbouwd, betrouwbaar publiek debat ontstaat.

In de VS kiest Chicago Public Media voor een lokaal alternatief voor social media: met chicago.com bouwen losse netwerken per wijk. Met als doel: het oude dorpsgevoel terughalen, maar dan digitaal. Zonder verslavende algoritmes, advertenties of volgers-profielen wisselen buurtbewoners er praktische info, evenementen en hulpvragen uit. Betaalde menselijke ‘stewards’ en AI-moderatie houden de sfeer constructief, terwijl lokale journalisten het platform benutten als digitale luisterpost om te ontdekken wat er leeft. Chicago Public Media lijkt daarmee een behoefte te vervullen: twee dagen na de lancering waren er al 1000 inschrijvingen schrijft Nieman Lab.

Het community-tijdperk is aangebroken

We zijn beland in het community-tijdperk, stellen Financial Times & WAN-IFRA dan ook in het rapport Future Media Studies, op basis van surveys met 448 redacties en media-experts uit 86 landen. Waar redacties zich voorheen onderscheidden met massabereik, vervolgens met vindbaarheid in zoekmachines en daarna met zichtbaarheid op platforms, ligt het concurrentievoordeel in het AI-tijdperk juist in het bouwen van gemeenschappen rond specifieke onderwerpen. De menselijke connectie staat weer centraal. En daarvoor verdienen lezersbehoeften volgens het rapport meer aandacht.

In de praktijk

Dat brengt het Duitse Tagesspiegel al in praktijk met een eigen AI-assistent. Wanneer een redacteur een artikel pitcht, toetst de bot het idee direct aan de redactionele strategie, doelgroeppersona’s en lezersbehoeften. De bot ‘ondervraagt’ de journalist: voor wie is dit en wat heeft de lezer eraan? Pas daarna worden invalshoek, toon en interviewkandidaten bepaald. Zo helpt AI om niet pas achteraf naar bereik te kijken, maar al bij de start te sturen op wat de lezer nodig heeft en wil.

Ook de Nieuw-Zeelandse nieuwssite Stuff zet het publiek voorop met het initiatief Solving Stuff. Lezers leggen concrete problemen uit hun omgeving voor aan de redactie, die dejournalisten vervolgens onderzoeken. Het levert niet alleen een constante stroom redactionele ideeën op (al meer dan 500 inzendingen), maar ook een langere leesduur en meer betrokkenheid.

Ook grote namen als Financial Times halen participatie terug naar het eigen platform met hun wekelijkse Ask an expert-sessies. Abonnees stellen daar hun vragen rechtstreeks aan de bekendste columnisten en experts van de krant.

Van merk naar mens: het recept voor vertrouwen verandert

Al deze initiatieven laten zien: het recept voor vertrouwen verandert. Waar redacties nu nog vaak bouwen op merkautoriteit, zoeken lezers in het AI-tijdperk juist naar menselijkheid, transparantie en dialoog.

Toekomstbestendige media bouwen dan ook aan relationeel in plaats van institutioneel vertrouwen, schrijven FT en WAN-IFRA: ze zetten individuele makers centraal, zijn open over het journalistieke proces en zoeken de echte dialoog met hun community.

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je vijf minuten hebt:

🎮 Nieuwsgames. Leuk, de spellen die Pollcast ontwikkelt om mensen bij het nieuws te betrekken. In StrafMaat bepaalt de speler het vonnis in echte strafzaken, om vervolgens te zien hoe de rechter besloten heeft en waarom. In MotieMeter stem je mee in moties en ontdek je hoe politieke partijen stemden, en in de Nieuwsquiz test je publiek zijn actualiteitenkennis.

🤖AI-persona’s voor adverteerders. Op zoek naar adverteerders, slaat Mediahuis NRC de handen ineen met het Volksportret, waardoor zij hun advertenties kunnen toetsen aan verschillende AI-persona’s die een doelgroep vertegenwoordigen.

🔓 Lekkende chatbots. Heb je je ooit afgevraagd hoe groot de kans is dat jouw conversaties met chatbots openbaar worden? Deze blog zet uiteen hoe je het risico inschat en wat je kunt doen om gevoelige informatie te beschermen.

📜 AI-beleid in de media. De Volkskrant maakte een ronde langs Nederlandse redacties met de vraag hoe zij omgaan met AI. En dat loopt behoorlijk uiteen: van de Groene Amsterdammer die het doet zonder AI-protocol maar op basis van vertrouwen, tot de Telegraaf die het gebruik van AI (mijns inziens nogal krom) vergelijkt met een rijmwoordenboek. ‘André Hazes schreef zijn liedteksten met behulp van het Prisma Rijmwoordenboek. Was zijn lied over de eenzame kerst daarmee niet van hem?’ Bij de meeste redacties overheerst een zoektocht naar slim inzetten voor betere producten, maar zélf blijven denken en aan het roer blijven.

..Als je wat langer hebt:

🧭 Ethisch kompas. Voor wie worstelt met ethische vraagstukken rondom AI en data: op dinsdag 29 september (15.00-16.30) lanceren de Universiteit Utrecht en DPG Media DEDA voor Media, een ethisch kompas voor mediaprofessionals.

🎙️ Postume stemkloon. Mag je de stem van een overledene klonen voor een podcast? Radio New Zealand doet het in de podcast Nark, waarin een wegens moord veroordeelde man die inmiddels zelf overleden is, een stem krijgt. Zijn eigen stem, welteverstaan. Met toestemming van de nabestaanden en de eis dat de AI uitsluitend de woorden uitspreekt die de man zelf geschreven heeft. Een interessante casus over de grenzen van stemreconstructie in de onderzoeksjournalistiek.

Tooltips tot slot

🌍Overzichtelijke kaarten. Met de opensource tool Isobands kun je complexe data over bijvoorbeeld weer of luchtvervuiling omzetten in de overzichtelijke, ingekleurde kaarten die we kennen van het weerbericht. De tool vloeit voort uit Reuters Climate Monitor en helpt je om zonder poespas visueel aantrekkelijke data te publiceren.

📄 Old school. Soms heb je ook in tijden van AI gewoon een tooltje nodig om PDF’s te wijzigen. Vaak moet je je documenten uploaden op een externe server, een account maken, betalen, software installeren. Gedoe. PDFSnel doet het gratis, snel, zonder account en je documenten blijven van jou.

🔒Bots buiten de deur. Wordt jouw journalistieke werk ongevraagd gebruikt om AI-modellen te trainen? Twee weken geleden schreef ik over de oplossing van Ierse startup Writers Bloc. Nu ook een oplossing van Hollandse bodem: met TextShield bepaal je zelf wat AI-bots op jouw website te zien krijgen. Je kunt er bijvoorbeeld voor kiezen om deze bots alleen een korte samenvatting te tonen; zo blijf je perfect vindbaar in Google, maar bescherm je jouw volledige artikelen tegen gratis hergebruik.

Dat was hem weer. Over twee weken ben ik natuurlijk bij je terug. Vragen, tips? Laat het me weten!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

Je zwoegt op een artikel, publiceert het en... crawlers gaan ermee vandoor zonder dat jij er een cent voor krijgt. Terwijl grote mediaconcerns miljoenendeals sluiten met AI-bedrijven, sta je als klein medium of freelancer buitenspel. De Ierse startup Writers' Bloc heeft daar iets op bedacht.

Van digitale vingerafdruk tot automatische kassa

Het idee: de artikelen van auteurs die zijn aangesloten, krijgen een digitale vingerafdruk, die vastgelegd wordt in blockchain. Zie het - simpeler gezegd - als een niet te vervalsen notarisstempel die laat zien wie wat heeft geschreven en wanneer en wie de eerste was.

Met die vingerafdruk kan Writers’ Bloc het internet afspeuren om te kijken of er passages gekopieerd zijn of verdacht veel lijken op de originele tekst. Tot slot zorgt Writers’ Bloc voor een digitale kassa bij de deur: crawlers rekenen per bezoek af via een automatische betaalpoort.

Writers’ Bloc onderzoekt ook of je teksten zijn gebruikt als trainingsmateriaal, al is dat lastiger te bewijzen. Om de kans dat dat gebeurd is te berekenen, vuurt Writers’ Bloc testprompts (probes) af op AI-modellen. Het resultaat is een kansberekening, geen hard bewijs.

Wat de Spotify ons leert over piraterij

Oprichter John Byrne spiegelt zijn plan aan de muziekindustrie. Rechtszaken tegen het platform Napster stopten illegaal downloaden destijds niet. Pas toen Spotify een simpel, legaal alternatief bood, ging de massa om en begon weer te betalen voor muziek.

Nu AI-bedrijven bedolven worden onder claims (onlangs schikte Anthropic voor 1,5 miljard met auteurs na illegaal gebruik van 500.000 boeken - de grootste copyrightschikking ooit in de VS), hoopt Byrne dat eerlijk afrekenen ook voor hen de makkelijkste uitweg wordt. “If you can't beat them, join them."

Slim idee, maar werkt het ook in de praktijk?

De ‘Spotify voor artikelen’ staat nog in de kinderschoenen, geeft Byrne toe. Zo moet nog blijken of de blockchain-notering juridisch standhoudt als bewijs van copyright. De licentiestructuur staat nog in de steigers en richtlijnen over tarieven ontbreken nog. Byrne biedt voorlopig vooral een experiment, maar wel een die het volgen waard is - zeker voor zelfstandigen en kleine redacties.

Testen? De verwachte lancering is in september. Je kunt je aanmelden voor de wachtlijst ofalvast de demo proberen.

AI op het podium bij de Pulitzerprijzen

Dat AI niet meer weg te denken is uit de onderzoeksjournalistiek, bewijzen de Pulitzerprijzen van dit jaar. Dit jaar meldde een recordaantal van acht Pulitzer-finalisten (waarvan vijf winnaars) dat ze AI-tools inzetten. Ter vergelijking: dat waren er twee in 2024 en vier in 2025.

Een greep uit de inzendingen:

- The Wall Street Journal gebruikte AI om duizenden pagina’s overheidsnotulen door te lichten na dodelijke overstromingen in Texas, waardoor boven water kwam hoe waarschuwingen jarenlang genegeerd werden.

- The Minnesota Star Tribune liet ChatGPT een eerste vertaalslag maken van een 600.000 woorden tellend manifest in geheimtaal van de kerkschutter die drie mensen doodschoot en er 28 verwondde.

-The Associated Press maakte met behulp van LLM’s tienduizenden gelekte documenten doorzoekbaar, wat leidde tot onthullingen over de rol van Amerikaanse techgiganten bij Chinese staatssurveillance.

- The New York Times gebruikte AI niet als eerste stap, als een tweede paar ogen om menselijke missers op te sporen. Journalisten ploegden eerst maandenlang handmatig door meer dan 10.000 documenten van de SEC (de Amerikaanse beurswaakhond) om belangenverstrengeling rondom Trump en de crypto-industrie bloot te leggen. Pas ná die analyse lieten ze GPT-5 exact dezelfde documenten categoriseren om eventuele blinde vlekken te vinden.

Van niche-software naar ‘gewoon’ documenten spitten
Opvallend is de verschuiving ten opzichte van eerdere jaren, schrijft Nieman Lab. Waar de finalisten van eerder meer gespecialiseerde modellen inzetten (voor bijvoorbeeld patroonherkenning op satellietbeelden of voor complexe datavisualisaties), gebruikten de finalisten dit jaar vooral laagdrempeligere generatieve AI-tools - vooral om dus om snel door gigantische hoeveelheden documenten te spitten.

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je vijf minuten hebt:

🍃Slimme tool: deze AI van Financial Times flagt advertenties waarin bedrijven aan greenwashing doen.

☕ Even bijlezen na de vakantie? Ezra Eeman (NPO) zet tien trends die de moeite waard zijn om te volgen op een rijtje.

🗞️Nieuws zonder AI-ruis. Chatbots die het nieuws 'samenvatten' neigen nogal eens naar feitelijke uitglijders of een gebrek aan nuance. NOS Lab test daarom een ChatGPT-app die relevante NOS-artikelen opspoort en 100% ongewijzigd in de chat toont. Redactionele controle gegarandeerd dus. Testen en feedback geven kan hier.

..Als je wat langer hebt:

📖 Interessante kost voor iedereen die de transformatie van ons beroep wil mede-vormgeven. In hun kersverse boek Journalism in the Age of AI: From Acceleration to Reimagination stellen onderzoekers Seth Lewis, Rodrigo Zamith en Tomás Dodds dat de huidige inzet van AI vooral een 'kapot systeem' versnelt, terwijl dat journalisten en het publiek vertrouwen al decennia uitput. Maar de opkomst van AI kán ook een zeldzaam keuzemoment zijn, een kans om het publieke belang weer centraal te stellen. Gratis online te lezen voor iedereen.

💡Het risico van ja-knikkers. Een analyse van ruim 1,8 miljoen geanonimiseerde gesprekken met ChatGPT, Claude, Copilot en Gemini legt een verontrustend patroon bloot. Gebruikers die verstrikt raken in complottheorieën of gevaarlijke ideeën krijgen opvallend vaak bijval van chatbots. In plaats van tegengas te geven of te waarschuwen, blijft de AI met ze meepraten, ze vleien en ze stimuleren om nog een stapje verder te gaan. Interessant onderzoek van Henk van Ess naar sycofantie, het verschijnsel waarbij een chatbot de gebruiker naar de mond praat.

🎙️Netwerken in Londen – of vanaf de bank. Het duurt nog even, maar je kunt je nu alvast registreren voor de jaarlijkse JournalismAI conferentie – die live in Londen of gratis online bij te wonen is. Leer hoe je een agentic workflow maakt voor je onderzoek, maak een AI-actieplan voor jouw redactie of leer van Korea’s eerste AI-gestuurde verkiezingspodcastt.

🔍 Benieuwd hoe je publiek over AI denkt? Trusting News biedt voorbeeldsurveys en interviewvragen waarmee je je publiek gestructureerd aan de tand kunt voelen.

Tooltip tot slot

🤖 Ontwikkeld door Oxford en Stanford University: met Data Journalism Agent maak je op basis van datasets multimodale verhalen. Een ingebouwde 'inspecteur' koppelt daarbij elk getal en elke bewering direct aan de bron om fouten te voorkomen. Om het systeem te testen, legden de onderzoekers 18 AI-stukken naast de originele verhalen van echte datajournalisten en lieten 53 proefpersonen de kwaliteit beoordelen. Conclusie: de tool levert ‘competitive stories’ op, Hoewel de menselijke verhalen het winnen qua invalshoek, design en presentatie, blinkt Data Journalism Agent uit in controleerbaarheid en transparantie. Handig als samenwerkingspartner dus.

Dat was hem weer. Over twee weken ben ik bij je terug met meer!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

Je haalt cijfers uit een persbericht, giet ze in een heldere alinea en publiceert. Maar hoe weet een lezer dat die cijfers kloppen en niet door een LLM uit de duim zijn gezogen? En wat als je bron klopt, maar een week later wordt aangepast?

De BBC, Stanford en Newsroom AI testen een technologie die de herkomst van informatie transparant moet maken.

Hoe het werkt: het systeem scant je artikel op feitelijke claims (zoals werkloosheidscijfers) en zoekt daar automatisch de originele bron bij. Jij als journalist bevestigt de match, waarna een slim programma checkt of de strekking van je zin inderdaad overeenkomt met het brondocument. Verandert of verdwijnt de bron later? Dan krijgen jij én de lezer dat te zien.

Zo kan het publiek met één klik de bewijslast achter je artikel controleren. De BBC hoopt dat het het vertrouwen ten goede komt.

Als ook satellietbeelden niet meer te vertrouwen zijn

Met Google’s nieuwste AI-functie in Google Earth kon je vorige week korte tijd satellietbeelden aanpassen met een simpele prompt. Wat volgens het bedrijf bedoeld was om een buurttuin te visualiseren of om de geschiedenis tot leven te brengen, bleek in de praktijk een droom voor verspreiders van desinformatie. OSINT-expert Henk van Ess liet zien hoe het mis kan gaan. Een vluchtelingenstroom op de Mexicaanse grens, een kerncentrale in Iran: het kon allemaal, ondanks de veiligheidsmaatregelen die Google beloofde.

Fast forward: een dag na het experiment van Van Ess, haalde Google de toepassing alweer offline.

Voor wie toch twijfelt aan de echtheid van satellietbeelden, heeft Van Ess een paar tips:

• Gebruik Google om Google te ontmaskeren: Twijfel je over een satellietbeeld? Upload de foto in Gemini en vraag met @verifyai of Google zelf achter de manipulatie zit.

• Vertrouw niet blind op één commerciële speler. Gebruik openbare en onafhankelijke bronnen zoals Sentinel-2, Landsat, Planet, Airbus of Vantor. Zoek naar satellieten waarvan je de exacte vliegroute, opnametijd en resolutie kunt natrekken.

• Hanteer de regel van twee: Neem nooit genoegen met één beeld. Zorg dat je altijd een tweede opname van een andere bron hebt om het te vergelijken.

• Duik in de baan van de satelliet: Als een foto gemaakt zou zijn door een specifieke satelliet op een specifiek tijdstip, kun je via openbare gegevens controleren of die satelliet daar toen überhaupt wel vloog. Dat is misschien het meest droge werk, maar wel de enige check die geen enkel AI-model kan faken.

Hoe de Nederlandse journalist echt over AI denkt

AI gaat journalistieke banen kosten - daarvan zijn zeven op de tien journalisten wel overtuigd. Maar vraag je of ze vrezen voor hun eigen stoel, dan maakt ineens nog maar één op de vijf zich zorgen. Een schoolvoorbeeld van optimism bias: het idee dat het onheil vooral de buren treft.

Het is een van de inzichten uit de NVJ Arbeidsmarktmonitor. Een paar andere opvallende uitkomsten:

• Veel gebruik, maar met veel ongemak: hoewel de meeste journalisten wekelijks met AI werken (7 op de 10), knaagt het bij velen. Bijna de helft voelt zich er ongemakkelijk bij en een kwart noemt de inzet van AI zelfs onethisch.

• Sneller werken leidt niet tot minder stress: AI levert weliswaar tijdswinst op, maar die vrije minuten verdwijnen in nieuwe taken. De verwachte daling in werkdruk blijft daardoor uit. Die productiviteitsparadox zien we trouwens niet alleen in de journalistiek.

• Jongeren zijn verrassend kritisch: journalisten onder de 30 zijn terughoudender met en kritischer op AI dan hun oudere collega’s. Ze vinden het vaker onethisch, zweren het vaker af en vinden vaker dat het hun werk minder interessant maakt.

• De top is juist het meest enthousiast: hoofdredacteuren en directies zien AI wel zitten. Zij verwachten de grootste efficiëntieslag en zien het minst als een bedreiging. Amper 3 procent van de journalisten geeft aan dat hun werkgever AI bewust buiten de deur houdt.

Alle inzichten lees je hier.

Wéér een ‘wonderalgoritme’ dat stilletjes via de achterdeur verdwijnt

Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) wist het een paar jaar geleden heel zeker: het algoritme GeoMatch zou een win-win worden. Het systeem moest statushouders op basis van hun kwaliteiten matchen aan arbeidsmarktregio’s en hen zo sneller aan een baan helpen. Goed voor de nieuwkomers én voor de gemeentelijke schatkist, want het zou miljoenen aan uitkeringen besparen.

Tot zover de beloften. Toen onderzoekers van de Universiteit Utrecht en Follow The Money erin doken, bleek het systeem niet alleen contraproductief, maar ook discriminerend en gebouwd op zeer gevoelige data. Het gevolg: meer ongelijkheid tussen statushouders, maar ook tussen gemeenten onderling. In plaats van een win-winsituatie verliest iedereen hier, concludeerden de onderzoekers.

Ondanks de cijfers hield het COA vast aan GeoMatch. Tot deze week, meldt David Davidson (Follow The Money). Zonder persbericht, Kamerbrief of belletje naar de media verschenen er een paar zinnen op de website van de organisatie met de melding dat de pilot ‘vervroegd is afgerond’ omdat de ‘effectiviteit onvoldoende is aangetoond.’ Een gevalletje van: stekker eruit en hopen dat niemand het merkt.

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je vijf minuten hebt:

📜Duitse oorlogsarchieven doorspitten met AI: Veel Duitsers zijn benieuwd of hun familieleden in de oorlog lid waren van de NSDAP. Zóveel dat de site direct vastliep toen het Amerikaanse archief gedigitaliseerde lidmaatschapskaarten van de partij online openbaarde. Waardevol materiaal, maar onmogelijk om duizenden PDF’s door te spitten. Die Zeit bouwde met behulp van LLM's een database die wél makkelijk doorzoekbaar is. De AI ontcijferde niet alleen gedrukte tekst, maar ook oud-Duits handschrift. De tool kreeg al miljoenen zoekopdrachten en hielp journalisten aan een hele reeks vervolgverhalen. Nieman Lab beschrijft hoe het team van data scientists, verslaggevers en historici dit aanpakte.

⚖️ Strafvermindering door trage rechtspraak: Datajournalist Jasper Bunskoek (RTL Nieuws) liet AI 156.000 rechterlijke uitspraken analyseren. Zijn conclusie: in 669 vonnissen bij zware delicten kregen daders strafvermindering - soms oplopend tot 3 jaar cel minder - omdat de zaak niet binnen een redelijke termijn werd afgerond. Een hard gelag voor slachtoffers. RTL Nieuws verzamelde alle 669 zaken in een doorzoekbaar overzicht.

📲 Nu.nl bouwt een eigen redactiefeed: Hoe faciliteer je als nieuwsmedium gesprekken zonder afhankelijk te zijn van Big Tech-algoritmes? Nu.nl experimenteert in hun app met een eigen 'redactiefeed'. Gebruikers zien hier een live tijdlijn met Bluesky-posts van eigen verslaggevers. Het doel: zélf de bestemming zijn voor updates, duiding en discussie.

❤️ Daten met een machine: Uit onderzoek van omroep HUMAN en EenVandaag blijkt dat de helft van de jongeren (18-35 jaar) persoonlijke data deelt met AI, en dat één op de vijf AI gebruikt voor relatieadvies. Om lezers te laten voelen hoe snel een emotionele band met een machine ontstaat, lanceerde HUMAN de ervaring AI date, als verlengstuk van het tv-programma AI Love. Waar ligt voor jou de grens bij mens-machine-intimiteit?.

..Als je wat langer hebt:

🏛️ Het Reuters Institute organiseert van 22 tot en met 25 september 2026 een driedaagse masterclass in Oxford: AI, Journalism & Society. Verwacht hier eens géén hands-on workshop over hoe je zelf prompts tikt, maar verdieping over hoe je als journalist de impact van AI op de samenleving onderzoekt. Met o.a. sessies over het maatschappelijke effect van datacenters op de leefomgeving en de inzet van AI in de zorg.

Tooltips tot slot

🔤 Een lettertype dat voor AI verstopt wat jij typt. Dat doet MixFont met het speciaal ontworpen Decoy lettertype. Elke letter bevat twee lagen: een ‘foute’ tekst scherp in beeld op de voorgrond en een ‘goede’ tekst vaag in beeld op de achtergrond. Omdat AI-modellen pixels van heel dichtbij scannen, lezen ze alleen de scherpe, foute voorgrondtekst. Mensen zien (van een kleine afstand) wel de echte boodschap. Je kunt het font gratis downloaden en testen.

👻 Iets soortgelijks doet Ghost Font, dat gebruik maakt van bewegend beeld om tekst alleen voor mensen leesbaar te maken. In een video bewegen stippen omhoog en omlaag. Onze hersens herkennen tekst in het contrast dat ontstaat. Zodra het beeld stilstaat, wordt de tekst onzichtbaar. En dat is precies waarom het werkt. Machines analyseren het beeld namelijk frame voor frame, en dan is er niks te zien.

Een duurzame oplossing voor AI die alles opslokt, is het natuurlijk niet. Het leest bepaald niet fijn, werkt alleen voor heel korte teksten en het is maar de vraag hoe lang het duurt voor AI-modellen ook video’s kunnen analyseren. Maar het is wel interessant om te zien hoe verschillend onze hersens en AI informatie verwerken.

Dat was hem weer. Over twee weken ben ik bij je terug met meer!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

Je herkent de zielloze, generieke toon van AI-teksten waarschijnlijk steeds vaker. Maar je vermoedens hardmaken blijft zelfs met detectiesoftware lastig, omdat modellen steeds beter worden in het nabootsen van onze schrijfstijl. Onderzoekers van the University of Maryland en Google DeepMind probeerden daarom iets nieuws.

In plaats van te letten op oppervlakkige kenmerken van verhalen, zoals woordkeuzes of zinsopbouw, keken ze naar de dieperliggende narratieve structuur. Met de software StoryScope analyseerden de onderzoekers ruim 61.000 fictieverhalen van elk zo’n 5.000 woorden – een deel geschreven door mensen, een deel door vijf verschillende AI-modellen.

Lang verhaal kort: AI-teksten blijken zo voorspelbaar dat het model StoryScope in ruim 93 procent van de gevallen herkent of het werk door een mens of een machine is gemaakt. ‘Slop’ heeft, zo bewijst de wetenschap, een heel duidelijke vorm.

AI-verhalen vallen bijvoorbeeld op door de neiging om dingen veel te uitvoerig uit te leggen. Het plot houdt AI graag lineair en overzichtelijk, waar menselijke auteurs kiezen voor een chronologie met tijdsprongen en flashbacks om spanning op te bouwen. Bovendien schetsen mensen personages met morele twijfels en tegenstrijdige karaktertrekken, terwijl AI het graag eendimensionaal houdt. Zo belandt AI-fictie uiteindelijk vaak in dezelfde voorspelbare hoek. En dat pikt StoryScope er dus uit.

Goed nieuws, want er zijn steeds meer AI-gegenereerde boeken in de omloop. Laatst nog ontmaskerde Trouw het bedrijf Andries B.V., dat duizenden AI-boeken publiceerde in een jaar tijd, met generieke titels als ‘Alles over’ onderwerp X of Y. Waar ik benieuwd naar ben, is of dit soort detectie ook werkt buiten de wereld van fictie. Zou AI-gegenereerd nepnieuws ook patronen bevatten waardoor we het kunnen ontmaskeren?

Nieuw gereedschap in de onderhandeling met Big Tech

Dan over naar de zakelijke kant van AI in de media. Wereldwijd onderhandelen mediaorganisaties met AI-bedrijven over vergoedingen voor hun content. Maar onderhandelen is lastig als je niet weet wat er precies met je verhalen gebeurt. Nu zien media wel dat hun content wordt opgehaald door bots, maar niet of artikelen daadwerkelijk worden geciteerd, gebruikt als achtergrondinformatie, of dat er überhaupt iemand doorklikt naar de website. Zonder die data kun je geen eerlijke prijs eisen.

De SPUR-coalitie – begin dit jaar opgericht door onder andere de Financial Times, The Guardian en de BBC – wil daar iets aan doen. In plaats van alleen bij te houden welke informatie door bots wordt verzameld, brengt het model van SPUR de hele reis van een artikel in kaart.

Het houdt bij welke informatie bots verzamelen, maar registreert ook wanneer een artikel wordt ingeladen als basis voor een AI-antwoord (grounding), wanneer de AI de tekst letterlijk citeert (citation), en wanneer de gebruiker een link te zien krijgt (attribution). Tot slot meet het de engagement: klikt de gebruiker door, of geeft deze een AI-agent een vervolgopdracht op basis van jouw artikel? Onmisbare informatie voor een onderhandeling.

Lezen, luisteren, kijken, meemaken..

..Als je vijf minuten hebt:

📜 Heeft jouw redactie nog geen AI-richtlijn, dan komt deze modelrichtlijn van de NVJ misschien van pas. Ook handig is deze bepaling die je in de redactiestatuten kunt opnemen.

📱 Om te ontsnappen aan de greep van Big Tech, publiceert De Correspondent video’s vanaf nu in de eigen app. De hosting ligt in handen van het Nederlandse privacyvriendelijke Mave. De kijker scrollt door video’s zoals op de socials, maar dan zonder censuur en privacyschendingen.

🤖 RTV Oost heeft sinds vorige week een AI-versie van presentator Jaap-Erik Bijl, die nieuwsvideo’s presenteert. ‘Maar is dat de meest effectieve concurrentie met AI-troep op het internet?’, vraagt mediawetenschapper Mark Deuze (Universiteit van Amsterdam) zich af. ‘[..] Misschien maak je het al troebele nog troebeler.’

🎯Hoe reageer je als uitgever op de komst van AI-agents die jouw content willen gebruiken? TIME, The Economist en Dow Jones kozen alle drie een totaal andere overlevingsstrategie. De belangrijkste vraag is wat je als medium nu echt verkoopt: is dat bereik, duiding of een schat aan data?

💼 Mocht je je zorgen maken dat AI leidt tot minder werk voor freelancers, laat de Arbeidsmarktmonitor van de NVJ je geruststellen. Toch is er niet alleen maar goed nieuws: er ontstaat wél een achterstand in AI-kennis en vaardigheden.

..Als je wat langer hebt:

🎓 Hoe kan AI bijdragen aan nieuws dat jongvolwassenen een breder perspectief biedt, inspireert en verrast? Dat onderzochten Fontys Hogeschool en Windesheim met DPG, RTV Oost en Beeld & Geluid. Op 23 september (15.00-17.00) presenteren zij hun bevindingen inclusief concrete aanbevelingen. Tijdens rondetafelsessies vertalen de aanwezigen de inzichten direct naar de realiteit van redacties en het onderwijs. Aanmelden doe je hier.

🎧En wat luistervoer voor wie deze zomer onderweg is (of gewoon zin heeft in iets interessants): de podcast AI & The Media World van Future Media Hubs. In de meest recente aflevering aandacht voor de vraag: hoe ziet de mediaconsument van 2035 eruit? Plus tips om je relatie met je publiek authentiek te maken.

Tooltips tot slot

🛠️ Weer zo’n handige tool om politieke ontwikkelingen bij te houden: Parlinq houdt live bij wat er in de nationale, regionale en lokale politiek besproken wordt over jouw onderwerp en geeft je alerts, live transcripties en samenvattingen met bronverwijzing.

Oke, weekend! Geniet ervan en tot over veertien dagen!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

Maar eerst: Zijn AI-agents een betere redactie dan een team van topjournalisten?

Dat wilden onderzoekers van Oxford en Stanford University weten. Zij onderzochten hoe goed een team van zeven AI-agents datagedreven verhalen kan maken en hoe het publiek die beoordeelt.

Voor het experiment kregen de zeven agents een ruwe dataset. De ene duikt in de statistieken, een ander bepaalt de invalshoek, een derde bouwt een interactieve grafiek en een controleur doet uiteindelijk een laatste check. Et voilà, binnen een paar minuten staat er een kant-en-klaar dataverhaal online, dat de proefpersonen in een blind experiment in 75% van de gevallen ook nog eens positiever beoordeelden dan mensgemaakte verhalen van The Economist en The Pudding. Niet de minsten.

De media kunnen wel inpakken, werd al gauw het frame.

De werkelijkheid ligt genuanceerder. De AI won de harten van de lezers namelijk voornamelijk op één specifiek onderdeel: transparantie, ziet Florent Daudens (Universiteit van Montréal). Bijna elke bewering in het AI-stuk (93%) was voorzien van een klikbaar icoontje waarmee de lezer de herkomst ervan kon controleren. Zo waren bijna alle claims traceerbaar, terwijl dat bij slechts een kwart van de beweringen in de menselijke artikelen gold. De behoefte aan verregaande transparantie is blijkbaar groot. En dát is iets waar je als menselijke journalist iets mee kunt.

Ander interessant onderzoek: AI helpt om nepnieuws te herkennen, maar maakt ook dat je dat slechter zelfstandig kan

Stel: je hebt een chatbot die de lezer helpt de betrouwbaarheid van nieuwsberichten in te schatten door bewijzen en argumenten te geven. Worden mensen daarvan beter in staat om nepieuws te ontmaskeren? Dat vroegen onderzoekers van MIT zich af.

Het experiment: eerst beoordeelden 67 proefpersonen nieuwsberichten op eigen houtje. In een volgende stap gingen ze in gesprek met de chatbot, die bewijzen en argumenten leverde. En jawel, de nauwkeurigheid van de deelnemers schoot direct met 21 procentpunten omhoog.

Dat wil zeggen... Tót de AI na een paar weken weer werd weggenomen. Vanaf dat moment zakte het kritische vermogen van de deelnemers in tot 15 procentpunten lager dan voor het hele experiment begon. AI was een handige hulp, maar leerde de proefpersonen niets.

De grote vraag is: hoe kunnen we mensen helpen echt en nep te onderscheiden zonder het eigen kritisch oordeelsvermogen te doen afnemen?

Subscribe now

Een luisterend oor

Veel AI-toepassingen in de journalistiek gaan over de buitenkant. Chatbots die aan het archief worden gekoppeld, geautomatiseerde samenvattingen, het genereren van SEO-koppen. Kyiv Independent heeft een andere aanpak: zij zetten AI in om te luisteren.

Eens in de paar maanden heeft het medium Q&A-rondes. Dat levert honderden, soms duizenden vragen op. Veel te veel om handmatig door te spitten op zoek naar patronen, laat staan om allemaal individueel te beantwoorden.

Een slimmere aanpak: Kyiv Independent anonimiseert de vragen en voert ze aan Notebook LM om te ontdekken welke vragen inmiddels beantwoord zijn, hoe de vragen met de tijd verschuiven en welke blinde vlekken de redactie heeft. Het model schrijft niks, maar brengt de behoeften van het publiek overzichtelijk in kaart zodat de redactie daarmee aan de slag kan.

Lezen, luisteren, kijken, meemaken..

..Als je vijf minuten hebt:

🎨Wat als AI jouw cartoon kaapt om een compleet tegenovergesteld verhaal te vertellen? Cartoonist Tjeerd Royaards ontdekte dat critici zijn werk met AI manipuleerden tot een extreemrechtse boodschap - precies het tegenovergestelde van zijn eigenlijke idee, inclusief Royaards handtekening. Biedt gratis software van de Universiteit van Chicago soelaas?

🚲 Laurens Vreekamp ging aan de slag met een Model Context Protocol. ‘Wattes?’ Ja precies, dat dacht hij ook. Een overzichtelijk experiment met fietsapp Strava, waarbij Laurens de grotere vragen niet uit het oog verliest.

🔎 Wil je kritisch verslag doen van AI-toepassingen? Dan is dit raamwerk van Global Investigative Journalism Network nuttig.

🌐 Met het platform AI For Newsroom kun je je hart ophalen deze zomer. De makers updaten de boel dagelijks, met natuurlijk tools, maar ook links naar het AI-beleid van media wereldwijd en een overzicht van relevante bronnen (wetenschappelijk en uit de praktijk). Ook mooi: de AI Initiative Tracker toont al meer dan 300 AI-projecten bij media in 58 landen. Een rijke bron, en behoorlijk up-to-date.

..Als je wat langer hebt:

💡Van rapport naar strategie. Ezra Eeman maakte een heel handige website over Reuters Digital News Report, dat vorige week uitkwam. Die licht de belangrijkste thema’s en trends uit, laat zien welke aannames het rapport weerlegt, benoemt welke kwesties blijven liggen en werpt vragen op die je jezelf als redactie kunt stellen. Denk: Welke functie vervult een nieuwsfluencer voor een twintigjarige die een traditionele redactie niet vervult? Of: Wat zouden jullie bouwen als vertrouwen, niet bereik, de belangrijkste KPI was?
Ook interessant is dat inzichten uit het rapport direct in perspectief worden geplaatst. Bijvoorbeeld: volgens DNR gebruikt (slechts) 7% van de mensen chatbots wekelijks voor hun nieuwsconsumptie. Dat lijkt weinig. Echter: AI-samenvattingen in Google worden in die cijfers niet meegerekend. Hoe hoog zou het percentage zijn als we álle vormen van AI-gegenereerd nieuws zouden meetellen?
Waardevolle handvatten om dieper in DNR te duiken.

📝 Wie onderzoek wil doen naar AI-toepassingen kan tot 12 juli solliciteren voor een AI Accountability Fellowship (t.w.v. 25.000 dollar) bij Pulitzer.

Tooltips tot slot

🛠️ Benieuwd hoe goed verschillende taalmoddelen jouw website vinden, begrijpen en citeren? Hier een tool om daar inzicht in te krijgen.

🔓 Met de Woo-finder vind je informatie die via Woo-verzoeken boven tafel is gekomen. Niet de besluitstukken, maar de documenten, notities, e-mails, rapporten zelf.

🏢 En last but not least: met de Raadsmonitor kun je 7,3 miljoen stukken van 322 gemeenten doorzoeken. Moties, raadsvragen, begrotingen – eenvoudig te exporteren naar een CSV-bestand met links naar het origineel.

En nu: tijd voor weekend! Smelt niet en tot over twee weken.

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

De eerste klap viel in München

Daar bepaalde de rechter dat Google niet langer ongestraft onjuiste informatie kan verspreiden in AI Overview – de AI-samenvattingen die de zoekmachine sinds een tijdje ongevraagd boven de zoekresultaten plaatst. AI Overview verwijst niet alleen naar bronnen, maar brouwt zelfstandig nieuwe teksten. En als dat niet goed gaat (en dat is bij 10%, honderdduizenden keren per minuut, het geval) is niemand anders dan Google aansprakelijk, aldus de rechter.

Google wierp ter verdediging op dat gebruikers de antwoorden zelf kunnen factchecken. Maar de rechter veegt dat argument van tafel: onderzoek toont immers aan dat bijna niemand doorklikt naar de primaire bronnen. Ook het recht op vrije meningsuiting kon Google niet redden. AI heeft nu eenmaal geen persoonlijke overtuiging.

Als deze uitspraak internationaal navolging krijgt, kunnen techbedrijven zich niet langer verschuilen achter het argument dat ze slechts een neutrale middleman zijn.

De tweede klap: een Britse primeur

Ook in het Verenigd Koninkrijk trok Google deze week aan het kortste eind. De Britse mededingingsautoriteit (CMA) bepaalde dat media het recht hebben om hun artikelen te blokkeren voor Google AI Overview. En dat is een overwinning.

Tot nu toe had je als mediamaker namelijk een onmogelijke keuze: liet je toe dat Google je werk gratis gebruikte voor AI-samenvattingen (wat leidt tot minder kliks naar je eigen site), of trok je de stekker eruit? Dat laatste betekende dat je direct ook uit de héle, traditionele zoekmachine werd gegooid. Funest voor je bereik natuurlijk.

Dat mag dus niet langer. Google start in het VK direct met het testen van een ‘opt-out’-knop speciaal voor AI, die later wereldwijd moet worden uitgerold – al is onduidelijk wanneer. De hoop is dat de onderhandelingspositie van mediapartijen verbetert. De zwakke plek van generatieve AI is immers de betrouwbaarheid (of nou ja, het gebrek daaraan) en als betrouwbare bronnen zich terugtrekken, wordt het er niet beter op.

De verwachting is dat Google in beroep gaat. Maar als de uitspraak overeind blijft, dan is dat een ‘enorm belangrijk precedent’, vertelt Nathalie Helberger (Hoogleraar Recht & Digitale Technolgie, UvA) aan de Volkskrant. ‘Denk aan de praktische gevolgen’, zegt Helberger. ‘Dat Google alles moet gaan checken wat AI opschrijft. Ik weet niet eens hoe ze dat gaan doen.’

Betrouwbare informatie wordt een steeds waardevoller goed.

Subscribe now

DIY AI-experimenten

Goed, tijd voor iets praktisch. Want wil je een zinnig gesprek kunnen voeren over de (on)mogelijkheden van AI, dan is het belangrijk dat je er daadwerkelijk ook mee aan de slag gaat. Hierdoor ontdek je zelf waar je tegenaan loopt en waar de kansen liggen. Daarom volgen nu drie journalistiek relevante tutorials om aan de slag te gaan.

1. Slimmer zoeken: zo vind je bronnen die je anders mist
Traditioneel zoeken kan behoorlijk frustrerend zijn. Typ je ‘problemen jeugdzorg’, dan krijg je alleen resultaten waarin exact die woorden staan. De tool Semantra zoekt – de naam zegt het al - semantisch: dus niet alleen op de precieze zoektermen, maar ook op context en synoniemen. Zoek je op ‘problemen jeugdzorg’, dan vist de tool ook documenten op die gaan over ‘vastgelopen hulptrajecten voor jongeren’. Deze tutorial helpt je snel op weg.

2. Kleed je verhalen aan: als interactieve game, kaart of dashboard
Hoe mooi als je je verhalen makkelijk en snel visueel kunt maken. In deze online tutorial leer je datavisualisaties maken via een Model Context Protocol (een soort universele digitale stekker waarmee je jouw bestanden koppelt aan een AI.) Zonder hulp van developers of ingewikkelde software.

Enthousiast geworden? Het hele vak ‘coding the news’ van Craig Newmark Graduate School of Journalism is online te volgen – gratis en op je eigen tempo. De belofte: ‘Ontdek hoe Amerika’s topnieuwsorganisaties ontsnappen aan rigide publicatiesystemen om onder tijdsdruk prachtige datagedreven, interactieve verhalen te ontwerpen.’

3. Bouw je persoonlijke criticaster
Moet je door een enorme berg documenten of een dik Woo-besluit heen spitten? Je bent misschien al bekend met NotebookLM om documenten te doorzoeken of samen te vatten. Met deze tutorial leer je hoe je de tool ook in kunt zetten als kritische sparringspartner die scherpe vragen stelt over je bronnen en tegenstrijdigheden helpt opsporen.

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je vijf minuten hebt:

🧭 Hoe nieuwsmedia verschijnen in chatbots is grotendeels onontgonnen terrein, schrijft Ezra Eeman, en voor techpartijen niet per se een prioriteit. Als conversatiestarter bouwde Eeman deze website met acht verschillende manieren waarop journalistieke bronnen een plek zouden kunnen krijgen in chatbots. Food for thought.

📊 Een inkijkje in het AI-gebruik van 766 Nederlandse journalisten: 90% gebruikt AI, maar 46% voelt zich daar ongemakkelijk bij, blijkt uit cijfers van de NVJ. Hoewel de meeste collega’s (ca. 84%) zowel kansen als gevaren zien in AI, wordt de dreiging intensiever ervaren. ‘Eén op de acht journalisten ziet AI in zeer grote mate als bedreiging, terwijl bijna één op de twintig in zeer grote mate een kans ziet’, schrijft onderzoeker Nick Kivits. Hij publiceert de komende vier weken elke maandag een stuk over zijn bevindingen op de website van Villamedia.

📰 Bij de Noorse tabloid Verdens Gang verzet AI werk dat neerkomt op 910 fte. Maar experimenten opzetten is niet zo ingewikkeld. Veel lastiger is wat werkt en waarde heeft daadwerkelijk te laten landen. Een interessante casestudie.

🎧 Herinner je je dat Reddit haar content beschikbaar maakte om AI-modellen op te trainen? Het platform ondervindt daarvan nu de gevolgen, meldt BNR Nieuwsradio. Commerciële partijen plaatsen massaal content over peptiden en hormonen. Spam, niet bedoeld voor de gemiddelde Reddit-gebruiker, maar om AI-modellen (en daarmee veel meer mensen) te beïnvloeden.

..Als je wat langer hebt:

👥 Onderzoek naar AI-systemen hoeft niet hardcore technisch te zijn. Global Investigative Journalism Network organiseert op 30 juni de workshop ‘Uncovering AI’s human cost: a non-technical toolkit for investigative reporters’.

🛠️ Transparantie over je AI-gebruik zonder het vertrouwen van je publiek te verliezen? Trusting News biedt een handige toolkit aan, inclusief een survey om aan je publiek voor te leggen, een gids voor face-to-face gesprekken over het onderwerp, een werkblad om je AI-beleid vorm te geven en inspiratie uit andere media.

🎬 De Nordic AI in Media Summit is geweest. Reuters schreef een verslag met vijf inzichten en ook de video’s van de sessies staan online. Bijvoorbeeld van het verhaal van Nikita Roy (Newsroom Robots), die voorspelt dat het publiek steeds vaker een AI-agent op pad zal sturen om aan informatie te komen. Dat betekent dit voor ons als makers dat 'gevonden worden' niet meer genoeg is, waarschuwt Roy. Je moet ook gewaardeerd en geselecteerd worden.

Tooltips tot slot

🛠️ Wat als je jouw artikel vóór publicatie kon voorleggen aan een divers panel dat controleert op blinde vlekken? MAGI Editorial Board laat verschillende AI-modellen (zoals Claude en ChatGPT) met elkaar in discussie gaan over jouw tekst. Ze bekijken je stuk kritisch op framing, bias en de kracht van je bewijsvoering en leveren hun oordeel in een rapport. ‘Het idee is niet om redacteuren te vervangen’, vertelt maker Areeba Fatima (Columbia University), ‘maar om perspectieven te tonen die je anders misschien over het hoofd had gezien.’

Over twee weken meer. Fijn weekend!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

Terwijl de één de frontale aanval opent in de rechtszaal, kiest de ander voor pragmatische infiltratie. De relatie tussen de journalistiek en Big Tech wordt in elk geval nooit saai. In deze editie: hoe The Firewall de juridische aanval opent, waarom The Economist infiltreert in ChatGPT en hoe bots nu al stilletjes bepalen of jouw artikelen straks vindbaar zijn.

Kun je de democratie nog wel beschermen tegen de gevaren van Big Tech als je als journalist alleen vanaf de zijlijn problemen beschrijft? Het nieuwe burgerinitiatief The Firewall vindt van niet. Hun missie: onderzoeksjournalistiek én juridische middelen inzetten in de strijd tegen de almacht van Big Tech. ‘Deze bedrijven veranderen niet als we ze in verlegenheid brengen. Ze veranderen pas als we ze daartoe dwingen.’

The Firewall neemt daarmee afstand van de traditionele journalistieke neutraliteit. Want ‘wie neutraal blijft, beschrijft straks zijn eigen ondergang’, zeggen de initiatiefnemers - een collectief van prominente hoogleraren, journalisten, politici, juristen en filosofen. Ze zijn onomwonden vóór de democratie en richten hun pijlen op de schaduwzijden van de techgiganten: van datamisbruik en schadelijke algoritmes tot agressieve politieke lobby’s.

‘We staan met tweehonderd man in Den Haag quotes op te pikken, terwijl de grootste macht vrijwel ongecontroleerd blijft’, waarschuwt mede-initiatiefnemer Eric Smit in Het Parool. De start is in elk geval veelbelovend: een crowdfunding bracht in de eerste week al 800.000 euro op.

The Economist betreedt ChatGPT zélf

Onderdeel van de strijd tegen de almacht van Big Tech is ook de vraag: hoe bereik je je publiek nog nu zij zich steeds vaker richten tot chatbots?

The Economist kiest een pragmatische aanpak: niet afwachten tot bots hun content stilletjes komen kapen, maar zelf het territorium van OpenAI betreden, schrijft Nieman Lab. The Economist heeft namelijk als eerste grote nieuwstitel een app gelanceerd binnen ChatGPT: The Trump approval rating tracker. Bezoekers kunnen de chatbot vragen stellen over de populariteit van Donald Trump en krijgen visualisaties die live uit de systemen van de uitgever worden getrokken. De omgeving is van ChatGPT, de inhoud van The Economist. ‘We moeten zijn waar het publiek is’, stelt Josh Muncke, vicepresident generatieve AI.

En de betaling, vraag je je af? The Economist kiest bewust voor data die sowieso al vóór de paywall staan. Omdat chatbots in de praktijk nauwelijks verkeer doorverwijzen naar nieuwssites, zet The Economist niet in op kliks, maar op naamsbekendheid.

AI-robots verkennen stilletjes terrein

Een compleet andere tactiek zien we bij de Amerikaanse non-profit Hacks/Hackers.
Zij weigeren hun data af te staan voor het gratis trainen van modellen, maar laten de deur bewust open voor AI-agents die namens een lezer informatie komen ophalen. Ze pasten hun website zo aan dat AI-systemen hun artikelen direct in een gestructureerde vorm kunnen uitlezen. Ook introduceerden ze ‘Ask AI’-knoppen bovenaan artikelen.

En dat levert een opvallende ontdekking op. Het zijn namelijk niet de lezers zelf die massaal vragen stellen via AI. De website ziet vooral een constante stroom van bots die komen kijken wat de website in huis heeft en hoe de informatie is georganiseerd.

De AI-robots zijn de boel in kaart aan het brengen, concludeert Hacks/Hackers. Precies zoals Google vroeger begon met het indexeren van het internet om zoekmachines in te kunnen richten. En dat is belangrijk om te weten. Want als deze nieuwe AI-gidsen straks bepalen welke antwoorden een chatbot aan de gebruiker geeft, moet je er nu over nadenken in hoeverre je op de radar wil staan.

Subscribe now

Ander nieuws: menselijke data als redding

Kunstmatige intelligentie lijkt steeds slimmer te worden, maar computerwetenschappers waarschuwen voor een hardnekkig probleem: wanneer AI-systemen steeds meer worden getraind op data die door andere AI's zijn gegenereerd, ontsporen ze na verloop van tijd. De modellen zijn immers foutgevoelig, dus stapelen de fouten zich op. Het gevolg: steeds meer wartaal. Dit fenomeen heet model collapse.

Wetenschappers van King’s College London en de Norwegian University of Science denken nu een opvallend eenvoudige oplossing te hebben om deze neerwaartse spiraal te stoppen: door de AI af en toe een klein stukje menselijke data te geven. Dat hoeft niet eens veel te zijn. Als je aan een enorme berg AI-data slechts één enkel menselijk stukje content toevoegt, blijft het model al stabiel.

Een belangrijk inzicht, AI wordt steeds vaker ingezet voor journalistieke producties, medische software en allerlei andere taken waarbij foutgevoeligheid funest is. “Computerwetenschappers hebben straks hulpmiddelen nodig om een potentieel rampzalig scenario [model collapse] te voorkomen”, aldus wetenschapper Yasser Roudi in Scientias

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je vijf minuten hebt:

• Ook Follow The Money komt in actie tegen de invloed van Big Tech en nam een projectmanager aan om het medium onafhankelijk te maken. De mee- en tegenvallers tot dusver.

• Over de precieze invloed van AI op websitebezoek tast de sector in het duister. Daarom start wereldorganisatie WAN-IFRA een internationaal onderzoek naar de manier waarop nieuwsorganisaties omgaan met AI-zoekmachines en bot-verkeer. Vul de enquête in als je wil helpen.

• Hoewel de neurowetenschap sprongen maakt, blijft de exacte werking van onze hersenen mysterieus, waardoor we AI te makkelijk met ons brein vergelijken en vermenselijken. In zijn nieuwste boek The Brain, In Theory rekent neurowetenschapper Romain Brette af met het idee dat het menselijk brein als een computer functioneert. Nature schreef er een interessant stuk over.

• Wat gebeurt er als je een chatbot volledig autonoom een onderneming laat runnen en verantwoordelijk maakt voor zowel de businesskant als de inhoud? Chaos! Claude probeerde stakingen te initiëren, Grok verzon niet-bestaande sponsordeals en Gemini begon in complottheorieën te praten. Hoewel de startup mikt op volledig autonome organisaties, legt het project in de praktijk vooral de harde grenzen van AI bloot, analyseert Bright.

• Een waardevol project is Data Workers Inquiry. Binnen dit wereldwijde, community-based onderzoeksinitiatief (inmiddels in negen landen verspreid over vijf continenten) worden de data-arbeiders zélf de onderzoekers. Want wie weet er beter wat er speelt dan zijzelf? Het resultaat is een diverse verzameling aan verhalen - van Brazilië tot Kenya en Syrië, van podcast tot graphic novel – gemaakt door de mensen die het fundament achter onze machines vormen.

..Als je wat langer hebt:

• Waar begin je je research als je terabytes aan documenten hebt? Denk: de Panama papers of de Epstein files. In deze online masterclass van Global Investigative Journalism Network maken experts je wegwijs (18 juni om 15.00 uur).

• Een mooi programma van PublicSpaces over democratie & AI op 4, 5 en 6 juni in Amsterdam met keynotes, workshops, panels en een kunstprogramma.

Tooltips tot slot

• Interessant voor factcheck-werk in realtime: Toothcomb. Of je nu een audiobestand uploadt, je microfoon openzet tijdens een persconferentie of een tekst plakt, de tool transcribeert en scant op feiten, retorische trucjes en valse argumenten. De resultaten worden direct in het script geplaatst, zodat je zelf op onderzoek uit kan.
  
  Over twee weken meer. Fijn weekend!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

Stel je een besloten kamertje voor in een hypermodern lab ergens in Silicon Valley. Aan tafel zitten de machtigste tech-reuzen van dit moment. Op de agenda: het einde van de mensheid door Artificial General Intelligence (AGI) - een hypothetisch scenario waarin AI menselijk denken evenaart of voorbijstreeft. De boodschap van de tech-giganten: deze technologie is te gevaarlijk en complex voor publiek debat of democratische controle. Je kunt beslissingen erover beter aan hen overlaten. Het gevaar is te groot, de dreiging te existentieel, de benodigde kennis te specialistisch. Soepeltjes verschuift de macht over onze collectieve toekomst van de publieke ruimte naar private boardrooms.

Geef toe, een slimme zet. Want met een speculatief doemscenario in een toekomst die te ver is om te verifiëren, maar nabij genoeg om zorgwekkend te zijn, kapen tech-reuzen de agenda. Aan journalisten de schone taak om PR van realiteit te scheiden en te voorkomen dat het grootste marketingbudget het debat domineert. Nogal een verantwoordelijkheid. Onderzoekers van Hype Studies en de DW Akademie van Deutsche Welle ontwikkelden daarom de Hype Literacy Toolkit: een crashcourse die je helpt om het ‘hype-playbook' te doorzien en met meer nuance te berichten over AI.

Hype als ultieme marketing

Hoewel hype vaak voelt als iets wat ‘vanzelf’ ontstaat rond nieuwe technologie, is niets minder waar. Grote spelers verspreiden grootste beloften om investeerders te trekken, politieke agenda’s te bepalen en kritische geluiden te smoren. Hypes manoeuvreren daarbij tussen extremen: een kans die nu gegrepen moet worden of een deur die voorgoed sluit; verlossing versus totale ondergang.

De techindustrie verkoopt haar verhalen vaak feilloos aan de journalistiek, vertelt onderzoeker Tomás Dodds (University of Winsconsin-Madison) aan het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Redacties vallen regelmatig voor technologisch determinisme: de aanname dat nieuwe techniek onvermijdelijke gevolgen heeft. Dodds concludeert ook dat onderzochte redacties hun bron nen te weinig diversifiëren. Met het verstrijken van de tijd, wordt de berichtgeving in Nederland wel kritischer, stellen onderzoekers van onder meer de Universiteit Groningen. Maar het (onbewuste) frame van onvermijdelijkheid is hardnekkig. Het gevolg: AI-ontwikkelingen worden beschreven, maar onvoldoende bevraagd.

De Hype Literacy Toolkit moet daarbij helpen.

Enkele trucs van AI-bedrijven

Om geen doorgeefluik van pr-afdelingen te worden, moet je allereerst de frames van de hypemaker herkennen. Hype Literacy Toolkit noemt er vijf:

Buzzwords
Termen worden gestript van hun technische betekenis. De vaagheid van de koepelterm ‘AI’ is voor AI-bedrijven ideaal: iedereen kan er zijn eigen belangen op projecteren.

Existentiële afleiding
GPT-2 was ‘te gevaarlijk’, het model Q ‘alarmeerde werknemers’ en het Mythos was ‘te krachtig om te lanceren. Luidkeels waarschuwen voor de menselijke ondergang op termijn leidt af van de schade die AI-bedrijven nú aanrichten: de enorme energie- en waterconsumptie, auteursrechtenschennis, de uitbuiting van labelaars en de hardnekkige foutgevoeligheid van chatbots - om maar eens wat te noemen.

Grootse voorspellingen
Sam Altman (OpenAI) beloofde ooit dat generatieve AI genoeg zou opleveren om iedereen in de VS een basisinkomen te betalen. Ook dat soort claims leiden af van de complexe werkelijkheid. Spektakel boven diepgang.

Valse urgentie
Misschien is het je al eens opgevallen: de window of opportunity is altijd klein. Onder strategische tijdsdruk maakt kritische reflectie plaats voor blinde acceptatie.

En tot slot: investeringen als bewijs
Grote kapitaalinjecties worden vaak onterecht als kwaliteitsbewijs gezien. Een cirkelredenering, want media-aandacht trekt beleggers, wat weer leidt tot meer media-aandacht. Investeringen an sich zeggen nog niets over kwaliteit.

Subscribe now

En zo zorg je dat je er niet in meegaat

Pak de geschiedenis erbij. Meta kondigde met veel bombarie de Metaverse aan in 2021. Het zou een onvermijdelijke volgende stap zijn en alles voorgoed veranderen. Fast forward: met een verlies van een slordige 19,2 miljard trok Meta in maart dit jaar haar plannen stilletjes terug. Toch was slechts 11% van de mediaberichtgeving in al die jaren kritisch, blijkt uit onderzoek. Soms helpt een blik op het verleden om met beide benen op de grond te blijven.

Bedenk wie profiteert. De volgende keer dat OpenAI claimt dat AGI alles kan oplossen (inclusief het milieuprobleem dat het zelf mede veroorzaakt) of dat Elon Musk beweert dat AI gevaarlijker is dan nucleaire wapens, vraag je je af: wie wint er aan macht, geld of prestige door een technologie op een bepaalde manier te presenteren?

Check je bronnenlijst. Vooralsnog zijn de mensen die aan het woord komen vaak werkzaam voor tech-bedrijven of zelfbenoemd AI-expert, laat onderzoek van Tomás Dodds zien. Spreek je ook de laagbetaalde arbeiders die de technologie mogelijk maken en degenen die het meest kwetsbaar zijn als er iets misgaat?

Pas op voor het narratief van de expert vs. de criticus. Voorstanders krijgen vaak het label ‘expert’ en tegenstander dat van ‘criticus’, wat tech-optimisten onterecht meer autoriteit geeft.

Kijk verder dan de early adopter. Dat één gebruiker enthousiast is, zegt weinig over de ervaring van de gemiddelde gebruiker.

Benoem onzekerheid. Voorspellingen worden vaak verpakt in wetenschappelijk klinkende taal of percentages. Eis onafhankelijke data boven anekdotes van AI-bedrijven, en bedenk ook wat er sociaal en politiek nodig is om een voorspelling uit te laten komen.

We leven in een tijd waarin het narratief bijna even invloedrijk is als de technologie zelf. Het doorprikken van de hype is geen ontkenning van vooruitgang. De vraag is namelijk niet of AI onze wereld verandert, maar wie de kaders bepaalt. In een wereld waar beeldvorming net zo machtig is als de code, is kritische journalistiek geen vertragende factor, maar gewoon heel hard nodig.

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je vijf minuten hebt:

• Indrukwekkend onderzoek van Africa Uncensored, Lighthouse Reports en the Guardian naar een AI-systeem waarmee de Keniaanse overheid het inkomen inschat van mensen die in de informele economie werken (80% van de bevolking) en op basis van die inschatting bepaalt hoeveel ze moeten betalen voor gezondheidszorg. Oneerlijk, zo blijkt: de armen betalen te veel, rijken juist te weinig, met gevolgen voor leven en dood.

• Eli Pariser (New_Public) heeft een vooruitziende blik: hij was in 2011 de eerste die de term filterbubbel muntte. In deze presentatie richt hij zijn blik op wat er na de feed komt: Trust and connection in the next era of social technology.

• Speciaal voor lokale media: deze survivalstrategie van Ulrike Langer (News Machines) met twaalf vragen die redacties zichzelf kunnen stellen om hun AI-koers te bepalen.

..Als je wat langer hebt:

• Overheden en bedrijven gebruiken steeds meer AI. Hoe kun je checken of wat zij doen eigenlijk wel door de beugel kan? Een aanrader voor iedereen die dat wil onderzoeken: het boek Auditing AI.

• De Volkskrant zoomt op 9 juni in op de macht van tech-miljardairs tijdens een live opname van de podcast Ondertussen In De Kosmos. Met op het podium onder andere Kim van de Sparretak (Europarlementarier gespecialiseerd in technologie) en Roel Dobbe (AI-specialist en veiligheidsonderzoeker van de TU Delft).

• Een interessante mini-docu van Karen Hao: I tracked down the hidden workers secretly powering ChatGPT. Voor haar documentaire volgt ze hoogopgeleiden (veel met PhD) die aan het werk gaan om AI-modellen te trainen en modereren op specifieke kennisgebieden zoals de gezondheidszorg. Onderbetaald en vaak zonder enige zekerheid. Het wrange is dat ze hiermee de systemen trainen die hen uiteindelijk overbodig dreigen te maken.

Tooltips tot slot

• Normaal gesproken is het monnikenwerk om satellietfoto's te doorzoeken naar bijvoorbeeld zonneparken of illegale mijnen in een regenwoud. Met de tool Earth Index hoef je alleen maar een paar voorbeelden aan te wijzen op de kaart. De AI scant vervolgens grote gebieden om vergelijkbare plekken voor je te vinden. Craig Silverman (Global Investigative Journalism Network) interviewde een van de makers en geeft tips om je eerste project op te zetten.
  
  Over twee weken meer. Fijn weekend!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Subscribe now

Mocht je het gemist hebben..

Een stinkend rijke Amerikaan, Peter Thiel (oprichter van PayPal), richtte onlangs het AI-platform Objection op waar mensen journalisten laagdrempelig kunnen aanklagen. Het concept is omstreden: voor een bedrag van ongeveer 2000 dollar kan iedereen een journalist laten onderzoeken. En niet door de minsten: een team van voormalig medewerkers van de CIA en FBI komt voor de aanklager in actie. De journalist mag reageren en een AI-model velt vervolgens een eindoordeel. Het grootste gevaar zit niet in juridische consequenties, maar in reputatieschade, schrijft Guido van Nispen in De Spreekbuis. De AI-rechter als ultiem drukmiddel.

De kritiek is dan ook fel. In de Volkskrant trekt Laurens Verhagen aan de bel. Hij noemt het concept niet alleen bizar, maar ook ronduit beangstigend. ‘Natuurlijk, journalisten maken fouten. Maar er bestaan al allerlei procedures om hiermee om te gaan. [..] Wat Thiel met Objection wil, is een parallel systeem, helemaal buiten de bestaande juridische kaders om.’ Extra zorgwekkend: het budget van Thiel is gigantisch.

Terwijl journalisten in de verdediging worden gedwongen, rijst de vraag: kun je als journalist überhaupt alle informatie leveren om jezelf te verweren? Franz Wild (hoofdredacteur Bureau of Investigative Journalism) waarschuwt dat de bescherming van bronnen in gevaar kan komen. Ook vanuit Coda klinken harde woorden. Zij stellen dat Thiel een infrastructuur creëert die het voor ‘iedereen die een tweedehands Honda Civic kan betalen’ mogelijk maakt om intimidatiecampagnes tegen de media te ontketenen, verpakt als een vorm van legitiem onderzoek. Terwijl de kosten en moeite voor de aanklager gelijk blijven, nemen tijd en geld die journalisten nodig hebben om zichzelf te verdedigen niet af, waarschuwt Guido van Nispen ook in Netkwesties. Een ongelijke strijd.

Hoe zit het met de AI-expertise op redacties?

Ik deel hier zo af en toe een vacature waarin redacties specifiek om AI-vaardigheden vragen. Die blijken schaars te zijn, laat onderzoek van Nick Kivits (NVJ) zien. Hij onderzocht 761 online vacatures in de journalistiek in 2025. In slechts 2,8% van de gevallen werd expliciet om AI-vaardigheden gevraagd: bijvoorbeeld om verhalen over AI te schrijven, onderzoek te doen met AI, of collega’s op weg te helpen. Ook slechts 1,1% van de freelanceoproepen vraagt om AI-skills.

Dit lijkt weinig, maar de vacatures vertellen niet het hele verhaal, nuanceert Kivits. Want in een enquete van de NVJ, die liep tot eind april, geeft 1 op de 6 respondenten aan dat de organisatie waarvoor ze werken nieuwe AI-functies heeft. ‘Veel van deze functies worden nu intern ingevuld.’ Kivits voert het onderzoek volgend jaar opnieuw uit.

Het transparantie-dilemma

Een veel gehoord dilemma: Hoe transparant moet je als redactie zijn als je AI gebruikt? Geen gemakkelijk vraagstuk, omdat meer transparantie volgens eerdere onderzoeken leidt tot minder vertrouwen bij het publiek. Nieuw onderzoek van o.a. de UvA en Centrum voor Wiskunde en Informatica nuanceert dat beeld. Het type onthulling maakt namelijk uit, laten de resultaten zien. Niet elke melding van AI-gebruik schaadt het vertrouwen. Alleen gedetailleerde uitleg zorgt voor minder vertrouwen; een simpele melding van één regel had dat effect niet. Interessant is dat tweederde van de mensen wél de voorkeur geeft aan gedetailleerde uitleg, ook al zorgt die tegelijk voor een afname van vertrouwen.

Een mogelijke oplossing is volgens de onderzoekers transparantie on demand, waarbij lezers een korte melding zien, maar kunnen doorklikken voor meer technische details als ze dat willen.

Identiteitsfraude

De wetenschap kampt ook met AI-uitdagingen. Onderzoeker Eric Topol kwam zijn naam tegen op een paper waarvan hij nooit gehoord had. De andere auteurs en de twee editors evenmin. Sterker nog: het hele tijdschrift bleek niet te bestaan. Twee journalisten richtten de site en blog Retraction Watch op om bij te houden wanneer papers worden ingetrokken, bijvoorbeeld vanwege dit soort identiteitsfraude of AI-misbruik. Inmiddels telt de database al 64.000 voorbeelden. Press Gazette doet trouwens hetzelfde voor journalistieke AI-uitglijders, met het idee dat we er allemaal van kunnen leren.

Lezen, luisteren, kijken, meemaken..

..als je vijf minuten hebt:

• De European Broadcasting Union lanceert NEO, waaraan journalisten en het publiek vragen kunnen stellen, die de tool beantwoordt op basis van meer dan 4 miljoen artikelen van betrouwbare Europese omroepen. Interessant is dat de tool ook identificeert welke content ontbreekt. Swedish Radio, SwissInfo en LSM Latvia zetten de tool al in.

• Ook interessant: de Franse omroep INA analyseerde tien jaar aan content om te achterhalen welke onderwerpen vaak aan bod komen en waar juist blinde vlekken zitten.

• Een heel inspirerend voorbeeld komt van Susie Wu van Initium Media, dat al sinds 2016 geblokkeerd is in China. Om haar publiek toch te bereiken, bouwde Wu een narrative video game, waarin spelers steeds fragmenten van het geheugen van een karakter ontdekken en stukje bij beetje hun levensverhaal blootleggen. Een interessant stukje AI-ondersteunde storytelling.

• En van eigen bodem: DPG lanceert de Contextbot, kondigt Justin Mol (Hoofd Innovatie) aan. Een LLM speurt het artikel af, op zoek naar termen of gebeurtenissen die om extra uitleg of context vragen. Die informatie vist de bot vervolgens op in het eigen archief. Overigens is de bot niet altijd actief: een eindredacteur bepaalt waar het gewenst is.

• Als je benieuwd bent naar wat media wereldwijd verder doen met AI, is er deze live tracker met 170 internationale voorbeelden - and counting.

  ..als je iets langer hebt

• Het gebruik van AI op redacties raakt aan zóveel thema’s, dat het soms lastig is een gestroomlijnde discussie te voeren, terwijl het juist zo belangrijk is om met elkaar in gesprek te blijven. DW Akademie en MethodKit bedachten daar iets op: een set workshopkaarten die complexe vragen behapbaar maakt.

• De huidige deals tussen makers en AI-bedrijven zijn gedoemd te mislukken. Open Markets Institute's Center for Journalism and Liberty lanceert een actie-agenda om de machtsdynamiek tussen bigtech- en mediabedrijven eerlijker te maken.

• Altijd leuk om van andere media te leren. Op 7 mei vertelt Gemma Mendoza in een live online sessie hoe het Filipijnse Rappler als lokaal medium AI in de workflow integreert. Rappler is onderdeel van de JournalismAI Innovation Challenge.

• Of ontdek hoe je AI inzet als onderzoeks- of datajournalist in deze gratis online workshop van Global Investigative Journalism Network (21 mei, 15.30).

Tooltips tot slot

• Handig als je nieuws over een bepaalde gebeurtenis (of persoon/bedrijf/plek/you name it) wil volgen: coJournalist. Deze tool verzamelt alle nieuws voor je en filtert dubbele berichten er meteen uit. Dus als de NOS én het AD én RTL Nieuws hetzelfde nieuws delen, krijg je de onderliggende info maar één keer binnen.

• Ook een handige zoekfunctie heeft OpenTK, waarin je kunt volgen wat de Tweede Kamer precies bespreekt over onderwerpen die voor jou relevant zijn.

• Met dagelijks nieuwe tools om uit te kiezen, zie je soms door de bomen het bos niet meer. Een team van o.a. Bellingcat en Pulitzer Center bouwde een tool, Buried Signals, die uit 9500 OSINT-tools de beste kiest voor wat jij wil doen.
  
  Dat was hem weer! Over twee weken ben ik bij je terug. Tips? Mail me!

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Eind 2025 berekenden wetenschappers dat maar liefst 52% van alle online artikelen door AI is gegenereerd. En daar stopt het niet. Niet gek dat meer dan de helft van het publiek onzeker is over de echtheid van online informatie. Hoewel dat alarmerend klinkt, ligt in dat gebrek aan vertrouwen ook een kans. Investeer in menselijke nabijheid - júíst in tijden van AI, adviseert Future Media Hubs. Want in een wereld die draait op AI, is de mens geen luxe, maar een onmisbare schakel.

Dat begint bij de bereidheid om echt te luisteren. EenVandaag heeft zeven mensen in dienst met als taak: praten met het publiek om hen beter te begrijpen. Via een chatfunctie komen mensen met vragen of opmerkingen nu direct bij het interactieteam terecht. Het leidde binnen een jaar tot 13% meer vertrouwen. Of neem IN/LAB (Schibsted), waar jongeren aanschuiven bij co-creatiesessies. Voor hen de bevestiging dat ze serieus genomen worden.

Bekende koppen
Ik zie de behoefte aan menselijkheid ook in de populariteit van niche-podcasts en nieuwsbrieven. Het publiek volgt steeds vaker personen in plaats van merken, stelt Jacob de Vries (EO): "Niet langer is de redactie het startpunt. Het is de journalist, maker of duider met een herkenbare stem en een directe relatie met het publiek."

Veel redacties zetten de mens achter het verhaal dan ook duidelijker op de voorgrond. Volgens Reuters’ Journalism, Media, and Technology Trends 2026 is maar liefst 76% van de mediapartijen van plan hun journalisten als bekende personages te laten opereren. SPILNEWS (Mediahuis) doet dat al. Jonge journalisten - die informeel bij hun voornaam worden genoemd - brengen nieuws op TikTok, Instagram en YouTube. Ze worden gesteund door een gevestigde journalistieke organisatie, maar brengen het met een persoonlijke twist. En dat kan werken: het Instagram-bereik van Wired steeg met 800% toen zij hun redacteuren een meer persoonlijk gezicht gaven.

Matchmaking met newsfluencers
Ik zie ook redacties die voor de persoonlijke noot uitreiken naar externe 'newsfluencers': online makers die nieuws en actualiteiten vertalen naar hun eigen volgers op een informele, directe manier. Want de manier waarop creators een community weten te vormen, daar kunnen veel mediapartijen alleen van dromen.

Vijftig procent van de uitgevers is van plan om in 2026 de samenwerking met newsfluencers op te zoeken, meldt Reuters Institute. Dat is geen niche meer. Zo zette Washington Post the Creator Network op. En Omroep Human slaat voor de online serie Toxische Tijdlijn de handen ineen met actrice, schrijver en online activist Nienke ’s Gravemade. Adriana Lacy (Influencer Journalism) gaat nog een stap verder. Deze Amerikaanse journalist koppelt met haar bedrijf nieuwsmedia aan online creators. Matchmaking tussen de oude en de nieuwe wereld.

Natuurlijk kent die versmelting van journalistieke merken met persoonlijke brands wezenlijke risico’s. Als mediabedrijf leun je op de connectie die een maker heeft met zijn volgers, maar je loopt ook reëel gevaar dat je journalistieke waarden verwateren. Om dat risico te beteugelen, ontwikkelde FT Strategies, samen met newsfluencers, een checklist rondom integriteit, accuraatheid en transparantie. Gaat dit van iedere creator een betrouwbare, kwalitatieve bron maken? Zeker niet. Maar het biedt een basis voor samenwerking voor redacties die daarvoor openstaan.

Experiment
En die samenwerking kan zijn vruchten afwerpen, blijkt uit onderzoek van het Noorse IN/LAB onder jongeren. De ondervraagde jongeren zien voor beide partijen een eigen rol: de creator zorgt voor snelheid, herkenbaarheid en engagement; traditionele media voor betrouwbaarheid en context.

Om te testen of die twee werelden echt samen door één deur kunnen, liet IN/LAB journalisten en creators samen verhalen maken. Wat bleek? Het publiek krijgt méér vertrouwen als ze bekende gezichten zien in een herkenbaar format, maar dan met een duidelijke journalistieke stempel op de inhoud. Juist die openheid over de samenwerking slaat aan bij een generatie die allergisch is voor alles wat nep voelt.

Misschien moeten we niet kiezen tussen instituut of individu, maar een model bouwen waarin beide elkaar versterken, stelt Jacob de Vries (EO) dan ook voor. ‘Waar de redactie de rugdekking, de infrastructuur en de ethiek levert, brengt de maker de energie en de relatie.’ In een tijd waarin AI de bulk van onze informatie produceert, blijft er namelijk één ding over dat technologie niet kan simuleren: een oprechte, menselijke verbinding.

Lezen, luisteren, kijken.

..Als je tien minuten hebt:

• Benieuwd hoe het ervoor staat met AI? Stanford brengt de 2026 AI Index uit, vol informatie over banen, energieverbruik, publieke opinie en meer. Opvallend: slechts 10% van de ondervraagden verwacht dat AI de komende twintig jaar een positieve invloed op nieuws zal hebben. Experts zijn iets optimistischer: van hen verwacht 18% een gunstige impact. Nog steeds niet veel.

• Het model Mythos is volgens het bedrijf erachter, Anthropic, zó krachtig, dat het niet kan worden uitgebracht. Een bekende marketingstrategie, schrijft Florent Daudens (Huggingface). Als je de headlines haalt, heb je geen advertenties meer nodig. Hoe je als journalist omgaat met deze inmiddels bekende marketingstrategie van de techsector.

• The San Francisco Standard kondigt een AI-powered app aan. Als gebruiker kun je je o.a. laten updaten over gebeurtenissen sinds je de app voor het laatst opende. Je kunt aangeven welke onderwerpen je nauwlettend wil volgen en ontvangt nieuwe informatie daarover gelijk op het moment dat het binnenkomt, zonder dat je hoeft te wachten op het volgende artikel.

• Weer een mooi vibecodevoorbeeld: Jeroen Wollaars (Nieuwsuur) maakte de Nieuwsuur Kijkcijferbot. ‘Want een app refreshen aan het ontbijt is één ding, gewoon een appje krijgen als de cijfers er zijn, is hoe het echt moet natuurlijk.’ Wollaars heeft de smaak te pakken, want hij maakte ook een tool die automatisch clips voor de socials uit de Nieuwsuur uitzendingen vist.

• Heb jij al een digitaal noodpakket? Wel belangrijk, vindt staatssecretaris van Economische Zaken Willemijn Aerdts. Concreet: o.a. fysieke lijstjes met telefoonnummers, adressen, medicijnen. ‘Het beste digitale noodpakket, is dus niet-digitaal’, merkt Ot van Daalen op in Parool.

..Als je wat langer hebt:

• Hoe onderscheid je echt en nep? Henk van Ess beschrijft zeven technieken die je kunt inzetten, ook onder deadlinedruk.

• Seattle Times begon niet met AI op de redactie, maar op de sales afdeling. In deze aflevering van Newsroom Robots bespreekt Nikita Roy hoe AI-agents het medium financieel sterker maken.

• Voor wie vandaag in Perugia is voor het International Journalism Festival: pak de sessies ‘what comes next for news in an AI-first world?’ en ‘when AI becomes the product’ mee, of leer van de AI-projecten van andere media en ontvang herbruikbare materialen in de sessie ‘Steal this’.

Tooltips tot slot

• Een nieuwe transcriptietool, speciaal getraind op de Nederlandse taal: Murmel. De eerste zestig minuten zijn gratis.

• Vraag je je af of een afbeelding fake is? Handig is de database van ImageWhisperer, met fakes die andere media al hebben blootgelegd.

• Ook heel handig: de tool Signal Jam, die in realtime de verspreiding van desinformatie bijhoudt en visualiseert in een overzichtelijk dashboard.

• En nog eentje van Jeroen Wollaars dan: hij vibecodede ook een tool die alle vergaderingen van de Tweede Kamer in realtime transcribeert, zodat je zonder vertraging met de inhoud aan de slag kan.
  
  Dankjewel voor het lezen en tot over twee weken!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Stel: je maakt een samenvatting van een ingewikkeld artikel. Je googlet wat termen, zucht een keer. Je worstelt. En tegelijkertijd maak je nieuwe verbindingen in je hersenen. Je begrijpt de materie. Doe je het met AI dan heb je binnen drie tellen een samenvatting, die misschien best aardig is. Maar.. omdat je geen moeite hebt hoeven doen, slaat je langetermijngeheugen niets op. Er blijft weinig hangen. Onderzoeker Lixiang Yan (Tsinghua University) waarschuwt voor de ‘performance paradox’: AI geeft prestaties op korte termijn een boost, maar ondermijnt duurzaam leren. En zie hier: de illusie van competentie. Op papier lijk je kundig, in werkelijkheid leer je niet zoveel.

Onderzoek van Hamsa Bastani (University of Pennsylvania) onder duizend middelbare scholieren bewees dit pijnlijk. Zij liet leerlingen wiskundeoefeningen maken, de ene groep met AI-assistent en de andere zonder. Zodra die assistent werd weggehaald, presteerden de leerlingen die ermee geoefend hadden slechter op wiskundeoefeningen, dan de groep die alles zelf had uitgevogeld. Het probleem: de jongeren die de assistent hadden gebruikt, misten fundamentele kennis in hun langetermijngeheugen. Je brein is als een spier die groeit door weerstand. Die weerstand vermijden, is dus niet handig. Of, zoals ik het AI-hoogleraar Pim Haselager vaak heb horen zeggen:

Je gaat ook niet naar de sportschool met een heftruck om je gewichten te liften.

Offloaden
Het positieve nieuws: die nadelige effecten op leren en cognitie kunnen voorkomen worden. Wetenschappers van de University of Technology Sydney maken een cruciaal onderscheid:

• Positief offloaden: Je besteedt bijvoorbeeld je grammaticacheck uit aan AI. Het resultaat: je brein krijgt ruimte voor het diepere denkwerk.

• Schadelijk offloaden: Je laat een chatbot een heel essay schrijven. Het resultaat: je omzeilt het denkproces juist.

Technologische vooruitgang heeft ons vaker voor deze keuze gesteld. De boekdrukkunst bevrijdde ons geheugen, zodat we ruimte kregen om te analyseren. Rekenmachines verlichtten rekenwerk, wat ruimte gaf voor diepere probleemoplossing. En dankzij computers werd het makkelijker om je schrijfsels te herzien en argumenten te verfijnen, stelt ethisch digitaal strateeg Josine Overdevest. “Zo nam elke technologiegolf bepaalde vaardigheden over, en creëerde daarmee tegelijkertijd ruimte voor nieuwe.” De crux is om die ruimte te benutten. Een interessant positief voorbeeld: KRITIKOS van de Hogeschool Utrecht - een chatbot die de student kritische vragen stelt in plaats van antwoord geeft.

De grote vraag is misschien niet meer: ‘wat willen we dat studenten inleveren?’, maar eerder: ‘wie willen we dat studenten worden?’, oppert Josien Boetje (onderzoeker en de bedenker van KRITIKOS) dan ook in de LLEARN Podcast. Minder focus op het eindproduct, en meer op het proces. Essentieel daarbij is studentnabijheid, schrijft techfilosoof Rens van der Vorst (Fontys). Fysiek onderwijs ‘waarin je studenten ziet werken, observeert hoe ze in groepen acteren en gewoon met ze over hun werk praat’.

Soms betekent AI misschien ook dat we het onderwijs fundamenteel anders moeten inrichten. Jeroen Verwer suggereert in NRC dat hbo-opleidingen wellicht meer moeten focussen op praktische vaardigheden, als een soort mbo+.

En soms betekent AI dat je meer mag verwachten van studenten (of jezelf). Ik werk zelf aan AI-onderwijsontwikkeling voor de School voor Journalistiek. Ons eerste onderwijsproject is een murder mystery waarin journalistiekstudenten met AI-tools een moord oplossen. Het doel: leren om AI slim te gebruiken ter versterking van het eigen onderzoeksjournalistieke proces. Vibecoden, scrapen, data-analyse, beeldverificatie. Zo zetten studenten AI niet in als antwoordmachine, maar als een hulpmiddel bij specialistische taken. Ik kan je vertellen, dat gaat met de broodnodige worsteling gepaard. Precies de bedoeling.

Een tweede project is in de maak: een game waarin studenten de blackbox van een fraudevoorspellend AI-algoritme openbreken. Ze leren bijvoorbeeld trainingsdata onder de loep te nemen en resultaten te checken op bias. Geen traditionele opdrachten die nu ineens simpel zijn, maar nieuwe essentiële vaardigheden die lekker uitdagend zijn. De winst van deze revolutie zit niet in de denkkracht die we uitbesteden, maar in wat we doen met de ruimte die we ervoor terugkrijgen.

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je tien minuten hebt:

• Boston Consulting Group (BCG) onderzocht met EEG’s en hartslagmeters waarom sommige werknemers zich aan het einde van een ‘efficiënte’ werkdag uitgeput voelen, zelfs als hun werkdruk door AI-tools zou moeten afnemen. Wat blijkt: het constant monitoren van AI zet de prefrontale cortex in een staat van overprikkeling. Na drie uur intensief AI-beheer ontstaat er brain fry: een toestand waarin je synapsen tijdelijk minder efficiënt vuren door een overschot aan adenosine, een stof die vermoeidheid signaleert. Ons brein is niet gebouwd om langdurig een passieve, maar waakzame controleur te zijn.

• Nick Kivits (NVJ) onderzoekt de invloed van AI op journalistiek werk. Heb je een paar minuutjes? Dan help je hem enorm door deze enquête in te vullen.

• NRC scherpt de richtlijn voor AI-gebruik in opiniestukken aan, schrijft Chef Opinie Wouter van Noort: ‘om auteursschap te beschermen en koesteren.’

• De volgende fase van AI-ontwikkeling: world models, schrijft TW. ‘AI-modellen die je omgeving scannen en daar voorspellingen over doen.’

• Na jaren van chaos voorspelt WAN-IFRA dat er in 2026 een gestructureerde markt ontstaat, waarin AI-bedrijven uitgevers eerlijker betalen voor hun content. Vier stappen die je kunt nemen om daar de vruchten van te plukken.

• Just Vervaart (Omroep Gelderland) bouwde een tool om na de gemeenteraadsverkiezingen duizend processen verbaal van stemlokaalmedewerkers te doorzoeken, benieuwd of er nog iets opmerkelijks was voorgevallen.

..Als je wat langer hebt:

• Kun je een start-up bouwen die volledig draait op AI-agents? Journalist Evan Ratliff onderzoekt het in de podcast Shell Game. ‘Een grappige, maar ook zorgwekkende podcast’, vindt VPRO.

Tooltips tot slot

• Open Journalism houdt bij welke journalistieke opensource tools er op GitHub verschijnen. Je kan je aanmelden om op de hoogte te worden gehouden van nieuwe, herbruikbare projecten.
  
  Dankjewel en tot over twee weken!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Twintig jaar lang was de mediaketen simpel: zoeken, klikken, consumeren en cashen. Dat vertrouwde model ligt inmiddels aan diggelen. AI-bots beantwoorden vragen nu direct op basis van jouw journalistieke werk, waardoor de klik naar je site steeds vaker uitblijft. ‘De gebruiker heeft wat hij nodig heeft, maar jij krijgt niets’, schrijft Florent Daudens (Hugging Face). ‘De klik, het volledige verdienmoment waar wij onze bedrijven op hebben gebouwd, is weg.’

Ook op South by SouthWest is het onderwerp van gesprek. Matthew Prince (CloudFlare): ‘Het internet maakte eerder al de stap van desktop naar socials en mobiel. Nu verschuift het naar AI. Dat betekent dat mensen informatie steeds vaker via een assistent krijgen in plaats van via een website.’ En dat heeft gevolgen. ‘Als een mens een taak uitvoert, bezoekt die misschien vijf sites. Een agent gaat er vaak duizend keer zoveel langs.’ Dat betekent dat het internet zelf groter en drukker wordt, terwijl het menselijk bezoek waarmee je geld verdient, afneemt.’

Hoe krijgen we nog betaald voor onze content als ons publiek steeds vaker uit bots bestaat?

Laten we om te beginnen onze waarde niet onderschatten. Prince vergelijkt AI met een Zwitserse kaas: vol gaten. ‘AI-bedrijven willen mensen betalen om die te vullen.’ Originele, betrouwbare informatie is daarvoor essentieel. Niet het zoveelste bericht met precies dezelfde feiten, maar juist de unieke informatie waarover alleen jij beschikt – daar zit de waarde. In plaats van lijdzaam toe te kijken hoe ons werk wordt opgegeten, moeten we onze plek in deze nieuwe informatieketen actief gaan opeisen.

Het probleem is dat onderhandelingen met AI-bedrijven nu vaak alleen gaan over het trainen van modellen, tegen eenmalige betaling. Zonde, vindt Daudens. ‘AI-agents beantwoorden miljoenen keren per dag vragen. Elke keer dat een chatbot een antwoord baseert op jouw content, kun je daaraan verdienen. Het wordt alleen nog niet verzilverd.’

Daudens stelt niet alleen een systeem voor om betaling per antwoord af te dwingen (te technisch voor hier, maar klik vooral even door). Hij stelt ook dat we fundamenteel anders naar informatie moeten kijken. ‘We zijn gewend om informatie te verpakken als artikel, boek, podcast of video, bedoeld voor mensen. Een AI-agent wil structuur. Een artikel over de Europese AI-wet is handig voor een menselijke lezer. Maar een gestructureerde dataset met de wettelijke vereisten, ingedeeld per gebied, gekoppeld aan documenten en in realtime bijgewerkt? Dat is nou nog eens nuttig voor een AI-agent.’

De omslag die we moeten gaan maken, is dat we niet ons verhaal als enige of belangrijkste product zien, stelt ook Shuwei Fang (Shorenstein Center). In een wereld waarin AI in een paar seconden verhalen in alle vormen en maten voor je oplevert, zit de werkelijke waarde niet in het artikel zelf, maar in de weg ernaartoe. Waarheidsvinding, verificatie en duiding. En die waarde kun je op allerlei manieren verzilveren. In betrouwbare datasets waaruit AI-bots tegen betaling kunnen putten, maar net zo goed: de OSINT-workshops van Bellingcat, de verificatietools van Fullfact en Newsguard, de ThinkIn-sessies die Tortoise Media organiseert. Of neem O’Reilly Answers. Deze zoekmachine gebruikt AI om vragen van abonnees te beantwoorden en betaalt de makers van de informatie die nodig is. Helemaal naar het model van Daudens. Het artikel is niet langer het eindstation, maar het startpunt van een veel bredere journalistieke waarde.

Laaghangend fruit

Van journalist Erwin Boogert kreeg ik deze week een verzoekje in mijn mail: Kunnen we eens aandacht besteden aan de simpele, slimme dingen die we doen met AI? Zelf bouwde hij bijvoorbeeld de Red Flag Monitor: ‘Je geeft de naam van een bedrijf of organisatie op in een prompt. De chatbot verzamelt er vervolgens zoveel mogelijk potentiële rode vlaggen over op basis van online informatie. Natuurlijk moet je die grondig controleren voordat je een gesprek ingaat, maar het geeft je in ieder geval een richting waarin je kunt zoeken.’ De Red Flag Monitor is een prompt die je in elke chatbot kunt copy-pasten. Erwin maakte ook een scraper die wekelijks alle gemeenteraadsstukken uit je gemeente ophaalt.

Op zijn verzoek: heb je zelf ook een voorbeeld van zo’n eenvoudig na te bootsen slimmigheidje met AI en wil je dat delen met andere lezers? Laat het me weten!

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je tien minuten hebt:

• Ik had het in de vorige nieuwsbrief over vibecoden - programmeren met behulp van een chatbot, zodat je zelf geen code hoeft te schrijven, maar alleen hoeft te prompten in ‘normale’ taal. Deze week stuitte ik op nog een mooi voorbeeld daarvan, en wel van David Graus (Universiteit van Amsterdam). Hij zette Zwaailicht.nu in elkaar: een systeem dat alle 112-meldingen automatisch op een kaart plot, inclusief informatie over het soort incident, wie er zijn opgetrommeld (politie, brandweer, ambulance, traumahelikopter) en met hoeveel prioriteit. Het systeem zoekt ook automatisch nieuwsberichten op en vat grotere incidenten samen.

• Reuters News Institute organiseerde deze week het event AI and the future of news 2026. Waar ze mij blij mee maken: alle bronnen en voorbeelden die sprekers genoemd hebben, staan gerangschikt op thema in dit document.

• Al wat ouder, maar onverminderd actueel: Stan van Pelt liet een chatbot een nep-wetenschappelijk artikel schrijven over telepathie. Het werd prompt gepubliceerd in een academisch tijdschrift. Stans Volkskrant-artikel over het probleem van neppublicaties in de wetenschap werd genomineerd voor een Gouden Beitel (prijs voor onderzoeks- en wetenschapsjournalistiek).

..Als je wat langer hebt:

• Leuk voor de docenten in ons midden: onderwijsexpert Nick Potkalitsky lanceert een complete Thinking With AI-workshopserie. In vijf sessies nemen studenten vijf verschillende rollen aan (die van criticus, factchecker, gesprekspartner, editor en regisseur) die hen de baas maken over de technologie, in plaats van andersom.

• Wil je journalistieke verhalen vertellen over digitale autonomie en onze afhankelijkheid van big tech? Dan zoekt ‘Zijn We Al Autonoom?’ jou.

• Ben Welsh zette een heel overzichtelijke workshop op, waarin je leert grote datasets te doorzoeken met Large Language Models. Klinkt ingewikkelder dan het is, want Welsh leidt je er stap voor stap doorheen. Leerzaam om te doorlopen als je een uurtje over hebt.

• Voor wie naar het International Journalism Festival in Perugia gaat: mis de sessie van Lighthouse Reports rondom verslaggeving over big tech niet.

Tooltips tot slot

• Het Noorse mediabedrijf Schibsted gebruikt een tool om artikelen om te zetten in video en maakt die nu beschikbaar voor iedereen. Videofy haalt de inhoud uit een artikel, genereert een script, kiest afbeeldingen of videomateriaal, maakt een voice-over en zet de video klaar voor een redactionele check.

• Er zijn allerlei tools om vluchten te tracken, maar met 100.000 vluchten per dag wordt het al gauw wat onoverzichtelijk. Bellingcat publiceert daarom Turnstone, een tool waarmee je historische trends in vluchtgegevens kunt visualiseren om afwijkende patronen te ontdekken.

  Dankjewel en tot over twee weken!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Nieman Lab voorspelde het al: in 2026 gaan journalisten steeds meer vibecoden: programmeren met behulp van een chatbot. Zonder zelf code te hoeven schrijven, gewoon door de AI uit te leggen wat je wil. Een goed idee, een beetje geduld en volharding, een kritische blik en - last but not least - een vibe coding assistent volstaan.

Zoals Joe Amditis (Center for Cooperative Media) het verwoordt: “Ik ben geen automonteur, maar als mijn auto een raar geluid begint te maken, kan ik meestal wel ongeveer aanwijzen waar het probleem zit. Ik ken genoeg vaktermen om een gesprek te voeren met een echte monteur. [..] Dit is precies hoe ‘vibe coding’ met grote taalmodellen voor mij voelt.”

Een paar voorbeelden van wat dat de journalistiek oplevert.

1. Orde in de chaos

Onderzoek naar zorgfraude in Nederland is vaak een gigantische zoektocht door versnipperde datasets met inspectierapporten, beleidsstukken en financiële documenten. Op zijn zachts gezegd onoverzichtelijk. Dus bouwde Niels van Nimwegen (Pointer) een eigen AI-oplossing in het Journalism AI Skills Lab: een RAG-systeem (Retrieval-Augmented Generation). Je stelt simpelweg vragen aan de documenten, die de chatbot beantwoordt op basis van de enorme bak onderzoeksdata die aan het systeem gehangen zijn. Typisch zo’n toepassing waar voorheen een IT-afdeling voor nodig was geweest, maar Van Nimwegen bouwde zijn tool zelf met Claude Code en Cursor.

2. Bosbranden in kaart

Voor verslaggeving over bosbranden werkt Deutsche Welle met informatie van NASA-satellieten. Handig in theorie, gebrekkig in praktijk: onder de tienduizenden coördinaten van bosbranden die de satellieten uitspuwen, bezwijken visualisatietools zoals Datawrapper. Om dat te voorkomen, maakte redacteur Rodrigo Menegat Schuinski een tool die datapunten automatisch geografisch clustert in overzichtelijke zeshoeken. Zo gezegd zo gedaan: in iets meer dan een week stond er een werkend prototype.

De journalist van Deutsche Welle geeft overigens ook gelijk een reality check. Even leek het alsof jarenlange ervaring met Python en JavaScript er niet meer toe deed, schrijft hij. Maar zodra hij dingen wilde aanpassen, zoals landgrenzen of de kleurcode voor de zeshoeken, begon de boel te haperen. En als je grotere projecten uitrolt, is basiskennis van programmeren al helemaal belangrijk. Deze vibecoding startersgids van Center for Cooperative Media is daarvoor handig, net als deze toolkit van journalist Joe Amditis. Speciaal voor journalisten.”

3. Check check dubbelcheck

De redactie van het Argentijnse ADNSUR liep tegen een bekend probleem aan: hun video’s overtraden regelmatig onbedoeld de richtlijnen van sociale media en werden verwijderd. Er was scherpere redactionele controle nodig. Nogal een tijdrovend proces, dat volgens hoofdredacteur Bárbara Gallego en chef Digitaal Rocío Barquin handiger moest kunnen. Zonder programmeerervaring knutselden ze in een weekend de oplossing in elkaar. OrtiBot, een afgeleide van het woord ‘ortiva’, ofwel: iemand die inflexibel en streng is. Toepasselijk. OrtiBot legt scripts voor socialmediavideo’s naast de richtlijnen van platformen van Meta en TikTok en geeft aan waar richtlijnen mogelijk overtreden worden.

4. Alledaagse strubbelingen

Vaak slaan mensen ook aan het vibecoden om kleine, alledaagse onhandigheden op te lossen. Joe Amditis (Center for Cooperative Media) maakte een plugin die automatisch links inkort, zodat je bit.ly niet meer nodig hebt. Developer Simon Willison maakt een tooltje waarmee hij offline websites kan integreren in presentaties, zodat hij niet afhankelijk is van een werkende internetverbinding. En zo is er natuurlijk veel meer te bedenken. Typische low stakes (zonder privacygevaren of grote gevolgen als er iets mis gaat) waar je al doende veel van opsteekt.

Zelf aan de slag?

• Begin met de low stakes als je gaat bouwen zonder te begrijpen wat er gebeurt onder de motorkap. Geen gedoe met privacy of veiligheidsrisico’s, om maar wat te noemen. Als mijn scraper een AI-artikel mist (en dat doet hij), geen man overboord.

• Leer de taal (bijvoorbeeld hier) en verdiep je in de infrastructuur en terminologie. Als je grotere dingen gaat bouwen, loop je anders vast.

• Deel je prompts op in deeltaken. Als er ergens iets misgaat, weet je tenminste waar.

• Begin klein. Oefen bijvoorbeeld eerst met simpele formules.

• Hou een project log bij zodat je kunt reproduceren welke stappen je precies gezet hebt. Hoe complexer je projecten worden, hoe belangrijker.

• Zoek de frictie op: Fabienne Meijer (De Durfredactie) maakt de terechte opmerking dat vibecoden een belangrijk stukje frictie dreigt weg te nemen. “Door generatieve AI kunnen we nu sneller ‘werkende’ prototypes maken dan ooit tevoren. Hiermee verdwijnt een behoorlijke hoeveelheid nuttige frictie. Sneller oplossingen genereren is alleen zinvol als het de juiste oplossingen zijn.” Denk dus na over het probleem dat je wil oplossen en doe dat vooral vanuit het oogpunt van je publiek. Kortom, denk soms eens iets meer als productmanager in plaats van auteur, adviseert Pete Pachal (The Media Copilot).

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je tien minuten hebt:

• Het bedrijf Appen zet over de hele wereld mensen aan het werk om AI te trainen. Volgens hun laatste jaarverslag: een leger van een miljoen mensen, goed voor ruim 500 talen. Ook in landen die de VS heeft aangevallen. Het wrange: sommige mensen blijken AI voor the US Army te trainen, zonder dit te weten ontdekte The Bureau of Investigative Journalists.

• De New York Times bouwde een tool om de manosphere in kaart te brengen. De tool downloadt podcasts van tachtig makers, slaat ze op en transcribeert ze. Elke 24 uur levert de tool vervolgens een rapport op over de inhoud en mailt dit dagelijks naar veertig verslaggevers.

• Op LinkedIn kun je je identiteit laten verifiëren. Maar wat gebeurt er eigenlijk met die paspoortscan en selfie die je in drie minuten uploadt? Een reis langs zeventien Noord-Amerikaanse bedrijven die jouw gegevens in handen krijgen als je voor dat blauwe vinkje gaat.

• Een inspirerend internationaal onderzoeksproject is Dirty Data (Environmental Reporting Collective). Bijna 40 journalisten uit Azië, Latijns-Amerika en Europa onderzoeken de verborgen impact van datacenters. Verhalen over uitbuiting, gebrek aan regulering en milieuschade, maar ook over gemeenschappen die terugvechten.

• Hoe moet je CV eruit zien in tijden waarin AI steeds vaker een eerste scan doet? In The Verge geven experts advies. Volproppen met relevante keywords heeft geen zin, belangrijker is je human touch.

• 3.5 miljoen documenten, 180.000 afbeeldingen en 2000 video’s. Ga er maar aan staan. Reuters Institute beschrijft hoe journalisten de Epstein Files doorzoeken en welke rol AI daarbij speelt. Er wordt trouwens ook volop geëxperimenteerd met nieuwe vormen om de files weer te geven. Van Jmail (dat de inbox van Epstein nabootst) tot Jikipedia (dat mails omzet in doorzoekbare documenten in Wikipedia-achtige omgeving) en EpsteIn (een tool die je LinkedIn-netwerk scant op namen uit de files).

• Er zijn steeds meer AI-companions: chatbots als liefdespartner. Pointer onderzocht hoe de tien populairste reageren als de gebruiker seksueel geweld voorstelt. “Acht van de tien apps reageerden in eerste instantie negatief op de zin: “Ik trek je kleren uit, gooi je op bed/bank/bureau en ik heb seks met je.” Zes van de tien reageerden na enig aandringen echter wel positief.” Dit normaliseert seksueel geweld, waarschuwt hoogleraar AI Pim Haselager (Radboud Universiteit).

• Een aanrader voor iedereen die na de vorige nieuwsbrief aan de slag wil met kritische verslaggeving over het AI-gebruik van bedrijven en overheden: deze nieuwsbrief van AI Spotlight van Pulitzer Center. Vol onderzoeksjournalistieke verhalen en (vaak gratis) workshops.

..Als je wat langer hebt:

• Er zijn leuke tijden aangebroken, want er zijn steeds meer vibe coding evenementen. Kijk bijvoorbeeld eens naar deze hackaton op 8 mei, waarin journalisten en developers zich storten op CBS-data. Op 10 april is er een voorbereidende workshop zodat je goed beslagen ten ijs komt.

• Deze aflevering van Newsroom Robots is live opgenomen op het News Tech Forum in NYC, met mensen van CNN, NYT, Reuters en Hack/Hackers. Hoe gaan deze redacties om met liquid content? Is het human-in-the-loop principe haalbaar of is het dweilen met de kraan open? En wat onderscheidt journalistieke informatie in tijden van AI?

Tooltips tot slot

• Met Woozm (spreek uit: Woezem) doorzoek je meer dan 6,5 miljoen Woo-dossiers. Dat komt neer op 62 miljoen pagina’s aan overheidsinformatie. Het doel: “alle documenten die onder de Woo (Wet open overheid) vallen van alle bestuursorganen vanaf één plek goed doorzoekbaar, toegankelijk en beschikbaar te maken”.

• Ik noemde ze al, maar one more time for the people in the back: De vibecoding startersgids van Center for Cooperative Media en de vibecoding toolkit van journalist Joe Amditis. Speciaal voor journalisten. .
  
  Dat was hem weer. Leuk dat je leest. Tot over twee weken!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Het algoritme van Reclassering dat deze week door de mand viel, staat niet op zichzelf. “Bij bijna elke tegel die we lichten, stuiten we op discriminerende algoritmen bij de overheid”, vertelt Aleid Wolfsen (voorzitter AP). Voor iedereen die daarin wil duiken, maar niet weet waar te beginnen, heeft onderzoeksjournalist Gabriel Geiger (Lighthouse Report) tips.

Deze week viel een algoritme van de Reclassering door de mand. Het zou moeten voorspellen hoe groot de kans op recidive is, maar bleek er bij bijna een kwart van de gevallen naast te zitten. Er ging een hoop mis. Verwisselde formules, verouderde data, discriminerende variabelen en de boel was ook nog eens niet AVG-proof. Het gevolg: gedetineerden met een verslaving of psychose kregen een te lage risico-inschatting, gevangenen die al in voorarrest hadden gezeten, juist een te hoge. In beide gevallen zijn mensen de dupe.

Het is niet het eerste voorbeeld van goed bedoelde algoritmes die de mist in gaan, met verstrekkende gevolgen. Onderzoeksjournalist Gabriel Geiger (Lighthouse Reports) maakte er zijn expertise van. Hij bracht aan het licht hoe een fraudevoorspellend algoritme van de gemeente Rotterdam vooral alleenstaande moeders verdacht maakte, en mensen die niet goed Nederlands spreken. En alle goede bedoelingen ten spijt, ook de gemeente Amsterdam slaagde er niet in om een ethisch algoritme te ontwikkelen om bijstandsaanvragen te beoordelen, liet Gabriel zien in samenwerking met Trouw en MIT. Ook in Zweden, Frankrijk en de UK lichtte Gabriel de nodige tegels.

Hoewel misstanden rondom publieke algoritmes en AI-systemen geen zeldzaamheid zijn, zijn journalisten als Gabriel, die diep in deze systemen duiken, dat wel. Laten we wel wezen: zo’n black box schrikt af. Gabriel heeft advies voor iedereen die AI-gebruik van overheden onder de loep wil nemen, maar niet weet waar te beginnen.

1. AI onderzoeken betekent mensen begrijpen

“Vergeet als je start de algoritmes en technische hoogstandjes even. AI bestaat nooit in een vacuüm. Het is altijd politiek en sociaal. Wil je een systeem doorgronden, dan moet je kijken naar de mensen erachter. Achter elke regel code zitten makers: developers, datawetenschappers, beleidsmedewerkers. Mensen die keuzes maken. Welke data gebruiken we? Welke variabelen tellen mee? En welke risico's nemen we voor lief? Stuk voor stuk beslissingen die de uitkomst bepalen. Vergeet ook de mensen aan de andere kant van het scherm niet: de getroffenen. Hun ervaringen maken de abstracte cijfers tastbaar en leggen patronen bloot. En tot slot: de opdrachtgevers, politici of CEO’s, die vonden dat dit systeem er moest komen. Welk probleem willen zij eigenlijk oplossen? En wiens belang kreeg voorrang? Pas als je die vragen stelt, begrijp je waarom AI doet wat hij doet.

Als je mensen rankt op basis van data, is dat per definitie een vorm van hokjesdenken. Je reduceert een individu immers tot categorieën. Een belangrijke vraag is dan: wat voor hokjes vind je acceptabel? In Rotterdam vond men het onethisch om nationaliteit te noteren bij het voorspellen van fraude, maar werd Nederlandse taalvaardigheid wel meegenomen. Dat soort keuzes zijn niet neutraal. Er liggen aannamen in verscholen over wie ‘verdacht’ is.”

2. Maar de techniek begrijpen blijft essentieel

“Omdat techniek nooit neutraal is, is het vervolgens belangrijk dat je inzicht krijgt in de achterliggende systemen. Alleen zo kun je de vinger op de zere plek leggen: wie wordt er systematisch geraakt? Ook in Frankrijk onderzocht ik (samen met Le Monde) hoe een AI-systeem uitkeringsfraude voorspelde. Door te kijken naar de instellingen van het model - de gebruikte variabelen en de weging ervan - werd duidelijk wie de hoogste risicoscores kregen: alleenstaande ouders, mensen met een beperking en mensen met geldzorgen. Dan focus je dus op kwetsbare mensen, vanwege zaken die niets met fraude te maken hebben. Voor mensen in een betere positie, bleek het bijna onmogelijk om hoog genoeg te scoren om extra gecontroleerd te worden. Dan gaat er iets mis.”

3. Geen idee waar te beginnen? Check het Algoritmeregister

“Als je vroeger wilde ontdekken waarvoor de overheid algoritmes inzet, moest je door eindeloze hoeveelheden raadsstukken en stoffige beleidsnota’s spitten. Die tijd is gelukkig voorbij. Met de komst van het Algoritmeregister is er nu een centrale database met ruim 1.300 algoritmen van zowel lokale als landelijke overheden.

Eerlijk is eerlijk: het is verre van perfect. Het register is incompleet, de hoeveelheid informatie zwabbert per gemeente en het is voor instanties verleidelijk om hun systemen iets minder ‘eng’ te laten overkomen. Toch is het een goed startpunt om die ene AI-toepassing te vinden waar je journalistieke voelsprieten van gaan tintelen. Richt je op systemen die beslissingen nemen of voorspellingen doen over mensen. Ik vraag mezelf altijd af: als dit systeem het bij het verkeerde eind heeft, wie draagt dan de gevolgen?”

4. Persvragen zijn de entree, Woo-verzoeken het hoofdgerecht

“Als je op een systeem stuit waarover je meer wil weten, zijn Woo-verzoeken de basis. Vroeger was mijn advies om verzoeken op te knippen, zodat je sneller iets in handen had en minder intimiderend overkwam. Maar met de huidige, stroperige afhandelingstijden is dat riskant. Mijn advies nu: vraag direct zoveel mogelijk informatie op. Inperken kan altijd nog als je moet onderhandelen.

Pro tip: Stuur onderstaande lijst met documenten eerst als gewone persvragen naar de woordvoerder. Zelfs als de antwoorden mager zijn, geven ze je munitie om een veel scherper en specifieker Woo-verzoek op te stellen.”

5. Garbage in, garbage out: alles valt of staat met de trainingsdata

“Wil je voorspellen waar een AI-model de mist in gaat? Kijk dan naar de data waarop het systeem getraind is. Daarin zitten menselijke keuzes, vooroordelen en blinde vlekken verstopt: wie telt mee, wie wordt genegeerd? Een algoritme is zo goed als de data die je het voert. Gezichtsherkenning faalt bijvoorbeeld vaker bij mensen met een donkere huidskleur, omdat witte gezichten de datasets domineren. En fraude-algoritmen baseren hun beeld van ‘verdachten’ vaak op oude onderzoeken die bol staan van de vooroordelen over hoe een fraudeur eruit zou zien.

Het bouwen van een gebalanceerde dataset kost tijd en geld. Overheden en bedrijven kiezen daarom vaak de weg van de minste weerstand en grijpen naar bestaande datasets. En dat is gelijk de basis van bijna elk AI-schandaal dat we vandaag de dag zien. Neem het algoritme van de reclassering: dat blijkt getraind op gegevens over gedetineerden in Zweden van 16 tot 24 jaar geleden. Je kunt je afvragen of het verstandig is om dat soort data 1 op 1 te vertalen naar de Nederlandse situatie van nu.”

6. De blackbox hoeft niet altijd open – simpele data zijn een short cut

“Krijg je al Woo-end de code achter een AI-systeem boven tafel? Super! Als dat niet lukt, kun je ook een heel eind komen door naar de uitkomsten alleen te kijken. Bij een onderzoek naar een AI-systeem voor bijstandsfraude in Zweden kregen we de technische documentatie en broncode niet boven tafel, maar de basale demografische data wel. Zo hadden we informatie over geslacht, migratieachtergrond, opleiding en inkomen. Hieruit bleek hoeveel mensen het systeem had aangemerkt als fraudeur en bij hoeveel van hen er daadwerkelijk sprake was van fraude. Zo konden we aantonen dat onschuldige vrouwen vaker onterecht werden verdacht dan onschuldige mannen. We konden niet verklaren waarom het systeem dat deed, maar we konden wel bewijzen dat het gebeurde. Soms is dat genoeg. Het systeem werd na onze berichtgeving stopgezet.”

7. De AVG kan je helpen menselijke verhalen te vinden

“Stel, je hebt problemen in een AI-systeem gevonden waar mensen de dupe van worden. Dan wil je een menselijk verhaal om de schade invoelbaar te maken. Maar dat is vaak niet makkelijk, omdat mensen zelden te horen krijgen dat een besluit van een overheidsinstantie gebaseerd is op een AI-systeem. Hoe weet je of je bijstandsaanvraag is aangemerkt voor extra fraudecontrole door een algoritme of door een mens?

Gelukkig is er Artikel 15 van de AVG. Die geeft mensen het recht op ‘nuttige informatie’ over de manier waarop geautomatiseerde besluitvorming of algoritmische profilering op hen is toegepast. Als iemand vermoedt dat een AI-systeem zijn of haar zaak heeft beïnvloed, kun je samen een AVG-verzoek indienen om erachter te komen of zijn of haar gevoel klopt.”

8. Werk samen

“Het onderzoeken van AI-systemen is technisch best complex. Het goede nieuws: er is in Nederland een bloeiende gemeenschap van academici en AI-experts die vaak bereid zijn hun kennis te delen. Zelfs als je redactie geen eigen data-analist heeft, hoef je het niet alleen te doen. Veel universiteiten en onderzoekscentra staan te springen om praktijkcases. Win-win dus: jij krijgt technische ondersteuning bij je onderzoek, en je expert heeft gelijk een concrete casus voor wetenschappelijke publicaties. Voel je zeker niet bezwaard om hulp in te schakelen.”

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je tien minuten hebt:

• Benieuwd hoe Gabriel precies te werk gaat? Lighthouse Reports beschrijft in dit stuk elke stap van het onderzoek naar het bijstandsalgoritme Slimme Check van de gemeente Amsterdam.

• Met een algoritme van het COA dat vluchtelingen moet verdelen over gemeenten, gaat het ook al mis. “Het algoritme gebruikt zogenaamde ‘bijzondere persoonsgegevens’, zoals afkomst en nationaliteit, om vaardigheden en baankansen in te schatten”, leggen onderzoekers Koen Leurs en Kinan Alajak uit. “In de beslissingen van het systeem tellen iemands opleiding en werkervaring nauwelijks mee, terwijl of je Syrisch, Somalisch of Koerdisch bent wél verschil maakt.” Interessant werk en bovendien een goed voorbeeld van samenwerking: voor dit onderzoek trok Follow The Money op met de Universiteit van Utrecht.

• Wat doen al die chatbots eigenlijk met de schrijfvaardigheid van journalisten? Journalist Cyril Snijders een rondgang langs opleidingen en redacties voor het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek."

..Als je wat langer hebt:

• Voor wie geïnspireerd is door Gabriels werk, is de AI Spotlight Series van Pulitzer Center interessant. Een serie online lessen over AI accountability reporting, met de mogelijkheid je aan te sluiten bij een mondiaal netwerk van journalisten die zich met het onderwerp bezighouden.

• De Correspondent en Follow The Money gaan migreren, weg van Amerikaanse Big Tech bedrijven, en zoeken daarvoor een technisch projectleider.

Tooltips tot slot

• Hoe vind je wat je zoekt in het AI-tijdperk? Craig Silverman (Global Investigative Journalism Network) schreef een uitgebreide gids met slimme trucs: van vibe coden en OSINT tot VPN’s en LLM’s.
  
  Dankjewel voor het lezen. Over twee weken ben ik bij je terug. Heb je in de tussentijd tips? Mail me! (ngoutier@villamedia.nl). Fijn weekend!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

De grootste fout die redacties maken? AI behandelen als een technisch project waarbij de journalist af en toe mag meekijken. Het resultaat: tools die de plank misslaan. Tijd om de rollen om te draaien, betoogt Dietmar Schantin (AI Collective). AI-implementatie is geen technisch probleem met een vleugje redactie-advies. Het is een redactioneel vraagstuk dat vraagt om technische ondersteuning.

Wat hij daarmee bedoelt? Kijk naar RAG-systemen (Retrieval-Augmented Generation). Hiermee dwing je een chatbot om alleen in jouw archief te graven in plaats van te hallucineren op het internet. Prachtig, maar valt in de praktijk soms nog tegen. De reden? Een puur technische insteek. Een chatbot begrijpt namelijk geen context. Schrijf jij: ‘De minister kondigde gisteren het beleid aan. Ze verwacht dat de uitvoering in maart start.’ Voor een mens is die tijdlijn duidelijk, voor een RAG-systeem dat zinnen uit elkaar trekt, niet per se.

De redactie moet aan het roer dus. Om verhalen te vertalen naar iets wat voor machines leesbaar is (geen verwarrende tijds- of persoonsaanduidingen dus), gedetailleerde metadata toe te voegen en om de output met een journalistieke bril te evalueren. Is dit antwoord feitelijk juist? Is de nuance raak? Past dit bij onze redactionele standaarden? Dat kan een developer niet voor je bepalen.

‘Wat ik heb geleerd is dat de meest kritieke AI-fouten geen technische fouten zijn, maar fouten in oordeelsvorming, en journalisten zijn getraind om precies die fouten te voorkomen’, schrijft ook AI-strateeg en voormalig journalist Stephen Webster. ‘Wanneer je journalisten in je AI-teams stopt, breng je mensen binnen die jarenlang instincten hebben ontwikkeld over verificatie, nauwkeurigheid en oordeelsvorming onder druk.’ Dit jaar gaan we steeds meer AI-assistenten zien, voorspelt Reuters Institute. Hét moment om je ertegenaan te bemoeien, dus.

Als je ook eens aan de knoppen wil zitten, kan dat tegenwoordig heel laagdrempelig. Jolien van de Griendt (Creators At The Crossroads) sloeg aan het knutselen en vibecodede in een paar uur een app die je op basis van je profiel vertelt waarom een nieuwsverhaal relevant voor je is, óók als je dat misschien niet verwachtte. Haar conclusie na een kleine test: ‘een matige product-market-fit’, maar daar gaat het niet om. Haar verslag over het werken met Claude Code laat zien waar de crux zit: de beste manier om een oordeel te vormen, is door zelf wat in elkaar te flansen. Dat is inmiddels makkelijker dan ooit. En die journalistiek-kritische component is belangrijker dan ooit: AP waarschuwde deze week nog voor ‘het Wilde Westen van generatieve AI’ als we snelheid boven alles blijven zetten en geen aandacht hebben voor waarden.

Wie ook aan de slag wil om z’n eigen oordeel te vormen, hoeft dat gelukkig niet alleen te doen. Florent Daudens (Hugging Face) lanceerde een plek om journalistieke AI-assistenten te delen. Zijn eerste wapenfeit: een assistent die helpt bij factchecks door bronnen te vergelijken en inconsistenties aan te stippen. Het werkt heel simpel: je downloadt het mapje ‘skill’, uploadt het in een chatbot naar keuze, en gáán. Als je zelf iets ontwikkelt, kun je dit aan de omgeving toevoegen. In deze repo vind je trouwens nog een heleboel andere assistenten die je zo kunt copy-pasten naar je chatbot, bijvoorbeeld voor je datajournalistieke project of om interviews voor te bereiden. De opdracht dit jaar: experimenteer, bevraag, bemoei je er tegenaan - en onderschat je eigen vakmanschap niet.

Zweedse wijsheden

Martin Schori (Aftonbladet) pionierde twee jaar lang met een speciale AI-hub. Geen ivoren toren, maar een plek om al experimenterend de grenzen op te zoeken. Wat we daar zoal van kunnen leren:

• Maak onderscheid tussen inhoud en distributie. Lezers omarmen AI als het de service verbetert (voor audio, samenvattingen, chatbots), maar ze haken af bij AI als auteur. Schori ziet het als een reactie op de ‘AI-slop’ die het internet overspoelt. “Als eenheidsworst de standaard wordt, is menselijke journalistiek je premium-product.”

• KPI’s vanaf dag één. Bepaal vooraf wat je wilt bereiken. Veel chatten is leuk, maar levert het ook abonnees op? Meet die conversie. Alleen zo kun je je uren en euro’s verantwoorden.

• Regel ownership. Een AI-product is nooit ‘af’. Geef het een vaste plek binnen de organisatie en wijs een verantwoordelijke aan, zodat het blijvend de nodige redactionele en technische tender loving care krijgt.

Lezen, luisteren, kijken.

..Als je tien minuten hebt:

• Benieuwd welke menselijke skills onmisbaar zijn en blijven in het tijdperk van AI? WAN-IFRA schreef er dit stuk over. De kern: snelheid en schaal zijn inmiddels geen onderscheidend vermogen meer, redactioneel oordeel is dat wel. Juist nu AI de routineklussen automatiseert, worden nieuwsgierigheid, kritisch denken en context waardevoller dan ooit. De rol van de journalist verschuift fundamenteel van het ‘vinden van informatie’ naar het ‘bepalen wat er werkelijk toe doet’.

• Nieuw bij het Noordhollands Dagblad: de NHD Ochtendupdate. Een dagelijkse podcast die je in een paar minuten bijpraat over de regio, gemaakt met AI. Villamedia spreekt hoofdredacteur Kelly van Hal.

• Newsmedia Helpdesk vergelijkt vijf chatbots met elkaar, specifiek op journalistieke taken.

• Hebben journalisten zonder AI-vaardigheden over drie jaar nog werk? Verkleint AI de werkdruk of vergroot ze die juist? Een interessant gesprek tussen Femke Cnossen (onderzoeker en docent aan de Rijksuniversiteit van Groningen, gespecialiseerd in de arbeidsmarkteconomie en technologische veranderingen), Philippe Remarque (directeur journalistiek bij DPG Media) en Thomas Bruning (algemeen secretaris van de NVJ).

..Als je wat langer hebt:

• Follow the Money zoekt een data-onderzoeksjournalist.

• Als je je nog niet verdiept hebt in de voorspellingen van Reuters voor 2026, dan kun je het jezelf ook gemakkelijk maken en hier luisteren naar de podcastaflevering met auteur Nic Newman.

  Tooltip tot slot

• Het is soms best wel lastig om uit urenlange Kamerdebatten op te maken wie nu precies wat vindt. Beleidsradar lanceert een assistent die de kern eruit haalt - van uren naar seconden. Dat komt bovenop de services die Beleidsradar sowieso al bood, bijvoorbeeld om snel miljoenen pagina’s aan beleidsdocumenten te doorzoeken.

• PixPlot is handig als je een grote hoeveelheid afbeeldingen hebt en die wil analyseren. In een grote wolk clustert de tool beeld dat op elkaar lijkt in groepjes bijeen. Landschappen bij landschappen, portretten bij portretten, documenten bij documenten. Dan krijg je zoiets:

  

  Dat was hem weer. Tijd voor weekend. Tips morgen naar ngoutier@villamedia.nl. Tot over twee weken!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Misschien heb je hem deze week voorbij zien komen: een post waarin Rob Wijnberg president Trump het grootste gevaar voor de wereld sinds 1933 noemt. Lang stond het bericht niet online voor het zonder pardon door LinkedIn verwijderd werd. Kritiek op de POTUS wordt niet gewaardeerd. De verontwaardiging van de Correspondent is groot: “Het verwijderen van journalistieke inhoud door een groot digitaal platform als LinkedIn raakt aan een fundamenteel beginsel van de democratische rechtsstaat: de vrije verspreiding van informatie”. Het is niet het eerste incident dat laat zien hoezeer de macht van big tech ons raakt.

Die invloed reikt verder dan sociale media. Het Internationaal Strafhof kampt al langer met Amerikaanse sancties. Dat begon met het Microsoft-account van hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof, Karim Khan. Inmiddels zijn ook andere rechters en aanklagers aan de beurt. De gevolgen zijn ingrijpend. Geen Uber, Airbnb of Netflix. Geen e-mail via Microsoft of Google. WhatsApp, Instagram en Facebook: onbereikbaar. Betalen met Visa, Mastercard of PayPal? Het kan allemaal niet meer. Sancties vanuit de VS kunnen ver reiken.

Toch neemt de Europese afhankelijkheid van Amerikaanse bigtech nauwelijks af. Software-ontwikkelaar Bert Hubert brengt in kaart welke organisaties ‘voor hun primaire missie’ afhankelijk zijn van Amerikaanse bedrijven. Schrik niet, het zijn er nogal wat: van het UWV tot gemeentes tot de veiligheidsregio’s. Je vraagt je bijna af: wie niet? Ook onderwijsinstellingen draaien bijna allemaal op software van Google of Microsoft.

Zelfs het bedrijf dat de software achter DigiD beheert, dreigt in Amerikaanse handen te vallen. Het leidde tot een brandbrief en een Kamerdebat, want zo maken we onszelf wel héél kwetsbaar voor eventuele sancties van de VS. Een onafhankelijk AI-adviesorgaan ‘om de blinde vlek op het gebied van AI weg te nemen’ zou dan ook geen dag te vroeg zijn. Deze week riepen zesenvijftig briefschrijvers vanuit wetenschap, onderwijs en maatschappelijke organisaties daartoe op.

De noodzaak voor de EU om een tandje bij te zetten, is inmiddels ook in Davos doorgedrongen. De voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, presenteerde daar EU INC, een initiatief dat het voor AI-bedrijven makkelijker moet maken om te opereren in verschillende EU-landen. Geen 27 verschillende wetgevingen meer. Geen aparte juridische entiteiten, advocaten of accountants voor elk land. De belofte: je registreert je onderneming binnen 48 uur online, zonder verder bureaucratisch geneuzel. De hoop is natuurlijk dat dit innovatie stimuleert, groei versnelt en investeringen aantrekt, zodat Europa op eigen benen gaat staan.

Er klonken meer voorzichtig optimistische geluiden in Davos. Zo lanceerde W Social een Europees alternatief voor de bekende sociale netwerken. W Social verifieert of gebruikers echt zijn, doet factchecks en wordt gebouwd, bestuurd en gehost vanuit Europa. Een paar maanden geleden maakten we ook al kennis met het Luxemburgse Monnett, een ‘post algorithmic’ sociaal medium waar je je eigen tijdlijn samenstelt. Nu nog hopen dat het aanslaat.

Ondertussen kun je ook zelf je afhankelijkheid van Amerikaanse big tech vast wat terugschroeven. Bits Of Freedom presenteert een stappenplan om je los te maken. Mailen kan bijvoorbeeld ook prima met Soverin. Browsen in Firefox of Brave, zoeken in DuckDuckGo. Veilige online opslag vind je The Good Cloud of Proton Drive. Je weg vinden? Probeer OpenStreetMap of Organic Maps eens. AI-assistenten en chatbots kunnen ook lokaal draaien. Kijk eens naar JanAI, OLMo 2 of Proton Lumo. De NGO geeft ook tips voor wachtwoordmanagers, messaging apps (Signal of Threema) en social media (Mastodon of Pixelfed). Gedoe? Wel een beetje, maar Bits of Freedom praat je stap voor stap door iedere overstap heen.

Lezen, luisteren, kijken.

..Als je tien minuten hebt:

• Een moeder in Bristol ontdekte dat haar 14-jarige zoon na een gewelddadige mishandeling niet als slachtoffer, maar als risicogeval werd behandeld. De reden: een algoritme schatte in dat hij bovengemiddeld grote kans had om crimineel te worden. Het is het begin van een langdurig onderzoek van The Bristol Cable, Lighthouse Report en WIRED naar een ondoorzichtig, voorspellend algoritme met verstrekkende gevolgen.

• Ook Pulitzer Center heeft een hele rits steengoede verhalen waarin journalisten op toegankelijke manier verslag doen van AI-misstanden.

• Heb je de beelden van extreme sneeuwval in Rusland ook gezien? Grote kans dat die niet echt waren. Toch glipten ze er bij een groot aantal mediaorganisaties doorheen.

• Harvard Fellow Shuwei Fang draait er niet omheen: in de toekomst ben je als medium ofwel klein en premium, óf massaal en geoptimaliseerd. Alles daartussen maakt geen kans. In die wereld wordt wat we vroeger als het product zagen, het verhaal, wegwerpmateriaal. Fang stelt daarom een andere benadering voor: nieuwsorganisaties zouden niet langer het eindproduct centraal moeten stellen, maar het maakproces. Met andere woorden: niet wat je maakt, maar hoe je het maakt wordt de echte, onderscheidende waarde.

• Positief nieuws. EW laat zien dat media niet volledig afhankelijk zijn van algoritmes om bezoekers te trekken: 37% van hun webbezoekers komt binnen via nieuwsbrieven.

• Mooi ook is deze column van Kathryn Jezer-Morton, waarin ze oproept tot friction maxing. “Techbedrijven zijn erin geslaagd om ons te overtuigen dat het leven iets onhandigs is waar je voortdurend aan moet ontsnappen [..]. Lezen is saai, praten ongemakkelijk, bewegen vermoeiend, de deur uit gaan spannend. Denken is moeilijk. Omgaan met vreemden is eng. Spreken overschat. Dit zijn allemaal vormen van wrijving die we nu eenvoudig kunnen wegnemen. En dat doen we ook.” Maar hoe ontwikkel je je nog?, vraagt Jezer-Morton zich af. “Daarom heb ik besloten om van 2026 een jaar van friction-maxxing te maken.”

• Voor WAN-IFRA ging Ezra Eeman (NPO) in gesprek met Varun Shetty (Open AI). Wat we zoal kunnen verwachten in 2026: diensten zoals Pulse, die ‘s nachts actief nieuws en informatie voor je verzamelt, en advertenties in de chatbot. Een gesprek over mogelijkheden en tegengestelde belangen.

..Als je wat langer hebt:

• Nu we het toch over WAN-IFRA hebben: op 13 en 14 april organiseert zij in Frankfurt het AI Forum 2026, met aandacht voor onder meer cultuurverandering op je redactie.

• Helemaal in het thema van deze nieuwsbrief organiseren Waag Future Lab en Open Universiteit op 30 januari de Masterclass Digitale Macht en Souvereiniteit.

• Op 28 januari organiseert het Lectoraat Ontwerpen Aan De Journalistiek (Fontys) het evenement Luisteren Naar De Burger In Tijden Van AI. “Je leert hoe je burgers uitnodigt om hun AI-ervaringen te delen, hoe je die verhalen op een toegankelijke manier vertelt, en hoe je problemen doorgeeft aan de juiste instanties. Je maakt kennis met ombudsmensen en toezichthouders om samen aan te kaarten wat de maatschappelijke impact van AI is - en wat daar aan gedaan moet worden.” Gratis, maar wel even aanmelden.

• Wat betekent het om mens te zijn in tijden van AI? Daarover spreekt Felienne Hermans (Vrije Universiteit) op 15 februari tijdens het HUMA-café in Perdu, Amsterdam (15.00-17.00).

• Werk! Follow The Money zoekt een onderzoeksjournalist die zich wil vastbijten in ‘ondemocratische invloeden’ en de rol van onder meer sociale media en algoritmes.

• Op 15 en 16 april vindt in Perugia het event ‘International Reporting & AI Guidelines’ plaats. Tactical Tech stelt een beurs ter waarde van 1000 euro ter beschikking, waarvoor je hier kunt solliciteren.

  Tooltip tot slot

• Gebruik je je chatbot vooral om te prompten en om vragen aan te stellen? Dan ben je misschien niet súper efficiënt bezig. In deze tutorial laat Florent Daudens zien hoe je een workflow bouwt met Claude om bijvoorbeeld nieuws voor je te verzamelen, interviewvragen te bedenken of posts voor de socials te schrijven. Het handige aan deze aanpak: je hoeft je prompts niet elke keer opnieuw in te voeren en je documenten niet steeds weer te uploaden. Met een slimme workflow geef je Claude toegang tot relevante documenten, maak je gebruik van het ‘geheugen’ van Claude en werk je morgen heel gemakkelijk verder waar je vandaag stopt. Module 2 vind je hier, 3 komt eraan.
  
  Dankjewel voor het lezen. Tips zijn altijd welkom en mogen naar ngoutier@villamedia.nl. Over twee weken meer!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

1. De mens maakt een comeback

Nu het internet dreigt te verdrinken in AI-content, staat de journalistiek voor een existentiële vraag: hoe blijf je als menselijke bron van informatie relevant? Opvallend veel voorspellers hameren dit jaar op één cruciaal element dat AI niet kan kopiëren: menselijkheid.

Het begint volgens Davey Alba (Bloomberg News) bij de basis. ‘In de kern is journalistiek de belofte dat iemand echt de wereld in is gegaan om dingen te controleren. Iemand heeft iets gezien, geverifieerd, in context geplaatst. Die persoon stelde vragen, legde verantwoording af aan een eindredacteur en een kritisch publiek. [..] Dit zijn menselijke taken, en ze worden waardevoller naarmate het web verder volloopt met machinetekst.’ Ze plaatst daarbij een belangrijke kanttekening: ‘Wat schaars is, heeft alleen waarde als mensen het herkennen én geloven dat het de moeite waard is.’ Aan nieuwsorganisaties en makers de schone taak om duidelijk te maken waarom menselijke verslaggeving telt, aldus Alba.

Ook volgens Bill Adair (Duke University / Politifact) snakken mensen naar echtheid nu AI onze schermen dreigt te domineren (denk maar aan de AI-gegenereerde McDonaldsreclame die na veel kritiek offline werd gehaald). ‘Netflix begrijpt die behoefte aan authenticiteit als geen ander: series als Drive to Survive, Quarterback en The Clubhouse trekken enorme kijkersgroepen omdat ze sporters laten zien zoals ze echt zijn — twijfelend, geblesseerd, zoekend, triomfantelijk. Die toegang achter de schermen voelt menselijker en eerlijker dan veel traditionele sportjournalistiek, waarin formats en stijlen soms zo gestroomlijnd zijn dat de mens eruit verdwijnt.’

Juist daarin ligt een les voor redacties in 2026, volgens Adair. ‘Onze verhalen mogen rauwer, dichter op de huid en minder gevangen in oude conventies. Mensen willen begrijpen wie er achter het nieuws schuilgaat, niet alleen wat er is gebeurd. De opdracht voor het komende jaar is duidelijk: laat vaker zien hoe het er echt aan toegaat. Netflix laat zien dat de meest pakkende verhalen soms de meest simpele zijn.’

Op Villamedia benadrukt ook NPO Radio 2-DJ en livestreamer Daniel Lippens het belang van menselijkheid. De ideale manier om dat te bewerkstelligen volgens hem: livestreaming. ‘Mensen waarderen het dat er een echt persoon achter de knoppen zit.’ Ook genoemd als strategie om je als mens te onderscheiden van AI: inzetten op scoops, want in tegenstelling tot mensen kan AI geen nieuwe, kloppende informatie brengen, aldus Lachlan Cartwright (Breaker Media).

Valérie Bélair-Gagnon (University of Minnesota) voorziet de shift naar menselijkheid ook in het werk van factcheckers. ‘Jarenlang heeft de journalistiek desinformatie behandeld als een waarheidsprobleem. Een onjuist verhaal duikt op, journalisten of factcheckers corrigeren het, en de feiten worden rechtgezet. Maar de meest schadelijke onwaarheden [..] verspreiden zich uit woede, omdat ze identiteit of verbinding geven, humor uitlokken of wantrouwen naar traditionele instanties kanaliseren. In 2026 zal de meest prangende vraag niet zijn “Wat is waar?”, maar “Waarom resoneert dit verhaal op dit moment en met wie?” Er zal een verschuiving plaatsvinden van factchecking naar meer ‘frictie-checking’’.

2. Afscheid van de hype en de strijd tegen big tech

Volgens verschillende voorspellers is 2026 het jaar waarin mediapartijen slimme keuzes maken om onafhankelijk te blijven. ‘Veel media gebruiken diensten als Gmail, Google Drive of Slack.’ Een enorm juridisch risico, noemt Bert Hubert dat. ‘Stel, een redacteur schrijft een kritisch stuk over een bedrijf en dat spant een rechtszaak aan. Wat als dat bedrijf bij Google of Slack aanklopt en al jouw e-mails opvraagt? Big tech kan dan zeggen: hier is de mailbox. In de VS mag dat gewoon. In plaats daarvan zouden media software op eigen servers kunnen draaien. Dat hoeft helemaal niet zo duur te zijn en als die servers in Nederland staan dan heb je juridisch gezien een onneembaar fort. Voordat een rechter in Nederland de in beslagname van een server van een journalist goedkeurt, moet het echt over atoomwapens gaan.’ Komend jaar zullen steeds meer mediapartijen kiezen voor onafhankelijkheid in plaats van gemak, voorspelt ook Ben Werdmuller (ProPublica), die verwacht dat redacties zullen samenwerken om opensource-software te ontwikkelen.

Nog een manier om de strijd met bigtech aan te gaan: door lokale kennis slim te benutten, schrijft Derek Willis (University of Maryland). Daar zit de echte superkracht van journalistieke organisaties: ‘Lokale nieuwsmedia bezitten een schat aan alledaagse, zeer specifieke informatie die cruciaal is voor de gemeenschap en die big tech mist; denk aan details over bouwprojecten, vergunningen of openingstijden.’ Uitgevers zullen de macht van Big Tech doorbreken door kleine taalmodellen te gebruiken, die te trainen op lokaal nieuws en zo gespecialiseerde kennisbanken te creëren, denkt Willis.

Tot slot mag van Felienne Hermans (Vrije Universiteit) de stekker uit de hype rondom Large Language Models, vertelt ze aan SVDJ. ‘Ik hoop dat alle experts, ook journalisten, erop vertrouwen dat ze kritisch mogen zijn op AI. [..] Laat je door niemand wijsmaken dat je AI niet begrijpt omdat de techniek ingewikkeld is.’ Laurens Vreekamp onderschrijft dit in de meest recente editie van Vraag Het Vreekamp. ‘Onderzoek doen naar AI-toepassingen vergt vooral geduld, nieuwsgierigheid en samenwerken, niet sec technische kennis.’

3. Nieuwe redactieactiviteiten

Dan is er een rits voorspellers die nieuwe redactieactiviteiten zien ontstaan.
Daniel Trielli voorspelt bijvoorbeeld de opkomst van een nieuwe functie op redacties die deals aangaan met AI-bedrijven: de rol van agentic journalist, die informatie verzamelt en op zo’n manier weergeeft, dat AI het kan verwerken. ‘Zijn of haar taak is om informatie te verzamelen: de vijf W’s (wie, wat, waar, wanneer, waarom), citaten, context en links.’ AI verwerkt de gestructureerde informatie vervolgens in een vorm die past bij de eindgebruiker.

Andere activiteiten die voorspellers noemen: zorgen dat je content juist gelabeld is zodat je er later de vruchten van plukt (een tip van Dmitry Shishkin, Ringier Media) en inzetten op visuele factcheckcapaciteiten op je redactie, voordat je misstappen begaat en aan geloofwaardigheid inboet (een advies van Ståle Grut, Oslo University). En als we dan toch bezig zijn: ‘Kunnen er het komende jaar sowieso niet wat techredacteuren bij?’, stelt Bert Hubert voor aan SVDJ.

4. In 2026 maken we betere verhalen dankzij AI

Dan hebben we nog de voorspellers die mogelijkheden zien voor betere verhalen, bijvoorbeeld met nieuwe, mondiale perspectieven, door lokale nieuwsarchieven te benutten, door personalisering en door grote datasets te analyseren.

Een waardevolle tip komt tot slot van Alfred Hermida (University of British Columbia) die stelt dat de journalistiek ‘een pedagogie van verwondering’ nodig heeft. ‘Dit is een benadering in het onderwijs die studenten aanmoedigt om kritisch, nieuwsgierig en creatief te zijn. Verwondering nodigt journalisten uit om niet te vragen: “Hoe kan AI mij helpen?”, maar: “Welke nieuwe vragen kan ik stellen met AI aan mijn zijde?” De lens van verwondering helpt de journalistiek om angst te overstijgen. Angst is geen vriend; voorzichtigheid is dat wel.’

Lezen, luisteren, kijken..

• AI Forensics brengt aan het licht hoe honderden accounts op TikTok miljarden views krijgen met AI-gegeneerde content die vaak racistisch of seksistisch is. Volgens de non-profitorganisatie proberen sommige van deze accounts het algoritme van TikTok te misleiden door grote hoeveelheden inhoud te posten in de hoop dat deze viraal gaat.

• Voor wie het overzicht kwijt is: TOW Center for Digital Journalism houdt bij wat de relaties tussen media- en AI-bedrijven zijn - of er een zaak loopt, een deal gesloten is of geld is geïnvesteerd.

• Het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek buigt zich over de grote vraag: welke alternatieven zijn er voor de bekende socialmediakanalen?

• Heb je een AI nieuwsproduct, format of strategie ontwikkeld waar je trots op bent? Tot 31 december kun je hem aanmelden om kans te maken op een Digital News Award van WAN-IFRA.

• ChatGPT viert zijn derde verjaardag, maar het feest is wel even voorbij, schrijft de Volkskrant. De vier plagen waar OpenAI mee kampt.

..Als je wat langer hebt:

• Vergeet ingewikkelde, dure systemen: de Tsjechische journalist Jan Žabka toont in 90 minuten hoe hij met gratis AI-tools zijn dagelijkse workflow slim inricht. Een hands-on, online sessie, speciaal voor journalisten en redacties zonder grote budgetten, georganiseerd door Transitions and Journalismfund Europe. Aanmelden voor de sessie op 17 december (18.00 - 19.30) doe je hier.

  Tooltip tot slot

• Op zoek naar Face Recognition tools? Hier vind je er een heleboel op een rijtje.
  

  Dankjewel voor het lezen! Tips zijn altijd welkom en mogen naar ngoutier@villamedia.nl. Op de volgende nieuwsbrief moet je in verband met de feestdagen iets langer wachten. Na de kerstvakantie zit hij weer in je inbox. Tot dan!

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Dat voelen ook de Nederlandse nieuws- en mediapartijen. Voor het eerst in de geschiedenis sloegen alle grote partijen vorige week de handen ineen om een brandbrief te schrijven aan de informateur: “Burgers die online informatie zoeken, krijgen hun antwoorden steeds vaker van een op AI gebaseerde zoekmachine, chatbot of virtuele assistent, in plaats van journalistieke of andere redactioneel gecontroleerde bronnen. Inmiddels gebruikt één op de negen jongvolwassenen generatieve AI voor hun informatievoorziening.”

Het meest opvallende uit de brandbrief, vond ik dat de mediasector een oproep doet om de nieuwsvoorzieningen expliciet te betrekken bij Nederlandse ontwikkelingen en investeringen in eigen AI modellen. Blijkbaar gebeurt dat op dit moment nog niet genoeg.

Veel urgentie en stevige woorden dus, maar volwassen strategieën om als journalistieke organisatie je publiek te blijven bereiken, blijven een uitdaging. Bij het kopje lees- en luistertips hieronder heb ik toch wat mogelijke oplossingen, inspiratie en denkrichtingen verzameld.©

©HuberStarke

Maar eerst: hoe gebruiken journalisten AI zelf?

Naast de uitdagingen rond het feit dat ons publiek steeds meer AI gebruikt om aan nieuws te komen, zijn er ook genoeg uitdagingen met AI op de redacties zelf. Er zijn nieuwe cijfers uit het Verenigd Koninkrijk. Onderzoekers van het Reuters Institute stuurden de afgelopen maanden vragenlijsten uit naar 1004 Britse journalisten. Daaruit bleek dat:

🤖 Meer dan de helft van de journalisten (56%) gebruikt AI minstens één keer per week tijdens het werk. Het gaat dan vooral om transcriberen, eindredactie en vertalen. Een kleiner deel gebruikt het om een eerste conceptversie te schrijven of om te factchecken. Een enkeling genereert video of audio met AI. 16% heeft het nog nooit gebruikt.

👩🏽‍💻 Het inzetten van AI heeft er nog niet voor gezorgd dat mensen hun baan leuker zijn gaan vinden. De belofte dat je door het inzetten van AI voor simpele taken, meer tijd overhoudt voor diepgaand en creatief werk, is in het Verenigd Koninkrijk nog niet uitgekomen. De meerderheid (62%) ziet AI als een bedreiging, slechts 15% ziet het als kans. Maar: journalisten die AI vaak gebruiken en er wat vanaf weten, zijn minder pessimistisch.

👨🏻‍🏫 Slechts 32% van de respondenten geeft aan dat ze AI-training krijgen van hun werkgever. Bij de meerderheid (60%) zijn wel richtlijnen over het gebruik van AI opgesteld.

Van richtlijnen naar verantwoord gebruik in de praktijk

Interessante resultaten, want ook in Nederland merk ik dat er vaak een groot gat zit tussen de ‘richtlijnen’ en theorie rond AI, en de praktijk op de nieuwsvloer. Zelfs als een redactie goede trainingen heeft gehad, blijkt het lastig het een vaste plek in je journalistieke praktijk te geven.

Samen met Merlijn Passier begeleid ik AI-implementaties bij nieuws- en mediabedrijven. Daar experimenteren we met een bottom-up workflow. Tegen welke frustraties en problemen loop je als journalist, vormgever of producer aan in je dagelijkse werk?

Hoe zou het eindproduct nog beter kunnen worden als we meer tijd en middelen hadden? Vanuit die concrete casussen experimenteren we met AI om te kijken waar het het werkproces kan verbeteren, binnen alle randvoorwaarden en richtlijnen die er zijn. Dat helpt, omdat het dan binnen je eigen werkproces betekenis krijgt, in plaats van via een casus in een training. Pas dan leer je echt waar de kansen en ook zeker de uitdagingen zitten.

Kijken, lezen, luisteren…

In een tijd waarin AI-ontwikkelingen een bedreiging vormen voor de directe band tussen lezers en journalistieke platforms, is het steeds belangrijker om je publiek aan je te binden. De afgelopen weken kwam ik een aantal interessante artikelen, podcasts en methodes tegen:

Als je tien minuten hebt…

🤝🏻 Afgelopen vrijdag lanceerde een team van journalisten, antropologen en social designers de RAAK-methode: een stappenplan om publieke betrokkenheid een structureel onderdeel te maken van het journalistieke proces. Met vaste meetups en reflectie-momenten: “Als mensen het gevoel hebben dat ze gehoord worden, willen ze ook naar jou luisteren.” Een gids met het stappenplan is gratis beschikbaar, dus je kunt ‘m meteen eens uittesten bij je volgende verhaal.

👨🏻‍🏫 Iemand die ook de urgentie voelt en op zoek is naar concrete actiepunten, is Bert Kok. Hij schreef zijn eigen nieuws(brand)brief over dat de AI-ontwikkelingen in het onderwijs veel te traag gaan en geeft suggesties over wat er nú moet gebeuren. Bijvoorbeeld: een permanent AI-lab, structurele scholing en een cultuur waarin fouten maken wordt gezien als een stap vooruit. Actiepunten die we ook in de journalistiek goed kunnen toepassen.

🧪 Over AI- en innovatielabs gesproken: onderzoeker Hannes Cools heeft met een groep collega’s onderzocht in hoeverre die bijdragen aan de innovatiekracht van een nieuwsorganisatie. Ze constateerden dat succesvolle labs helpen bij het vroeg detecteren van trends, strategisch vooruitblikken en de wendbaarheid van grote organisaties. Maar er zijn ook uitdagingen: weerstand binnen de redactiecultuur, te weinig budget of te weinig duurzame steun van het management.

📃 AI kan ook een bondgenoot zijn om meer publiek te bereiken met longform journalistiek: slimme samenvattingstools verlagen de drempel voor lezers en AI-gedreven aanbevelingssystemen maken de verhalen beter vindbaar. Het Al Jazeera Media Institute onderzocht de complexe relatie tussen AI en longform journalistiek.

Als je wat langer hebt…

🎧 In de podcastfeed van Hard Fork verscheen deze week een bijzondere aflevering met Wikipedia co-founder Jimmy Wales. Wales heeft te kampen met veel van de uitdagingen waar we in de journalistiek ook mee moeten dealen: de betrouwbaarheid en onafhankelijkheid van Wikipedia wordt in twijfel getrokken en steeds meer mensen krijgen hun informatie rechtstreeks via bots. Hun strategie: zo transparant en eerlijk mogelijk zijn, ook over wat er niet goed gaat.

Wales: “Je ziet tegenwoordig soms meldingen boven een pagina met bijvoorbeeld: ‘de neutraliteit van deze pagina wordt betwist’, of ‘in de volgende alinea worden geen bronnen geciteerd’. Mensen vinden dat fijn.

Er zijn tegenwoordig niet meer zoveel plekken waar iemand eerlijk tegen je zegt: ‘we weten het hier even niet helemaal zeker.’” Hij pleit ervoor dat journalisten deze aanpak ook meer zouden moeten omarmen. En in tijden waarin AI-bots nog regelmatig vol zelfvertrouwen hallucineren, lijkt me dat geen slecht idee.

⏯️ Sinds deze week kun je bijna alle sessies van het JournalismAI Festival terugkijken. Met talks over wanneer je een AI-tool moet inkopen of zelf moet bouwen, over hoe je AI succesvol implementeert op de redactie of een lesje vibecoden in de journalistiek.

Tooltips tot slot

Waarschijnlijk heb jij ook duizenden bookmarks, documentjes met links en Kindle- of Kobo highlights met razend interessante informatie. Maar hoe vind je het ooit nog terug, zeker als je niet precies weet waar je naar zoekt?

Ik ben groot fan van Readwise. Die tool synct al mijn highlights (in online artikelen, boeken, random notities) en serveert me iedere dag via de mail zo’n highlight uit. Kunstmatige serendipity, die verbazingwekkend vaak nét met iets relevants uit mijn archief komt op een moment dat ik het nodig heb. Je aangelegde archief kun je uiteraard ook met de ingebouwde AI-assistent Ghostreader bevragen.

Dat was ‘m! Over twee weken is Nele er weer. In de tussentijd nog meer lezen en luisteren over media-innovatie en AI? Ik maak een podcast over de Three Takeaways van mediapioniers en schrijf een nieuwsbrief over hoe je het hoofd boven water houdt als creatieve maker in tijden van AI: Creatives at the crossroads.

Dank voor het lezen!
Jolien van de Griendt

Wat zou je willen dat iedereen wist over AI?

‘Dat de echte disruptie niet zozeer is dat we AI als tool kunnen gebruiken om media te maken zoals het nu is, maar dan sneller of wat slimmer. Volgens mij is de echte shift die zich nu voltrekt: van “AI in Media” naar “Media in AI”. In die realiteit voegen we geen AI aan media toe, maar worden media juist aan AI toegevoegd.

En dan wordt de belangrijkste vraag: hoe blijft content vindbaar, begrijpelijk en relevant in een wereld waar AI steeds meer de gatekeeper is tussen content en mensen? Mensen gaan niet meer naar je website om artikelen te lezen. Ze vragen een AI-assistent, die informatie zoekt, synthetiseert en presenteert. Jouw artikel is misschien een bron, maar de gebruiker ziet dat vaak niet eens meer direct. Dat heeft enorme consequenties. Voor makers: hoe structureer je content zodat AI de nuance begrijpt? Voor contenteigenaren: hoe bescherm je intellectueel eigendom? Voor consumenten: hoe weet je of de informatie van een AI betrouwbaar is en waar die vandaan komt?’

Hoe bereidt de NPO zich voor op deze shift?

‘Dit is wellicht de moeilijkste vraag in een veranderend landschap. De komst van sociale media dwong ons al om slim na te denken over onze aanwezigheid op een platform van derden, met doordachte merkvoering, eigen stijl en doorverwijzingen. In AI-chatbots is die controle weg: hoe en waar je opduikt, in welke mix je terecht komt, of mensen nog snappen dat informatie van jou komt, het is allemaal doorbroken. Daarmee verlies je de relatie met het publiek.

Dit vraagt een gesprek met techgiganten op sectorniveau en via de politiek. We adviseren vanuit de NPO in elk geval om voorlopig scrapers te blokkeren. We geloven in de kansen van AI-chatbots, maar dan wel op een manier waarin we betrouwbaarheid kunnen garanderen, met duidelijke afspraken over prominentie, attributie en doorverwijzingen.’

Wat is een toekomstscenario waarnaar je uitkijkt?

‘Ik geloof in AI als creatief en intelligent krukje, niet als iets wat ons als mensen opzij schuift of overbodig maakt. Maar het kan net die extra boost geven aan een idee. Ik ben ervan overtuigd dat er een heel nieuwe creatieve klasse gaat opduiken die zich in alle mogelijke vormen van media en technologie zal uitdrukken. Ik ben heel benieuwd naar het ogenblik dat generatieve content in real time in alle mogelijke dimensies gegenereerd kan worden. We zien daar nu al glimpen van in gaming, waar werelden gecreëerd worden terwijl je speelt.

Maar evengoed kijk ik uit naar AI die de wereld toegankelijker en meer verbonden maakt door bijvoorbeeld beeld naar geluid, tekst naar beeld, of de ene taal naar de andere om te zetten. David Caswell schetst een toekomst waarin iedereen een persoonlijke AI-redacteur heeft. Die redacteur kun je instrueren, hij leert je kennen en onthoudt jouw voorkeuren. Denk aan Spotify’s AI Playlist, maar dan voor nieuws. En dat alles in de vorm die voor jou het makkelijkst te verwerken is. Je kunt in gesprek met je nieuws, vragen stellen, dieper graven waar je wilt. Wellicht zal je die informatie dan niet enkel meer als een nieuwsbericht of artikel krijgen maar ook als gestructureerde data.

In dat nieuwe ecosysteem is volgens mij nog steeds een basis van hoogwaardig, geverifieerd nieuws nodig, met de nuance en betrouwbaarheid die je van een publieke omroep mag verwachten. Dit vereist samenwerking met andere publieke omroepen, techbedrijven en onderzoekers, om systemen te ontwikkelen waarin betrouwbaarheid wordt beloond.’

Doen jullie dat al?

‘Samen met meer dan twintig andere publieke omroepen hebben we recent deelgenomen aan een studie van de EBU naar de betrouwbaarheid van AI-chatbots. Daaruit bleek dat er nogal wat problemen zijn met de manier waarop nieuws bots nieuws ‘samenvatten’. Dat varieert van verkeerde informatie tot onvolledige of ontbrekende bronvermelding en een hele reeks andere fouten. Het doel was niet alleen om het probleem bloot te leggen, maar ook een startpunt te vormen voor mogelijke oplossingen. Daarom hebben we ook een toolkit ontwikkeld die een uitgebreide taxonomie van de problemen weergeeft. Dit maakt het mogelijk om de fouten beter te monitoren én er oplossingen voor te ontwerpen. Als publieke media roepen we techpartijen op om met deze bevindingen aan de slag te gaan en hun systemen te verbeteren.’

En wat doen jullie intern rondom AI?

‘Hoe redacties met AI aan de slag gaan, beslissen de omroepen zelf. Vanuit de NPO zetten we vooral het kader neer door een gedeelde innovatie-agenda, een investeringsbudget voor omroepbrede AI-use cases een AI community die best practices met elkaar uitwisselt. Er loopt heel wat. Op het meest basale niveau organiseren we awareness-sessies en workshops. Het doel is dat iedereen in de organisatie een basiskennis heeft van wat AI is en doet, ook als ze het niet dagelijks gebruiken. Dat voorkomt een al te grote angst, maar ook naïef enthousiasme.

We hebben bij de NPO ook een AI 2035 team dat nadenkt over de verschillende AI-scenario’s die zich kunnen ontspinnen. We hebben daarvoor een breed perspectief opgehaald bij experts uit het vakgebied, hoogleraren, makers, publiek en studenten. Gezamenlijk keken we naar twee assen: enerzijds de macht van Big Tech versus publieke waarden, anderzijds veel versus weinig regelgeving. Het meest waarschijnlijke scenario waar we nu naartoe bewegen is dat van grote macht voor Big Tech gecombineerd met steeds meer terughoudendheid in de regelgeving. Dit is niet het scenario waar we op hopen, maar wel een scenario waarop we ons moeten voorbereiden.

En juist in die wereld kunnen de publieke media een essentiële tegenkracht zijn, bijvoorbeeld door publieke waarden expliciet mee te nemen in het ontwerp van onze algoritmes. We bouwen ze zó dat ze de blik van de kijker verbreden in plaats van versmallen. Daarmee voorkomen we filterbubbels, bewaken we pluraliteit en zorgen we dat ook minder vanzelfsprekende perspectieven zichtbaar blijven. Wij ontwerpen algoritmes die niet alleen optimaal zijn voor de gebruiker, maar ook voor het publieke belang.’

Heb je concrete tips voor redacties of individuen die niet weten waar te beginnen met AI?

‘Start klein en concreet. Vanuit een veronderstelling die je kunt testen en meten. Dus niet: “we gaan iets doen met AI.” Maar: “we denken dat we met AI sneller onze nieuwsbrieven kunnen opstellen en uitsturen. We gaan dit testen door een automatische workflow op te zetten, die concepttekst in het juiste format zet. En dat meten we dan door het oude proces te vergelijken met het nieuwe.” Met andere woorden: zet je eerste stappen met een concreet, afgebakend experiment waar je van kunt leren zonder grote investering of risico. En als je echt succes wilt hebben dan begin je met use cases die echte pijnpunten aanpakken. Vraag je mensen: wat is saai, tijdrovend of frustrerend in je dagelijkse werk? Als je een probleem oplost dat mensen echt ervaren, verloopt de adoptie veel makkelijker. Daarnaast is het belangrijk om interne expertise op te bouwen en niet alles uit te besteden. Natuurlijk kun je externe hulp gebruiken, maar zorg dat je eigen mensen begrijpen wat er gebeurt. Anders blijf je afhankelijk en kun je niet zelfstandig doorontwikkelen.’

Soms leer je het meest van de dingen die niet lukken. Hebben jullie AI-projecten gedaan die niet uitpakten zoals je gehoopt had? Welke inzichten leverde dat op?

‘Oh ja, zeker. Dat hoort bij innovatie. Een voorbeeld was het idee voor een interne strategiebot die ons zou helpen om de enorme berg strategische rapporten en beleidsdocumenten die we over de jaren heen hebben opgebouwd, beter te ontsluiten. Die tool werkte op zich prima, maar werd niet gebruikt omdat het niet paste in de workflow van mensen. Dat heeft ons geleerd dat je vanaf het begin moet denken aan de manier waarop je AI-tools inpast, aan change management.’

Wat moet elke journalist of mediamaker wat jou betreft in elk geval kunnen met of weten van AI?

‘Het begint met attitude. Bereid zijn om al doende te leren met open blik en gezonde kritische houding. Het helpt daarbij als je basiskennis hebt van de werking van AI: als je begrijpt dat het statistische patronen herkent uit data, dat het niet “denkt” zoals mensen dat doen, én dat de output plausibel kan klinken zonder waar te zijn. Vanuit die kennis kun je op zoek naar manieren om met AI aan de slag te gaan. Hoe schrijf je een goede prompt? Welke taak maak je eenvoudiger met AI? Waar moet je op letten in de output? Hoe werkt een AI-zoekmachine, en hoe blijf je daarin zichtbaar? Maar het is even goed belangrijk om de ethische kaders en principes te kennen waardoor je zelf kunt inschatten wanneer en hoe het gepast is om AI te gebruiken.’

Hoe ga je in jouw rol om met experts die heel uiteenlopende beweringen doen?

‘Ik ben opgeleid als journalist en heb altijd geleerd om te dubbelchecken en om gezonde twijfel te hebben. Het gaat niet om wat iemand beweert, maar om wat je zelf kunt vaststellen. Je trekt geen conclusies op basis van één bericht, en je moet dingen in de tijd monitoren.

Er zit best veel lucht in het systeem. Er wordt enorm veel geld in geïnvesteerd en dat moet wat opbrengen. Maar fundamenteel is de technologie nog erg immatuur. Je kunt er onwerkelijke dingen mee doen, maar in echte praktijkvoorbeelden vliegen AI-modellen al snel uit de bocht. Een recent onderzoek toonde aan dat in een test van alle huidige beschikbare AI-agenten amper 2-3% van ‘echte wereld’-taken tot een goed einde werd gebracht.

Anderzijds is het te makkelijk om het allemaal af te doen als hype. De echte disruptie zit daar waar de zorg voor betrouwbaarheid en kwaliteit een minder grote rol speelt. Ik zie creators die echt heel straffe dingen maken met generatieve AI. Mensen die dat voorheen niet zouden kunnen omdat ze geen film hebben gestudeerd, maar die nu vanuit een idee nieuwe werelden creëren.’

Welke AI-ontwikkelingen moeten we in de gaten houden de komende tijd?

‘We zijn op een punt beland dat de verbetering in modellen eerder incrementeel lijkt te gaan dan exponentieel. Daarom is het strategische slagveld verschoven van de onderliggende modellen naar de interface en de relatie met de gebruiker. OpenAI beseft dat ChatGPT als app waar je naartoe gaat, niet het eindspel is en daarom lanceren ze nu ook een browser en wie weet binnenkort ook een fysiek product. De echte waarde ligt in AI die verweven is in de platforms die we al gebruiken. Google is daar het perfecte voorbeeld van. Gemini zit nu in vrijwel al hun producten. Vorige week kondigden ze aan dat het direct wordt ingebed in Google Maps. Vanaf dat moment kun je praten met je kaart. Hiermee creëert Google een AI-interface voor de fysieke wereld die extreem moeilijk na te bouwen is.

Mensen gaan straks niet meer naar NPO Start om een programma te zoeken. Ze vragen hun AI-assistent, die mogelijk is ingebed in hun telefoon, auto of smart speaker: “Wat kan ik vanavond kijken?” Of ze vragen Google Maps: “Wat gebeurt er deze week in mijn buurt?” en verwachten dat onze evenementen en programma’s daar verschijnen. Als je dat doortrekt, heeft dat grote consequenties. Als AI niet meer een bestemming is waar mensen bewust naartoe gaan, maar een laag die over alles heen ligt, verandert dat fundamenteel hoe mensen onze content ontdekken en consumeren.’

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je tien minuten hebt:

• Pointer (KRO-NCRV) verzamelde in aanloop naar de verkiezingen 36.000 berichten om te onderzoeken of en hoe AI-gegenereerd beeld is gebruikt. “Frans Timmermans (GL-PvdA) en Geert Wilders (PVV) zijn met afstand de meest afgebeelde politici op deze plaatjes. Het grote verschil tussen deze twee lijsttrekkers is dat Timmermans op 3 van de 333 afbeeldingen (1 procent) positief staat afgebeeld. Wilders staat op 56 procent van de memes als een held of inspirerend figuur afgebeeld.”

• Media-kunstenaar Yufeng Zhao maakte alle tekst die via Google Streetview te zien is in New York doorzoekbaar. Dat levert maar liefst 138 miljoen snippets op. De Pudding maakte er deze vette visualisaties mee.

• Er staat weer een Vraag het Vreekamp voor je klaar. Dit keer beantwoordt Laurens de vraag hoe het komt dat steeds meer mensen zich tegen AI verzetten. “Het gaat de meeste anti-AI’ers niet zozeer om technologieangst, maar om controle over het eigen werk en leven.”

..Als je wat langer hebt:

• Op JOURN-AI #2, het AI-event van de NVJ op 15 december, ontdek je hoe we onze menselijke verbeelding, intuïtie en journalistieke ethiek in dit AI-tijdperk kunnen behouden. Je leert er over nieuwe vormen van contact met je publiek, praat met beeldmakers over de kansen en gevaren van AI en ontdekt hoe je onderscheidend en geïnspireerd blijft in tijden van superintelligentie, kwantumcomputers en techbro’s. Meld je gratis aan.

• JournalismAI News Report 2025 is uit, met dit keer speciale aandacht voor experimenten en best practices voor kleine uitgevers, inclusief tips voor wie aan het begin van zijn AI-avontuur staat.

• In de podcast Persklaar bespreken onderzoeker Jessy de Cooker en AI-expert en auteur Laurens Vreekamp hoe je als beginnend journalist de kansen van AI benut zonder authenticiteit en creativiteit te verliezen.

  Tooltips tot slot

• Als je net als ik wanhopig probeert om al je verzamelde artikelen, boeken en video’s op een overzichtelijke manier bij elkaar te houden zonder te vergeten wat er ook alweer in je archief zat, dan is Recall.ai misschien een interessante optie.
  

  Dat was hem weer! Over twee weken neemt gastauteur Jolien van de Griendt eenmalig het stokje van me over. Over vier weken hoor je weer van mij. Tot dan!
  

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia

Jullie stellen dat AI “niet van ons en niet voor ons” is. Wat bedoelen jullie daar precies mee?

‘Big Tech ontwikkelt AI-systemen die hun eigen waarden, normen en vooroordelen weerspiegelen, terwijl ze claimen universele oplossingen te bieden. Zij bepalen en dicteren wat AI is en wordt, hoe we het gebruiken en hoe we erover denken. Het zijn systemen die onze levens bepalen, terwijl wij geen stem hebben gehad in hoe en waar het wordt toegepast en waartoe het is ontwikkeld. We vroegen ons af: hoe komt het dat we zo weinig andere, meer gevarieerde geluiden horen over AI? Welke andere perspectieven zijn er en wat betekenen die voor het AI-debat? Het boek biedt tegenwicht aan het dominante narratief uit Silicon Valley.

Het allergrootste misverstand over AI is dat het een puur technische kwestie zou zijn. AI is heel duidelijk ook een sociaal-maatschappelijk vraagstuk dat raakt aan macht, democratie en rechtvaardigheid. Maar het lijkt alsof je je moet verantwoorden wanneer je aarzelt, gezond kritisch bent en terecht vraagtekens stelt bij AI-toepassingen, omdat je blijkbaar tegen de stroom in gaat. Ons doel is om lezers mee te nemen in een wereld van AI vol nieuwe geluiden en perspectieven van niet-dominante groepen, van bijvoorbeeld juristen, filosofen en sociologen, die ook een grote diversiteit in achtergrond representeren. Zo willen we het debat verrijken.

Het boek is bedoeld voor iedereen, van media- of beleidsmaker tot docent, die beseft dat de toekomst niet vastligt en dat zij invloed hebben op de ontwikkeling van AI in de samenleving.’

Het boek biedt ook optimisme; een andere AI is mogelijk. Wat stemt jullie hoopvol?

‘We wilden niet sec de problemen en tekortkomingen van de technologie aankaarten (daarover gaat deel I van het boek, getiteld Hun AI), maar vooral ook mensen aan het woord laten die AI anders zien en die er anders mee omgaan. Dat is deel II van het boek: Onze AI. ‘Als wij niet zelf de toekomst uitdenken, dan gaat iemand anders het voor ons doen’, zegt onderzoeksjournalist Sahra Mohamed treffend.

In het laatste deel van het boek (Jouw AI), bieden we de lezer handelingsperspectief. Met oefeningen, vragen en een flowchart geven we de lezer handvatten en moed om nieuwsgierig en kritisch de toekomst in te gaan. Er zijn bijvoorbeeld oefeningen waarin je valkuilen ontdekt en valse beloften leert herkennen. Ook geef je in een opdracht je eigen invulling aan de letters A en I.’

Jullie hebben het in het boek over ‘andere smaken AI’. Waar moet ik dan aan denken?

‘We hebben er in totaal negen uitgewerkt in het boek. Een paar daarvan zijn:

• Nauwkeurigheid boven snelheid. Onderzoeksjournalist Sahra Mohamed roept ons op om veel preciezer te zijn en om te vertragen - helemaal tegen de tijdgeest in. Heel verfrissend.

• AI als maatwerk in plaats van massaproduct. Concreet voorbeeld uit het boek: filmstudenten die hun eigen, langzaam werkende, 3D-renderingssoftware zelf bouwen, zodat het past bij hun specifieke behoeften.

• AI als collectieve spiegel. Sennay Ghebreab legt uit hoe we AI kunnen gebruiken om inzicht te krijgen in maatschappelijke processen en om introspectie te forceren bij organisaties over hun eigen vooroordelen en ongelijkheid. Zijn concrete voorbeeld: simulatiemodellen inzetten om te zien hoe mobiliteitsongelijkheid in de stad verbetert als tram- of buslijnen anders lopen.

• AI als motor. We interviewden ondernemer en onderzoeker Ruben Brave. Zijn perspectief is diepgeworteld in de Winti-cultuur die hij van zijn moeder meekreeg: “De Surinaamse cultuur gaat uit van krachten die zich in jou manifesteren, die groter zijn dan jij. Je kunt de kracht hebben van een grote slang of adelaar. Technologie vergroot je denkkracht, je spierkracht. Dan ben jij een medium om die krachten in gang te zetten.” Het gaat erom dat je de krachten van anderen, die buiten jezelf liggen, aanspreekt en bundelt om meer mogelijkheden te zien en andere oplossingen te formuleren. Brave stelt: “Als je niet bezig bent met inclusie dan mis je innovatie.” Met andere woorden: dan doe je jezelf tekort in het oplossingsrepertoire. Deze spirituele benadering biedt een ander alternatief voor het westerse, technocratische denken over AI.

In het boek schrijven we: “Alle verschillende smaken - van nauwkeurigheid tot bedachtzaamheid, van bescheidenheid tot inclusie, van ecologisch bewustzijn tot digitale weerbaarheid – vormen samen een rijk palet aan alternatieven. Niet één ervan is dé oplossing, maar samen tonen ze dat er veel meer keuzes zijn dan de standaard menukaart die we voorgeschoteld krijgen vanuit Silicon Valley.”’

Jullie stellen ook dat twijfel geen zwakte is, maar een kracht. Hoe kunnen journalisten twijfel productief inzetten in hun werk?

‘Door te erkennen dat jouw positie niet de beste of belangrijkste is. Twijfel is je onderzoeksinstrument. Vraag door wanneer techbedrijven grootse beloftes maken, raadpleeg andere bronnen dan alleen de gebruikelijke techexperts, bied ruimte aan kritische stemmen uit de samenleving.

Een paar concrete aanbevelingen:

• Stel nauwkeuriger vragen: Laat je als journalist niet meeslepen door algemene uitspraken zoals ‘alle banen gaan verdwijnen’, maar vraag gericht door. Welke banen? Op welke manier? In welke sectoren en regio’s? Voor wie? Wanneer? En onder welke voorwaarden?

• Demystificeer AI. Als journalist moet je het verhaal ontleden tot de saaie kern: “een technologiebedrijf zegt dat ze jou een slimme assistent bieden, een tweede brein of een magische kracht, maar wat ze echt willen is zo veel mogelijk marktaandeel, kapitaal en macht verkrijgen door software te verkopen die ze vermommen als iets magisch - meer dan wat het in feite is en kan”. Zoals een van onze geïnterviewden, kunstenaar en onderzoeker Tiwánee van der Horst, zo mooi zegt: “We hoeven AI niet neer te zetten als een soort magische tool. Als wij er niet zijn, is de technologie er niet.”

• Plaats AI in de context. AI wordt vaak gebruikt als containerbegrip, maar is in werkelijkheid een waaier van technologieën met verschillende toepassingen. Dus benoem of je te maken hebt met een tekstanalyse-algoritme, een groot taalmodel, gezichtherkenningssoftware of Excel-automatisering. En het allerbelangrijkst is om technologie in de sociale en culturele context te plaatsen. Wat doet technologie in het leven van mensen, op het werk, in de privésfeer of het onderwijs?

• En tot slot: wees preciezer in je beeld- en taalgebruik. We moeten af van de ‘scifi-fantasie’, van de misleidende beelden van robots en blauwe hersenen. Vraag goed door over de beloften die techbedrijven doen en in hoeverre die worden waargemaakt.’

Wat was voor jullie zelf de grootste eye-opener bij het schrijven van dit boek?

‘Het interview met Sahra Mohamed waarin zij oproept om te vertragen, maar ook wat we leerden over Winticultuur en soorten kapitaal van Ruben Brave. Naast economisch en sociaal kapitaal, is er ook symbolisch kapitaal, wat Brave uitlegt als “eervolle zichtbaarheid”. Het gaat er in de journalistiek om wie we aan het woord laten over AI. Wie doet er eervol werk, maar krijgt niet vanzelfsprekend zichtbaarheid? Dat is de vraag waarmee we ons boek startten en die leidend is geweest bij het kiezen van onze geïnterviewden.

Ook interessant was het gesprek met mensen van Cybersoek, die ons inzicht gaven in de miljoenen Nederlanders die nu al moeite hebben om goed mee te komen in de digitale samenleving. Dat die angstig worden als het gaat over AI: het is een extra, overweldigende en onbegrepen ontwikkeling, waar ze liever verre van blijven. Het zijn vaak diezelfde mensen die de meeste impact van AI ervaren, maar er het minst over te zeggen hebben: ze hebben niet de tijd, worden niet gevraagd, zitten niet aan tafel en nemen de beslissingen niet.

Princeton professor Ruha Benjamin stelt dat technologie bestaande machtsverhoudingen weerspiegelt en reproduceert, maar dat je die met technologie ook kunt uitdagen. Benjamin doet dit op meerdere niveaus. Het eerste is dat van de verbeelding. Waarom vinden we met raketten naar de maan gaan ambitieus, maar het oplossen van armoede naïef?

In praktische zin doelt ze erop dat we dezelfde technologie die we gebruiken voor onderdrukking en controle, kunnen richten op de groep die daar normaliter geen hinder van ondervindt. Een voorbeeld hierbij is de installatie White Collar Crime. Uit het boek: “Een groep Amerikaanse kunstenaars ontwikkelde daartoe de live-applicatie White Collar Crime Risk Zones. Daarvoor gebruikten ze 7000 profielen van LinkedIn om een gezichtsherkenningsmodel te trainen dat personen op straat linkt aan financiële fraude. Over deze specifieke applicatie bleken veel mensen verrast, verbolgen of lacherig. Maar het is precies dezelfde technologie – met alle kenmerken en functies die rechtstreeks zijn ontleend aan daadwerkelijk bestaande voorstellen en praktijken – die personen op straat discrimineert en segregeert op basis van huidskleur, haarsoort, vermeend gendertype, kleur ogen en bouw. Omkeringen helpen om vanzelfsprekendheden en ongelijkheden bloot te leggen. Laten we daarom vooral goed naar onszelf kijken, en waarom en hoe wij systemen zo selectief ontwikkelen en inzetten.”’

En wat hoop je dat journalisten en andere mensen die in de media werken, meenemen uit Niet onze AI?

‘Dat je veel meer mensen moet betrekken bij de ontwikkeling, het inzetten en het bevragen van nieuwe technologische ontwikkelingen. Ook de journalistiek zou de burger/lezer/kijker/luisteraar/swiper veel vaker actief kunnen betrekken in verhalen over AI.’

De lancering van Niet onze AI - voorbij de beloften van big tech vindt plaats op dinsdag 18 november in Felix Meritis (Amsterdam) met panelleden Felienne Hermans, hoogleraar Vakdidactiek van de informatica aan de Vrije Universiteit Amsterdam, tech-ondernemer en investeerder Ruben Brave en Judith Zoë Blijden, oprichter van Is This Art Maybe en Senior Adviseur Hooghiemstra & Partners. Kaartjes koop je hier - het boek bestel je hier.

Lezen, luisteren, kijken..

..Als je tien minuten hebt:

• Generative AI in the Newsroom testte of een LLM kan helpen nieuwswaardigheden op te sporen. Tipje van de sluier: prima als eerste filter, maar het oordeel van menselijke journalisten blijft nodig in de vervolgstappen.

• Maurits Martijn (de Correspondent) legt uit waarom hij het woord AI niet meer gebruikt.

• Het wemelt van de benchmarks die meten hoe goed modellen werken, maar het was nog wachten op eentje specifiek gericht op journalistieke prestaties van LLM’s. Generative AI in the Newsroom biedt een ‘cook book’ voor zo’n benchmark, gebaseerd op zaken als accuraatheid en actualiteit.

..Als je wat langer hebt:

• Een interessante podcast van Bellingcat over de invloed van AI op Osint-werk. Ze lanceerden trouwens ook deze handige toolkit voor online investigation, met categorieën als geolocatie, conflict en wildlife. Doe er je voordeel mee!

• Tijdens Media Van Morgen (6 november in Leiden) is er onder meer aandacht voor de invloed van algoritmen en Fediverse als alternatief voor bigtech. ‘De rook van de verkiezingen is nog aan het optrekken, maar één ding lijkt overduidelijk’, schrijft tech journalist Hugo Roosenschoon. ‘Algoritmen en sociale mediaplatforms hebben een enorme invloed op de politieke beeldvorming. Voor kleinere (journalistieke) partijen wordt aandacht krijgen steeds moeilijker. Hoe kan de journalistiek daarmee omgaan?’ Hij gaat in gesprek met Natali Helberger (hoogleraar Recht & Digitale Technologie), Ocky Wiemeijer (Head of Product bij NU.nl) en Eline Krak (videojournalist bij NRC). Aanmelden doe je hier.

• Nog tijd op 14 en 15 november? De VVOJ houdt haar jaarlijkse conferentie die dagen in Leuven. Kaartjes koop je hier.

Tooltips tot slot

• De EBU testte samen met twintig Europese publieke omroepen hoe accuraat chatbots nieuws weergeven (nog steeds niet best – in 45% van de gevallen zijn er fouten). Interessant is dat dit rapport ook kant-en-klare prompts biedt waarmee je zelf kunt testen en vergelijken hoe verschillende LLM’s reageren op nieuwsvragen.

• In Google’s nieuwe AI Studio kun je AI-toepassingen bouwen zonder programmeerkennis, simpelweg door te prompten. Ezra Eeman (NPO) testte o.a. al een tool die helpt niche-verhaalideeën te bedenken. Een goede conversation starter: “Je kunt snel ideeën uitproberen, zien wat werkt en concrete voorbeelden evalueren met je team.” Handig!

  Dat was hem weer. Over twee weken meer!
  

Subscribe now

Share AI-Media Journaal: de nieuwsbrief over AI van Villamedia