Alleen zijn die stoplichten en waterleidingen gelukkig niet van Elon Musk, Mark Zuckerberg of Microsoft. In een lang interview met Follow the Money vertelt internetpionier Marleen Stikker hoe vreemd onze digitale wereld eigenlijk is geworden. Haar verhaal begint lang voordat iemand van Facebook, X of ChatGPT had gehoord, in een tijd waarin internet nog bestond uit zwarte schermen met witte letters en een verbinding vooral betekende dat computers rechtstreeks met elkaar konden praten. Voor Stikker zat juist daarin de belofte: je hoefde niet langs een centrale poortwachter om iemand anders te bereiken.

Ruim dertig jaar later zijn die poortwachters er alsnog gekomen. Niet omdat het internet technisch zo ontworpen moest worden, maar omdat bedrijven erin slaagden steeds grotere delen van onze digitale omgeving naar zich toe te trekken en overheden dat grotendeels lieten gebeuren. Wie vandaag over digitale autonomie praat, praat daarom niet alleen over software. Het gaat over bezit en zeggenschap, over de vraag wie onze communicatie beheert, wie onze gegevens kan bereiken en van welke bedrijven een journalist, gemeente, ziekenhuis of ministerie afhankelijk wordt om überhaupt te kunnen functioneren.

Wie is Marleen Stikker?

Marleen Stikker, geboren in 1962, behoort tot de pioniers van het publieke internet in Nederland. Begin jaren negentig werkte ze in de Amsterdamse culturele wereld, onder meer vanuit De Balie. Tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië kreeg internet voor haar een heel praktische betekenis. Traditionele communicatie met mensen en onafhankelijke media in het gebied werd moeilijker, terwijl juist contact nodig was om onafhankelijke journalistiek te ondersteunen.

Ze nam een e-mailadres en wilde vervolgens weten hoe dat netwerk waarop ze terecht was gekomen eigenlijk werkte. Stikker vertelt aan Follow the Money hoe ze een zomer besteedde aan Unix en het TCP/IP-protocol. Niet bepaald de gebruikelijke route naar politieke bewustwording, maar onder die technische laag zag ze iets wat haar fascineerde: iedereen die het protocol sprak, kon in beginsel deelnemen. Geen Facebook dat toestemming gaf, geen Google-account dat toegang verschafte, geen miljardair die besloot welk bericht meer bereik kreeg.

In januari 1994 opende in Amsterdam De Digitale Stad, waarvan Stikker een van de oprichters was. Het was een van de eerste grote publieke internetgemeenschappen en bood Amsterdammers toegang tot de nieuwe online wereld. De taal was bewust stedelijk: er waren pleinen, cafés en bewoners, en Stikker werd de ‘burgemeester’ genoemd.

Dat klinkt nu misschien aandoenlijk, alsof we naar zwart-witbeelden van de eerste televisie kijken. Maar het idee achter die stad is nog altijd behoorlijk radicaal: internet als publieke ruimte waarin burgers niet in de eerste plaats klanten of dataprofielen zijn.

Stikker richtte vervolgens samen met Caroline Nevejan Waag op, tegenwoordig Waag Futurelab, gevestigd in de Waag op de Nieuwmarkt. De organisatie onderzoekt en ontwikkelt technologie vanuit publieke waarden en houdt zich bezig met onderwerpen als open technologie, kunstmatige intelligentie, digitale identiteit en de commons. Stikker was daarnaast betrokken bij initiatieven rond onder meer Creative Commons Nederland en het eerste FabLab van Europa. In 2021 ontving ze een eredoctoraat van de Vrije Universiteit Amsterdam en werd ze Professor of Practice aan de Hogeschool van Amsterdam.

Haar vaak aangehaalde motto vat veel van haar denken samen: If you can’t open it, you don’t own it.

Dat gaat over apparaten en software, maar evengoed over democratie. Iets waar je afhankelijk van bent maar waar je niet in mag kijken, dat je niet kunt veranderen en waarvan je niet kunt bepalen onder welke voorwaarden het functioneert, bezit je uiteindelijk maar zeer betrekkelijk.

Het internet was er al voordat Google kwam

Stikker ergert zich in het gesprek zichtbaar aan een hardnekkig verhaal over de geschiedenis van internet: dat bedrijven als Google en Meta het netwerk toegankelijk hebben gemaakt en daarmee eigenlijk de digitale wereld hebben geschapen zoals wij die kennen.

Het internet groeide volgens haar juist van onderop. Wetenschappers, hackers, programmeurs, kunstenaars, publieke instellingen en gewone gebruikers bouwden toepassingen, netwerken en gemeenschappen. Mensen experimenteerden met nieuwe vormen van communicatie lang voordat een investeerder bedacht dat je advertenties naast hun gesprekken kon zetten.

Bedrijven als Google, Meta en later andere techgiganten kwamen terecht in een wereld die al bestond. Ze bouwden uitstekende producten, maakten ingewikkelde technologie toegankelijk voor miljoenen mensen en boden diensten waar gebruikers graag naartoe gingen. Tegelijkertijd wisten ze steeds meer verkeer naar hun eigen omgevingen te trekken. Een open netwerk veranderde langzaam in een landschap van grote afgesloten domeinen, waarin één onderneming de techniek beheert, de gedragsregels schrijft, gegevens verzamelt en bepaalt wat gebruikers wel en niet kunnen meenemen wanneer ze vertrekken.

Het gebeurde zo langzaam dat we het bijna normaal zijn gaan vinden. Stop je met Facebook, dan laat je daar ook een groot deel van je contacten achter. En een organisatie die al jaren met Microsoft werkt, stapt niet zomaar van de ene op de andere dag over. Collega’s zijn eraan gewend, bestanden staan in die omgeving en de mensen van de ICT werken ermee. Zo raak je steeds verder aan zo’n bedrijf vast, zonder dat iemand ooit bewust heeft besloten: vanaf nu kunnen we niet meer zonder.

Het internet was ooit interessant omdat niemand het hele netwerk bezat. We zijn vervolgens steeds grotere stukken ervan gaan bewonen alsof het winkelcentra zijn waarvan één bedrijf zowel de eigenaar als de bewaker is.

De markt kreeg de ruimte op precies het verkeerde moment

De opkomst van het commerciële internet viel samen met een veel bredere politieke beweging. In de jaren negentig werd marktwerking in Nederland en Europa bijna een vanzelfsprekend antwoord op publieke vraagstukken. Overheden privatiseerden, besteedden uit en gingen publieke diensten behandelen alsof concurrentie en commerciële prikkels vanzelf tot betere uitkomsten zouden leiden.

Stikker herinnert zich hoe moeilijk het in die jaren was om politici duidelijk te maken dat digitale infrastructuur óók een nutsfunctie kon hebben. Technologie werd gemakkelijk gezien als een specialistische kwestie voor programmeurs en bedrijven. Politici hielden zich bezig met politiek, technici deden de computers.

Maar ondertussen bouwden die technici en bedrijven systemen die steeds dieper in het openbare leven terechtkwamen. Een ontwerpkeuze bepaalt wie toegang krijgt. Een platform bepaalt welke berichten worden aanbevolen. Een clouddienst bepaalt waar documenten worden opgeslagen. Een bedrijf kan voorwaarden veranderen waar miljoenen gebruikers zich vervolgens maar naar hebben te voegen.

Dat lijkt achteraf zo duidelijk dat het bijna moeilijk te begrijpen is waarom politiek en bestuur er zo lang weinig aandacht voor hadden. Toch gebeurde in de digitale wereld ongeveer hetzelfde als elders: iets wat steeds meer op een publieke voorziening begon te lijken, werd georganiseerd via commerciële partijen, terwijl de overheid ervan uitging dat zij later altijd nog regels kon stellen. Alleen waren die bedrijven tegen die tijd gigantisch geworden.

DigiD laat zien hoe dichtbij die afhankelijkheid komt

De discussie rond Solvinity maakte het probleem dit jaar voor veel mensen ineens concreet. Het Amsterdamse bedrijf beheert technische infrastructuur die onder meer wordt gebruikt voor DigiD. Toen het Amerikaanse technologiebedrijf Kyndryl Solvinity wilde overnemen, ontstond politieke en maatschappelijke onrust en werd in mei een petitie tegen de verkoop aangeboden aan de Tweede Kamer.

Bij DigiD verdwijnt de discussie over digitale autonomie onmiddellijk uit de wereld van nerds en systeembeheerders. Bijna iedere Nederlander gebruikt het. We regelen er belastingzaken, zorg, toeslagen, pensioen en allerlei andere contacten met de overheid mee. Het is, zoals Stikker het in het gesprek noemt, een sleutel tot je burgerschap.

Dan wordt de vraag wie de onderliggende infrastructuur beheert opeens minder technisch. Stikker was een van de mensen die zich tegen de overname keerden. Het kabinet besloot uiteindelijk in mei dat de voorgenomen verkoop niet mocht doorgaan. Solvinity ging tegen dat besluit in beroep.

Interessant is vooral dát de Nederlandse overheid inmiddels bereid is zo naar digitale infrastructuur te kijken. Jarenlang was uitbesteden bijna vanzelfsprekend zolang een leverancier betrouwbaar leek en aan de contractvoorwaarden voldeed. Nu duiken begrippen als strategische autonomie en digitale soevereiniteit overal op. Niet omdat politici plotseling allemaal naar Stikker zijn gaan luisteren, maar omdat de wereld om ons heen harder duidelijk maakt wat afhankelijkheid kan betekenen.

Een leverancier blijft geen gewone leverancier wanneer je niet meer zonder kunt

Dat geldt zeker voor Amerikaanse technologie. Europa is voor cloudopslag, kantoorsoftware, sociale media en allerlei gespecialiseerde digitale diensten sterk afhankelijk van Amerikaanse bedrijven. Zolang de politieke verhouding met Washington stabiel leek, kon die afhankelijkheid worden voorgesteld als een bedrijfsmatige kwestie: de Amerikanen maken goede software, wij kopen die.

Lange tijd leek onze afhankelijkheid van Amerikaanse technologie niet zo gevaarlijk. Amerika was een bondgenoot en bedrijven als Microsoft waren gewoon leveranciers. Sinds Donald Trump opnieuw president is, blijkt hoe kwetsbaar die gedachte is. Stikker noemt het Internationaal Strafhof in Den Haag als waarschuwing. De Amerikaanse regering zette medewerkers van het Strafhof op een sanctielijst. Amerikaanse bedrijven mogen aan mensen die onder zulke sancties vallen niet zomaar diensten blijven leveren en kunnen zelf de Amerikaanse sanctieregels overtreden als ze dat wel doen. Een bedrijf als Microsoft hoeft het dus helemaal niet eens te zijn met het beleid van Trump om er toch aan mee te moeten werken. Wie voor zijn e-mail, documenten, betalingen en andere dagelijkse voorzieningen afhankelijk is van Amerikaanse bedrijven, kan zo ineens geraakt worden door een politiek besluit uit Washington. Het Strafhof probeert mede daarom zijn afhankelijkheid van Microsoft te verkleinen.

Voor Nederlandse overheden, media en maatschappelijke organisaties is dat geen exotische kwestie ergens in de internationale diplomatie. Stel je een redactie voor die haar mail, documenten, contacten en archief grotendeels heeft ondergebracht bij één buitenlandse leverancier. Zolang alles werkt, is die leverancier bijna onzichtbaar. Pas wanneer toegang wordt beperkt, een account verdwijnt of wetgeving een bedrijf dwingt informatie af te staan, merk je hoeveel zeggenschap in de loop der jaren is verdwenen.

Stikker waarschuwt in het interview nadrukkelijk ook journalistieke organisaties. Wie onderzoek doet naar regeringen, miljardairs en bedrijven moet zich afvragen van wie de gereedschappen zijn waarmee dat onderzoek wordt uitgevoerd. Dat is een vervelende vraag, juist omdat het antwoord meestal Microsoft, Google of Amazon zal bevatten.

Waarom we niet gewoon morgen kunnen overstappen

Het zou gemakkelijk zijn om hiervan een verhaal over individuele verantwoordelijkheid te maken. Verwijder Facebook. Gooi WhatsApp weg. Gebruik geen Google meer. Klaar.

Stikker kiest in het gesprek een interessantere route. Organisaties zitten niet alleen vast aan software omdat medewerkers lui zijn of verandering vervelend vinden. Rond bedrijven als Microsoft is een hele infrastructuur ontstaan. ICT’ers worden ervoor opgeleid, leveranciers richten hun diensten erop in, bestanden en werkprocessen zijn ermee verweven en nieuwe werknemers komen terecht in een omgeving die al bestaat.

Niemand kiest iedere ochtend opnieuw voor Microsoft. Je opent je laptop en Microsoft is er al. Dat is de werkelijke kracht van een monopolieachtige positie. Een product hoeft niet iedere dag opnieuw beter te zijn dan alle alternatieven wanneer de kosten en moeite om te vertrekken groot genoeg zijn.

Daarmee verschuift ook de politieke vraag. Natuurlijk kunnen mensen zelf andere software gebruiken. Veel belangrijker is waarom ministeries, gemeenten, scholen, universiteiten en andere publieke instellingen jarenlang miljarden aan licenties kunnen betalen zonder vergelijkbare bedragen te investeren in publieke en open alternatieven.

Een digitale publieke ruimte moet je ook daadwerkelijk bouwen

Alternatieven bestaan namelijk wel. Stikker noemt in het interview Nextcloud, een opensourceomgeving waarin organisaties onder meer bestanden, agenda’s en documenten kunnen beheren en samenwerken zonder volledig afhankelijk te worden van een gesloten ecosysteem van Microsoft of Google. De Nederlandse onderwijs- en onderzoekscoöperatie SURF begon in 2026 met een bredere pilot met Nextcloud als open samenwerkingsomgeving onder eigen regie.

Het aardige aan zo’n systeem is niet dat iedereen voortaan zelf servers moet gaan onderhouden. Een organisatie kan dat zelf doen, maar kan het beheer ook door een andere partij laten uitvoeren. Het verschil zit in de mogelijkheid om van aanbieder te veranderen zonder meteen de hele digitale omgeving achter te moeten laten.

We vinden zoiets buiten de digitale wereld heel gewoon. Een straat blijft bestaan wanneer een winkel vertrekt. Je telefoonnummer kan mee naar een andere provider. Een krant kan van drukker veranderen zonder haar lezersbestand achter te laten bij de vorige drukker.

Bij veel digitale diensten hebben we geaccepteerd dat infrastructuur, dienstverlening en bezit in dezelfde handen terechtkomen. Daarom spreekt Stikker graag over de digitale commons: voorzieningen die door veel mensen en organisaties kunnen worden gebruikt en verder ontwikkeld zonder dat één onderneming de hele omgeving naar zich toe kan trekken.

Ook progressieve organisaties blijven Big Tech voeden

Het gesprek wordt soms geestig wanneer Stikker vertelt over haar irritatie aan organisaties die een bijeenkomst over Big Tech organiseren en haar vervolgens een Teams- of Google Meet-link sturen.

Het is herkenbaar. Een klimaatorganisatie voert campagne via Instagram. Een privacyclub kondigt een bijeenkomst aan op LinkedIn. Een politicus veroordeelt Elon Musk en plaatst de verklaring vervolgens op X. Een ministerie spreekt over digitale autonomie terwijl burgers voor actuele mededelingen afhankelijk blijven van Amerikaanse sociale platforms.

Je kunt daar gemakkelijk hypocrisie van maken, maar dan mis je hetzelfde probleem waar het hele gesprek over gaat. Organisaties zitten daar omdat hun publiek daar zit. Journalisten zitten er omdat politici er zitten. Politici zitten er omdat journalisten en kiezers er zitten. Artiesten zitten er omdat bezoekers er zitten. Iedereen heeft afzonderlijk een goede reden om te blijven en gezamenlijk houden ze het systeem overeind.

Stikker probeert daarom niet alleen mensen te overtuigen ergens weg te gaan. Ze wil dat organisaties tegelijkertijd ergens anders beginnen te bouwen. Dat is een veel moeilijkere opdracht.

Het nieuwe internet heeft mensen nodig, geen schuldgevoel

Mastodon, Bluesky en andere open sociale netwerken hebben één probleem dat je niet oplost met betere technologie: een sociaal netwerk zonder mensen is niet sociaal.

Stikker vertelt hoe Waag daarom met media, overheden, culturele instellingen en andere organisaties werkt aan open sociale infrastructuur. Ze praat met nieuwsorganisaties over aanwezigheid buiten de grote platforms en met culturele instellingen en festivals over manieren om publiek naar open netwerken te trekken.

Het idee daarachter is verrassend eenvoudig. Stel dat een festival zijn programma of kaartverkoop eerst via een open sociaal netwerk bekendmaakt. Fans volgen. Muzikanten komen mee. Media verschijnen omdat daar nieuws te halen valt. Politici merken dat journalisten er zitten. Langzaam ontstaat een plek waar mensen niet komen omdat iemand ze heeft verteld dat het moreel beter is, maar omdat er iets gebeurt.

Stikker gebruikt daar in het interview een mooiere formulering voor: je moet zorgen dat daar het feestje is. Ze heeft iets vergelijkbaars eerder meegemaakt. Toen De Digitale Stad in 1994 begon, nodigde ze Amsterdamse media uit om er een plek te openen. Onder meer Het Parool, NRC, De Groene Amsterdammer en het Financieele Dagblad deden mee. Die organisaties kwamen niet omdat er al miljoenen gebruikers waren. Hun aanwezigheid hielp juist om de digitale stad interessant te maken.

Ruim dertig jaar later voert Stikker opnieuw zulke gesprekken. Er zit iets merkwaardigs in dat beeld. Een van de mensen die hielp een publieke digitale ruimte op te bouwen voordat het commerciële internet Nederland veroverde, probeert nu opnieuw media, cultuur en overheid naar een opener internet te krijgen. Alleen hoeft ze mensen deze keer niet uit te leggen wat internet is. Ze moet ze ervan overtuigen dat Microsoft, Google, Meta en andere techreuzen niet vanzelfsprekend de digitale omgeving hoeven te beheren waarin we werken, praten en informatie delen.

AI dreigt hetzelfde verhaal opnieuw te worden

Wie denkt dat dit vooral over Facebook en Microsoft gaat, hoeft maar naar kunstmatige intelligentie te kijken. We staan opnieuw aan het begin van een technologie die diep in onderwijs, overheid, journalistiek, cultuur en werk terecht kan komen, terwijl de belangrijkste infrastructuur grotendeels wordt gebouwd door een klein aantal zeer kapitaalkrachtige ondernemingen.

Ook onze taal speelt daarin een rol. Nederland investeert via GPT-NL publiek geld in een Nederlands taalmodel. Dat is belangrijk, juist omdat taal niet alleen een dataset is. In taal zitten geschiedenis, cultuur, kennis, humor, bestuur en de manier waarop mensen zichzelf en hun omgeving begrijpen.

Stikker vindt de Nederlandse ambitie veel te klein. Wanneer we miljarden kunnen overmaken aan buitenlandse technologiebedrijven maar relatief bescheiden bedragen reserveren voor eigen publieke digitale infrastructuur, vertellen we feitelijk waar onze prioriteiten liggen. Misschien denken we nog steeds dat autonomie vooral betekent dat onze gegevens op een server in Europa staan.

Maar een Amerikaanse dienst die vanuit een Europees datacentrum wordt geleverd, blijft een Amerikaanse dienst. Een Nederlands vlaggetje naast een server maakt ons niet automatisch eigenaar van de technologie, de kennis of de voorwaarden waaronder die technologie functioneert.

De discussie over AI zou daarom veel verder moeten gaan dan de vraag welk model het slimste is. Wie bouwt het? Wie bezit het? Kunnen universiteiten en publieke instellingen het controleren? Kunnen we ermee verder wanneer een leverancier vertrekt? Wie bepaalt welke Nederlandse teksten worden gebruikt en onder welke voorwaarden? Bij het internet lieten we zulke keuzes jarenlang over aan commerciële techbedrijven, totdat we ontdekten hoe afhankelijk we van hen waren geworden. Met AI dreigen we nu dezelfde fout te maken.

Van Amsterdam naar een ander internet

Misschien verklaart haar geschiedenis waarom Stikker ondanks alles niet klinkt alsof de strijd verloren is. Ze heeft een internet meegemaakt dat nog gebouwd moest worden en weet daardoor dat de huidige digitale wereld geen natuurverschijnsel is.

Facebook was er niet altijd. Google was er niet altijd. Microsoft 365 was er niet altijd. X zal er ook niet altijd zijn. Dat betekent niet dat het volgende internet vanzelf beter wordt. Wanneer Europa digitale autonomie vooral gebruikt om eigen techreuzen te creëren die vervolgens dezelfde extractieve bedrijfsmodellen kopiëren, hebben we weinig gewonnen. Een Europees monopolie blijft een monopolie. Een Nederlands surveillancebedrijf blijft een surveillancebedrijf.

De interessantere mogelijkheid ligt in infrastructuur die niet volledig kan worden opgekocht, afgesloten of toegeëigend: open protocollen, publieke investeringen, onafhankelijke hosting, gemeenschappelijke kennis en organisaties die gezamenlijk bepalen onder welke voorwaarden technologie wordt gebruikt.

Amsterdam heeft daarin een geschiedenis die we soms vergeten. De Digitale Stad ontstond hier niet omdat een multinational een nieuw marktsegment zag, maar omdat hackers, kunstenaars, media, activisten en publieke instellingen zich afvroegen wat burgers met een netwerk zouden kunnen doen.

Daar zat rommel bij. Er waren ruzies en flamewars. Mensen gedroegen zich online ook toen al vervelend. Het vroege internet hoeft niet geromantiseerd te worden om te begrijpen wat er verloren is gegaan.

Het wezenlijke verschil is dat een plein iets anders is dan een winkelcentrum. Op allebei lopen mensen rond, wordt gepraat en kan ruzie ontstaan, maar bij het winkelcentrum kan uiteindelijk een eigenaar bepalen wie binnenkomt, wat zichtbaar is en onder welke voorwaarden iedereen er mag blijven.

We hebben het internet de afgelopen dertig jaar steeds meer als zo’n winkelcentrum ingericht en vervolgens zijn we vergeten dat er ooit een andere gedachte onder lag.

Marleen Stikker probeert die gedachte niet uit nostalgie terug te halen. Ze vraagt ook niet of we allemaal weer achter een zwart scherm Unix willen leren. Haar punt is veel aardser: als digitale technologie inmiddels tot in onze overheid, journalistiek, cultuur, scholen, ziekenhuizen en persoonlijke relaties reikt, kunnen we het ons niet veroorloven om de zeggenschap daarover bij een paar ondernemingen neer te leggen.

De uitweg begint dan ook niet met schaamte omdat je vanochtend toch WhatsApp opende of straks weer in een Teams-vergadering zit. Mensen leven in de wereld zoals die bestaat. Politiek begint bij de vraag hoe we die wereld veranderen.

Daarvoor moeten overheden investeren, universiteiten kennis opbouwen, media nieuwe plekken helpen vullen en publieke organisaties eisen stellen aan de technologie die ze inkopen. Niet ieder alternatief hoeft morgen perfect te zijn. De eerste Digitale Stad begon tenslotte ook niet met miljoenen inwoners.

Ze begon in Amsterdam, met twintig modems en het idee dat burgers zelf iets te zeggen moesten hebben over de digitale wereld waarin ze elkaar ontmoetten.

Dat idee is dertig jaar later niet ouderwets geworden. We hebben het harder nodig dan ooit.

Maar die afstand voelt een stuk minder comfortabel wanneer je ziet wie de Amerikaanse overheid inmiddels in de gaten houdt.

Kerken. Scholen. Bibliotheken. Vakbonden. Buurtorganisaties. Activisten die elkaar waarschuwen wanneer ICE verschijnt. Mensen die filmen waar agenten naartoe gaan, vervoer regelen of eten brengen naar gezinnen die bang zijn hun huis uit te gaan.

In Minnesota staan vijftien activisten voor de federale rechter na hun verzet tegen de gewelddadige immigratierazzia’s van de regering-Trump. Ze worden beschuldigd van een federale samenzwering. Justitie beperkt zich daarbij niet tot één concreet incident, maar verbindt de verdachten aan zogenoemde rapid response-groepen: losse netwerken die bewoners waarschuwden voor ICE-razzia’s en vrijwilligers de straat op stuurden.

Daarmee gaat deze zaak over veel meer dan vijftien activisten. De Amerikaanse overheid probeert solidariteit de strafrechtelijke sfeer in te trekken. Kijk eens naar wat er daadwerkelijk gebeurt. Door de rechtszaak zijn documenten openbaar geworden waaruit blijkt dat federale agenten linkse groepen in Minneapolis infiltreerden. Onderzoekers verzamelden informatie over maatschappelijke organisaties. Kerken, scholen en bibliotheken kwamen in beeld. Juridische waarnemers zeggen dat gezichtsherkenning, kentekencamera’s, bodycams en andere surveillancemiddelen tegen hen werden ingezet.

Hoeveel verder die surveillance ging, probeert de verdediging nu boven tafel te krijgen. Federal magistrate judge David T. Schultz moet beslissen of de regering meer materiaal moet afstaan, waaronder informatie over het volgen van activisten, vakbonden en maatschappelijke organisaties en communicatie tussen aanklagers in Minnesota en hun superieuren in Washington. Schultz heeft nog geen beslissing genomen. Het wrange is dat juist de vervolging van de Minnesota 15 de regering nu kan dwingen meer van haar eigen surveillanceapparaat zichtbaar te maken.

Vrijheid van meningsuiting verdwijnt zelden doordat een regering op maandagochtend aankondigt dat kritiek voortaan verboden is. Het werkt subtieler. Een overheid hoeft niet iedereen op te pakken. Ze hoeft alleen voldoende mensen het gevoel te geven dat ze bekeken worden. Dan ga je vanzelf nadenken voordat je die appgroep binnengaat. Voordat je naar een demonstratie loopt. Voordat je een agent filmt. Voordat je iemand waarschuwt dat ICE twee straten verderop staat.

Dat is waarom Amerikaanse burgerrechtenorganisaties de vergelijking maken met de Red Scare en COINTELPRO, toen de Amerikaanse overheid communisten, burgerrechtenactivisten, vredesactivisten en andere politieke tegenstanders bespioneerde, intimideerde en vervolgde. Niet omdat 2026 simpelweg een herhaling van de jaren vijftig en zestig is, maar omdat de politieke methode zo herkenbaar is: wijs een vijand aan en maak vervolgens ook de mensen die zich met die vijand solidariseren verdacht.

Trump heeft daar inmiddels officiële taal voor. Onder zijn NSPM-7-richtlijn worden begrippen als ‘anti-Amerikanisme’ en ‘anti-christelijke’ opvattingen verbonden aan politiek geweld, terwijl antifascistisch activisme in de sfeer van terrorisme wordt getrokken. Zulke woorden zijn niet zomaar retoriek. Zodra een regering politieke overtuigingen als aanwijzing voor gevaar gaat behandelen, krijgt surveillance een steeds groter werkterrein.

En natuurlijk begint dat bij mensen van wie machthebbers hopen dat de rest van de samenleving wegkijkt. Migranten zonder papieren. Radicale activisten. Antifascisten. Mensen die ICE-agenten filmen. Maar surveillance blijft nooit keurig binnen het vakje dat ervoor is bedacht.

Dat is misschien het deel waar we vanuit Amsterdam het scherpst naar moeten kijken. Ook hier kennen we de taal waarin demonstraties een ‘veiligheidsprobleem’ worden, activisten als risico worden geregistreerd en steeds meer camera’s, databanken en algoritmes worden verkocht als noodzakelijk voor onze bescherming. Nederland is niet de Verenigde Staten. Dat hoeft ook helemaal niet zo te worden om de waarschuwing uit Minnesota serieus te nemen.

Want wanneer een overheid niet alleen demonstranten vervolgt, maar ook de mensen en organisaties om hen heen begint te onderzoeken, verandert er iets wezenlijks. Dan gaat het niet meer alleen om de vraag wie de wet heeft overtreden. Dan wil de staat weten: met wie praat je, waar kom je samen, welke organisatie steun je, wie waarschuw je en aan wiens kant sta je? Dat is de grens die in Minnesota onder druk staat.

En toch is het verhaal niet alleen dat van een steeds brutalere staat. Terwijl ICE buurten binnenviel, kwamen mensen hun huizen uit. Ze waarschuwden elkaar. Ze organiseerden maaltijden en vervoer. Ze stonden in de vrieskou tegenover federale agenten. Nadat activisten waren opgepakt, brachten buren eten en zamelden mensen geld in. De surveillance maakte hen voorzichtiger, maar kreeg ze niet allemaal stil.

Misschien is dat uiteindelijk wat een autoritaire regering het moeilijkst kan verdragen: niet alleen de demonstrant met een bord, maar mensen die ontdekken dat ze elkaar kunnen beschermen zonder toestemming van bovenaf.

Want zodra solidariteit als een bedreiging wordt behandeld, weten we ook iets anders.

De bedreiging voor de macht is blijkbaar de solidariteit zelf.

We noemen dat meestal geen vrijheid. Het is te gewoon om er zo’n groot woord aan te geven. Misschien merken we pas hoe wezenlijk die vrijheid is wanneer ze verdwijnt.

In Gaza komt surveillance vaak uit de lucht. Israëlische drones hangen soms uren boven het dagelijks leven, zo lang en zo aanwezig dat hun geluid onderdeel wordt van de omgeving. Ondertussen verzamelen camera’s, digitale kaarten, sensoren en andere systemen informatie over mensen, voertuigen, gebouwen en bewegingen. AI-ondersteunde systemen worden gebruikt binnen een militaire infrastructuur waarin steeds grotere hoeveelheden gegevens kunnen worden verwerkt en gekoppeld.

Op de bezette Westelijke Jordaanoever ziet die controle er anders uit. Daar staat ze vaker letterlijk voor je neus: een checkpoint, een camera, een vergunning, een biometrische scanner, een militair die bepaalt of je verder mag. Een reis die op de kaart twintig minuten lijkt, kan veranderen in wachten, identificeren, ondervragen en opnieuw wachten. Een gezicht wordt een gegeven in een systeem. Een route wordt iets waarvoor toestemming nodig is.

Dat is geen bijproduct van de bezetting, maar een van de manieren waarop ze werkt. Koloniale controle gaat niet alleen over grond, maar ook over beweging: wie mag passeren, wie moet wachten, wie wordt geregistreerd en wie kan worden tegengehouden. Digitale technologie heeft die machtsverhouding niet uitgevonden. Ze maakt het alleen mogelijk om steeds meer van het dagelijks leven te volgen, vast te leggen en te controleren. Onder zulke omstandigheden is zelfs verdwijnen uit het zicht niet langer vanzelfsprekend.

Een wandeling zonder dossier

We zijn gewend geraakt privacy te bespreken alsof het voornamelijk gaat over wachtwoorden, cookies en de vraag of een bedrijf onze gegevens mag verkopen. Maar privacy is ouder en lichamelijker dan een browserinstelling. Een mens heeft ruimte nodig waarin niemand meekijkt, registreert of achteraf reconstrueert waar hij is geweest.

De Palestijns-Amerikaanse onderzoeker Helga Tawil-Souri gebruikt voor de manier waarop digitale infrastructuur, communicatie en bezetting in elkaar grijpen de term digital occupation. Surveillance begint dan niet pas wanneer iemand wordt gearresteerd of aangevallen. Ze kruipt het gewone leven binnen.

Wie vermoedt dat een telefoon wordt gevolgd, gaat anders praten. Wie weet dat camera’s gezichten herkennen, kiest misschien een andere route. Wie telkens geïdentificeerd moet worden, leert vooruit te denken over hoe hij of zij door een systeem zal worden gelezen. De bewaker hoeft dan niet voortdurend naast je te staan. Een deel van het bewakingswerk verhuist naar je eigen hoofd. Dat is een van de stilste vormen van macht.

Het recht om ondoorzichtig te zijn

De Martinikaanse schrijver en denker Édouard Glissant schreef over opacity: het recht van mensen om niet volledig transparant, verklaarbaar en begrijpelijk gemaakt te hoeven worden voor de ander.

Dat klinkt op het eerste gezicht misschien filosofisch. In werkelijkheid gaat het over iets heel concreets. Je hoeft niet alles over iemand te weten om diens menselijkheid te erkennen.

Een mens hoeft geen dossier te worden voordat hij rechten krijgt. Een volk hoeft niet volledig leesbaar te zijn voordat zijn vrijheid telt. Je hoeft niet te weten waar iemand gisteren was, met wie die persoon sprak, welke politieke overtuigingen hij heeft, welke websites zij bezocht of welke route hij naar huis nam om te erkennen dat die persoon bescherming verdient.

Glissants gedachte krijgt onder bezetting een harde politieke betekenis. Ondoorzichtigheid is dan geen geheimzinnigheid. Het is ruimte om mens te zijn buiten de blik van degene die macht over je uitoefent.

Maar voor Palestijnen bestaat er nog een tweede probleem. Want terwijl Israëlische surveillance hen steeds zichtbaarder probeert te maken voor militaire en bestuurlijke controle, vraagt een groot deel van de buitenwereld óók om zichtbaarheid. Alleen om een heel andere reden. Om geloofd te worden.

Bewijs dat je bestaat

Na bombardementen begint niet alleen het zoeken naar overlevenden. Er begint ook iets anders: het vastleggen.

Namen. Foto’s. Video’s. Identiteitsgegevens. Locaties. Lijsten van doden en vermisten. Beelden van ingestorte woningen, gewonde kinderen, lege voedselverpakkingen, ziekenhuizen, tentenkampen en lichamen.

Dat documenteren is noodzakelijk. Journalisten, mensenrechtenorganisaties, hulpverleners en Palestijnen zelf verzamelen bewijs omdat geweld kan worden ontkend, geminimaliseerd of achteraf anders kan worden voorgesteld. Zonder getuigenissen en beelden kan vernietiging verdwijnen achter de taal van militaire verklaringen en diplomatieke voorzichtigheid.

Maar er zit iets ondraaglijks in die noodzaak. Want hoeveel bewijs moet een mens leveren voordat zijn pijn werkelijk wordt geloofd?

In Gaza hebben ouders tijdens de oorlog namen en andere identificerende informatie op de lichamen van hun kinderen geschreven uit angst dat zij na een bombardement niet meer herkenbaar zouden zijn. Alleen die handeling al vertelt iets waarvoor eigenlijk geen politieke theorie nodig zou moeten zijn. Een ouder die de naam van een kind op een arm of been schrijft, denkt niet alleen aan de mogelijkheid van de dood. Die probeert ervoor te zorgen dat het kind na die dood niet ook zijn identiteit verliest.

Alsof zelfs sterven administratie vereist.

En daarna komen de beelden. Honger moet worden gefotografeerd. Een verwoest huis moet worden gefilmd. Een dode moet een naam krijgen, maar liefst ook een gezicht. Een aanval vraagt om coördinaten, tijdstippen en getuigen. Een gewond kind verschijnt op miljoenen telefoons en ergens, duizenden kilometers verderop, vraagt iemand onder het filmpje of we wel zeker weten wat er gebeurd is.

Nog een foto.

Nog een getuige.

Nog een bevestiging.

De camera beschermt hier soms tegen uitwissing. Maar hij legt tegelijkertijd een wrede voorwaarde bloot: Palestijns lijden moet voortdurend zichtbaar worden gemaakt om politiek werkelijk te mogen bestaan.

Tussen doelwit en getuigenis

Daar ligt de paradox. De bezettingsmacht gebruikt camera’s, drones, biometrische systemen en andere technologie om Palestijnen te identificeren en te volgen. Tegelijkertijd vraagt de buitenwereld om beelden, namen, locaties en getuigenissen voordat geweld als voldoende bewezen geldt.

Zo blijft er weinig ruimte over om aan de blik te ontsnappen. Gezien worden kan betekenen dat je wordt gecontroleerd of doelwit wordt. Niet gezien worden kan betekenen dat je niet wordt geloofd.

Palestijnse zichtbaarheid krijgt zo twee tegenovergestelde, maar beklemmende functies: targeting or testimony - doelwit of getuigenis. Het gaat allang niet meer alleen over privacy, maar over de vraag hoeveel zichtbaarheid van een mens wordt verlangd voordat zijn leven wordt erkend.

De staat wil een leesbare wereld

De Amerikaanse politicoloog en antropoloog James C. Scott beschreef in Seeing Like a State hoe staten proberen ingewikkelde menselijke samenlevingen leesbaar te maken. Mensen krijgen nummers, grond krijgt grenzen, bewoners krijgen adressen, beroepen categorieën, bewegingen registraties. Een werkelijkheid vol relaties, gewoonten en uitzonderingen wordt vertaald naar vakjes die van bovenaf kunnen worden overzien.

We zijn zo gewend aan die ordening dat ze bijna natuurlijk lijkt. Natuurlijk moet een overheid weten wie ergens woont. Natuurlijk moet iemand geregistreerd staan om zorg, inkomen of andere voorzieningen te krijgen. Maar collectieve voorzieningen organiseren is iets anders dan mensen steeds verder administratief doorlichten. Een samenleving hoeft niet volledig zichtbaar te zijn voor een centraal gezag om voor elkaar te kunnen zorgen.

Hoeveel moet een overheid eigenlijk van ons weten?

Want leesbaarheid is nooit alleen technisch. Wie mensen kan classificeren, kan ze ook selecteren. Wie beweging registreert, kan beweging beperken. Wie identiteiten, locaties en gedrag aan elkaar koppelt, beschikt over een macht die niet verdwijnt omdat ze administratief of digitaal wordt uitgevoerd.

Onder koloniale overheersing wordt dat onmogelijk te negeren. Het checkpoint is geen neutraal loket. De camera hangt niet boven een politiek lege straat. De database bestaat niet buiten de machtsverhouding waarin de ene bevolking de andere kan controleren. Registratie is daar geen voorbereiding op de macht; ze is een manier waarop die macht wordt uitgeoefend.

Technologie neemt die verhouding mee. Een gezichtsherkenningscamera boven een checkpoint is daarom niet simpelweg een slimmere camera. Een AI-systeem binnen een bezettingsleger is niet gewoon innovatie. De politieke vraag begint vóór de technologie: wie krijgt het recht om wie zichtbaar te maken, en waarom zou degene die wordt bekeken zich daaraan moeten onderwerpen?

Die vraag houdt niet op bij de grenzen van Palestina.

Niemand hoort permanent zichtbaar te zijn

Want Gaza en de Westelijke Jordaanoever laten in een extreme vorm iets zien wat ook elders steeds gewoner wordt. Camera’s herkennen gezichten. Telefoons registreren locaties. Werkgevers meten prestaties. Grensautoriteiten verzamelen biometrische gegevens. Platforms bewaren gedrag. Politiediensten koppelen databronnen. Bedrijven bouwen systemen die beloven steeds beter te kunnen voorspellen wie iemand is, waar iemand naartoe gaat en welk risico die persoon zou vormen.

Steeds wordt dezelfde belofte gedaan: als we maar genoeg weten, wordt de wereld veiliger. Maar veiligheid voor wie?

Een samenleving waarin alles zichtbaar moet zijn, wordt niet vanzelf een veilige samenleving. Ze wordt vooral een samenleving waarin degene die toegang heeft tot de gegevens ongekende macht krijgt over degene die erin voorkomt.

Palestina stelt daarmee ook een ongemakkelijke vraag aan samenlevingen waarin permanente registratie steeds gewoner wordt: hoeveel controle accepteren we zolang die niet als controle wordt gepresenteerd?

Tegelijkertijd vraagt de rest van de wereld Palestijnen hun leven steeds opnieuw aan ons te tonen. Kijk, zeggen de beelden. Dit huis stond hier. Dit was mijn dochter. Hier sliepen wij. Dit was onze straat. Dit is wat er van haar over is.

We kijken. We delen. We verifiëren.

En misschien moeten we ons naast de noodzakelijke vraag: ‘Wat is hier gebeurd?, nog een andere vraag durven stellen. Hoeveel van zichzelf moet een mens aan de wereld laten zien voordat wij bereid zijn zijn menselijkheid te erkennen?

Vrijheid is niet alleen het recht om te spreken en gezien te worden. Soms is vrijheid juist het tegenovergestelde: kunnen zwijgen zonder verdacht te worden, kunnen lopen zonder gevolgd te worden, kunnen samenkomen zonder registratie, kunnen rouwen zonder camera, kunnen leven zonder voortdurend bewijs van dat leven te produceren.

Het recht om zichtbaar te zijn is kostbaar. Maar vrijheid betekent ook dat je uit beeld mag verdwijnen. Dat je niet voortdurend hoeft te bewijzen waar je bent, wie je bent en wat je is aangedaan.

Soms zou een mens gewoon met rust gelaten moeten kunnen worden.

Je zou kunnen denken dat dit eenvoudigweg gaat over een streamer die iets verkeerds heeft gezegd. Maar daarvoor is het politieke moment wel erg interessant. Terwijl steeds meer Amerikanen zich tegen de Amerikaanse steun aan Israël keren, is een van de invloedrijkste linkse stemmen onder jonge Amerikanen ineens onderwerp van een nationaal politiek conflict. De vraag is daarom niet alleen wat Piker precies zei. De interessantere vraag is waarom zoveel gevestigde Democraten het noodzakelijk vinden hem aan te vallen.

Wat Hasan Piker werkelijk zei

Hasan Piker, online bekend als HasanAbi, is een Turks-Amerikaanse socialist met miljoenen volgers. Via Twitch bespreekt hij urenlang politiek, nieuws en internetcultuur. Hij steunt vakbonden, publieke gezondheidszorg en progressieve kandidaten, verzet zich tegen het Amerikaanse imperialisme en is een uitgesproken tegenstander van de Israëlische oorlog in Gaza en de Amerikaanse militaire steun eraan.

De huidige controverse ontstond door opmerkingen over Israël, Amerikaanse Joden en antisemitisme. Piker zei onder meer dat het gevaarlijk is wanneer Joodse organisaties de indruk wekken dat Amerikaanse Joden als één blok achter Israël staan. Als die vereenzelviging blijft bestaan, waarschuwde hij, kan woede tegen Israël uiteindelijk worden gericht tegen Amerikaanse Joden. Volgens Piker is juist dát gevaarlijk voor Joodse mensen. (washingtonpost.com)

Zijn tegenstanders hoorden iets anders. Jeffries stelde dat Piker beweerde dat Amerikaanse Joden geweld over zichzelf afroepen. Booker veroordeelde zijn taal eveneens. Piker zegt juist dat zijn argument wordt omgedraaid: zionisme en jodendom zijn niet hetzelfde, en wie ze voortdurend gelijkstelt helpt uiteindelijk ook antisemieten.

Dat onderscheid doet ertoe. Piker zegt niet dat Joden verantwoordelijk zijn voor antisemitisme. Zijn waarschuwing is dat het gevaarlijk is om Israël en Joodse mensen voortdurend met elkaar te vereenzelvigen. Wie zegt dat Israël namens alle Joden handelt, maakt het immers gemakkelijker voor antisemieten om alle Joden verantwoordelijk te houden voor wat Israël doet. Antisemitische haat of geweld blijft vanzelfsprekend altijd de verantwoordelijkheid van degene die zich daaraan schuldig maakt.

Piker zelf heeft antisemitisme bovendien expliciet veroordeeld. In een eerder interview noemde hij aanvallen op synagogen en andere antisemitische haatmisdrijven afschuwelijk en verwierp hij geweld tegen Joden. Dat betekent niet dat iedere formulering van hem verstandig of onproblematisch is. Hij heeft eerder uitspraken gedaan waarvoor terechte kritiek bestaat. Maar het maakt het wel moeilijk om zijn huidige woorden eenvoudig te reduceren tot een oproep of rechtvaardiging van antisemitisch geweld. (jta.org)

Een partij die haar achterban ziet bewegen

De timing is belangrijk. De Amerikaanse publieke opinie over Israël is sterk veranderd. Uit een landelijke peiling van Marquette van eind juli blijkt dat 52 procent van de Amerikanen vindt dat de Verenigde Staten te veel militaire hulp aan Israël geven. In een recente Economist/YouGov-peiling zei 43 procent dat Israël genocide pleegt tegen Palestijnse burgers; onder Democraten ligt de afwijzing van het Israëlische beleid aanzienlijk hoger. (yougov.com)

Dat schept een steeds groter probleem voor de Democratische partijtop. Grote delen van de achterban bewegen over Palestina naar links, terwijl veel prominente Democraten vasthouden aan de traditionele Amerikaanse alliantie met Israël.

Juist deze week werd Jared Moskowitz benoemd tot hoogste Democraat in de subcommissie van het Huis van Afgevaardigden voor het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Moskowitz behoort tot de uitgesproken pro-Israëlische vleugel van de partij. De benoeming kwam na een reeks voorverkiezingen waarin progressieve kandidaten juist met kritiek op Israël succes boekten. (democrats-foreignaffairs.house.gov)

Misschien hebben die ontwikkelingen niets met elkaar te maken. Maar het begint wel veel toeval te worden.

Waarom één streamer zoveel problemen veroorzaakt

Piker is vooral lastig voor de partijtop omdat hij nauwelijks van haar afhankelijk is. Hij heeft geen functie binnen de Democratische Partij nodig, geen televisienetwerk en geen goedkeuring van partijbestuurders. Zijn publiek heeft hij zelf opgebouwd.

Dat die macht niet alleen virtueel is, bleek bij Abdul El-Sayed. Piker voerde campagne met hem tijdens de Democratische voorverkiezing voor de Senaatszetel van Michigan en hielp hem een jong publiek te bereiken. El-Sayed versloeg vervolgens de door veel gevestigde Democraten gesteunde Haley Stevens, ondanks een enorme financiële achterstand en miljoenen aan uitgaven van pro-Israëlische groepen tegen zijn kandidatuur. Nu El-Sayed de Democratische kandidaat is, wordt juist zijn band met Piker tegen hem gebruikt en zag hij zich na de recente controverse gedwongen afstand te nemen van diens uitspraken. (theguardian.com)

Daarmee wordt zichtbaar waarom een Twitch-streamer politiek relevanter kan zijn dan zijn officiële positie doet vermoeden. Piker bezit geen zetel of partijfunctie, maar beschikt over iets wat politieke partijen steeds moeilijker kunnen organiseren: een groot publiek dat vrijwillig terugkomt, naar hem luistert en soms bereid is in beweging te komen.

Politicologen Richard Katz en Peter Mair beschreven al in de jaren negentig hoe gevestigde partijen steeds verder van hun maatschappelijke achterban konden komen te staan en sterker verweven raakten met de instituties van de staat. Piker vertegenwoordigt bijna de omgekeerde beweging: politieke invloed die buiten de partij wordt opgebouwd en vervolgens binnen verkiezingen kan worden ingezet. Je zou het verschil bijna zo kunnen samenvatten: Jeffries heeft de partij, Piker heeft het publiek. En juist macht die buiten de eigen instituties ontstaat, is voor een partijtop moeilijk te beheersen.

Antisemitisme of een strijd om politieke macht?

Daarmee hoeft de kritiek op Piker niet automatisch onoprecht te zijn. Mensen kunnen zijn formulering werkelijk antisemitisch of gevaarlijk vinden. De fout zou zijn om daaruit te concluderen dat politieke belangen daarom geen rol spelen.

Hakeem Jeffries presenteert zijn reactie als verdediging tegen antisemitisme. Dat verdient serieuze behandeling. Tegelijkertijd behoort hij al jaren tot de verdedigers van de Amerikaans-Israëlische alliantie. De politieke strijd rond Piker raakt dus ook aan een buitenlands beleid waaraan de leiding van zijn partij veel sterker vasthoudt dan grote delen van haar achterban.

En ondertussen gebeurt er iets handigs. Het oorspronkelijke conflict gaat over Gaza, Amerikaanse wapens, Israël en de koers van de Democratische Partij. Vervolgens gaat het publieke conflict over de vraag of Hasan Piker een antisemiet is. Een structureel conflict over macht verandert zo in een discussie over de morele aanvaardbaarheid van één persoon.

Owen Jones ziet daarin een bewuste poging van het Democratische establishment om Piker politiek giftig te maken en daarmee kandidaten als El-Sayed te verzwakken. Bewijs dat Democratische kopstukken gezamenlijk hebben besloten tot zo’n campagne ligt niet op tafel. Politieke elites hoeven alleen ook niet iedere ochtend samen te vergaderen om te weten welke belangen ze delen.

Liever rechts dan de controle verliezen?

Jones gaat nog een stap verder. Volgens hem ziet een deel van het Democratische establishment liever een progressieve kandidaat verliezen van een Republikein dan dat progressieve en socialistische kandidaten de machtsverhoudingen binnen de Democratische Partij veranderen.

Dat klinkt bijna te cynisch. Maar de interessantere vraag is wat er gebeurt wanneer verkiezingen winnen betekent dat de mensen die een partij besturen zelf macht moeten inleveren.

Voor een partijorganisatie zijn verkiezingswinst en behoud van interne macht namelijk niet altijd hetzelfde belang. Een progressieve senator die Amerikaanse wapensteun aan Israël ter discussie stelt, zich met vakbonden verbindt en zijn politieke basis buiten de traditionele partijstructuren opbouwt, levert de Democraten misschien een extra zetel op. Hij verandert tegelijkertijd wie binnen die partij bepaalt wat politiek mogelijk is. Het zal toch niet zo zijn dat juist dát sommige Democraten meer zorgen baart dan ze openlijk willen toegeven?

Piker is daarom interessanter dan de zoveelste internetcontroverse. Achter het geschreeuw over één streamer verschijnt een ouder politiek conflict: wie bepaalt de koers wanneer de achterban een andere richting kiest dan de mensen die de instituties beheersen?

De Democratische partijtop kan Piker veroordelen. Ze kan kandidaten onder druk zetten om afstand van hem te nemen. Ze kan proberen te bepalen welke opvattingen binnen de partij acceptabel zijn. Wat ze veel moeilijker kan doen, is zijn miljoenenpubliek bevelen niet meer te luisteren.

En precies daar begint tegenmacht: wanneer mensen voor hun politieke verbeelding niet langer volledig afhankelijk zijn van de instituties die al bestaan.

En dan is er Jeff Bezos.

In 2007 betaalde de miljardair volgens een groot onderzoek van ProPublica geen dollar Amerikaanse federale inkomstenbelasting. In 2011 gebeurde het opnieuw. Elon Musk betaalde in 2018 eveneens niets. Ook andere miljardairs bleken jaren te hebben waarin hun rekening voor de federale inkomstenbelasting op nul uitkwam. Niet noodzakelijk omdat ze fraudeerden, maar omdat het systeem voor mensen met enorme vermogens fundamenteel anders werkt dan voor mensen die van hun loon leven.

Dat is misschien wel het belangrijkste aan de Secret IRS Files. Het schandaal zit niet alleen in een slimme accountant of een obscure fiscale truc. Het zit in de regels zelf.

Wie van arbeid leeft, kan zijn inkomen moeilijk verstoppen

ProPublica kreeg belastinggegevens over duizenden zeer rijke Amerikanen in handen en vergeleek voor de 25 rijksten hoeveel federale inkomstenbelasting zij betaalden met hoeveel hun vermogen groeide. Tussen 2014 en 2018 werden deze 25 mensen samen naar schatting 401 miljard dollar rijker. Ze betaalden in die periode 13,6 miljard dollar federale inkomstenbelasting.

ProPublica noemde de verhouding tussen die twee bedragen hun true tax rate: 3,4 procent. Dat is geen officieel belastingtarief en moet ook niet worden verward met het percentage belasting dat iemand over belastbaar inkomen betaalt. Het is juist bedoeld om zichtbaar te maken wat die klassieke berekening verbergt.

Zet daar voor het gevoel eens een Nederlandse werknemer naast. Het gemiddelde jaarloon van een werknemer bedroeg volgens het CBS in 2025 ongeveer €47.360 bruto. Wie rond dat bedrag verdient, draagt met de belastingtarieven en heffingskortingen van 2026 grofweg 20 procent van het brutoloon af aan inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen. De vergelijking is niet één op één. ProPublica rekent over vermogensgroei, hier gaat het over arbeidsinkomen, maar het contrast is moeilijk te missen.

Daar loopt de scheidslijn tussen arbeid en bezit.

Wie werkt voor een loon krijgt inkomen. Dat inkomen wordt geregistreerd en belast. Maar wie voor miljarden aan aandelen bezit, kan miljarden rijker worden doordat die aandelen stijgen zonder ze te verkopen. Zolang die winst niet wordt gerealiseerd, geldt zij in de Verenigde Staten doorgaans niet als belastbaar inkomen.

Dat klinkt als een technisch verschil. Politiek is het enorm.

Want twee mensen kunnen in hetzelfde jaar economisch veel rijker worden, terwijl de belastingdienst maar bij één van hen meteen aanklopt. De verpleegkundige, magazijnwerker of programmeur krijgt salaris en betaalt belasting. De miljardair ziet zijn aandelenportefeuille honderden miljoenen in waarde stijgen en kan die groei grotendeels buiten de inkomstenbelasting houden.

Dat is geen neutraal belastingstelsel. Het is een stelsel dat bezit anders behandelt dan arbeid.

Kopen, lenen, sterven

En van aandelen kun je ondertussen uitstekend leven zonder ze te verkopen. Voor de superrijken bestaat daarvoor een bijna absurd eenvoudige constructie. Hun aandelen en ander bezit dienen als onderpand voor leningen. Een bank leent iemand met miljarden aan vermogen graag geld. Zo krijgt een miljardair geld om huizen, vliegtuigen of wat dan ook te betalen zonder daarvoor noodzakelijk aandelen te verkopen.

Een lening geldt niet als inkomen. Dus over het geleende geld wordt geen inkomstenbelasting geheven.

De Amerikaanse belastingrechtsgeleerde Edward McCaffery vatte deze wereld ooit samen in drie woorden: buy, borrow, die. Koop bezittingen die in waarde stijgen, leen geld met die bezittingen als onderpand en houd ze zo lang mogelijk vast. ProPublica liet zien hoe belangrijk die logica is voor het begrijpen van de financiën van de Amerikaanse superrijken.

Economen Emmanuel Saez en Gabriel Zucman schatten in 2021 dat Amerikaanse miljardairs destijds 4,25 biljoen dollar bezaten, waarvan ongeveer 2,7 biljoen bestond uit nog niet gerealiseerde vermogenswinsten. Hun voorstel was daarom radicaal én tamelijk logisch: belast niet uitsluitend het moment waarop een miljardair besluit iets te verkopen, maar kijk ook naar de enorme vermogensgroei die ondertussen heeft plaatsgevonden. (eml.berkeley.edu)

Precies daar wordt belastingpolitiek klassenpolitiek.

Het probleem is niet dat miljardairs de regels breken

Wanneer belastingontwijking ter sprake komt, zoeken we graag naar een boef. Iemand met een brievenbusmaatschappij, een frauderende accountant of een koffer geld op een tropisch eiland. Dat is overzichtelijk. Er is een regel, iemand breekt hem en de staat moet beter handhaven. Maar het ongemakkelijkere verhaal is dat veel van wat de superrijken doen volkomen legaal is.

Warren Buffett is daarvan een bijna komisch voorbeeld. De Amerikaanse miljardair, jarenlang een van de rijkste mensen ter wereld, bouwde zijn fortuin op als belegger en topman van Berkshire Hathaway. Juist Buffett werd beroemd doordat hij openlijk klaagde dat rijke Amerikanen zoals hij fiscaal te veel werden ontzien. In 2011 schreef hij zelfs dat zijn steenrijke vrienden en hijzelf lang genoeg waren “vertroeteld” door een miljardairvriendelijk Congres.

En toch laat zijn eigen belastingrekening precies zien hoe diep het probleem zit. Volgens ProPublica groeide Buffetts vermogen tussen 2014 en 2018 met ongeveer 24,3 miljard dollar, terwijl hij in die jaren 23,7 miljoen dollar federale inkomstenbelasting betaalde. Volgens ProPublica’s maatstaf kwam zijn true tax rate daarmee uit op ongeveer 0,1 procent.

Dat maakt Buffett zo’n sterk voorbeeld. Zelfs een miljardair die zegt dat miljardairs meer belasting zouden moeten betalen, opereert binnen een systeem waarin zijn fortuin met miljarden kan groeien zonder dat die groei als inkomen wordt belast. Het probleem is groter dan de persoonlijke moraal van één rijke man.

Daarom schiet de gebruikelijke discussie over individuele hebzucht tekort. Natuurlijk bestaan er inhalige miljardairs. Maar een samenleving die afhankelijk is van hun persoonlijke fatsoen heeft het politieke probleem al verloren.

De interessantere vraag is waarom we een economische orde hebben gebouwd waarin één persoon überhaupt tientallen miljarden kan verzamelen, dat vermogen steeds verder kan laten groeien en vervolgens toegang krijgt tot fiscale mogelijkheden waarvan iemand met een loonstrook alleen kan dromen.

Ook hier moeten we verder kijken dan de belastingaangifte

Dit is een Amerikaans onderzoek naar een Amerikaans belastingstelsel. De percentages kun je dus niet zomaar op Nederland plakken. Maar de politieke vraag houdt niet op bij de Amerikaanse grens.

Wie bezit onze bedrijven, woningen, grond, aandelen en digitale infrastructuur? Wie wordt rijker doordat bezit duurder wordt, en wie moet iedere maand opnieuw arbeid verkopen om huur, boodschappen en zorg te kunnen betalen? En waarom praten we zo vaak over belasting alsof alleen inkomen uit arbeid werkelijk geld is?

We kennen allemaal het ritueel waarbij gewone mensen wordt verteld dat voorzieningen te duur zijn. De zorg moet efficiënter. Gemeenten moeten bezuinigen. Sociale zekerheid kan niet onbeperkt. Er is geen geld voor betaalbare woningen, fatsoenlijk openbaar vervoer of hogere lonen. Tegelijkertijd kunnen enorme particuliere vermogens blijven groeien.

Daar zit de politieke betekenis van de IRS-onthullingen. Niet in de verrassende mededeling dat rijke mensen goede belastingadviseurs hebben, maar in iets fundamentelers: een belastingstelsel kan op papier voor iedereen gelden en in werkelijkheid twee totaal verschillende werelden bedienen.

Voor de ene wereld is geld iets waarvoor je iedere maand moet werken en waarover meteen belasting wordt geheven. Voor de andere wereld is geld bezit dat groeit, onderpand wordt, nieuwe opbrengsten genereert en politieke invloed koopt.

Dan gaat de discussie niet meer over de vraag of een miljardair een procentje meer moet betalen. Dan gaat ze over wat we eigenlijk eerlijk vinden.

Belasting is uiteindelijk geen straf voor succes. Het is een afspraak dat niemand zijn rijkdom alleen heeft gemaakt. Een bedrijf gebruikt wegen, onderwijs, werknemers, universiteiten, energie, rechtspraak, publieke kennis en een samenleving die überhaupt mogelijk maakt dat bezit waarde heeft.

Zelfs het romantische verhaal van de selfmade miljardair begint bij nader inzien vaak met een helpende hand. Donald Trump ontving honderden miljoenen dollars uit het vastgoedimperium van zijn vader en profiteerde bij zijn doorbraak in Manhattan van een uitzonderlijke belastingvrijstelling. Amazon werd niet door de overheid opgericht en Bezos kreeg geen miljarden cadeau om te beginnen, maar het bedrijf profiteerde tijdens zijn expansie wel van miljarden aan belastingvoordelen en subsidies van Amerikaanse staten en gemeenten.

Dat is geen voetnoot bij hun succes, maar onderdeel van het verhaal. Grote particuliere vermogens groeien niet buiten de samenleving. Ze groeien dankzij werknemers, publieke infrastructuur, kennis die vaak met publiek geld is opgebouwd en overheden die bedrijven ruimte, voordelen en bescherming bieden. Wie daar het meest aan overhoudt, mag daar ook het meest aan teruggeven.

Niet uit liefdadigheid. Niet omdat Warren Buffett of een andere miljardair toevallig een goed mens wil zijn. Maar omdat democratie iets anders betekent dan een samenleving waarin de rekening automatisch bij mensen met een loonstrook terechtkomt, terwijl degenen met de grootste vermogens mogen bepalen wanneer hun rijkdom voor de belastingdienst eigenlijk bestaat.

Om te begrijpen hoe twee arbeiders het middelpunt konden worden van zo’n wereldwijde strijd, moeten we een paar jaar terug. De Verenigde Staten waren na de Eerste Wereldoorlog in de greep van wat The Red Scare werd genoemd: een golf van angst voor revolutie, communisme, radicale arbeiders en alles wat naar maatschappelijke omwenteling rook. Stakingen werden gezien als mogelijke voorboden van revolutie, politieke radicalen werden gevolgd en opgepakt en vooral immigranten uit Zuid- en Oost-Europa golden al snel als verdacht. Het was een tijd waarin een buitenlands accent, armoede en radicale ideeën samen genoeg konden zijn om de aandacht van de autoriteiten te trekken.

In die sfeer werden Sacco en Vanzetti gearresteerd. Op 15 april 1920 waren bij een roofoverval in South Braintree, vlak bij Boston, twee mannen doodgeschoten en was een loonkas buitgemaakt. Sacco werkte in een schoenenfabriek, Vanzetti verdiende onder meer zijn geld als visverkoper. Ze waren vanuit Italië naar de Verenigde Staten gekomen, behoorden tot de arbeidersklasse en waren uitgesproken radicalen. Ze keerden zich tegen kapitalisme en klassensamenleving en waren politiek actief. Toen de politie naar verdachten zocht, kwamen dus niet zomaar twee mannen in beeld. Het waren precies het soort mannen voor wie Amerika tijdens The Red Scare bang had leren zijn.

Dat maakte uit. Want Sacco en Vanzetti stonden niet alleen terecht voor wat er tijdens die roofoverval was gebeurd. In de rechtszaal ging het ook over hun afkomst, hun politieke overtuigingen en het soort mannen dat zij volgens hun aanklagers waren. Het bewijs tegen hen was omstreden, terwijl veel getuigen voor de verdediging immigranten waren. Precies daar wordt hun geschiedenis groter dan één strafzaak. Een rechtbank hoort te onderzoeken wat iemand heeft gedaan, niet welk soort mens de samenleving in hem meent te herkennen. Zodra afkomst, klasse en politieke overtuiging gaan bepalen wie geloofwaardig en wie verdacht wordt gevonden, verandert rechtspraak in iets anders: een bevestiging van bestaande machtsverhoudingen.

Ook Amsterdam kwam in beweging

De woede bleef niet aan de andere kant van de oceaan. Ook in Amsterdam werd de zaak van Sacco en Vanzetti een politieke strijd. In mei 1927 kwamen op het toenmalige IJsclubterrein, het huidige Museumplein, ongeveer duizend mensen bijeen. Daarna trok een deel van de demonstranten naar het Amerikaanse consulaat, dat destijds niet aan het Museumplein zat, zoals tegenwoordig, maar aan de Keizersgracht. Daar hield de politie de stoet tegen met getrokken sabels.

Naarmate de executiedatum dichterbij kwam, groeide het protest. Op 9 augustus verzamelden zich in het Westerpark naar schatting vier- tot vijfduizend arbeiders. Ze trokken daarna door de stad richting Beursplein, totdat de stoet opnieuw werd tegengehouden en moest afbuigen. Op 22 augustus legden zelfs enkele duizenden Amsterdamse bouwvakkers het werk neer. Wat in Massachusetts gebeurde, werd hier kennelijk niet als een verre Amerikaanse rechtszaak gezien, maar als iets dat arbeiders in Amsterdam zelf aanging.

Op 24 augustus, na de executies, stroomde het Concertgebouw vol voor een gezamenlijke protestbijeenkomst. De autoriteiten hielden marechaussee en andere ordetroepen paraat; in de stad bleef het onrustig. Duizenden kilometers lagen tussen Amsterdam en de gevangenis in Massachusetts, maar voor de mensen die hier demonstreerden was dat kennelijk geen reden om weg te kijken.

Met de dood van Sacco en Vanzetti verdween de twijfel over hun zaak niet. Integendeel. De executie liet een vraag achter die de Amerikaanse staat niet kon afsluiten door twee lichamen uit een dodencel te dragen. Wat gebeurt er met recht wanneer angst de rechtszaal binnenkomt? Hoe eerlijk kan een proces zijn wanneer een samenleving bepaalde mensen vooraf al als gevaarlijk heeft leren zien?

Een oude geschiedenis die dichtbij komt

Bijna honderd jaar later is het verleidelijk om dit verhaal veilig in het verleden op te bergen. Andere tijd, andere wereld. Maar het mechanisme is minder vreemd dan we misschien willen geloven. Ook nu worden politieke overtuigingen gebruikt om mensen verdacht te maken, wordt protest behandeld als veiligheidsprobleem en kan afkomst mede bepalen wie sneller als bedreiging wordt gezien. Het begint zelden met de mededeling dat voortaan niet iedereen meer dezelfde rechten heeft. Het begint met uitzonderingen waarvan wordt gezegd dat ze noodzakelijk zijn.

Juist daarom blijft de zaak van Sacco en Vanzetti ongemakkelijk. Een rechtsstaat bewijst zichzelf niet wanneer hij populaire mensen beschermt met opvattingen waar niemand aanstoot aan neemt. Hij bewijst zichzelf wanneer de verdachte arm is, buitenlands, politiek ongewenst en door een groot deel van de samenleving al veroordeeld voordat de rechter gesproken heeft.

Sacco en Vanzetti hoeven daarvoor geen heiligen te worden. Ze waren politieke mannen met uitgesproken ideeën en een wereldbeeld waarvoor ze bereid waren grote risico’s te nemen. Hun menselijkheid wordt er niet groter van wanneer we alle scherpe kanten wegpoetsen. Het wezenlijke is juist dat rechten niet afhankelijk mogen zijn van sympathie.

Kort voor zijn executie sprak Vanzetti nog één keer zijn onschuld uit. “I have never done a crime, some sins, but never any crime,” zei hij. En vlak voordat de staat hem doodde: “I now wish to forgive some people for what they are doing to me.” Even later werd hij vastgebonden aan de elektrische stoel en voltrok de staat het vonnis.

Bijna een eeuw later kennen we de namen van de twee mannen nog steeds. Misschien omdat hun geschiedenis ons aan iets herinnert wat iedere generatie opnieuw moet verdedigen: zodra een samenleving besluit dat sommige mensen eerst verdacht zijn en pas daarna mens, is niemand meer veilig achter het woord rechtsstaat.

We hebben voor dit soort momenten inmiddels een keurige diagnose klaarstaan: we zijn verslaafd aan onze telefoon. We kunnen geen stilte meer verdragen, onze aandacht is kapot, jongeren kunnen geen boek meer lezen en zodra er ergens vijf seconden niets gebeurt, begint een hand vanzelf naar een broekzak te bewegen. Het is een aantrekkelijk verhaal omdat iedereen er iets in herkent. En omdat het probleem er overzichtelijk van wordt. Het apparaat ligt in je hand, jij kunt het kennelijk niet neerleggen, dus jij hebt een probleem. Maar klopt dit wel?

Want tegelijk proberen miljoenen mensen juist van dat ding weg te komen. Ze verwijderen apps, zetten hun scherm op grijswaarden en leggen hun telefoon buiten de slaapkamer. Sommigen kopen weer een wekker, nemen een dumbphone mee op vakantie of gebruiken zelfs apparaten die andere apparaten moeten blokkeren. In Frankrijk probeerde volgens een onderzoek uit 2024 bijna de helft van de 20- tot 34-jarigen hun schermtijd te beperken. Inmiddels bestaat er zelfs een markt voor fysieke hulpmiddelen zoals Brick: een klein blokje waar je je telefoon letterlijk tegenaan moet houden om geblokkeerde apps weer toegankelijk te maken.

Dat is toch een merkwaardige verslaving. We zouden er zogenaamd niet zonder kunnen, terwijl we ondertussen van alles bedenken om dat ding maar een beetje op afstand te houden. Misschien kijken we daarom wel naar de verkeerde verslaafde. Want wat als wij niet voortdurend dichter bij de telefoon proberen te komen, maar de telefoon steeds nieuwe manieren vindt om dichter bij óns te komen?

Het probleem zit niet alleen in je hoofd

Daar moeten we wel precies in zijn. Problematisch smartphonegebruik bestaat natuurlijk. Mensen kunnen hun telefoongebruik moeilijk beheersen en daar daadwerkelijk last van krijgen. Maar “smartphoneverslaving” is niet simpelweg een vaststaande medische diagnose die je op iedeen kunt plakken omdat die in de metro zit te scrollen. De Wereldgezondheidsorganisatie erkent bijvoorbeeld gaming disorder als specifieke gedragsstoornis, maar stelde eerder expliciet dat er onvoldoende bewijs was om “smartphone addiction” als afzonderlijke technologieverslaving op dezelfde manier op te nemen.

Dat verschil doet ertoe. Want zodra we iedereen “verslaafd” noemen, gebeurt er politiek iets handigs: de verantwoordelijkheid verhuist van het bedrijf naar het individu.

Jij hebt te weinig discipline. Jij moet je schermtijd instellen. Jij moet notificaties uitzetten. Jij moet digitaal detoxen, mediteren, wandelen, een boek lezen en vooral leren omgaan met technologie die ondertussen door enkele van de rijkste bedrijven ter wereld voortdurend wordt aangepast om beter te voorspellen wat jouw aandacht vasthoudt. Maar als je daar iets langer naar kijkt, klopt het verhaal ineens niet meer.

Het probleem is niet dat er ergens een kwaadaardige smartphone wakker ligt die letterlijk honger heeft. Het probleem is dat achter dat stukje glas bedrijven zitten met een economisch belang bij jouw terugkeer. Hoe vaker je kijkt, hoe meer signalen je afgeeft. Hoe langer je blijft, hoe meer er over je gedrag kan worden geleerd. En hoe beter een platform jouw gedrag kan voorspellen, hoe waardevoller zijn advertentie-, aanbevelings- en datasysteem wordt.

De Amerikaanse Federal Trade Commission onderzocht grote sociale media- en videoplatforms en concludeerde in 2024 dat bedrijven enorme hoeveelheden persoonlijke informatie verzamelden en monetiseerden. Die enorme dataverzameling is geen bijzaak, maar onderdeel van het verdienmodel. Hoe meer bedrijven over ons weten, hoe gerichter ze advertenties kunnen verkopen. Die gegevens verdwijnen bovendien niet ergens passief in een digitale archiefkast. Bedrijven voeren ze in algoritmen, analysesystemen en AI-modellen, omdat onze aandacht geld waard is. Hoe langer we kijken, klikken en scrollen, hoe meer eraan te verdienen valt.

De machine leert hoe jij beweegt

Je kunt die ontwikkeling bijna generatie voor generatie volgen. Neem Facebook. In de beginjaren vroeg het platform je nog vrij rechtstreeks wie je was: welke muziek luister je, welke films vind je goed, welke boeken lees je? Met welke vrienden was je gelinkt?Ook likes, reacties en gedeelde berichten hielpen vervolgens bepalen wat je te zien kreeg. De huidige systemen hoeven het nauwelijks nog te vragen. Ze kijken naar ons gedrag en leiden daaruit af wat ons bezighoudt.

TikTok legt zelf uit dat zijn aanbevelingssysteem niet alleen kijkt naar likes, shares en reacties, maar ook naar bijvoorbeeld hoelang iemand naar een video kijkt en of die wordt afgekeken of overgeslagen. Voor de meeste gebruikers wegen zulke interacties zwaarder dan bijvoorbeeld apparaatinstellingen. Je hoeft de machine dus niet eens meer te vertellen wat je interessant vindt. Een halve seconde langer blijven hangen is al informatie.

En inmiddels gaan we alweer verder. Het aanbevelingssysteem van X gebruikt in 2026 een op Grok gebaseerde transformer om berichten te rangschikken. Volgens de openbaar gemaakte code leert het systeem uit reeksen van gebruikershandelingen en voorspelt het kansen op verschillende vormen van engagement. De oude, betrekkelijk overzichtelijke formule “veel likes dus populair” maakt plaats voor modellen die patronen in ons gedrag leren herkennen.

De echte verandering van de afgelopen vijftien jaar zit dus niet alleen in de eindeloze hoeveelheid troep die op ons afkomt. De systemen zijn vooral steeds beter geworden in het kijken naar degene die voor het scherm zit. Ondertussen proberen wij daar een beetje afstand van te krijgen. Meldingen uit, Instagram eraf, telefoon ’s avonds de slaapkamer uit. Sommigen blokkeren sociale media of leggen zo’n mal Brick-dingetje ergens in huis. Alles om dat apparaat niet de hele dag binnen handbereik te hebben. En terwijl wij die afstand proberen te vergroten, doet de industrie precies het tegenovergestelde: die zoekt voortdurend naar nieuwe manieren om weer dichterbij te komen.

Van broekzak naar gezicht

De smartphone was ooit zelf de oplossing voor afstand. Je hoefde niet meer achter een computer te gaan zitten om online te zijn; internet ging mee in je broekzak. Maar zelfs die beweging, hand naar zak, apparaat pakken, ontgrendelen, is inmiddels kennelijk nog te omslachtig.

Daarom verdwijnen camera’s, microfoons en AI inmiddels in brillen die je gewoon de hele dag op je neus kunt zetten. Want blijkbaar was een telefoon in je broekzak nog niet dichtbij genoeg. Meta presenteerde zijn nieuwe generatie AI-brillen zelfs als een manier om permanent een AI-assistent bij je te hebben, die gezellig met je meekijkt en de wereld vanuit jouw perspectief probeert te begrijpen. Klinkt allemaal prachtig futuristisch, totdat je in de kroeg tegenover iemand zit en je ineens afvraagt of je met hem praat, met Meta, of met allebei.

Blijkbaar wordt het pas ongezellig wanneer iedereen zo’n ding daadwerkelijk op zijn neus zet. Britse bioscopen beperken camera-uitgeruste slimme brillen inmiddels uit angst voor heimelijke opnamen en filmpiraterij. Ook rechtbanken hebben het gebruik ervan aan banden gelegd. De toekomst is prachtig, zolang degene tegenover je maar niet stiekem staat te filmen.

De technologie kruipt dus letterlijk omhoog: van bureau naar broekzak, van broekzak naar pols en oren, en nu naar het gezicht. De afstand tussen mens en machine wordt telkens een paar centimeter kleiner. Het zou vreemd zijn om dat uitsluitend te beschrijven als een verhaal over onze gebrekkige zelfbeheersing.

Wie gebruikt hier eigenlijk wie?

We noemen onszelf “gebruikers”. Dat woord suggereert een vrij eenvoudige verhouding. Ik heb een hamer en gebruik hem om een spijker in de muur te slaan. Ik heb een fiets en gebruik hem om naar de markt te gaan. Ik heb een telefoon en gebruik hem om iemand te bellen.

Maar bij veel digitale platforms is die verhouding ingewikkelder geworden. Terwijl jij het platform gebruikt, observeert het platform jou. Je kijkt naar een filmpje en produceert tegelijk kijktijd. Je scrollt voorbij een bericht en produceert een signaal. Je klikt, zoekt, deelt, blijft hangen, keert terug. Zelfs je afkeer kan informatie worden.

Ontgrendelen. Kijken. Scrollen. Wegleggen. Weer pakken. Zoeken. Kijken. Wegleggen. Een uur later opnieuw. Vanuit het bedrijf gezien is dat geen nutteloze reeks zenuwtrekjes. Het is gedrag waaruit gegevens voortkomen.

De FTC beschrijft een wereld die nog een stap verder gaat. Sociale platforms verzamelden niet alleen gegevens van de mensen die keurig een account hadden aangemaakt en iedere dag kwamen kijken. Sommige bedrijven kochten informatie bij databrokers, volgden activiteiten buiten hun eigen platform en verzamelden zelfs gegevens over mensen die helemaal geen gebruiker waren. Die informatie kon vervolgens terechtkomen in algoritmen, analysesystemen en AI, terwijl mensen nauwelijks konden bepalen of dat gebeurde.

Dat is raar. Je kunt besluiten Facebook niet te gebruiken, TikTok van je telefoon gooien of überhaupt geen account aanmaken, en daarmee ben je nog niet vanzelf buiten het systeem. Er kan nog steeds informatie over je circuleren. Niet omdat jij op een blauwe knop hebt gedrukt waarop stond: ja hoor, maak van mij maar een dataprofiel. Maar omdat gegevens inmiddels overal vandaan kunnen komen, aan elkaar kunnen worden geknoopt en economische waarde hebben.

En daar komt iets bij wat we vaak vergeten wanneer we over schermverslaving praten. Al die informatie is niet alleen handig om je precies die advertenties voor te schotelen die passen bij waar je woont, wat je verdient, waar je naar zoekt en waar je je zorgen over maakt. Data geeft bedrijven ook macht. De FTC waarschuwt dat ondernemingen die enorme hoeveelheden gebruikersgegevens verzamelen daarmee hun marktpositie kunnen versterken. Hoe meer mensen een platform gebruiken, hoe meer gegevens het verzamelt; hoe meer gegevens het heeft, hoe beter het zijn systemen kan maken en hoe moeilijker het voor een kleinere concurrent wordt om ertussen te komen.

We krijgen keurig een melding dat we vandaag alweer drie uur naar ons scherm hebben gekeken. Heel behulpzaam, zo’n klein standje van je telefoon. Maar nergens staat: Gefeliciteerd, u heeft vandaag weer drie uur aan gedragsdata geproduceerd voor een van de rijkste bedrijfstakken ter wereld. Gek eigenlijk. Die schermtijd gaat blijkbaar alleen over ons gedrag, nooit over wie eraan verdient.

Heidegger zag iets aankomen

Martin Heidegger had uiteraard geen TikTok-account. Dat moeten we hem nageven. Toen hij in de jaren vijftig The Question Concerning Technology schreef, dacht hij aan elektriciteitscentrales, industrie, machines en de Rijn. Maar hij probeerde iets te beschrijven dat wonderlijk goed bij onze tijd past. Moderne techniek, schreef hij, verandert onze verhouding tot de wereld. Dingen verschijnen steeds minder als iets dat op zichzelf bestaat en steeds meer als voorraad: iets dat beschikbaar moet zijn, berekenbaar, oproepbaar, klaar om te worden ingezet. Hij noemde dat standing-reserve, Bestand.

Het bos wordt houtvoorraad. De rivier wordt energiepotentieel. De grond wordt grondstof. Alles staat als het ware klaar om aangesproken, gemeten en geëxploiteerd te worden. En Heidegger zag ook het ongemakkelijke vervolg: de mens zelf kan uiteindelijk op dezelfde manier verschijnen. Als iets wat beschikbaar staat voor een technisch systeem.

Zeventig jaar later hoef je daar niet eens erg filosofisch voor te zijn. Je tijd kan worden gemeten. Je aandacht kan worden gemonetiseerd. Je locatie kan worden verzameld. Je voorkeuren kunnen worden afgeleid. Je sociale relaties kunnen worden verwerkt tot signalen. Je gedrag kan modellen trainen die vervolgens proberen te voorspellen wat je hierna doet. Je wordt een voortdurend producerende bron van gedragsdata, aandacht en voorspelbaarheid.

En het wonderlijke is dat je daarvoor zelf de energie levert. Je slaapt, eet, wandelt door de stad, drinkt koffie, praat met iemand, verzamelt gedachten en emoties. Een deel daarvan verdwijnt later via je vingers weer in een commercieel systeem. Niet omdat ergens een groot rood lampje “EXPLOITATIE” knippert, maar omdat je even wilde kijken wat er gebeurd was. Dat is misschien wel de elegantie van het systeem. Het voelt als vrije tijd.

De telefoon heeft jou harder nodig dan jij hem

Natuurlijk is de bewering dat de telefoon verslaafd is aan jou geen medische diagnose. Een iPhone krijgt geen ontwenningsverschijnselen wanneer je hem drie dagen in een la legt en een algoritme raakt niet in paniek wanneer jij een boek gaat lezen. Maar als politieke metafoor legt die omkering wel iets bloot wat het verhaal over onze individuele telefoonverslaving verbergt: jij kunt prima zonder een gepersonaliseerde feed, terwijl het verdienmodel achter die feed mensen nodig heeft die blijven terugkomen. Een middag wandelen zonder advertenties is voor jou misschien zelfs een opluchting; voor een advertentieplatform is een wereld waarin niemand kijkt een tamelijk beroerd bedrijfsmodel.

Daarom zijn al die kleine verzetsrituelen interessanter dan ze op het eerste gezicht lijken. Een telefoon buiten de slaapkamer leggen is geen revolutie en een app verwijderen werpt het surveillancekapitalisme niet omver. Zo’n Brick op de koelkast zal Meta helaas ook niet nationaliseren. Maar mensen proberen er wel iets mee terug te veroveren wat gaandeweg vanzelfsprekend beschikbaar is geraakt: hun eigen aandacht, hun verveling, een gesprek zonder onderbreking, een paar minuten in de tram waarin helemaal niets hoeft te gebeuren.

Het gaat dus niet om een romantische terugkeer naar 1993, toen we zogenaamd allemaal diepzinnige gesprekken voerden omdat niemand een smartphone had. Technologie hoeft ook niet weg. De vraag is veel eenvoudiger: kunnen we een deel van ons leven terugkrijgen waarin niet iedere voorkeur wordt geregistreerd en niet ieder verloren minuutje onmiddellijk door een commercieel systeem wordt opgevuld?

Misschien moeten we dan ook anders over schermtijd praten. Niet alsof het uitsluitend een kwestie is van discipline en digitaal welzijn, maar ook als een vraag over eigendom en verdienmodellen. Wie ontwerpt deze omgeving, waarom moet die ons voortdurend teruglokken en wie verdient eraan wanneer dat lukt? Zolang het verhaal luidt dat wij verslaafd zijn, ligt de oplossing immers ook keurig bij ons: zet wat meldingen uit, koop een wekker, toon een beetje ruggengraat en probeer het morgen opnieuw.

Maar zodra je ziet dat een complete industrie juist afhankelijk is van onze aandacht, verandert er iets. Dan mogen we ook eisen dat technologie zich weer wat meer als gereedschap gaat gedragen: beschikbaar wanneer wij haar nodig hebben en verder gewoon rustig in de hoek. Niet iedere menselijke zwakte hoeft onderzocht te worden omdat er misschien advertentiegeld uit te persen valt, en verveling is geen economisch probleem dat dringend door een algoritme moet worden opgelost.

En misschien helpt die gedachte al een beetje wanneer je hand straks weer automatisch naar dat oplichtende stuk glas beweegt. In plaats van jezelf voor de zoveelste keer toe te spreken omdat je alweer kijkt, kun je het ook eens omdraaien.

Kijk hem nou liggen.

Alsof hij op je wacht. Alsof hij je mist.

Laat hem maar even.

Waarom luisteren ze niet?

Wie vaak demonstreert kent dat gevoel. Je hebt met duizenden of honderdduizenden mensen laten horen dat iets onacceptabel is, maar een paar uur later lijkt de wereld gewoon door te draaien. De wapens worden geleverd. De pensioenleeftijd gaat omhoog. De politie krijgt meer bevoegdheden. Een universiteit weigert haar banden te verbreken. Een kabinet zegt dat het de zorgen “begrijpt” en doet vervolgens precies wat het al van plan was.

Heeft protest dan eigenlijk wel zin?

Frankrijk is een goede plek om die vraag te stellen. De afgelopen twintig jaar kwam daar de ene na de andere grote sociale beweging op. De opstand in de banlieues in 2005, Nuit Debout, de gele hesjes, de massale protesten tegen de pensioenhervorming en recenter Bloquons Tout. Soms waren het georganiseerde bewegingen, soms spontane uitbarstingen van woede. Soms kwamen mensen uit arme buitenwijken in opstand tegen racisme en politiegeweld, soms stonden bewoners van kleinere steden en landelijke gebieden op rotondes omdat ze hun leven steeds duurder zagen worden.

De overeenkomst is moeilijk te missen: steeds opnieuw komen mensen in verzet tegen beslissingen die hun leven raken. En steeds opnieuw proberen regeringen gewoon door te regeren tot de straten weer leeg zijn.

Protest kan verliezen en toch iets veranderen

Neem de Franse banlieues. In 2005 braken daar grote rellen uit nadat de 17-jarige Zyed Benna en de 15-jarige Bouna Traoré omkwamen toen ze op de vlucht waren voor een politiecontrole. De opstand verspreidde zich over honderden gemeenten. De regering kondigde de noodtoestand af.

Twintig jaar later zijn racisme, uitsluiting en politiegeweld niet verdwenen. In 2023 volgden opnieuw rellen nadat de 17-jarige Nahel Merzouk door een politieagent werd doodgeschoten bij een verkeerscontrole.

Wie alleen vraagt of de opstand van 2005 haar concrete eisen heeft binnengehaald, kan dus gemakkelijk concluderen dat ze is mislukt. Maar dat is een veel te beperkte manier om naar protest te kijken. De opstand veranderde ook het politieke bewustzijn in de Franse volkswijken. Mensen begonnen hun ervaringen met politie, migratie en uitsluiting nadrukkelijker te verbinden aan koloniale geschiedenis en raciale machtsverhoudingen. Nieuwe organisaties en media ontstonden.

Dat is geen overwinning die je de volgende ochtend in een regeerakkoord terugvindt. Het is wel politieke verandering.

Hetzelfde geldt voor de gele hesjes. Vanaf 2018 kwamen mensen massaal in beweging tegen stijgende kosten, fiscale ongelijkheid en een politiek die steeds verder van hun dagelijks leven verwijderd was geraakt. Ze bezetten rotondes en trokken zaterdag na zaterdag de steden in.

Ook zij wonnen niet simpelweg. Maar ze maakten iets zichtbaar wat bestuurders liever verborgen houden: achter keurige economische cijfers zitten mensen die iedere maand opnieuw moeten rekenen. Kan de auto nog worden getankt? Kan de energierekening worden betaald? Wat blijft er over nadat de huur is afgeschreven? Precies daar wordt politiek concreet, nog voordat iemand er een partijprogramma van maakt.

Een miljoen mensen zijn nog geen tegenmacht

Daar zit tegelijk de pijnlijke Franse les: je kunt honderdduizenden mensen op straat hebben en toch verliezen. De protesten tegen de verhoging van de pensioenleeftijd waren enorm, vakbonden organiseerden stakingen, steden liepen vol en een groot deel van de bevolking wees de hervorming af. Toch zette president Emmanuel Macron zijn plannen door.

De macht hoeft een demonstratie namelijk niet altijd te verslaan. Soms hoeft ze alleen maar te wachten. Wachten tot mensen weer naar hun werk moeten. Tot de staking te duur wordt voor degene die staakt. Tot journalisten iets anders op de voorpagina zetten. Tot onderlinge ruzies beginnen. Tot vermoeidheid het overneemt van woede.

Daarom is de belangrijkste vraag niet hoeveel mensen zaterdag op straat stonden, maar wat er maandag nog van die beweging over is. Zijn er organisaties en vakbonden die de druk kunnen volhouden of de productie kunnen stilleggen? Kunnen werknemers weigeren mee te werken, studenten hun universiteit onder druk zetten en consumenten bedrijven economisch raken? Zijn er onafhankelijke media die het verhaal blijven vertellen wanneer de camera’s alweer ergens anders staan? En misschien wel het moeilijkste: kunnen verschillende groepen elkaar blijven vinden, ook wanneer ze niet dezelfde achtergrond, belangen of politieke taal hebben? Pas wanneer die verbindingen blijven bestaan, kan protest uitgroeien tot een tegenmacht die niet verdwijnt zodra de straten weer leeg zijn.

De moeilijke ontmoeting tussen de banlieue en het gele hesje

Frankrijk laat zien hoe moeilijk het is om verschillende groepen daadwerkelijk bij elkaar te brengen. De opstanden in de banlieues en de beweging van de gele hesjes kwamen uit verschillende werelden. In de volkswijken spelen naast economische achterstelling ook racisme, islamofobie en politiegeweld een grote rol, terwijl de veel wittere gelehesjesbeweging vooral ontstond rond koopkracht, belastingen en democratische zeggenschap. Er zijn gedeelde belangen, maar daaruit ontstaat niet vanzelf solidariteit. Racisme verdwijnt niet omdat mensen dezelfde moeite hebben om hun rekeningen te betalen. Iemand die zelf economisch wordt uitgeknepen kan nog altijd geloven dat migranten zijn probleem veroorzaken. Extreemrechts bouwt al jaren politiek op precies die tegenstelling: het richt de woede van mensen die weinig hebben op andere mensen die weinig hebben, terwijl degenen die aan ongelijkheid verdienen grotendeels buiten beeld blijven.

Daarom is de poging van Franse activisten om de banlieues en de gele hesjes dichter bij elkaar te brengen zo interessant. Niet omdat verschillen ineens verdwijnen of omdat er vanzelf één groot ‘volk’ tegenover de gevestigde politiek staat, maar omdat solidariteit georganiseerd moet worden. Mensen moeten elkaar leren herkennen in een strijd die niet op ieder punt dezelfde is. Dat is misschien de lastigste én belangrijkste les uit Frankrijk: gedeelde ellende wordt pas een gedeelde strijd wanneer mensen weigeren zich tegen elkaar te laten uitspelen.

Palestina stelt dezelfde vraag

Diezelfde vraag speelt bij de wereldwijde beweging voor Palestina. Sinds de vernietiging van Gaza zijn miljoenen mensen de straat opgegaan. Studenten bezetten universiteiten en activisten organiseren boycots. Werknemers en vakbonden spreken zich uit tegen wapenleveranties, kunstenaars weigeren samenwerkingen en Palestijnse organisaties blijven ondanks zware repressie hun verhaal vertellen. Toch klinkt steeds weer de cynische vraag wat al dat protest eigenlijk heeft opgeleverd.

Het eerlijke antwoord is dat het lang niet genoeg is. Palestijnen worden niet bevrijd doordat in Amsterdam, Londen, Parijs of New York tienduizenden mensen demonstreren. Een mars houdt op zichzelf geen bom tegen. Westerse regeringen hebben Israël jarenlang militair, economisch en diplomatiek gesteund. Die structuren verdwijnen niet omdat politici inmiddels wat kritischere woorden gebruiken. Maar daaruit volgt niet dat het protest niets verandert.

De beweging heeft het moeilijker gemaakt om de bezetting, apartheid en vernietiging van Gaza als normale politiek te behandelen. Universiteiten moeten zich verantwoorden voor hun banden met Israëlische instellingen. Bedrijven krijgen te maken met boycotcampagnes en politici worden aangesproken op wapenleveranties. Ook culturele instellingen kunnen samenwerking met Israëlische staatsinstellingen steeds moeilijker als vanzelfsprekend en neutraal presenteren. Zo verhoogt protest stap voor stap de politieke, economische en maatschappelijke prijs van medeplichtigheid. Precies daar begint het verschil te maken.

Macht luistert anders dan wij

We stellen ons politieke verandering soms te eenvoudig voor: mensen demonstreren, politici luisteren en het beleid verandert. Zo gaat het zelden. Een regering hoeft niet openlijk toe te geven dat demonstranten gelijk hebben om toch onder hun druk te bewegen. Vaak gebeurt eerst het tegenovergestelde. Protest wordt weggezet als te boos, te radicaal of contraproductief, terwijl de politiek probeert vast te houden aan wat kort daarvoor nog vanzelfsprekend leek.

Juist daarom is het interessant om te luisteren wanneer de taal begint te veranderen. Ook in Nederland gebeurt dat. Frans Timmermans spreekt inmiddels zonder omwegen over genocide in Gaza en schreef deze zomer dat Israël volgens een VN-onderzoekscommissie doorgaat met het doelbewust doden van kinderen. In een interview met De Morgen ging hij nog verder: hij sprak over de uitroeiing van een volk en vergeleek de redenering van Israëlisch rechts en extreemrechts met de manier waarop nazi’s hun politiek tegenover Joden rechtvaardigden. Die vergelijking leidde tot felle kritiek, maar de discussie erover dreigde tegelijk iets anders naar de achtergrond te drukken: een Nederlandse oud-partijleider, voormalig Eurocommissaris en huidige minister van Staat gebruikt inmiddels woorden over Gaza die enkele jaren geleden aan de politieke rand zouden zijn geplaatst.

Ook de reactie van premier Rob Jetten is veelzeggend. Tijdens zijn persconferentie van 14 augustus noemde hij zulke historische vergelijkingen niet behulpzaam, omdat het volgens hem om verschillende situaties met veel leed gaat. Maar toen hij enkele dagen eerder in de Tweede Kamer rechtstreeks werd gevraagd naar Timmermans’ uitspraken over de ‘uitroeiing van een volk’, koos hij ervoor die inhoudelijk niet te weerspreken. Hij wees erop dat Timmermans als minister van Staat zelf verantwoordelijk is voor zijn woorden.

We hoeven daar geen grotere overwinning van te maken dan het is. Woorden beëindigen geen genocide en een scherpere uitspraak vervangt geen sancties, wapenembargo of politieke breuk. Maar de verschuiving in taal is wel betekenisvol. Wat jarenlang als activistische of veel te radicale taal kon worden weggezet, klinkt inmiddels uit de mond van mensen die tot het hart van de Nederlandse en Europese politiek behoren. Dat gebeurt niet in een vacuüm. Jaren van Palestijnse getuigenissen, onderzoek, demonstraties, studentenprotesten, boycots en maatschappelijke druk hebben mee veranderd wat publiekelijk gezegd kan worden. Macht zegt zelden hardop dat protest haar heeft bewogen. Soms hoor je het juist aan de woorden die ze langzaam van de straat begint over te nemen.

Abonneer nu

Solidariteit moet georganiseerd worden

De vlam van het protest brandend houden is dus niet genoeg. De moeilijkere opdracht begint wanneer het plein weer leegloopt: van tijdelijke woede iets maken dat blijft bestaan. Dat hoeft niet meteen één grote beweging te zijn. Het begint ermee dat mensen elkaar niet alleen tijdens een demonstratie herkennen, maar ook daarna samenwerken en weigeren zich weer uit elkaar te laten spelen.

Precies daar probeert extreemrechts tussen te komen. Het neemt bestaande onzekerheid en woede en geeft mensen een andere vijand: de migrant, de moslim, de vluchteling, de werkloze of de activist. Zo wordt iemand die zijn huur nauwelijks kan betalen verteld dat zijn probleem wordt veroorzaakt door iemand die misschien niet eens een huis kan vinden. De werkgevers die lonen laag houden, beleggers die woningen opkopen en bedrijven die miljardenwinsten boeken verdwijnen ondertussen opvallend gemakkelijk uit beeld.

Sociale en antiracistische strijd kunnen daarom niet zonder elkaar. Wie over koopkracht en bestaanszekerheid spreekt maar racisme negeert, laat ruimte aan extreemrechts om te bepalen op wie de woede wordt gericht. Wie racisme bestrijdt zonder te kijken naar uitbuiting, wonen en economische ongelijkheid, mist op zijn beurt hoe mensen tegen elkaar worden uitgespeeld. Hoe snel gerechtvaardigde onzekerheid kan worden gekaapt door een andere politiek zagen we deze zomer opnieuw bij de boerenprotesten. Boeren kunnen goede redenen hebben om boos te zijn over hun toekomst en de manier waarop de overheid met hen omgaat. Maar bij het protest in Den Bosch deelde Farmers Defence Force Davidsterren uit met een B van ‘boer’, alsof boeren die door stikstofbeleid worden geraakt te vergelijken zijn met Joden die voor en tijdens de tweede wereld oorlog werden vervolgd. Zo’n vergelijking helpt niet om te begrijpen waarom boeren in de knel zitten. Ze vervangt een discussie over politieke keuzes, grond, banken, landbouwbedrijven en verdienmodellen door een grotesk beeld van vervolging.

Precies daarom zijn de arbeider op een Franse rotonde en de jongen in de banlieue niet vanzelf bondgenoten. Gedeelde onzekerheid kan tot solidariteit leiden, maar ook worden gebruikt om mensen verder uit elkaar te drijven. De politieke strijd gaat dus niet alleen over of mensen boos zijn, maar ook over wie hun vertelt waar die woede vandaan komt, tegen wie zij haar moeten richten en met wie zij zich uiteindelijk verbonden voelen.

Daar krijgt solidariteit haar politieke betekenis. Niet als warme gedachte die we elkaar op een demonstratie vertellen, maar als het vermogen om samen iets te weigeren, tegen te houden of af te dwingen. Een regering kan wachten tot een mars voorbij is en de politiebusjes weer vertrekken. Veel lastiger wordt het wanneer de mensen die daar liepen elkaar de volgende dag nog steeds weten te vinden.

Dus ja, blijf demonstreren. Maar als het spandoek na afloop wordt opgerold, zorg dan dat je elkaars nummer hebt.

Voor de Amerikaanse journalist Gil Durán is dat geen bijzaak. In zijn nieuwe boek The Nerd Reich: Silicon Valley Fascism and the War on Democracy onderzoekt hij hoe een invloedrijke groep miljardairs en durfkapitalisten niet alleen technologie wil veranderen, maar ook de samenleving waarin die technologie terechtkomt. Durán vat hun toekomstbeeld ergens bijna achteloos samen: “It’s all AI and bots and space travel, and people don’t have jobs.” Het probleem is dus niet dat machines steeds meer kunnen. Het probleem begint wanneer een kleine groep mensen bezit wat die machines kunnen, eraan verdient én steeds meer invloed krijgt op de politieke regels waaronder de rest van ons moet leven.

De vraag is niet wat technologie kan, maar wie beslist

We hebben geleerd over technologie te praten alsof zij uit zichzelf de wereld binnenwandelt. AI komt eraan. Automatisering gaat gebeuren. Banen zullen verdwijnen. Algoritmes nemen beslissingen. Daardoor lijkt het alsof niemand die keuzes maakt. Maar een algoritme ontslaat niemand uit zichzelf. Een werkgever besluit arbeid te vervangen omdat dat goedkoper is, een investeerder stopt geld in automatisering omdat daar nieuwe winsten lonken. Zelfs onze eigen pandjesprins Bernhard verkoopt zijn zakelijke belangen om zich op AI te richten. Blijkbaar heeft het kapitaal de volgende vierkante meter al gevonden. En waar bedrijven steeds meer gegevens verzamelen en overheden technologie inzetten om mensen te volgen, selecteren en controleren, wordt duidelijk dat dit niet zomaar een ontwikkeling is die ons overkomt. Achter al die techniek zitten keuzes — over winst, bezit en zeggenschap.

Durán volgt juist die keuzes. Hij schrijft niet simpelweg over rijke techmannen met bizarre ideeën, maar laat zien hoe economische macht politieke macht wordt. Mensen die ongekende rijkdom hebben verzameld via technologie denken vervolgens na over een samenleving waarin hun macht zo min mogelijk wordt begrensd door verkiezingen, publieke instellingen, vakbonden, journalistiek of burgers die vervelende eisen stellen. Zijn centrale onderwerp is de network state: grofweg het idee dat gemeenschappen die via technologie en kapitaal worden georganiseerd uiteindelijk politieke macht en zelfs territorium kunnen verwerven. Durán plaatst dat idee binnen een bredere antidemocratische stroming rond delen van de Amerikaanse techwereld en figuren als Peter Thiel en Marc Andreessen.

Op papier kan zoiets futuristisch klinken: een beetje crypto, een beetje startupcultuur, een digitale gemeenschap en ergens een nieuwe stad. Interessanter is de politieke gedachte die eronder ligt. Waarom zou een land eigenlijk democratischer moeten worden als je het ook als een bedrijf kunt besturen?

Democratie is lastig als je altijd de baas bent

Wie jarenlang bedrijven bouwt waarin kapitaal uiteindelijk bepaalt, kan democratie al snel ervaren als een hinderlijke vorm van vertraging. Mensen organiseren zich, eisen belasting en arbeidsrechten, stellen grenzen aan surveillance en vervuiling en besluiten soms dat winst niet het laatste woord krijgt. Bewoners kunnen een datacentrum tegenhouden, een gemeenteraad kan voorwaarden stellen, journalisten kunnen documenten opvragen en vakbonden kunnen zeggen: tot hier en niet verder.

Voor de techmiljardair die gewend is dat bezit ook zeggenschap betekent, zit daar de ergernis. Democratie haalt beslissingen uit de bestuurskamer en maakt ze onderwerp van conflict. Je kunt miljarden bezitten en toch tegenover bewoners, werknemers of kiezers komen te staan die weigeren mee te bewegen. De antidemocratische ideeën die Durán beschrijft zijn daarom niet zomaar een vreemde ideologische hobby van een paar Silicon Valley-miljardairs. Ze passen opvallend goed bij hun materiële positie: democratische controle begrenst wat zij met hun geld, bedrijven, data en technologie kunnen doen.

Eerst beloven ze ons gemak

Facebook begon ooit als een vrij overzichtelijk sociaal netwerk voor studenten. Later werd het de plek waar je een oude schoolvriend terugvond, vakantiefoto’s deelde en ontdekte wat er van die jongen uit 4 havo was geworden. Het voelde persoonlijk, sociaal en vooral handig. Intussen verzamelde het platform bij iedere klik, like en vriendschap steeds meer informatie over wie we zijn, wat ons bezighoudt en waarop we reageren. Wat begon als een manier om mensen met elkaar te verbinden, groeide uit tot een van de grootste commerciële machines voor menselijke aandacht en persoonsgegevens ooit gebouwd.

En die kennis bleef niet beperkt tot het verkopen van sportschoenen of vakantiehuisjes. Het Cambridge Analytica-schandaal liet zien hoe gegevens van tientallen miljoenen Facebookgebruikers zonder hun toestemming konden worden ingezet voor politieke profilering. Facebook werd zo onderdeel van een veel groter politiek probleem: dezelfde infrastructuur waarmee je een oude bekende terugvond, kon ook worden gebruikt om kiezers uiterst gericht politieke boodschappen voor te zetten. Het gemak verdween niet; er kwam iets naast te staan wat veel minder zichtbaar was. Terwijl wij elkaar vonden, leerden bedrijven ons steeds beter kennen.

Dat verleden is interessant nu AI opnieuw wordt verkocht als een verzameling handige diensten. Een tekst samenvatten, een foto bewerken, software schrijven, een vergadering uitwerken. Natuurlijk kan technologie menselijke vrijheid vergroten. De politieke vraag begint waar gemak verandert in afhankelijkheid. Wie bezit de modellen, de rekenkracht en de gegevens? Wie bepaalt waarvoor ze worden ingezet? En kunnen we nog werkelijk kiezen wanneer werk, onderwijs en publieke instellingen eenmaal rond die infrastructuur zijn gebouwd?

Durán zegt iets eenvoudigs dat juist daardoor radicaal klinkt: we verdienen technologie. Niet als een product waarvoor we eeuwig huur betalen, maar als iets dat ons allemaal kan dienen. Technologie is niet het probleem. Een machine die zwaar werk overneemt, AI die kennis toegankelijk maakt of software die ons tijd bespaart, kan bevrijdend zijn. Het wordt een probleem wanneer een kleine groep bedrijven bepaalt hoe die technologie wordt gebouwd, wie er toegang toe krijgt en wie de opbrengsten ervan incasseert.

Misschien moeten we digitale infrastructuur daarom meer gaan zien als een bibliotheek, het elektriciteitsnet of het openbaar vervoer: iets waarover we gezamenlijk zeggenschap organiseren omdat het te belangrijk is om volledig aan de markt over te laten. Niet de miljardair die de meeste servers kan kopen zou de richting moeten bepalen, maar wijzelf als werknemers, gebruikers, burgers en samenleving. De strijd gaat dan niet tussen mens en machine, maar tussen twee heel verschillende ideeën over technologie: technologie als middel om winst en macht te concentreren, of technologie als middel om ons vrijer, gelijkwaardiger en minder afhankelijk te maken.

De touwtjes hoeven niet uit onze handen te glippen alleen omdat de machines ingewikkelder worden.

De toekomst is al begonnen

Silicon Valley ligt duizenden kilometers van de Dam, maar de wereld die Durán beschrijft is hier allang voelbaar. Op kantoor houdt software prestaties bij, bij een loket bepalen systemen welke gegevens iemand moet aanleveren, camera’s en sensoren volgen bewegingen door de stad en scholen, universiteiten en gemeenten draaien steeds meer op technologie van commerciële bedrijven. Wat in Californië wordt bedacht als verdienmodel, belandt uiteindelijk gewoon op een Amsterdamse werkvloer, in een klaslokaal of achter een gemeentelijk loket.

Daar wordt het politieke verhaal ineens heel alledaags. Je merkt het wanneer een systeem iets over je beslist maar niemand precies kan uitleggen waarom, wanneer werknemers worden beoordeeld op gegevens die voortdurend worden verzameld, of wanneer een publieke instelling zo afhankelijk raakt van een leverancier dat afscheid nemen nauwelijks nog een serieuze mogelijkheid is. De grote woorden uit Silicon Valley, innovatie, efficiëntie, vooruitgang, krijgen hier hun concrete betekenis. Niet in een futuristische stad vol robots, maar in kleine beslissingen over wie kijkt, wie weet, wie beslist en bij wie je terechtkunt wanneer het misgaat.

De droom van een wereld zonder werknemers

Het meest onthullende deel van de huidige AI-hype is misschien wel het enthousiasme waarmee sommige bestuurders praten over het verdwijnen van banen. Voor iemand die iedere ochtend om half zeven in een magazijn staat, kan het afschaffen van vervelend werk natuurlijk fantastisch klinken. Mensen zijn niet geboren om veertig jaar formulieren over te typen, dozen te sjouwen of spreadsheets bij te werken zodat iemand anders rijker wordt.

Onder het kapitalisme zit daar alleen een nogal groot probleem aan vast: geen baan betekent voor de meeste mensen ook geen inkomen. Dezelfde economische orde die zegt dat je moet werken om te kunnen wonen, eten en leven, investeert miljarden in technologie waarmee bedrijven minder werknemers nodig hopen te hebben. Vervolgens noemen we dat zonder veel aarzeling innovatie.

Het zou ook anders kunnen. Als machines meer werk kunnen doen, kunnen mensen minder werken. Als de productiviteit stijgt, kan vrije tijd toenemen. Als AI kennis toegankelijker maakt, kan die kennis publiek beschikbaar zijn. Automatisering wordt pas bevrijdend wanneer de opbrengst ervan niet vrijwel volledig terechtkomt bij degenen die de machines, modellen en infrastructuur bezitten. Anders krijgen we precies het toekomstbeeld waarvoor Durán waarschuwt: ongelooflijk geavanceerde technologie naast massale bestaansonzekerheid, met bots die produceren, algoritmes die selecteren en raketten die opstijgen, terwijl gewone mensen beneden maar moeten zien of er morgen nog brood op de plank ligt. Dat is geen technisch wonderland, maar een oude klassenmaatschappij met betere software.

De miljardair is inmiddels een politieke instelling

We maken bovendien een fout wanneer we miljardairs blijven behandelen als gewone burgers met uitzonderlijk veel geld. Een miljard dollar is ook politieke capaciteit. Je kunt media kopen, platforms bezitten, politici financieren, denktanks ondersteunen, onderzoekers aantrekken en rechtszaken jarenlang volhouden. Je kunt startups financieren die verlies mogen draaien totdat concurrenten verdwijnen. Je kunt zelfs een sociaal netwerk kopen, de regels veranderen en daarmee ingrijpen in de plek waar miljoenen mensen nieuws vinden en politiek bespreken.

Durán kwam naar eigen zeggen bij dit onderwerp omdat hij iets in de Californische politiek zag wat hij niet begreep. Techmiljonairs en miljardairs pompten geld in politieke conflicten en schoven steeds verder naar rechts. Hij ging zoeken naar de ideeën erachter en trof volgens hem geen geheim complot aan. Veel ervan wordt gewoon gepubliceerd. Peter Thiel heeft zijn scepsis over democratie al jarenlang publiekelijk geuit. Ideeën over network states circuleren openlijk. Techinvesteerders schrijven manifesten en bespreken in podcasts hun politieke verlangens. Er zijn hele intellectuele milieus ontstaan rond de gedachte dat democratische instellingen te langzaam, te bureaucratisch of simpelweg te egalitair zijn.

Durán noemt het een spoor van broodkruimels. Misschien was het probleem niet dat die kruimels verborgen lagen, maar dat te weinig mensen dachten dat het nodig was ze te volgen.

Wie bezit de plek waar we met elkaar praten?

Voor Durán is de macht van techbedrijven inmiddels geen theoretische kwestie meer. In april werd hij permanent van Elon Musks X verwijderd nadat hij op een manifest van Palantir reageerde met twee woorden: “TLDR: Fascism.” Zijn bezwaar werd afgewezen. Een jaar eerder had Facebook al tijdelijk links naar The Nerd Reich geblokkeerd. Durán zegt dat een medewerker van Meta hem vertelde dat de beperking verband hield met de onderwerpen waarover hij schreef, waaronder de network state en zijn kritiek op invloedrijke techfiguren. Na publiciteit draaide Facebook de blokkade terug.

Deze maand kwam YouTube erbij. Durán meldde dat zijn podcastkanaal dreigde te verdwijnen na een reeks auteursrechtclaims die hij zelf als vals en doelbewust beschouwt. Wie daarachter zit, is niet vastgesteld, maar het maakt zijn verhaal bijna ongemakkelijk concreet. Een journalist onderzoekt de politieke macht van Silicon Valley en ontdekt ondertussen hoe afhankelijk hij voor het bereiken van zijn publiek is van platforms die eigendom zijn van, of worden beheerd door, precies die techwereld.

Daar zit een probleem dat veel groter is dan Durán. Een democratie heeft plekken nodig waar macht onderzocht en tegengesproken kan worden, maar een steeds groter deel van het publieke gesprek vindt plaats op commerciële platforms. Zij bepalen de voorwaarden, beheren de distributie en kunnen uiteindelijk ook besluiten dat een journalist, activist of organisatie niet langer welkom is. De oude vraag wie de drukpers bezit, heeft zo een digitale opvolger gekregen: wie bezit de plek waar we elkaar vinden, nieuws verspreiden en macht tegenspreken?

Durán koos uiteindelijk voor onafhankelijk publiceren omdat hij daar ruimte vond voor onderzoek waar grote redacties aanvankelijk nauwelijks belangstelling voor hadden. Alleen lost onafhankelijkheid het infrastructuurprobleem niet op. Een journalist kan een eigen website en nieuwsbrief hebben, maar voor bereik blijft hij gemakkelijk afhankelijk van zoekmachines, sociale media, videoplatforms en andere digitale poortwachters. Wie journalistiek wil die miljardairs kan controleren, zal dus ook moeten nadenken over publieke en onafhankelijke infrastructuur waarop die journalistiek haar publiek kan bereiken.

We gebruiken hun wereld, maar hoeven haar niet te houden

Al die voorbeelden wijzen uiteindelijk naar dezelfde scheve verhouding. We gebruiken de platforms, werken met de software, leveren de gegevens en produceren de kennis, terwijl het eigendom en daarmee een groot deel van de zeggenschap steeds verder bij een kleine groep bedrijven en investeerders terechtkomt. Durán zegt dat we daar zelf ook een rol in spelen: we geven techbedrijven onze aandacht en ons geld. Dat is waar, maar er valt voor een gewone gebruiker niet zoveel te kiezen wanneer werk, onderwijs, overheid en sociaal leven inmiddels rond dezelfde commerciële infrastructuur zijn gebouwd. Probeer maar eens zonder de grote techbedrijven te werken, studeren, reizen, solliciteren of een organisatie draaiende te houden.

Het antwoord kan dan ook moeilijk zijn dat we allemaal maar een andere app moeten installeren. Individuele consumptiekeuzes breken geen machtsconcentratie; collectieve zeggenschap kan dat wel. Vakbonden kunnen onderhandelen over AI op het werk, overheden kunnen publieke digitale infrastructuur bouwen en universiteiten kunnen voorkomen dat gezamenlijk opgebouwde kennis zomaar particulier bezit wordt. We hebben in Nederland gezien hoe scherp die laatste vraag kan worden. Voormalig PvdA-minister en wetenschapper Ronald Plasterk verdiende miljoenen aan ⁠de verkoop van een biotechbedrijf met omstreden patenten waarop hij aanvankelijk als enige uitvinder stond. Amsterdam UMC concludeerde later dat onderzoeker Jan Koster als mede-uitvinder had moeten worden genoemd. Publieke wetenschap kan zo ineens heel private rijkdom worden.

Misschien is dat ook de verkeerde vraag waarmee het gesprek over AI zo vaak begint. We vragen wat AI met ons gaat doen, alsof wij op een perron staan en de toekomst als een trein komt aanrijden. Interessanter is wat wij met die technologie willen doen, wie daarover beslist en bij wie de opbrengsten terechtkomen. Als automatisering werkelijk zoveel werk kan overnemen als de techindustrie belooft, waarom zou dat dan niet betekenen dat wij minder hoeven te werken? Als AI kennis toegankelijker kan maken, waarom zou die kennis dan achter een betaalmuur of bedrijfsaccount moeten verdwijnen? En als onze gegevens nodig zijn om die systemen te bouwen, waarom zouden alleen de eigenaren ervan bepalen wat ermee gebeurt?

De miljardairs hebben op zulke vragen hun antwoord grotendeels al gegeven. Duráns waarschuwing is dat we dat antwoord niet moeten verwarren met de toekomst zelf. Technologie kan ons werk lichter maken, kennis delen en mensen meer vrijheid geven, maar alleen wanneer we ook zeggenschap organiseren over wat we samen bouwen. Niet alles wat technisch mogelijk is hoeft een verdienmodel te worden, en niet iedere uitvinding hoeft uiteindelijk iemand bovenaan nóg rijker en machtiger te maken.

Misschien is dat de strijd die onder alle verhalen over AI, bots en ruimtevaart verborgen ligt. Niet mens tegen machine, maar democratie tegenover een kleine klasse die gewend is de toekomst te bezitten voordat de rest van ons er iets over heeft kunnen zeggen.

Raketten mogen naar de sterren. Wat we hier beneden bouwen, moet van ons allemaal blijven.

Inmiddels zijn we verder. De posters zijn van de ramen, de verkiezingsavond is een herinnering en de mensen die toen wonnen zitten aan vergadertafels, in fractiekamers, colleges of ministeries. Daar moeten begrotingen kloppen, meerderheden worden gevonden en compromissen gesloten. Ambtenaren kennen de dossiers, coalitiepartners stellen voorwaarden en iedere beslissing blijkt verbonden aan tien eerdere beslissingen waar niemand tijdens de campagne veel over hoorde.

Natuurlijk maakt het uit wie daar zit. Een regering kan wetten veranderen, geld anders verdelen, huren reguleren, arbeidsrechten versterken en publieke voorzieningen opbouwen. Politieke macht is niet denkbeeldig en voor iemand die afhankelijk is van een uitkering, een sociale huurwoning of goede zorg kunnen politieke keuzes het verschil maken tussen zekerheid en voortdurende stress.

Maar ergens tussen het plein en het ministerie gebeurt nog iets. Niet alleen de samenleving waarop een beweging haar pijlen richt verandert. De beweging zelf verandert mee.

Om verkiezingen te winnen en vervolgens te kunnen besturen zijn woordvoerders nodig, onderhandelaars, kandidaten, medewerkers en mensen die precies weten welk formulier vóór vijf uur bij welke commissie moet liggen. Besluiten moeten soms snel worden genomen. Journalisten willen één gezicht. Coalitiepartners willen iemand tegenover zich die namens de rest kan spreken. Dossiers worden ingewikkelder en wie ze iedere dag behandelt, weet na verloop van tijd onvermijdelijk meer dan degene die eens per maand naar een ledenvergadering komt.

Daar hoeft geen kwade opzet achter te zitten. Dat maakt het probleem juist interessanter. Iedere stap afzonderlijk is te begrijpen: natuurlijk stuur je de ervaren onderhandelaar, natuurlijk laat je het ingewikkelde dossier over aan iemand die erin thuis is, natuurlijk kan niet bij iedere beslissing de hele beweging bijeenkomen.

Maar als je een paar jaar later omkijkt, kan er een organisatie staan die heel anders werkt dan de beweging waarmee het begon. De vraag is dan niet alleen wat een beweging doet wanneer ze macht krijgt. Het is ook wat die macht ondertussen met de beweging heeft gedaan.

Je verandert door wat je doet

Daar zit een oude politieke gedachte achter die eigenlijk heel eenvoudig is: middelen zijn niet alleen gereedschappen waarmee we een doel bereiken. Ze vormen ook de mensen die ze gebruiken.

De anarchistische historica Zoe Baker heeft die gedachte uitgebreid onderzocht in Means and Ends, haar studie naar de revolutionaire praktijk van anarchistische bewegingen tussen 1868 en 1939. Zij noemt het een ‘theory of practice’: wanneer mensen handelen, veranderen ze niet alleen de wereld om hen heen, maar ook zichzelf. Politiek is in die zin nooit alleen een manier om van A naar B te komen. De weg naar B bepaalt mede wie je onderweg wordt.

Dat klinkt theoretischer dan het is. Wie met collega’s een staking organiseert, probeert misschien in eerste instantie gewoon een hoger loon af te dwingen. Maar ondertussen gebeurt er meer. Mensen die gisteren nauwelijks met elkaar spraken, moeten ineens samen besluiten nemen. Iemand die nooit het woord voerde staat voor een groep. Er ontstaat ruzie over de strategie. Mensen moeten luisteren, overtuigen, toegeven en verantwoordelijkheid nemen. En soms ontdekken ze iets wat in onze samenleving zorgvuldig wordt afgeleerd: dat je samen macht hebt waar je afzonderlijk vrijwel machteloos bent.

Voor Baker is dat geen prettig neveneffect van politieke organisatie. Het is een deel van de politiek zelf. Anarchistische bewegingen hechtten volgens haar daarom zoveel belang aan directe actie en horizontale organisatie: niet alleen omdat daarmee iets kon worden afgedwongen, maar omdat mensen zo leerden zelf te handelen in plaats van te wachten tot leiders, vertegenwoordigers of bestuurders het voor hen deden. Een huurdersorganisatie die gezamenlijk een huisuitzetting voorkomt, verandert iets concreets in de wereld. Tegelijk leren de huurders vergaderen, besluiten nemen, organiseren en tegenover een verhuurder als collectief op te treden.

En precies daar wordt Bakers argument ongemakkelijk voor iedere beweging die uiteindelijk de bestaande instituties wil besturen. Want hetzelfde proces werkt ook de andere kant op. Als politieke activiteit mensen vormt, doet een hiërarchische organisatie dat eveneens. Wie voortdurend besluiten voor anderen neemt, oefent iets anders dan iemand die besluiten mét anderen moet nemen. En wie vooral wordt gevraagd een leider te volgen, ontwikkelt andere politieke gewoonten dan iemand die zelf verantwoordelijkheid draagt.

De vraag is dan niet alleen of een partij of beweging nog de juiste idealen heeft. Ze kan volkomen oprecht dezelfde idealen blijven uitspreken. De moeilijkere vraag is: wat voor mensen en onderlinge verhoudingen brengt haar manier van organiseren voort?

Daar zit de werkelijke scherpte van Bakers middelen-doelenanalyse. Je kunt niet jarenlang zeggen: eerst organiseren we ons van bovenaf omdat dat efficiënter is, eerst concentreren we de beslissingen omdat we verkiezingen moeten winnen, eerst veroveren we de macht, en aannemen dat we daarna zonder problemen overschakelen op zelfbestuur. De middelen waarmee je politiek bedrijft zijn ondertussen al bezig de toekomstige samenleving, en de mensen die haar moeten dragen, vorm te geven.

Eerst heb je iemand nodig die de vergadering voorbereidt

Iedereen die ooit iets heeft georganiseerd kent het begin: Iemand moet de agenda maken. Iemand heeft toevallig tijd om de stukken te lezen. Een ander kent de gemeentelijke procedures. Weer iemand kan goed met journalisten praten. Voor je het weet belt de krant altijd dezelfde persoon en zit bij het overleg met de wethouder degene die er de vorige drie keer ook al zat. Logisch. Praktisch. Vaak zelfs noodzakelijk. Maar kennis, contacten en invloed beginnen zich zo wel op bepaalde plekken te verzamelen.

Robert Michels maakte daar in 1911 zijn beroemde ‘ijzeren wet van de oligarchie’ van. Grote organisaties, dacht hij, krijgen onvermijdelijk een kleine leiding die steeds meer macht naar zich toetrekt. Het woord onvermijdelijk was te sterk. Organisaties kunnen wel degelijk tegenmacht organiseren, leiders terugfluiten en verantwoordelijkheden verdelen. Maar kijk naar moderne politieke partijen en het probleem dat Michels zag is moeilijk weg te wuiven.

Veel Europese partijen verloren in de loop van de tijd leden en lokale aanwezigheid, terwijl professionele medewerkers, communicatiestrategen, beleidsdeskundigen en overheidsgeld belangrijker werden. De politicologen Richard Katz en Peter Mair beschreven in de jaren negentig hoe daarmee ook de verhouding tussen partij, samenleving en staat veranderde. In hun invloedrijke theorie over de ‘kartelpartij’ stelden zij dat gevestigde partijen steeds minder uitsluitend organisaties vanuit de samenleving zijn en steeds sterker verweven raken met de staat. Ze gebruiken publieke middelen en institutionele posities om als politieke organisaties te kunnen blijven functioneren.

Dat klinkt misschien als een technisch verhaal over partijfinanciering, maar politiek gezien gebeurt er iets fundamentelers. Een partij die voor haar kracht afhankelijk is van duizenden actieve leden in buurten, vakbonden en verenigingen moet voortdurend verbinding houden met die mensen. Een partij die beschikt over overheidssubsidies, professionele medewerkers, fractiebudgetten en permanente toegang tot bestuurlijke instituties kan veel meer van haar dagelijkse bestaan organiseren zonder diezelfde maatschappelijke basis.

Katz en Mair beweerden niet dat alle partijen daardoor identiek worden of dat politieke concurrentie simpelweg verdwijnt. Toen zij hun theorie in 2009 opnieuw formuleerden, benadrukten ze dat het om een ontwikkeling gaat waarbij partijen staatsmiddelen kunnen gebruiken om hun positie en voortbestaan te beschermen. De kartelpartijthese is sindsdien uitgebreid onderzocht én bekritiseerd.

Voor onze vraag is vooral interessant wat die verschuiving met een politieke organisatie doet. De partij die ooit bedoeld was om mensen vanuit de samenleving de politiek binnen te brengen, kan langzaam veranderen in een organisatie waarvan het zwaartepunt bij parlementariërs, bestuurders en professionele medewerkers komt te liggen. Leden verdwijnen niet noodzakelijk, maar hun plaats in de organisatie verandert. En daarmee komt opnieuw dezelfde vraag boven: wie organiseert wie? Brengt de beweging haar macht de instituties binnen, of beginnen die instituties de beweging naar hun eigen logica te vormen?

Dat verandert waarvoor een partij haar mensen nodig heeft. Een massapartij heeft leden nodig die organiseren. Een professionele verkiezingspartij heeft kiezers nodig die stemmen, vrijwilligers die campagne voeren en deskundigen die daarna het ingewikkelde werk doen. Het verschil lijkt klein totdat je vraagt wie er werkelijk beslist.

Dan kan een partij die ooit bedoeld was om mensen de politiek binnen te brengen langzaam veranderen in een organisatie die politieke besluiten aan mensen probeert uit te leggen.

Van het plein naar de televisiestudio

Spanje maakte dat proces bijna in versnelde vorm mee. In 2011 vulde de 15-M-beweging pleinen met mensen die genoeg hadden van bezuinigingen, werkloosheid en een politiek systeem waarin ze zich niet vertegenwoordigd voelden. Er werd niet alleen gedemonstreerd. Mensen vergaderden, vormden commissies en experimenteerden met manieren om zonder traditionele partijleiding besluiten te nemen.

Uit dat politieke klimaat ontstond Podemos.

En toen gebeurde iets waar links eigenlijk van droomt: het werkte. Podemos brak door. De partij kreeg miljoenen stemmen en drong een politiek bestel binnen dat lange tijd door twee grote partijen was gedomineerd. Ineens moest een beweging die zich tegen de bestaande politieke orde had gevormd binnen die orde leren functioneren. En juist daar werd het interessant, want die orde stelde haar eigen eisen. Televisie vraagt om herkenbare gezichten, verkiezingscampagnes om snelheid en parlementaire fracties om discipline. Onderhandelingen voer je niet met tienduizend mensen tegelijk en een journalist belt liever één partijleider dan een lokale assemblee.

Geen van die eisen zegt op zichzelf iets over de politieke overtuigingen van de mensen die eraan voldoen. Maar samen veranderen ze wel de manier waarop een beweging werkt.

Onderzoek naar Podemos beschrijft hoe de horizontale cultuur waaruit de partij voortkwam steeds sterker botste met die verticale eisen. De organisatie werd gecentraliseerder en leiders kregen meer gewicht.

Je kunt daar gemakkelijk een verhaal van maken over politici die hun idealen verraden. Maar dat stelt ons gerust op precies de verkeerde manier. Want als het alleen om slechte leiders gaat, hoeven we de volgende keer slechts betere mensen te kiezen. Wat als het probleem ook in de machine zit?

Syriza kreeg de regering. De macht lag ergens anders

In Griekenland werd die spanning nog pijnlijker zichtbaar toen Syriza in januari 2015 de verkiezingen won, na jaren van verzet tegen de verwoestende bezuinigingen die het land tijdens de schuldencrisis waren opgelegd. Een half jaar later verwierp ruim 61 procent van de kiezers in een referendum de voorwaarden van de internationale schuldeisers.

Het leek een zeldzaam helder democratisch mandaat. Kort daarna accepteerde de regering van Alexis Tsipras toch een nieuw pakket met ingrijpende hervormingen en bezuinigingen.

Verraad, zeiden veel mensen. En er valt genoeg te zeggen over de politieke keuzes die Syriza zelf maakte. Maar alleen over verraad spreken maakt iets anders onzichtbaar: een Griekse verkiezing veranderde de Europese Centrale Bank niet, schafte schulden niet af, maakte financiële markten niet machteloos en herschreef de Europese verdragen niet.

Syriza had ministers. De schuldeisers hadden ook macht.

Dat onderscheid zouden we vaker moeten maken. Een regering bezetten en een samenleving beheersen zijn niet hetzelfde. Wie verkiezingen wint, erft instituties, verdragen, ambtenarijen, eigendomsverhoudingen en economische afhankelijkheden die niet samen met de vorige regering hun bureau leegruimen.

Het probleem van politieke macht zit dus aan twee kanten. Een beweging kan van binnen veranderen wanneer zij een partij en bestuur vormt. En wanneer ze uiteindelijk de regering bereikt, ontdekt ze dat een groot deel van de samenleving helemaal niet democratisch bestuurd wordt.

We stemmen over wie het land bestuurt, maar over veel van de macht die ons dagelijks leven bepaalt stemmen we helemaal niet. Werknemers kiezen hun directie niet, huurders hebben weinig te zeggen over de eigenaar van hun woning en banken hoeven geen verkiezingen te winnen voordat hun beslissingen een samenleving kunnen ontwrichten. Ook kapitaal hoeft niemand om toestemming te vragen om te vertrekken.

Dat maakt onze democratie merkwaardig begrensd. Zodra we het stemhokje verlaten en weer naar ons werk gaan, de huur betalen of afhankelijk zijn van een bank, blijken veel beslissingen die ons leven bepalen buiten onze democratische zeggenschap te vallen.

Moet links dan maar niet regeren?

Hier wordt het verleidelijk om een eenvoudige conclusie te trekken. Blijf uit de regering. Wantrouw het parlement. Bouw alleen van onderop. Maar zo gemakkelijk komen we er niet vanaf.

Wie afhankelijk is van een uitkering merkt het verschil tussen een ruimhartige en een vijandige overheid onmiddellijk. Wie een sociale huurwoning zoekt heeft weinig aan de mededeling dat parlementaire politiek uiteindelijk beperkt is. Arbeidsrecht, zorg, openbaar vervoer, klimaatbeleid en belastingheffing zijn geen theoretische bijzaken. Politieke besluiten kunnen een leven dragelijker maken of juist kapotdrukken.

De vraag is dus niet of instituties ertoe doen. De vraag is wat er gebeurt wanneer we alle politieke hoop erin stoppen.

Barcelona probeerde daar vanaf 2015 een ander antwoord op te vinden. Barcelona en Comú kwam voort uit buurtbewegingen, 15-M en de strijd tegen huisuitzettingen. Ada Colau, jarenlang actief tegen woninguitzettingen, werd burgemeester.

Dat was geen revolutie. Het was ook niet simpelweg een traditionele partij die toevallig progressiever beleid wilde. De beweging probeerde gemeentelijke instituties te gebruiken en tegelijk verbinding te houden met vormen van organisatie buiten het stadhuis. Dat bleek ontzettend moeilijk. Vooral rond wonen botste het bestuur op wetten, vastgoedbelangen en institutionele grenzen die een gemeentelijke verkiezingsoverwinning niet uit de weg ruimde.

Misschien is juist die onvolledigheid interessanter dan een eenvoudig succesverhaal zou zijn geweest. In Barcelona ging het namelijk niet alleen om de vraag hoe je vanuit het stadhuis beter voor mensen kunt besturen, maar ook hoe je gemeentelijke macht kunt gebruiken om mensen zelf meer zeggenschap te geven over hun buurt, woning en dagelijks leven. De inzet was daarmee niet alleen een ander bestuur, maar ook een andere verhouding tussen bestuurders en degenen namens wie zij zeggen te besturen.

Democratie moet je oefenen

We zijn zo gewend geraakt aan democratie als staatsvorm dat we gemakkelijk vergeten dat het ook iets is wat mensen doen. We stemmen eens in de paar jaar op degenen die daarna namens ons besluiten nemen, maar democratie kan meer betekenen dan alleen bepalen wie er aan de vergadertafel zit. Het kan ook betekenen dat mensen zelf leren beslissen, verantwoordelijkheid dragen en omgaan met anderen die andere belangen hebben, of die jouw briljante voorstel bij nader inzien helemaal niet zo briljant vinden.

Dat klinkt misschien mooier dan het in de praktijk is. Wie ooit een bewonersavond heeft meegemaakt, weet hoe stroperig zelfbestuur kan zijn; soms ben je drie kwartier verder voordat iedereen het eens is over de agenda. Maar juist in dat gedoe gebeurt iets wat verkiezingen alleen niet kunnen bieden. Mensen leren luisteren en argumenteren, conflicten uitpraten, een vergadering leiden, een bestuurder ter verantwoording roepen, gezamenlijk geld beheren of met collega’s besluiten wanneer ze het werk neerleggen.

Niet voor niets bestaat er een lange traditie van onderzoek naar verenigingen en vakbonden als ‘schools of democracy’. Ook Nederlands onderzoek naar burgerparticipatie wijst erop dat deelname de betrokkenheid en het verantwoordelijkheidsgevoel kan vergroten en mensen kan leren omgaan met andere standpunten. Alleen wordt daar ook de grens zichtbaar: burgers mogen vaak participeren zonder werkelijk over de belangrijkste zaken te kunnen beslissen.

Ook in Amsterdam zie je hoe dun die grens soms is. Voor Baaibuurt West op Zeeburgereiland, waar maximaal 1.750 woningen moeten komen, kunnen bewoners en toekomstige bewoners meepraten over de inrichting van de nieuwe buurt. Dat doet ertoe: waar komt het groen, hoe ziet de openbare ruimte eruit, wat heeft een buurt nodig om prettig te kunnen leven? Maar de grotere vraag ligt daarachter. Niet alleen hoe bewoners mogen meepraten over een buurt die wordt ontwikkeld, maar hoeveel zeggenschap zij krijgen over de grond, de woningen en de manier waarop die buurt straks wordt bestuurd. Dáár begint het verschil tussen participeren in een plan en werkelijk macht hebben over de plek waar je woont.

Misschien zoeken we macht op de verkeerde plek

Vraag iemand waar politieke macht zit en we wijzen bijna vanzelf richting Den Haag, de Stopera, Brussel. Naar ministers, burgemeesters, partijleiders.

Daar zit macht. Natuurlijk. Maar op maandagochtend kan een groep schoonmakers besluiten het werk neer te leggen en ineens ontdekt een werkgever dat ook zij macht hebben. Huurders kunnen samen een huisuitzetting tegenhouden. Een buurt kan voorkomen dat een voorziening verdwijnt. Werknemers kunnen eisen dat beslissingen die iedere werkdag bepalen niet langer uitsluitend in een directiekamer worden genomen. Dat is een ander soort macht.

Niet de macht om vanaf een hogere positie over anderen te beslissen, maar het vermogen om samen iets te doen wat niemand afzonderlijk voor elkaar krijgt.

Misschien moeten we de oude vraag van links dan omdraaien. Niet alleen: hoe krijgen wij de macht? Maar: waarom hebben zo weinig mensen macht over zoveel anderen?

En daar wordt het ongemakkelijk, want zodra we democratie serieus nemen als iets wat mensen zelf moeten kunnen doen, kunnen we haar niet beperken tot verkiezingen en parlementen. Dan moeten we ook kijken naar de plekken waar een groot deel van ons leven zich afspeelt: naar de werkvloer, waar een baas bepaalt wat er tijdens je werkdag gebeurt; naar de huurwoning die voor jou een thuis is en voor een ander een verdienmodel; naar publieke voorzieningen waar managers beslissingen nemen over mensen die daar dagelijks van afhankelijk zijn. De vraag wordt dan niet alleen wie namens ons de beste besluiten neemt, maar hoeveel we eigenlijk zelf te zeggen hebben over de omstandigheden waaronder we leven.

Een democratische politiek zou mensen daarom niet alleen beter moeten vertegenwoordigen, maar hun vermogen moeten vergroten om zelf te handelen. Dat kan betekenen dat werknemers meer zeggenschap krijgen over hun werk, huurders over hun woning en patiënten over de zorg waarvan ze afhankelijk zijn. Soms heb je daarvoor juist de overheid nodig. Een wet kan werknemers beschermen, een gemeente kan grond uit de markt halen, een minister kan geld vrijmaken voor een publieke voorziening. Verkiezingen en regeringsmacht doen er dus wel degelijk toe. De interessantere maatstaf is wat zo’n politieke ingreep achterlaat: zijn mensen daarna nog steeds afhankelijk van de bestuurder die het goede besluit voor hen nam, of hebben ze zelf meer mogelijkheden gekregen om beslissingen te nemen en zich gezamenlijk te organiseren?

Daar komen we terug bij de vraag waarmee dit stuk begon. Als de manier waarop we politiek bedrijven ons ondertussen vormt, kunnen we een democratische samenleving moeilijk bouwen met structuren waarin de meesten vooral leren volgen en een kleine groep leert besturen. Dat betekent niet dat iedere beslissing met iedereen genomen moet worden, of dat zelfbestuur geen ruzie, traagheid en eindeloze vergaderingen oplevert. Het betekent wel dat democratie niet iets kan zijn wat we uitstellen tot nadat de juiste mensen de macht hebben veroverd.

Misschien is dat minder spectaculair dan een verkiezingsavond waarop iedereen elkaar omhelst omdat er eindelijk gewonnen is. Maar de moeilijkste vraag komt pas daarna: wat kunnen mensen de volgende ochtend zelf wat ze de dag ervoor nog niet konden?

Het is verleidelijk om daar een overzichtelijk verhaal van te maken. Aan de ene kant de Islamitische Republiek, die haar eigen bevolking onderdrukt. Aan de andere kant de Verenigde Staten en Israël, die zeggen het regime te bestrijden. En ergens in de coulissen staat Reza Pahlavi, zoon van de laatste sjah, klaar om zichzelf als alternatief te presenteren.

Maar wie alleen naar regeringen, generaals en kroonpretendenten kijkt, mist misschien wel het belangrijkste politieke verhaal van Iran: de mensen die al jaren proberen een samenleving op te bouwen waarin geen geestelijke, koning of buitenlandse macht voor hen bepaalt hoe ze moeten leven.

De opstand kwam vóór de oorlog

De huidige oorlog begon niet in een vacuüm. Eind december 2025 gingen opnieuw mensen de straat op. Een scherpe economische crisis, de val van de rial, stijgende prijzen en jarenlange bestaansonzekerheid vormden de eerste brandstof, maar de protesten groeiden snel uit tot een veel bredere confrontatie met de Islamitische Republiek. Uiteindelijk bereikten ze alle 31 provincies.

De staat antwoordde met extreem geweld. Vanaf 8 januari schoten veiligheidstroepen volgens mensenrechtenorganisaties met scherp op demonstranten en omstanders. Duizenden mensen werden gedood en vele anderen gearresteerd. De autoriteiten sloten tegelijkertijd grote delen van het internet af.

Zo’n internetblokkade klinkt bijna technisch, totdat je bedenkt wat hij betekent wanneer mensen op straat worden neergeschoten. Je kunt niet meer vragen of iemand veilig thuis is. Beelden van geweld bereiken de buitenwereld niet. Families weten niet waar arrestanten naartoe zijn gebracht. Mensen kunnen moeilijker waarschuwen waar veiligheidstroepen verschijnen of waar gewonden hulp nodig hebben. De staat maakt mensen niet alleen stil, maar probeert ze ook uit elkaars zicht te laten verdwijnen.

Op 28 februari veranderde de situatie opnieuw. De Verenigde Staten en Israël begonnen grootschalige militaire aanvallen op Iran. Op dezelfde dag stortte het internetverkeer vrijwel volledig in. De bevolking die kort daarvoor nog met kogels en arrestaties was geconfronteerd, bevond zich ineens tussen binnenlandse repressie en buitenlandse oorlog. Wie daarin alleen twee tegenover elkaar staande kampen ziet, raakt de mensen uit het oog die door beide worden bedreigd.

Een bom bevrijdt niemand

Je hoeft werkelijk niets te vergoelijken aan de Islamitische Republiek om tegen deze oorlog te zijn. Dat onderscheid is juist noodzakelijk.

Sinds de buitenlandse aanvallen begonnen, hebben de Iraanse autoriteiten de oorlog gebruikt om de binnenlandse repressie verder op te voeren. Duizenden mensen zijn willekeurig gearresteerd. Onder hen bevinden zich journalisten, advocaten, studenten, vakbondsactivisten, leraren en mensen uit Koerdische en Baluch gemeenschappen. Politieke executies gingen door en mensen die kritiek leveren kunnen nu niet alleen als tegenstander van de staat worden behandeld, maar ook als verrader of medewerker van de vijand.

Politieke gevangenen laten misschien wel het scherpst zien hoe vals de simpele keuze tussen regime en buitenlandse aanval is. Zij zitten opgesloten door een regering die hen vervolgt, terwijl aanvallen op gevangenissen en veiligheidscomplexen tegelijkertijd hun levens bedreigen. Amnesty International waarschuwde dat gevangenen tijdens de oorlog naar onbekende locaties en naar plekken in de buurt van mogelijke militaire doelen zijn gebracht. Reza Khandan waarschuwde vanuit de Evin-gevangenis voor duizenden gevangenen die onder dreiging van bombardementen opgesloten bleven. Zo kan dezelfde politieke gevangene worden bedreigd door de Islamitische Republiek die hem opsluit én door een buitenlandse bom die zegt tegen die Islamitische Republiek gericht te zijn. Daar houdt het comfortabele verhaal over bevrijding van buitenaf eigenlijk al op.

De samenleving die buiten beeld blijft

Terwijl presidenten, generaals en commentatoren over de toekomst van Iran spreken, gebeurt er iets anders dat minder televisiebeelden oplevert. Mensen organiseren zich.

De onafhankelijke vakorganisatie van busarbeiders in Teheran koos tijdens de protesten nadrukkelijk de kant van demonstranten die zich verzetten tegen armoede, discriminatie en repressie. Maar de arbeiders waarschuwden tegelijkertijd tegen leiders die boven de bevolking worden geplaatst, tegen afhankelijkheid van buitenlandse machten en tegen het idee dat een nieuwe machtselite vanzelf vrijheid brengt.

Dat is een belangrijke stem, juist omdat de Iraanse opstand soms wordt teruggebracht tot een cultureel conflict tussen een religieuze staat en een jongere, modernere generatie. De woede gaat ook over lonen waarmee mensen niet kunnen rondkomen, prijzen die blijven stijgen, onzekere banen en een economie waarin gewone mensen telkens opnieuw de rekening betalen.

Hetzelfde zien we bij de vrouwenbeweging. Na het uitbreken van de oorlog kwamen ⁠23 onafhankelijke Iraanse vrouwenorganisaties met een gezamenlijke boodschap: nee tegen de Islamitische Republiek, nee tegen oorlog, en ja tegen Woman, Life, Freedom. Zij verbonden vrouwenrechten aan politieke gevangenen, sociale rechtvaardigheid en de rechten van onderdrukte gemeenschappen. Andere feministische initiatieven werken ondertussen al aan ⁠voorstellen voor een toekomstige samenleving, met gelijke politieke vertegenwoordiging en bescherming van groepen die historisch zijn gemarginaliseerd.

Dat is meer dan protest. Mensen wachten niet tot iemand hen vrijheid komt brengen. Ze proberen nu al uit te vinden hoe die vrijheid eruit moet zien.

Iran heeft meer dan één stem

Dat wordt nog duidelijker wanneer we buiten Teheran kijken. Jina Mahsa Amini was een Koerdisch-Iraanse vrouw en de leus Jin, Jiyan, Azadî, Woman, Life, Freedom, heeft Koerdische wortels. Toch verdwijnt die geschiedenis gemakkelijk wanneer alle demonstranten simpelweg als één Iraanse oppositie worden beschreven.

Koerdische gemeenschappen leven al veel langer met discriminatie, economische achterstelling en zware staatsrepressie. Mensenrechtenorganisaties meldden na de recente protesten ⁠duizenden arrestaties van Koerdische burgers. Onder de arrestanten bevinden zich vrouwen en kinderen, maar ook journalisten en arbeidsactivisten.

Een vergelijkbare geschiedenis van achterstelling en staatsgeweld vinden we in Sistan en Baluchistan, in het zuidoosten van Iran, waar een groot deel van de Baluch bevolking woont. De provincie behoort tot de armste delen van het land en verzet wordt er al jaren hard onderdrukt. Zahedan, de provinciehoofdstad, kreeg daarin een bijzondere betekenis: na de opstand van 2022 bleven mensen er demonstreren toen de protesten elders al sterk waren afgenomen. Begin dit jaar gingen mensen opnieuw de straat op, niet alleen in Zahedan maar ook in plaatsen als Chabahar, Saravan, Khash en Iranshahr. Daarna volgden opnieuw arrestaties. Families moesten soms zoeken naar mensen zonder te weten waar de staat hen had opgesloten.

Het maakt de vraag wie namens “het Iraanse volk” spreekt nogal ongemakkelijk. Want welk Iran bedoelen we dan? Het Iran van Teheran? Van Koerdistan? Van Zahedan? Van de fabrieken en universiteiten? Van vrouwen die Woman, Life, Freedom roepen? Van politieke gevangenen? Een land is geen blok op een kaart. Een bevolking heeft niet maar één stem.

En dan verschijnt de sjah

Toch wordt vooral buiten Iran steeds opnieuw geprobeerd die ingewikkelde samenleving terug te brengen tot één mogelijke opvolger. Reza Pahlavi heeft werkelijk aanhang, zowel binnen delen van Iran als in de diaspora. Tijdens demonstraties zijn monarchistische leuzen gehoord. Het zou onzin zijn om die steun simpelweg weg te schrijven als een mediaproduct. Maar zichtbaarheid is nog geen democratisch mandaat.

Iran kent vrouwenbewegingen, onafhankelijke arbeidersorganisaties, studentenbewegingen, Koerdische en Baluch organisaties, mensenrechtenactivisten, seculiere democraten, monarchisten en allerlei lokale netwerken die het onderling lang niet overal over eens zijn. Dat is niet het probleem dat opgelost moet worden. Dat is politiek.

Een dictatuur vervangen betekent nog niet dat je een democratie hebt gebouwd. Een kroon wordt niet democratisch omdat degene die hem draagt tegen de huidige machthebbers is.

Daarom krijgt Neither Mullahs, Nor Shah! juist nu betekenis. Niet als nostalgische leus en ook niet als verzoek om nog een buitenlandse macht die wel even komt vertellen wat vrijheid betekent. Het is een weigering om de toekomst opnieuw terug te brengen tot de vraag welke man bovenaan mag staan.

Vrijheid begint al vóór de machtswisseling

We stellen revolutie graag voor als een paleis waarvan eerst de deuren moeten worden ingetrapt. Daarna begint de nieuwe samenleving. Maar onder autoritaire omstandigheden ontstaat die nieuwe samenleving vaak veel eerder en op veel minder spectaculaire plekken.

Bij collega’s die elkaar vertrouwen. Bij vrouwen die elkaar beschermen. In studentenorganisaties. Bij families die gevangenen ondersteunen. In Koerdische en Baluch gemeenschappen die ondanks jarenlange repressie hun organisaties en herinneringen overeind houden. In buurten waar mensen informatie delen wanneer het internet wordt afgesloten. In gevangenissen waar brieven naar buiten worden gesmokkeld.

Dat is ook waarom buitenlandse oorlog zo gevaarlijk is voor een samenleving die zelf in beweging is. Bommen vernietigen niet alleen militaire installaties. Oorlog trekt de politieke ruimte naar staten, legers en leiders. Alles wordt veiligheid, loyaliteit en vijandschap. De mensen die gisteren nog tegen hun regering opstonden, moeten vandaag ineens kiezen welk leger hun vrijheid vertegenwoordigt.

Misschien moeten wij juist weigeren die keuze voor hen te maken.

Solidariteit met de bevolking van Iran betekent dat we de repressie van de Islamitische Republiek niet relativeren. Het betekent politieke gevangenen verdedigen en executies aanklagen. Maar het betekent óók dat we Amerikaanse en Israëlische bombardementen niet omdopen tot bevrijding en dat we niet alvast een kroon klaarleggen voor de dag waarop de mullahs verdwijnen.

Niemand weet hoe Iran uit deze verschrikkelijke periode zal komen. Misschien is dat de enige verstandige zekerheid die we van hieruit kunnen hebben.

Maar tussen de gevangenissen, stakingen, vrouwenorganisaties, universiteiten en straten bestaat al een Iran dat veel minder aandacht krijgt dan de mannen die erover willen regeren. Daar proberen mensen iets eenvoudigs en tegelijk radicaals overeind te houden: het recht om zelf te bepalen hoe ze willen leven.

Neither Mullahs, Nor Shah. Niet de mullahs. Niet de sjah. De mensen zelf.

Er is iets merkwaardigs aan een hoogbejaarde non die voor een Amerikaans detentiecentrum staat. Misschien doordat ouderen graag worden opgeborgen in het veilige deel van onze verbeelding, tussen verzorgingshuizen, koffie om half elf en voorzichtig oversteken. Misschien ook doordat religieuze vrouwen eerder worden geassocieerd met gebed en liefdadigheid dan met burgerlijke ongehoorzaamheid.

Maar zet een vrouw van in de tachtig met bloemen tegenover een gevangenis waar ICE migranten opsluit en het beeld begint te schuren. Aan de ene kant staan hekken, bewakers, politieauto’s en een overheid die mensen kan vasthouden en deporteren. Aan de andere kant staat iemand die weinig heeft om die machine mee tegen te houden, behalve haar aanwezigheid en de weigering om weg te gaan.

Daar wordt iets zichtbaar dat verder gaat dan religie. Wie lang genoeg mensen zonder eten, zorg of bescherming ontmoet, gaat patronen herkennen. De maaltijd en het ziekenhuisbed blijven nodig, maar daarnaast komt een andere vraag te staan: waarom keert die nood steeds terug? Dan gaat het al snel over lage lonen, onbetaalbare woningen, racisme, detentie en deportatie, en over de bedrijven en overheden die daarin een rol spelen. De Sisters of Charity hebben voor die beweging een prachtige naam gevonden: Holy Trouble, heilige herrie. Er komt een moment waarop gehoorzaamheid geen deugd meer is en zorg juist betekent dat je je gaat bemoeien met de omstandigheden die mensen beschadigen.

Hun eigen geschiedenis volgt die beweging. De Sisters of Charity kwamen in de negentiende eeuw naar New York om arme en verweesde kinderen te verzorgen. Later liepen zusters in Harlem mee toen zwarte Amerikanen voor hun burgerrechten vochten, protesteerden ze tegen de Vietnamoorlog en botsten daarbij met hun eigen kerk. Tijdens de aidsepidemie verzorgden ze patiënten terwijl angst en homofobie anderen op afstand hielden. Nu staan zusters bij acties tegen ICE. Die conflicten zijn niet hetzelfde, maar de keuze eronder keert terug: wat doe je wanneer een samenleving sommige mensen minder bescherming geeft dan andere?

Solidariteit klinkt vriendelijk zolang ze niemand in de weg zit. Een maaltijd, een deken, een donatie: daar hoeft de bestaande orde weinig last van te hebben. Het wordt anders wanneer iemand vraagt waarom mensen honger hebben, waarom wonen onbetaalbaar is of waarom een vluchteling die eerst hulp kreeg vervolgens wordt opgesloten. Dan verschuift de aandacht van alleen de nood naar de omstandigheden die haar voortbrengen. Wie naast iemand blijft staan die daardoor wordt geraakt, krijgt vroeg of laat ook te maken met degenen die over woningen, lonen, grenzen en gevangenissen beslissen.

Wie verzorgt de wond, en wie stelt de volgende vraag?

De gedachte dat mensen rechtstreeks verantwoordelijkheid voor elkaar kunnen dragen heeft een lange radicale geschiedenis. Peter Kropotkin schreef ruim een eeuw geleden over mutual aid, onderlinge hulp, als tegenwicht tegen het idee dat competitie de natuurlijke motor van het leven zou zijn. Dat idee klinkt tegenwoordig bijna vreemder dan het zou moeten. Bedrijven concurreren, werknemers concurreren, scholen en ziekenhuizen concurreren en woningzoekenden concurreren om een plek om te wonen. Zelfs mensen die bescherming zoeken moeten bewijzen dat hun nood ernstig genoeg is.

Toch gebeurt er iets anders zodra mensen elkaar werkelijk nodig hebben. Een buurvrouw kookt voor iemand die ziek is, mensen zamelen geld in wanneer een gezin uit huis dreigt te worden gezet en demonstranten nemen water mee voor mensen die ze niet kennen. Rond een detentiecentrum helpen vrijwilligers families die urenlang wachten om iemand te bezoeken. Zulke alledaagse vormen van onderlinge hulp herinneren eraan dat niet iedere menselijke verhouding via concurrentie, winst of een loket hoeft te lopen.

In New York kreeg die gedachte een bijzondere religieuze vorm bij Dorothy Day en Peter Maurin, die in 1933 de Catholic Worker-beweging begonnen. Day was journalist, activist en katholiek. Catholic Workers openden huizen waar mensen zonder geld konden eten en slapen, kozen voor een eenvoudig leven en bouwden lokale gemeenschappen zonder sterk centraal bestuur. Day kende het werk van Kropotkin en andere radicale denkers, maar belangrijker was wat er met zulke ideeën gebeurde zodra ze de bibliotheek verlieten. Er kwam een tafel, iemand kookte en een onbekende kreeg een bed.

Daar zit tegelijk een risico. Onderlinge hulp kan de gaten vullen die overheid en markt laten vallen zonder dat er iets aan de oorzaken verandert. Voedselbanken blijven noodzakelijk zolang mensen honger hebben, maar een rijke samenleving waarin grote groepen structureel van voedselhulp afhankelijk zijn heeft ook een probleem met lonen, uitkeringen, huren en de verdeling van rijkdom. De maaltijd hoeft daarom niet te verdwijnen wanneer de politieke vragen beginnen. Juist vanuit die maaltijd kan de vraag ontstaan waarom hij iedere dag opnieuw nodig is.

Een gevangenis maakt abstracte politiek concreet

Bij migratie wordt dat bijzonder zichtbaar. Er kan eindeloos worden gesproken over instroom, procedures en grensbeleid zonder één mens voor ogen te hebben. Woorden als “illegalen”, “uitgeprocedeerden” en “instroom” maken dat gemakkelijker. Een mens wordt een categorie en daarna volgt een administratieve handeling: aangehouden, overgebracht, vastgezet, verwijderd.

Voor Delaney Hall in Newark krijgt die taal een lichaam. Achter de muren zitten migranten die door ICE zijn vastgezet. Buiten wachten familieleden, advocaten en vrienden. Er hangen foto’s van mensen die binnen zitten, vrijwilligers delen eten, water en speelgoed uit en religieuze groepen bidden. Een zuster legt bloemen bij de ingang. De grens die in een verkiezingsdebat nog een lijn op een kaart lijkt, bestaat hier uit beton, deuren, bewakers en mensen die niet weten wanneer ze naar huis mogen.

Delaney Hall wordt bovendien geëxploiteerd door GEO Group, een commercieel gevangenisbedrijf. De overheid beschikt over de juridische macht om mensen op te sluiten; een onderneming levert de infrastructuur en verdient aan de uitvoering. Markt en staat staan hier niet tegenover elkaar, maar werken samen. De taal van grensveiligheid krijgt daarmee ook een prijskaartje.

Tegenover zo’n apparaat stelt een gebedscirkel materieel weinig voor. Niemand wordt vrijgelaten omdat buiten een oude vrouw een lied zingt. Maar een detentiesysteem heeft behalve muren en bewakers ook afstand nodig. De mensen binnen moeten dossiers en categorieën kunnen worden, ver genoeg verwijderd van het dagelijks leven om hun opsluiting normaal te laten lijken. De aanwezigheid buiten verstoort dat. Iemand wacht, iemand noemt hun naam, iemand brengt eten mee en iemand weigert te doen alsof ze verdwenen zijn.

Daar krijgt ook gastvrijheid een politieke betekenis. Zuster Susan Francois, betrokken bij het verzet rond Delaney Hall, spreekt over actieve weerstand, gastvrijheid en onderlinge hulp. Radical hospitality wordt het genoemd: niet de gastvrijheid van koffie aan een keurige tafel, maar de weigering om een mens uitsluitend te bekijken door de categorie die de staat hem heeft gegeven.

Niemand heeft zijn geboorteplaats verdiend

Sister Donna Dodge stelt daarbij een eenvoudige vraag. Waarom is de een niet in Palestina geboren en de ander in een land waar zijn leven voortdurend gevaar loopt? Niemand heeft iets gedaan om zijn geboorteplaats te verdienen.

Toch bepaalt dat toeval in hoge mate hoeveel bewegingsvrijheid, veiligheid en economische mogelijkheden iemand krijgt. Rond die toevallige geboorteplaats bouwen staten vervolgens een juridisch systeem van nationaliteit, verblijfsrecht en grenzen. Wie aan de ene kant wordt geboren krijgt een paspoort waarmee een groot deel van de wereld toegankelijk is; wie elders wordt geboren kan voor dezelfde beweging een hek, een bewaker of een detentiecentrum tegenkomen.

Daarom is de religieuze vraag van de Sisters naar het ontvangen van de vreemdeling ook buiten het geloof interessant. Zij begint niet bij het formulier dat iemand heeft ingevuld of bij zijn economische bruikbaarheid, maar bij de mens die voor je staat. Dat botst met een politieke cultuur waarin migranten steeds vaker als dreiging worden voorgesteld. Eerst verandert een mens in een categorie, daarna de categorie in een gevaar en vervolgens kan vrijwel iedere harde maatregel worden verkocht als noodzakelijke “handhaving”.

Politiek op afstand

Er is ondertussen een eigentijdse tegenstelling ontstaan. Nog nooit was zoveel politieke informatie zo gemakkelijk beschikbaar. Een oorlog kan live op een telefoon worden gevolgd, beelden van arrestaties gaan binnen minuten de wereld over en met een paar zoekopdrachten is te achterhalen welk bedrijf aan een detentiecontract verdient. Veel weten betekent alleen nog niet dat iemand ook betrokken is.

Analyse blijft noodzakelijk, want zonder begrip van de oorzaken wordt solidariteit gemakkelijk noodhulp zonder geheugen. Maar het omgekeerde kan ook gebeuren: precies kunnen uitleggen hoe kapitalisme, racisme of staatsgeweld functioneren en nooit verschijnen waar iemand daadwerkelijk hulp nodig heeft. De Sisters leggen daar een ongemakkelijke maatstaf naast. Niet alleen: wat vind je ervan? Ook: waar ben je wanneer het gebeurt?

Hun leeftijd maakt die vraag scherper. Van een vrouw van 87 kan niemand redelijkerwijs verwachten dat ze de Amerikaanse deportatiemachine verslaat. Haar aanwezigheid bij een detentiecentrum is geen strategie waarmee ICE morgen verdwijnt. Ze staat er omdat mensen binnen niet alleen gelaten mogen worden. Dat past slecht bij een politieke cultuur waarin succes wordt gemeten in bereik, verkiezingsuitslagen en zichtbare overwinningen. Soms doe je iets niet omdat je zeker weet dat je wint, maar omdat wegblijven betekent dat iemand alleen tegenover de macht komt te staan.

En de kerk dan?

Van deze vrouwen progressieve heiligen maken zou te gemakkelijk zijn. De katholieke kerk waarin zij leven is zelf een hiërarchisch instituut met een lange geschiedenis van patriarchaat, kolonialisme, seksueel geweld en uitsluiting. Toch zit er een interessante tegenstrijdigheid in hun eigen geschiedenis. De scholen en ziekenhuizen van de Sisters boden vrouwen leidinggevende posities in een tijd waarin zulke macht elders vaak voor mannen was gereserveerd. Tegelijk bleef binnen de kerk zelf een harde grens bestaan: vrouwen konden geen priester worden. De Sisters spraken in de jaren zeventig al de hoop uit dat dit zou veranderen. Een halve eeuw later wachten katholieke vrouwen nog steeds.

Die ontwikkeling was voor de Sisters zelf niet zonder twijfel. Toen duidelijk werd dat hun orde zou verdwijnen, vroegen sommigen zich af of ze in de jaren zeventig verkeerde keuzes hadden gemaakt door het traditionele habijt los te laten, scholen te verlaten en nieuwe maatschappelijke taken op zich te nemen. Hun antwoord was uiteindelijk opvallend nuchter: ze hadden geprobeerd de tekenen van hun tijd te verstaan en te doen wat die van hen vroegen. Misschien verklaart juist dat waarom hun traditie niet versteende. Trouw betekende voor hen niet dat alles hetzelfde moest blijven.

Hun antwoord op die spanning was dus niet terugtrekken in traditie, maar blijven veranderen. Tegelijk gebruiken ze de morele taal van hun geloof tegen christenen die zich aan de kant van politieke macht en uitsluiting scharen. Sister Donna bekritiseert niet alleen Trump, maar ook gelovigen in het Amerikaanse Congres die volgens haar weten wat er gebeurt en toch zwijgen. Daarmee stelt ze een vraag die veel verder reikt dan het christendom: wat is een overtuiging waard wanneer ze verdwijnt zodra vasthouden eraan iets kost?

Solidariteit is gemakkelijk zolang degene met wie je solidair bent populair is. Principes krijgen pas gewicht wanneer bescherming wordt gevraagd door iemand die niet op je lijkt, niet dezelfde taal spreekt of niets heeft waarmee die solidariteit kan worden terugbetaald. De religieuze vraag naar de vreemdeling legt dat zonder veel omhaal bloot: er staat iemand voor je. Wat doe je?

De kunst van blijven

De Sisters of Charity zijn ondertussen bezig te verdwijnen. Ze nemen geen nieuwe leden meer aan, hun gemiddelde leeftijd is hoog en hun gebouwen, instellingen en sociale werk moeten worden overgedragen aan mensen die na hen komen. Ook hun landgoed aan de Hudson vertegenwoordigt een enorme materiële waarde.

Daar verschijnt dezelfde vraag in een andere vorm: wat doe je met iets wat waarde heeft? Grond wordt tegenwoordig al snel vermogen, een gebouw vastgoed en een instelling een verzameling assets. De Sisters proberen hun bezit zo over te dragen dat het sociale doel behouden blijft. Of dat over tientallen jaren lukt, valt niet te voorspellen. Maar de poging verzet zich tegen het vanzelfsprekende idee dat bezit vooral bestaat om zoveel mogelijk rendement op te leveren. Grond en gebouwen kunnen ook iets zijn waarvoor mensen tijdelijk verantwoordelijkheid dragen.

Misschien ligt daar de verbinding tussen hun bezit, hun zorg en hun verzet. Mensen zijn tijdelijk, terwijl de gevolgen van wat ze organiseren langer kunnen blijven bestaan. Een maaltijd verdwijnt, maar de gewoonte om voor elkaar te zorgen kan worden doorgegeven. Een demonstratie eindigt, maar iemand kan leren dat gehoorzaamheid niet altijd een deugd is. Een religieuze orde verdwijnt, terwijl anderen het werk voortzetten.

Op een dag zullen de laatste Sisters worden begraven onder de bomen in de Bronx. Hun orde houdt dan op te bestaan. Elders staat misschien nog iemand bij een detentiecentrum met water voor een familie die al uren wacht. Iemand kookt voor een onbekende, loopt mee naar een loket of weigert een patiënt als probleem te behandelen. Niemand hoeft dan nog te weten dat hoogbejaarde nonnen in New York ooit ongeveer hetzelfde deden.

Misschien is dat een mooiere politieke erfenis dan een monument: gewoontes die mensen aan elkaar doorgeven. Niet wegkijken, niet alles aan markt en instanties overlaten en niet geloven dat iemand eerst moet bewijzen dat die onze zorg verdient.

De gevangenis staat er morgen waarschijnlijk nog en het volgende busje rijdt opnieuw door de poort. Maar buiten staat iemand die had kunnen weggaan en dat niet deed. Soms begint heilige herrie niet met schreeuwen, maar met blijven.

apnews.com: The end of an era for the Sisters of Charity of New York

Een hittegolf treft iedereen, zeggen we graag. Technisch gezien klopt dat. De zon maakt geen onderscheid tussen een koopwoning en een sociale huurflat. Maar mensen leven niet onder dezelfde omstandigheden. De een heeft buitenzonwering, een goed geïsoleerd huis, een tuin en misschien airconditioning. De ander woont driehoog onder een plat dak, werkt buiten of trekt in een benauwd verpleeghuis beschermende kleding aan. Wie geld heeft, kan verkoeling kopen. Wie voor anderen zorgt, moet meestal gewoon door.

Daar gaat het werkelijk over wanneer Nederland warmer wordt. Klimaatverandering verhoogt de temperatuur, maar regeringen, werkgevers, verhuurders en gemeenten bepalen mede wie tegen die hitte wordt beschermd. Warmte wordt gevaarlijk waar slechte woningen, personeelstekorten, versteende buurten, armoede en een overheid die verantwoordelijkheid bij burgers neerlegt elkaar ontmoeten. Een thermometer meet graden. Hij meet niet wie geld heeft voor verkoeling, wie zijn werk kan onderbreken of wie ’s nachts wakker ligt in een woning die de warmte niet meer kwijt kan.

Tijdens de hittegolf van eind juni 2026 en de week erna overleden naar schatting 911 mensen meer dan verwacht. Volgens het RIVM is het zeer aannemelijk dat de hitte daarbij een rol speelde. De oversterfte was het grootst onder mensen van tachtig jaar en ouder.

Negenhonderdelf mensen meer dan verwacht. Zo’n getal is groot genoeg om abstract te worden. Maar achter die statistiek zitten slaapkamers die niet afkoelden, lichamen die de warmte niet meer konden verwerken, glazen water die misschien te laat werden aangereikt. En vaak ook iemand in de zorg die probeerde op tijd bij de volgende voordeur te komen. Hitte maakt zichtbaar hoe we onze samenleving hebben ingericht.

De zorg kan niet even dicht

Wanneer de temperatuur stijgt, neemt de druk op de zorg toe. Ouderen hebben vaak minder dorst, zweten minder en kunnen hun lichaamstemperatuur moeilijker regelen. Hitte kan bovendien bestaande hart-, vaat- en longproblemen verergeren. Tijdens de junihitte kwamen daar tropische nachten, een hoge luchtvochtigheid en smog bij. Het lichaam kreeg nauwelijks gelegenheid om te herstellen.

Juist op zulke dagen is nabijheid nodig. Niet als mooi begrip uit een beleidsnota, maar heel letterlijk. Iemand moet een glas water neerzetten en later kijken of het ook is opgedronken. Gordijnen moeten dicht voordat de zon binnenvalt. Medicatie moet worden gecontroleerd. Een zorgverlener moet kunnen merken dat iemand stiller is dan normaal, verward raakt of nauwelijks reageert. Voor iemand die alleen woont, kan zo’n klein moment het verschil maken tussen een beroerde middag en een medische noodsituatie. Maar die tijd is schaars geworden.

De thuiszorg en verpleeghuiszorg werken al jaren met personeelstekorten, hoge werkdruk en strak afgemeten roosters. Wie tijdens een dienst meerdere mensen moet wassen, aankleden, verplaatsen, medicijnen geven en verzorgen, krijgt tijdens een hittegolf niet opeens een extra uur cadeau. Het Nationaal Hitteplan kan waarschuwen, maar een waarschuwing vult geen openstaande dienst in. Een protocol kan zeggen dat kwetsbare mensen vaker gecontroleerd moeten worden; vervolgens moet er wel iemand zijn die daadwerkelijk door die deur kan stappen. En die medewerker heeft zelf ook een lichaam.

Persoonlijke verzorging is lichamelijk zwaar werk, ook wanneer het buiten geen dertig graden is. Veel zorggebouwen houden warmte vast, terwijl goede zonwering, ventilatie of koeling ontbreekt. Toch moet een medewerker geconcentreerd blijven, medicijnen correct toedienen en mensen veilig uit bed of onder de douche helpen. Hoofdpijn, vermoeidheid en uitdroging verdwijnen niet omdat je verantwoordelijk bent voor een ander.

Volgens de Nederlandse Arbeidsinspectie moet iedere werkgever het risico van hitte meenemen in de risico-inventarisatie. Mogelijke maatregelen zijn korter werken, meer pauzes en voldoende verkoeling. Op papier klinkt dat bijna vanzelfsprekend. Maar probeer tijdens een onderbezette dienst maar eens een extra pauze te nemen wanneer je weet dat een collega ondertussen jouw werk opvangt. Dan verandert een arbeidsrecht ongemerkt in een gunst die werknemers elkaar moeten verlenen.

Een recht dat alleen uitvoerbaar is wanneer collega’s zichzelf verder belasten, is geen volwaardig recht.

Als je huis de warmte vasthoudt

Na een hete werkdag zou thuis de plek moeten zijn waar het lichaam kan herstellen. Voor veel mensen begint daar juist het volgende probleem.

Hoge binnentemperaturen worden volgens onderzoek vaker gemeten in huurwoningen dan in koopwoningen. Vooral huurders en bewoners van appartementen hebben moeite om de warmte buiten te houden. Dat verschil is niet moeilijk te begrijpen. Een eigenaar kan besluiten buitenzonwering te plaatsen, de ventilatie te verbeteren of te investeren in een warmtepomp met koelfunctie. Een huurder kan dezelfde noodzaak voelen en toch afhankelijk blijven van een verhuurder die de investering niet wil doen. Het maakt de temperatuur in huis ineens een machtsverhouding.

Voor woningen van vóór 2021 bestaat nog altijd geen algemene wettelijke norm voor oververhitting. De Huurcommissie gebruikt sinds juli 2026 een tijdelijke aanpak. Sociale en middenhuurders kunnen, nadat zij het probleem bij hun verhuurder hebben gemeld, een procedure beginnen en mogelijk tijdelijke huurverlaging krijgen. Vrijesectorhuurders zijn aangewezen op de rechter.

Het is een stap vooruit, maar ook een merkwaardige omkering. Eerst moet je maandenlang ervaren dat je woning te heet wordt. Vervolgens moet jij het probleem melden, temperaturen bijhouden, formulieren invullen en zo nodig een procedure beginnen. De verhuurder ontvangt ondertussen gewoon de huur. Alsof structurele oververhitting in woningen vooral een conflict is tussen twee partijen, in plaats van een woonprobleem waarvoor politiek en verhuurders verantwoordelijkheid dragen.

De ventilator staat weer te draaien. Natuurlijk helpen ventilatoren, natte handdoeken, gesloten gordijnen en ’s nachts geopende ramen. Mensen zijn vindingrijk wanneer het moet. Maar persoonlijke vindingrijkheid is geen woonbeleid. Een ventilator vervangt geen buitenzonwering. Een nat laken vervangt geen goede ventilatie. En het advies om ’s nachts ramen open te zetten helpt weinig wanneer buiten nauwelijks verkoeling is, verkeerslawaai slapen onmogelijk maakt of iemand zich niet veilig voelt met een open raam.

Wie merkt dat het misgaat?

Hitte wordt gevaarlijker wanneer niemand langskomt. Een oudere die alleen woont, iemand met een beperking, een dakloos persoon of iemand met een chronische aandoening kan niet altijd zelf om hulp vragen. Soms gaat achteruitgang langzaam. Iemand drinkt wat minder, beweegt minder, wordt suf. Er is niet noodzakelijk één dramatisch moment waarop een alarm afgaat. Soms wordt het gewoon steeds stiller in een woning.

Daarom klinkt het advies om tijdens hitte ‘op elkaar te letten’ zo sympathiek. En dat is het ook. Natuurlijk kijken we naar de buurman die slecht ter been is. Natuurlijk bellen we een familielid. Natuurlijk zetten mensen een fles water klaar of doen boodschappen voor iemand die de deur niet uit kan. Maar precies daar moeten we opletten wat er politiek gebeurt.

Een buurvrouw kan geen thuiszorgteam vervangen. Een dochter die veertig uur per week werkt kan niet automatisch iedere middag controleren of haar vader genoeg heeft gedronken. Familieleden wonen niet altijd in dezelfde stad. Mantelzorgers beschikken niet over oneindige tijd en energie. Toch schuift de overheid steeds vaker taken naar dat informele netwerk en noemt dat vervolgens zelfredzaamheid, samenredzaamheid of omzien naar elkaar.

Solidariteit is iets anders. Solidariteit betekent dat we naar elkaar omkijken én ervoor zorgen dat niemand afhankelijk is van toevallig beschikbare familie, een oplettende buur of een overwerkte zorgmedewerker. Een samenleving die mensen vraagt voor elkaar te zorgen, moet daar tijd, geld, personeel en publieke voorzieningen tegenover zetten. Anders wordt gemeenschapszin een vriendelijk woord voor bezuiniging.

Warmte volgt de lijnen van klasse

Loop op een hete middag door verschillende buurten en het verschil is soms letterlijk voelbaar. Een straat met grote bomen geeft schaduw. Een versteend plein kaatst de zon terug. Een woning met een tuin kan ’s avonds de deuren openzetten; een appartement boven een drukke verkeersweg heeft andere mogelijkheden. De stad heeft geen gelijk klimaat, zelfs wanneer het weerbericht voor iedereen dezelfde temperatuur noemt.

Mensen met lagere inkomens wonen vaker op plekken waar hitte zich ophoopt en hebben minder mogelijkheden om eraan te ontsnappen. Tegelijkertijd werken zij vaker in beroepen waarin thuiswerken in een gekoelde kamer simpelweg niet bestaat: in de zorg, schoonmaak, horeca, bezorging, landbouw, bouw en logistiek.

Daar wordt klimaatongelijkheid heel concreet. Niet iedereen ademt dezelfde lucht, heeft dezelfde hoeveelheid schaduw of kan op hetzelfde moment zeggen: ik stop voor vandaag want zelfs rust is ongelijk verdeeld.

Wie na een hete dienst thuiskomt in een slaapkamer die ’s nachts niet afkoelt, begint de volgende werkdag al met een achterstand. Wie voldoende geld heeft, kan een airco aanschaffen, tijdelijk ergens anders verblijven of een woning aanpassen. Wie weinig ruimte in het huishoudbudget heeft, rekent misschien eerst uit wat zo’n apparaat aan stroom kost. Klimaatverandering komt dan niet binnen als een grafiek over gemiddelde temperaturen, maar als een slechte nachtrust, een bonkende hoofdpijn en opnieuw een werkdag waarop je aanwezig moet zijn.

Het KNMI berekende dat de kans op de junihitte van 2026 ongeveer drie keer zo groot was als ruim een eeuw geleden. De hitte zelf is sinds 1901 bovendien meer dan 2,5 graden warmer geworden. We hebben het dus niet over een uitzonderlijk ongemak waarna alles weer normaal wordt. Wat wij normaal noemen, is zelf aan het verschuiven. Maar verschuift onze bescherming mee?

Verkoeling is een publieke voorziening

We behandelen verkoeling nog te vaak als iets privés. Zoals een luxere koelkast of een grotere televisie: wie het kan betalen, schaft het aan. Maar bij temperaturen die mensen ziek maken en levens kosten, houdt die redenering op.

Een leefbaar binnenklimaat hoort bij fatsoenlijke huisvesting. Dat betekent dat ook voor bestaande woningen afdwingbare bescherming tegen gevaarlijke oververhitting nodig is. Verhuurders moeten niet kunnen wachten tot bewoners zelf dossiers opbouwen en procedures beginnen. Woningen die structureel te heet worden, moeten worden aangepakt met buitenzonwering, goede ventilatie en andere maatregelen die werkelijk voorkomen dat warmte zich dagenlang ophoopt. Publieke renovatieprogramma’s zouden daarbij eerst terecht moeten komen waar de nood het hoogst is, niet waar bewoners de grootste portemonnee hebben.

Voor zorginstellingen geldt hetzelfde. Natuurlijk zijn klimaatbestendige gebouwen nodig. Maar een gekoelde gang lost geen personeelstekort op. Tijdens extreme hitte moet er voldoende ruimte zijn voor extra zorgmomenten, rust en aandacht. Dat kost geld en mensen. Precies daarom kan klimaatadaptatie niet worden losgemaakt van jarenlange politieke keuzes over de financiering en organisatie van de zorg.

Ook op het werk moet bescherming afdwingbaar zijn. Extra pauzes, aangepaste roosters en het stilleggen van gevaarlijk werk mogen niet afhangen van de goede wil van een werkgever of van de vraag of collega’s bereid zijn het gat dicht te lopen. Niemand zou inkomen moeten verliezen omdat werken bij extreme hitte onverantwoord wordt.

En dan is er de straat zelf. Gemeenten kunnen koele openbare ruimten toegankelijk maken, drinkwaterpunten plaatsen, schaduw creëren en versteende buurten vergroenen. Niet alleen met een paar bomen in een nieuwbouwfolder, maar juist in buurten waar mensen klein wonen, weinig buitenruimte hebben en de temperatuur het hardst oploopt. Bibliotheken, buurthuizen en andere publieke gebouwen kunnen tijdens hitte letterlijk toevluchtsoorden worden. Een stad die weet waar kwetsbare bewoners wonen, hoeft bovendien niet te wachten tot iemand zelf alarm slaat.

Dat kost geld. Natuurlijk. Maar hitte kost ook geld — en gezondheid, arbeidsvermogen en levens. De politieke vraag is nooit alleen óf er betaald wordt. De vraag is wie betaalt, en wie beschermd wordt. En ondertussen blijft de belangrijkste opdracht overeind: voorkomen dat het nog veel heter wordt.

Zolang olie, gas en kolen worden gewonnen en verbrand, worden hittegolven langer, warmer en gevaarlijker. We kunnen woningen aanpassen, bomen planten en hitteplannen schrijven, en dat moeten we ook doen. Maar aanpassing zonder stevige vermindering van de uitstoot betekent dat we ons steeds opnieuw proberen aan te passen aan een crisis die ondertussen verder wordt aangejaagd.

Ook daar loopt dezelfde tegenstelling doorheen. De mensen die het minst hebben bijgedragen aan de klimaatcrisis beschikken vaak over de minste middelen om zich ertegen te beschermen, terwijl bedrijven jarenlang miljarden konden verdienen aan fossiele brandstoffen. Vervolgens krijgt de bewoner van een te warme huurwoning het advies om de gordijnen dicht te doen en voldoende water te drinken. Dat wringt.

Een hittegolf is een weersverschijnsel. Wie eraan wordt blootgesteld, wie kan ontsnappen, wie bescherming krijgt en wie uiteindelijk de rekening betaalt, is politiek.

We kunnen verkoeling blijven organiseren zoals zoveel andere dingen in Nederland: wie geld heeft koopt veiligheid, wie weinig heeft krijgt adviezen. Of we kunnen besluiten dat bescherming tegen extreme hitte iets is wat we elkaar verschuldigd zijn. In de woning, op het werk, in het verpleeghuis en buiten op straat.

Een leefbare woning, een veilige werkplek en goede zorg mogen geen bescherming zijn die je moet kunnen betalen. Ook niet als het buiten dertig graden wordt.

De vergelijking kan schokken, pijn doen en historisch worden betwist, maar daarmee is zij nog niet automatisch strafbaar. Dat onderscheid lijkt juridisch vanzelfsprekend, maar raakt aan een veel groter conflict dat Duitsland sinds 7 oktober 2023 steeds nadrukkelijker verdeelt.

Want deze zaak gaat niet alleen over Israël, Gaza of één bericht op sociale media. Ze gaat over de vraag hoeveel ruimte een staat zichzelf mag geven om te bepalen welke historische vergelijkingen burgers mogen maken, welke vormen van solidariteit verdacht worden en wanneer een politieke overtuiging van de regering begint te botsen met de grondrechten van haar inwoners. Duitsland ziet de veiligheid van Israël al jaren als een bijzondere verantwoordelijkheid vanwege zijn eigen geschiedenis. Die gedachte speelt een grote rol in het Duitse buitenlandse beleid. Maar wat een regering belangrijk vindt, staat niet automatisch boven de grondwet. Als ministers, gemeenten, universiteiten, politie en justitie die steun aan Israël gaan gebruiken om te bepalen welke kritiek nog wel en niet mag, komt de vrijheid van meningsuiting onder druk te staan. De rechter maakt met deze uitspraak duidelijk dat daar een grens ligt.

Wanneer herinnering een politiek wapen wordt

Sinds de Hamas-aanval op Israël van 7 oktober 2023 en de daaropvolgende Israëlische oorlog in Gaza is steeds duidelijker geworden hoe Duitslands steun aan Israël botst met de ruimte voor kritiek, protest en Palestijnse solidariteit. Duitsland verbood Hamas en ook Samidoun, een Palestijnse solidariteitsorganisatie, terwijl demonstraties, bijeenkomsten en uitingen rond Palestina steeds vaker onder druk kwamen te staan. Wetten die mede bedoeld zijn om een heropleving van het nazisme tegen te gaan, raken zo verstrengeld met het bestrijden van bepaalde vormen van kritiek op Israël. Dat verdient juist vanwege de Duitse geschiedenis bijzondere aandacht.

Het probleem is vanzelfsprekend niet dat Duitsland de Shoah herdenkt. De vernietiging van Europese Joden door nazi-Duitsland behoort tot de verschrikkelijkste misdaden uit de menselijke geschiedenis en vraagt om herinnering, onderwijs en politieke verantwoordelijkheid. Het wordt problematisch wanneer een regering uit die geschiedenis één hedendaags politiek voorschrift probeert af te leiden, namelijk dat steun aan de Israëlische staat en zijn beleid bijna vanzelfsprekend uit die verantwoordelijkheid zou volgen. Geschiedenis laat zich niet zo gemakkelijk in staatsbeleid opsluiten. Een Palestijn in Gaza krijgt niet minder recht op bescherming omdat Duitsland schuld draagt tegenover vermoorde Europese Joden, en een Duitse demonstrant verliest niet zijn vrijheid van meningsuiting omdat zijn woorden de regering ongemakkelijk maken. Een rechter hoort niet te vragen of een politieke uitspraak past binnen de buitenlandse politiek van Berlijn, maar of zij binnen de grenzen van de wet valt.

De recente uitspraak herinnert Duitsland daarmee aan een vrij eenvoudig beginsel dat juist onder politieke druk moeilijk blijkt vol te houden: grondrechten zijn niet alleen bedoeld voor keurige opvattingen waar niemand van wakker ligt. Ze zijn vooral nodig wanneer een regering, een meerderheid of een invloedrijke instelling liever zou zien dat bepaalde woorden niet worden uitgesproken.

Wie mag de geschiedenis vergelijken?

Vergelijkingen tussen Israël en nazi-Duitsland zijn niet ontstaan op sociale media na 7 oktober. Ze bestaan al decennia in academische, filosofische, politieke en juridische discussies. Dat maakt niet iedere vergelijking juist, zorgvuldig of historisch houdbaar. Het betekent wel dat het moeilijk vol te houden is dat iedere analogie op zichzelf buiten het bereik van legitiem politiek debat zou vallen.

Ook de verhouding tussen de Shoah en de Nakba is onderwerp van wetenschappelijk en maatschappelijk debat. Beide woorden verwijzen naar een catastrofe, vanuit verschillende historische ervaringen die niet simpelweg aan elkaar gelijkgesteld kunnen worden. Onderzoekers Amos Goldberg en Bashir Bashir hebben geprobeerd de herinnering aan de Holocaust en de Nakba niet tegenover elkaar te zetten, maar in relatie tot elkaar te onderzoeken, zonder de grote historische verschillen tussen beide uit te wissen. Daarmee komt een ongemakkelijke vraag op tafel: hoe beïnvloedt de herinnering aan de ene catastrofe onze bereidheid om het lijden van anderen te zien?

Dat gesprek wordt moeilijk zodra een staat of politieke elite het alleenrecht probeert op te eisen om te bepalen welke vergelijking überhaupt gemaakt mag worden. We zagen dat in 2023 rond schrijver Masha Gessen. In een essay in The New Yorker vergeleek Gessen de situatie in Gaza met de Joodse getto’s onder nazi-bezetting. Die vergelijking leidde in Duitsland tot grote controverse rond de toekenning van de Hannah Arendt-prijs. Onder het conflict over historische nauwkeurigheid lag ook een strijd om zeggenschap. Wie mag Joodse herinnering gebruiken om hedendaags staatsgeweld te beoordelen, en wie krijgt te horen dat zo’n vergelijking ontoelaatbaar is?

Dat wordt nog ingewikkelder doordat zulke vergelijkingen ook binnen Israël zelf zijn gemaakt. Tijdens de Eerste Intifada beschreven sommige Israëlische militairen hun optreden tegen Palestijnen met verwijzingen naar nazi-vervolging. Daarmee worden de historische situaties niet identiek. Het laat vooral zien dat mensen die geweld zien of eraan deelnemen soms naar de geschiedenis grijpen om te begrijpen wat er voor hun ogen gebeurt. Een democratische rechtsstaat hoeft zulke vergelijkingen niet goed te keuren, maar moet buitengewoon voorzichtig zijn voordat zij besluit ze met het strafrecht te bestrijden.

Duitsland heeft geen politieke consensus over Gaza

De Duitse regering spreekt bovendien niet namens een onbetwiste maatschappelijke consensus. Al vóór 7 oktober 2023 bleek uit opinieonderzoek dat een aanzienlijk deel van de Duitse bevolking zeer harde historische parallellen trok tussen de behandeling van Palestijnen door Israël en de vervolging door nazi-Duitsland. Sinds de oorlog in Gaza is de publieke houding tegenover de Israëlische regering verder verslechterd. Volgens een peiling van Verian uit september 2025 steunde 63 procent van de Duitsers Europese sancties tegen Israël.

Tegelijkertijd is Israëls handelen onderwerp van zware internationale juridische procedures. Het Internationaal Strafhof vaardigde arrestatiebevelen uit tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu en voormalig minister van Defensie Yoav Gallant. Voor het Internationaal Gerechtshof lopen procedures rond Israël en ook rond de internationale verantwoordelijkheid voor steun aan Israël. Tegen die achtergrond wordt het nog moeilijker om vol te houden dat de politieke beoordeling van Gaza zo vaststaat dat de overheid afwijkende historische vergelijkingen via het strafrecht zou mogen bestrijden. De rechtszaal kan niet functioneren als verlengstuk van het ministerie van Buitenlandse Zaken.

De Staatsräson komt de straat en de universiteit binnen

Het gevaar van het Duitse beleid zit bovendien niet alleen in grote woorden uit Berlijn. Politiek wordt pas echt voelbaar wanneer zij aankomt bij een universiteit, demonstratie, theaterzaal of politiebureau. Een bijeenkomst wordt afgezegd omdat een bestuur bang is voor ophef, een spreker wordt geweerd, een universiteit begint over veiligheid, een Palestijnse activist krijgt met politie of justitie te maken, of iemand vraagt zich voor het plaatsen van een bericht af welke formulering een officier van justitie maanden later tegen hem kan gebruiken. Zo kan censuur ontstaan zonder dat ergens officieel een publicatieverbod wordt afgekondigd. Mensen leren zichzelf begrenzen omdat ze niet meer weten waar politieke afkeuring ophoudt en strafrechtelijke vervolging begint.

Hoe dat werkt, werd in februari 2025 zichtbaar tijdens het bezoek van Francesca Albanese, VN-Speciaal Rapporteur voor de bezette Palestijnse gebieden. Zij zou samen met Eyal Weizman van Forensic Architecture spreken aan de Freie Universität Berlin. Na felle politieke en publieke kritiek besloot de universiteit dat de bijeenkomst niet langer fysiek op de campus mocht plaatsvinden. De universiteit verwees naar polarisatie en veiligheidsrisico’s en bood een online bijeenkomst aan. Opvallend genoeg had de Berlijnse burgemeester Kai Wegner daarvoor publiekelijk al opgeroepen om het optreden helemaal af te zeggen. Ook een andere bijeenkomst met Albanese in Berlijn verloor die week zijn locatie. Amnesty International waarschuwde dat deze afzeggingen de vrijheid van meningsuiting en het academische debat beschadigden.

Albanese zweeg niet. De bijeenkomsten werden naar andere locaties verplaatst, maar ook daar was de druk zichtbaar. Bij haar optredens in Berlijn was veel politie aanwezig en bij een bijeenkomst zat zelfs de Duitse staatsveiligheidsdienst in de zaal. Een VN-rapporteur die naar Duitsland komt om over de bezette Palestijnse gebieden te spreken, belandt zo niet alleen in een inhoudelijk debat over haar conclusies. Rond haar aanwezigheid ontstaat een veiligheidskwestie, compleet met politieke druk, afgezegde locaties en politie. Precies daar krijgt het abstracte woord Staatsräson een heel concrete betekenis.

Daarom zijn de Duitse rechtszaken over Palestinasolidariteit groter dan het bord, de leus of de Instagram-post waarover een rechter toevallig moet beslissen. In de rechtszaal wordt ook onderhandeld over de betekenis van de Duitse identiteit na 1945. Betekent Nie wieder dat Duitsland de Israëlische staat vrijwel onvoorwaardelijk moet beschermen, of betekent het dat Duitsland zich tegen vervolging, ontmenselijking en massaal geweld moet keren, ongeacht wie de dader en wie het slachtoffer is? Misschien ligt juist daar het ongemak dat het Duitse debat zo vaak probeert te vermijden. Historische verantwoordelijkheid is eenvoudig zolang zij bevestigt wat een regering toch al wil doen. Ze wordt pas werkelijk moreel wanneer zij ook verplicht tot kritiek op bondgenoten.

Een rechterlijke uitspraak maakt de repressie niet ongedaan

Van één uitspraak moeten we ondertussen geen bevrijdingsverhaal maken. De beslissing geeft niemand een onbeperkt recht om iedere denkbare nazi-vergelijking te maken. Duitse verboden op Holocaustontkenning en strafbare opruiing verdwijnen er evenmin door. De juridische situatie rond Palestinasolidariteit blijft bovendien grillig. Duitse rechtbanken komen tot uiteenlopende beslissingen, activisten worden vervolgd, antiterrorismewetgeving wordt aangescherpt en zelfs over de juridische status van de leus From the river to the sea bestaat geen eenvoudige en uniforme duidelijkheid.

Die onzekerheid heeft zelf een politieke werking. Wanneer burgers, journalisten, wetenschappers en activisten niet redelijk meer kunnen voorspellen of politieke taal morgen als strafbaar wordt behandeld, neemt voorzichtigheid langzaam de plaats van vrijheid in. De staat hoeft daarvoor niet iedereen te vervolgen. Een paar zichtbare rechtszaken, een paar afgelaste bijeenkomsten en een paar politieonderzoeken kunnen voldoende zijn om veel meer mensen stiller te maken.

Juist Duitsland zou moeten weten wat er kan gebeuren wanneer rechters zich te veel naar de politiek voegen. De nazi-staat kon mensen niet vervolgen zonder ambtenaren, juristen en rechters die uitsluiting vastlegden in regels, procedures en vonnissen. Die geschiedenis legt een bijzondere verantwoordelijkheid bij Duitse rechters. Wat een regering ook tot haar historische opdracht verklaart, grondrechten moeten overeind blijven.

Daarom is deze uitspraak een stap in de goede richting. De rechter zegt niet dat de vergelijking tussen Israël en nazi-Duitsland historisch klopt, en ook niet dat je over Israël alles zomaar kunt zeggen. De uitspraak maakt iets veel eenvoudigers duidelijk: er zit een verschil tussen woorden die een regering verwerpelijk vindt en woorden die volgens de wet verboden zijn.

Dat verschil doet ertoe zodra demonstranten de straat op gaan, universiteiten zenuwachtig worden en ministers over veiligheid beginnen. Dan merk je waar grondrechten voor zijn. Vrijheid van meningsuiting heb je niet alleen voor woorden waar niemand zich aan stoort. Je hebt haar juist nodig wanneer de staat liever zou hebben dat je ze niet uitspreekt.

Daar valt weinig tegenin te brengen. Alleen had Trump beter niet te lang over die gedachte kunnen nadenken. Want wie zegt dat aankomst geen bezit schept, dat een vlag, kaart of schip geen eeuwigdurende titel op het land van andere mensen oplevert, komt al snel terecht bij een ongemakkelijke vraag over de Verenigde Staten zelf. Niet alleen bij de latere verovering van het Westen, alsof er eerst een keurige republiek bestond die daarna koloniale trekjes kreeg. De vraag raakt de geboorte van die republiek. Trump wilde Denemarken een lesje geven over eigendom, maar hield zonder het te beseffen zijn eigen nationale geschiedenis een spiegel voor.

Vrijheid betekende ook de vrijheid om land te nemen

We hebben een tamelijk schoon beeld geërfd van de Amerikaanse Revolutie. Een volk komt in opstand tegen een koning: belastingen zonder vertegenwoordiging, Britse soldaten in de straten, pamfletten over vrijheid en uiteindelijk de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776. Kijk je niet vanuit Boston of Philadelphia naar die geschiedenis, maar vanaf de andere kant van de Appalachen, de bergketen waarachter kolonisten steeds verder het land van inheemse volken binnendrongen, dan verschuift het beeld. Daar ging het conflict met Londen ook over iets heel tastbaars: grond.

Na de Zevenjarige Oorlog probeerde de Britse Kroon de westwaartse uitbreiding van haar Noord-Amerikaanse koloniën af te remmen. De Royal Proclamation van 1763 reserveerde grote gebieden ten westen van de Appalachen voor inheemse volken. Britse onderdanen mochten zich er niet zomaar vestigen of zelfstandig land kopen. Londen deed dat niet uit antikoloniaal idealisme; het wilde de grens beheersen en nieuwe kostbare oorlogen voorkomen. Maar zelfs die imperiale rem was voor kolonisten en speculanten die naar het westen keken al te veel. Daar lag land, en land betekende voor sommigen bestaansgrond en voor anderen enorme winsten. Rijke kolonisten en landspeculanten hadden grote belangen in westelijke grond. George Washington was zelf actief als landspeculant en liet geschikt land zoeken in afwachting van het moment waarop de Britse beperkingen zouden verdwijnen.

De Amerikaanse Revolutie was daarmee geen simpele vastgoedoorlog en belastingwoede was geen verzinsel. Maar voor kolonisten, planters en speculanten betekende onafhankelijkheid óók dat Londen hen niet langer kon tegenhouden bij hun uitbreiding naar het westen. Het probleem was dat het land achter die grens niet leeg was. Er lagen dorpen en akkers, er leefden gemeenschappen met hun eigen politieke verbanden en geschiedenissen. Precies daar krijgt het woord vrijheid een andere klank. Voor een kolonist kon vrijheid betekenen dat niemand hem verbood verder naar het westen te trekken; voor een Cherokee betekende diezelfde vrijheid dat vreemden steeds verder een gebied binnendrongen waar hun gemeenschappen al eeuwen leefden, lang voordat er een Verenigde Staten bestond. Eerst kwam de kolonist, daarna de landmeter en uiteindelijk de militie. De vrijheid van de één kon heel concreet bestaan uit het afnemen van de vrijheid van de ander.

1776 vanuit een Cherokee-dorp

In de zomer van 1776 kwamen Cherokee-strijders in verzet tegen de steeds verder oprukkende nederzettingen. Een van de leiders was Dragging Canoe, die zich verzette tegen verdere landafstand en koloniale uitbreiding. Het Amerikaanse antwoord bleef niet beperkt tot het bevechten van strijders. Militietroepen uit onder meer North en South Carolina trokken het Cherokeegebied binnen en vernietigden dorpen, huizen, voedselvoorraden en velden. Alleen al de campagnes van Griffith Rutherford en Andrew Williamson leidden tot de verwoesting van tientallen Cherokee-dorpen.

Veel bewoners waren gevlucht voordat de soldaten arriveerden, maar een leeg dorp verbranden is geen geweld zonder slachtoffers. Een huis moet opnieuw worden gebouwd, een voorraad moet de winter halen en een akker kan niet op bevel opnieuw rijpen. Wie huizen en voedsel vernietigt, voert oorlog tegen de mogelijkheid om ergens te blijven leven. Achter de keurige historische formulering “dorpen vernietigd” zaten gezinnen die ergens anders moesten slapen en gemeenschappen die wisten dat terugkeer honger kon betekenen.

Terwijl dat gebeurde, schreef de jonge republiek zichzelf de geschiedenis in als slachtoffer van tirannie. De tegenstelling staat bijna pijnlijk letterlijk in de Declaration of Independence. Daar vinden we de beroemde woorden dat “all men are created equal”, terwijl in hetzelfde document inheemse mensen “merciless Indian Savages” worden genoemd. De Britse koning werd ervan beschuldigd hen tegen de kolonisten te hebben opgezet. Hun strijd verschijnt niet als verzet van mensen die hun grondgebied verdedigen, maar als barbarij die Londen tegen de kolonisten had losgelaten.

Hetzelfde jaar 1776 kon daardoor twee radicaal verschillende betekenissen hebben. Kolonisten verklaarden dat een volk het recht had de banden met een onderdrukkende macht te verbreken, terwijl inheemse volken vochten om niet onder het gezag van die nieuwe politieke macht terecht te komen. Wat voor de ene gemeenschap nationale bevrijding betekende, kon voor de andere het begin zijn van een nog agressievere koloniale expansie.

Thomas Jefferson maakt die spanning moeilijk weg te poetsen. Op 13 augustus 1776, nog geen zes weken na de Onafhankelijkheidsverklaring, schreef hij aan Edmund Pendleton, een invloedrijke politicus, jurist en plantagehouder uit Virginia, over de oorlog en de westelijke gebieden. Over de Six Nations schreef Jefferson dat hun was meegedeeld dat de oorlog niet zou stoppen zolang er nog één van hen “on the face of the earth” gevonden kon worden. Over de Cherokee sprak hij de hoop uit dat zij “beyond the Missisipi” zouden worden verdreven. Zo’n verdrijving moest volgens hem voortaan de consequentie zijn wanneer inheemse volken oorlog tegen de Amerikanen begonnen.

Dat woord ‘begonnen’ is interessant. Want wanneer begint zo’n oorlog eigenlijk? Wanneer Cherokee-strijders een nederzetting aanvallen, of eerder, wanneer kolonisten zich vestigen op grond die hun nooit is afgestaan? Bij de eerste pijl, of bij de landmaatschappij die duizenden hectares verdeelt alsof de mensen die er al generaties leven er nauwelijks toe doen? Koloniale geschiedenis heeft er een handje van halverwege te beginnen. Eerst heet het vestiging, ontwikkeling of uitbreiding; pas wanneer de mensen die er wonen zich verzetten, begint ineens het verhaal over geweld. Het is griezelig herkenbaar voor wie vandaag naar Palestina kijkt. Ook daar kan het verhaal beginnen bij het moment van Palestijns geweld, terwijl bezetting, nederzettingen, verdrijving en het steeds verder afpakken van land naar de achtergrond verdwijnen. Wie bepaalt waar de geschiedenis begint, bepaalt al snel wie er als agressor in verschijnt.

Eerst het leger, daarna het eigendomsbewijs

Een jaar later werd zichtbaar hoe snel militair geweld in juridisch bezit kon veranderen. In mei 1777 werd in South Carolina het Treaty of DeWitt’s Corner gesloten. De Cherokee moesten grote gebieden afstaan. De taal van het verdrag is onthullend: Amerikaanse troepen waren het Cherokeegebied binnengetrokken, hadden gewonnen en uit die verovering werden rechten op het land afgeleid. Wat met militair geweld was afgedwongen, kreeg vervolgens grenzen, handtekeningen en de uitstraling van een overeenkomst.

Een paar generaties later zie je vooral het papier nog. De verbrande huizen zijn verdwenen, de mensen die moesten vluchten worden namen in een archief en op de kaart staat een keurige lijn. Het woord verovering verdwijnt langzaam. Wat overblijft heet eigendom. Misschien is dat een van de succesvolste trucs van kolonialisme: geweld zo lang laten liggen dat het eruit begint te zien als vanzelfsprekend bezit.

In 1823 gaf het Amerikaanse Hooggerechtshof die redenering een juridische vorm. In Johnson v. M’Intosh moest het Hof bepalen wie een geldige titel op land kon overdragen. Chief Justice John Marshall greep terug op de Europese koloniale Doctrine of Discovery: Europese mogendheden hadden door “ontdekking” een titel op het land verkregen en de Verenigde Staten hadden die koloniale aanspraken geërfd. Inheemse volken mochten hun land binnen die constructie nog wel bewonen, maar de staat ontzegde hun het volledige recht er zelf over te beschikken, een recht dat de Verenigde Staten ondertussen wél voor zichzelf opeisten. Marshall formuleerde het zonder veel omhaal: “Conquest gives a title which the Courts of the conqueror cannot deny.”

Het opmerkelijke is dat Marshall zelf zag hoe vreemd die constructie was. Hij erkende het probleem van een “ontdekking” van land dat gewoon bewoond was, maar inmiddels rustte zoveel bestaand bezit op die koloniale redenering dat het Hof haar niet wilde loslaten. Daar zie je een mechanisme dat veel langer meegaat dan deze ene rechtszaak: een onrecht wordt zo groot en zo diep ingebouwd in instituties dat zijn bestaan uiteindelijk als argument gaat dienen om het niet meer fundamenteel ter discussie te stellen. Het land is verdeeld, de papieren zijn uitgegeven, huizen en bedrijven zijn gebouwd en vermogens doorgegeven. Wat met verovering begon, kon zo een paar generaties later doorgaan voor gewoon, rechtmatig bezit.

Trump heeft gelijk, en precies dat is het probleem

Bijna twee eeuwen later zegt Donald Trump dat een boot die vijfhonderd jaar geleden ergens aankwam geen eigendomstitel oplevert. Neem die gedachte serieus en Johnson v. M’Intosh begint te wankelen. Dan wordt ook de redenering onhoudbaar dat Europese “ontdekking” een hoger recht kon scheppen dan de aanwezigheid van de mensen die er al leefden. Je kunt moeilijk tegelijk beweren dat een oude Deense aankomst geen aanspraak op Groenland rechtvaardigt en dat Europese aankomst in Noord-Amerika wél de basis kon vormen voor een titel die uiteindelijk bij de Verenigde Staten terechtkwam.

Maar Trump trekt zijn eigen redenering niet door. Zijn conclusie is niet dat Groenlanders zelf over Groenland moeten beslissen. Hij vindt dat de Verenigde Staten het gebied nodig hebben. De koloniale logica blijft daarmee overeind, alleen de rechtvaardiging verandert. De ontdekkingsreiziger maakt plaats voor de president die over nationale veiligheid spreekt, de oude kaart wordt een strategische kaart en de koloniale handelsroute verandert in een verhaal over grondstoffen, militaire posities en geopolitieke concurrentie. Waar een Europese monarch ooit beweerde dat ontdekking bijzondere rechten schiep, redeneert een moderne grootmacht dat strategische noodzaak dat kan doen.

Daarom is het ook misleidend om over Groenland te praten alsof dit vooral een ruzie tussen Washington en Kopenhagen is. Kalaallit Nunaat is geen stuk Arctisch vastgoed waar twee hoofdsteden hun historische papieren naast elkaar kunnen leggen. Er wonen mensen, er is een parlement, een politieke samenleving en een beweging voor verdere zelfstandigheid. Sinds de Self-Government Act van 2009 wordt het Groenlandse volk binnen het Deense staatsverband expliciet erkend als een volk met het recht op zelfbeschikking volgens het internationaal recht. De koloniale verhouding met Denemarken is daarmee niet verdwenen. De discussies over onafhankelijkheid, taal, grondstoffen en de behandeling van Groenlanders door Deense instituties maken juist duidelijk hoe aanwezig die geschiedenis nog is. Maar zelfbeschikking verandert wel het vertrekpunt: niet welke staat de oudste claim heeft, maar wie er woont en wie er over de toekomst mag beslissen.

Wanneer geweld eigendom wordt

Misschien is dat uiteindelijk wat Groenland en Appalachia met elkaar verbindt. Niet dat hun geschiedenissen hetzelfde zijn, want dat zijn ze niet, en ook niet dat de Cherokee van 1776 en Groenlanders van vandaag één verhaal vormen. De verbinding zit in een manier van kijken: een staat ziet bewoond land eerst als gebied dat iets voor hem kan opleveren en vraagt pas daarna wat de mensen die er wonen zelf willen.

We kennen die blik ook uit onze eigen koloniale geschiedenis. Kijk in Amsterdam naar een oude koloniale kaart en je ziet keurige lijnen, handelsroutes, plantages, forten en namen van bestuurders en compagnieën. Zo’n kaart vertelt vooral wie dacht dat hij eigenaar was. Hij vertelt minder gemakkelijk wie er woonde, wie moest werken, wie werd verdreven en wie ontdekte dat een lijn die duizenden kilometers verderop was getrokken ineens zijn dagelijks leven bepaalde. Een kaart ruikt niet naar een verbrand huis. Op de kaart blijft de grens staan. Het geweld dat nodig was om haar te trekken, verdwijnt.

Kolonialisme behoort daarom niet alleen tot de wereld van oude ontdekkingsreizigers. Dezelfde blik duikt op wanneer staten, bedrijven en investeerders naar bewoond land kijken en daar eerst een strategische zone, een vastgoedproject of een voorraad grondstoffen zien. De mensen die er wonen komen pas daarna in beeld, als bewoners die moeten wijken, worden verplaatst of ergens in de plannen moeten worden ingepast. De woorden zijn moderner en de kaarten zien er mooier uit, maar de oude vraag ligt er nog steeds onder: wie heeft eigenlijk besloten dat andermans land beschikbaar is?

Gaza laat zien hoe letterlijk die blik vandaag nog kan worden. Jared Kushner, Trumps schoonzoon en zelf afkomstig uit de vastgoedwereld, noemde de kustgrond van Gaza in 2024 al “very valuable” en noemde de kustgrond van Gaza in 2024 al “very valuable” en opperde dat mensen uit het gebied konden worden verplaatst terwijl Gaza werd “opgeruimd”. Twee jaar later stond hij in Davos met kaarten van een “New Gaza”: woontorens, datacenters, industriegebieden en resorts aan zee, getekend over een gebied waar bijna twee miljoen Palestijnen door de oorlog ontheemd waren geraakt. Over hun eigendomsrechten, compensatie en waar zij tijdens die wederopbouw moesten wonen, gaf het plan geen duidelijk antwoord. Het is moeilijk een scherper beeld te bedenken van wat er gebeurt wanneer het leven van bewoners naar de achtergrond verdwijnt en hun land naar voren komt als ontwikkelingskans.

Misschien moeten we daarom ook niet te lang blijven hangen bij de vraag wie ergens “het eerst” was. Dat is uiteindelijk dezelfde wedstrijd met andere deelnemers. De belangrijkere vraag is wie de macht had om zijn versie van bezit werkelijkheid te maken: wie een kaart kon tekenen en verwachten dat de grens daarna bestond, wie land kon verkopen waarop andere mensen leefden, wie bewoners kon verdrijven en vervolgens op papier kon zetten dat het gebied van eigenaar was veranderd. Niet de eerste voetafdruk bepaalde de geschiedenis, maar de macht om die van een ander uit te wissen.

Trump wilde aantonen dat een oude Deense aanspraak geen vanzelfsprekend eigendomsrecht schept. Misschien had hij niet door hoe ver die gedachte reikt. Een boot geeft je inderdaad geen land. Een kaart evenmin, en een militaire overwinning verandert onrecht niet in rechtvaardigheid omdat een rechter er later een juridische formulering voor vindt. Macht kan mensen verdrijven, grenzen veranderen, registers herschrijven en vervolgens generaties laten opgroeien in een wereld waarin het resultaat vanzelfsprekend lijkt. Wat macht niet kan, is terug in de tijd gaan en van het oorspronkelijke nemen alsnog een moreel recht maken.

Van de Cherokee die in 1776 hun dorpen zagen verdwijnen tot Palestijnen in Gaza wier verwoeste woonwijken inmiddels als vastgoedkans worden bekeken, van een Albanees eiland dat Ivanka Trump na een zwemtocht vanaf een boot een ‘ontdekking’ kon noemen tot Groenlanders over wie wordt gesproken alsof hun land in de eerste plaats een strategisch bezit is: de omstandigheden verschillen enorm, maar telkens dringt dezelfde vraag zich op. Niet wie het eerst kwam, wie de oudste kaart bezit of welke grootmacht het sterkst is, maar wie zichzelf het recht geeft om over het land van anderen te beslissen.

Een boot geeft je geen land. Misschien begint vrijheid precies waar we ophouden te doen alsof dat wel zo is.

Dat kan handig zijn. Apparaten zijn op afstand te controleren, storingen worden soms eerder ontdekt en systemen kunnen efficiënter worden beheerd. Maar iedere verbinding schept ook een nieuwe afhankelijkheid. Hoe meer van onze fysieke wereld digitaal wordt bestuurd, hoe groter de gevolgen wanneer die digitale laag faalt — of wanneer iemand er toegang toe krijgt die daar niets te zoeken heeft.

Cybersecurity-expert ⁠Bruce Schneier waarschuwt daar al jaren voor. Zolang computers vooral informatie verwerkten, ging digitale veiligheid hoofdzakelijk over gegevens: wat kan iemand lezen, kopiëren, veranderen of stelen? Maar computers besturen inmiddels ook auto’s, medische apparatuur, elektriciteitsnetten en waterinstallaties. Een gehackte laptop kan gegevens lekken; een gehackte infrastructuur kan een wijk zonder water zetten. Daarmee is cybersecurity allang geen zaak meer van alleen IT-afdelingen. Het gaat over de fysieke wereld waarin we leven.

De computer die water levert

Die fysieke wereld zit inmiddels vol computers die we nauwelijks nog als computers herkennen. Een waterzuiveringsinstallatie bestaat voor het oog uit pompen, kleppen, bassins en leidingen, maar achter dat staal draaien digitale controlesystemen. Hetzelfde geldt voor energievoorzieningen, verkeerssystemen, fabrieken, ziekenhuizen en openbaar vervoer.

Veel van die systemen zijn ooit ontworpen voor een andere technische werkelijkheid. Industriële besturing werkte vaak op afgesloten netwerken, waarbij fysieke toegang vanzelf een veiligheidsbarrière vormde. Later kwam de internetverbinding erbij. Dat was goedkoper en gemakkelijker: technici konden installaties op afstand beheren, storingen vanuit een kantoor bekijken en bedrijven hoefden minder mensen permanent ter plaatse te hebben. Begrijpelijk genoeg werd dat verkocht als vooruitgang.

Alleen veranderde met dat gemak ook het risico. Een installatie die vroeger alleen vanuit een controlekamer bereikbaar was, kan nu onderdeel zijn van een wereldwijd netwerk waarop criminelen, hackers en staten naar zwakke plekken zoeken. De pomp doet nog altijd hetzelfde werk, maar de omgeving waarin die pomp functioneert is fundamenteel veranderd.

Eén fout kan honderden deuren openen

Daar komt iets bij wat minder zichtbaar is. Onze digitale wereld lijkt enorm divers. Duizenden bedrijven en instellingen gebruiken talloze apparaten en systemen, maar onder de motorkap komen steeds dezelfde onderdelen terug. Organisaties gebruiken dezelfde softwarebibliotheken, chips, clouddiensten en beheersystemen. Gemeenten draaien vergelijkbare pakketten, ziekenhuizen kopen bij dezelfde leveranciers en bedrijven bouwen voort op software die ze zelf niet hebben geschreven.

Daar zijn goede redenen voor. Standaardisering is goedkoper en vaak verstandiger dan overal opnieuw het wiel uitvinden. Een gemeente hoeft geen compleet besturingssysteem te ontwikkelen en een ziekenhuis hoeft niet voor iedere toepassing eigen software te programmeren. Maar dezelfde schaal die kosten bespaart, concentreert ook risico. Wanneer honderden organisaties afhankelijk zijn van hetzelfde digitale onderdeel, kan één kwetsbaarheid honderden deuren tegelijk openen.

Het doet denken aan landbouw waarin overal hetzelfde gewas wordt geplant. Dat kan jarenlang buitengewoon efficiënt zijn, totdat één ziekte precies dat gewas aantast. Digitale monoculturen hebben dezelfde zwakte. Eén kwetsbaarheid kan ervoor zorgen dat op honderden plekken tegelijk hetzelfde misgaat.

Wie is er eigenlijk verantwoordelijk?

Precies daar wordt cybersecurity politiek. Want zodra ergens een ernstige kwetsbaarheid opduikt, begint een merkwaardig spel van verantwoordelijkheid. Moet de softwareleverancier het oplossen, ook wanneer het product jaren oud is? Is de organisatie die het gebruikt verantwoordelijk? De externe beheerder? De fabrikant van het apparaat? De overheid die toezicht houdt?

Op papier zijn daar vaak afspraken over. In de werkelijkheid wordt het ingewikkelder. Een leverancier verklaart software na een aantal jaren end-of-life en stopt met updates. Een gemeente heeft geen geld om alle systemen te vervangen. Een ziekenhuis kan apparatuur niet zomaar uitschakelen omdat er patiënten van afhankelijk zijn. Een klein waterbedrijf heeft geen leger cybersecurityspecialisten in dienst. Geen van die afzonderlijke beslissingen hoeft absurd te zijn, maar samen ontstaat een merkwaardig systeem: essentiële voorzieningen draaien op technologie waarvoor de verantwoordelijkheid steeds verder versnipperd raakt.

Aan het einde van die keten zit dan soms een lokale beheerder die geacht wordt een installatie veilig te houden tegenover aanvallers die over de middelen van georganiseerde misdaad of zelfs complete staten beschikken. We noemen dat cybersecurity, maar je kunt je afvragen of het niet vooral een manier is geworden om een collectief probleem neer te leggen bij degene die toevallig achter het laatste toetsenbord zit.

De markt beloont iets anders

Dat probleem begint niet bij slechte beheerders. Het zit dieper in de manier waarop technologie wordt gemaakt en verkocht. Een fabrikant verdient aan een product dat vandaag de markt op gaat: nieuwe functies, nieuwe apparaten, nieuwe abonnementen. Jarenlang onderhoud leveren aan iets wat al verkocht is, levert veel minder op.

Een beveiligingsprobleem dat misschien over acht jaar ontstaat, verschijnt nauwelijks in de prijs van een apparaat dat vandaag in de winkel ligt. De fabrikant ontvangt nu de opbrengst, terwijl toekomstige kosten terecht kunnen komen bij gebruikers, gemeenten, ziekenhuizen of de samenleving. In dat opzicht begint digitale onveiligheid op vervuiling te lijken: de winst kan privé worden gemaakt terwijl een deel van het risico wordt afgewenteld op anderen.

Printers laten zien dat digitalisering ook op een andere manier aantrekkelijk kan zijn voor fabrikanten. HP gebruikt in veel printers chips en software om cartridges te herkennen en te controleren. Zo kan een printer bijvoorbeeld cartridges met een niet-HP-chip weigeren. Voor de gebruiker levert zo’n ‘slimme’ cartridge niet vanzelfsprekend meer vrijheid of een betere printer op. Voor de fabrikant betekent de technologie wel meer controle over wat er na de aankoop in het apparaat wordt gestopt. Slim voor het verdienmodel kan iets heel anders betekenen dan slim voor degene die het apparaat heeft gekocht.

Dat verklaart ook iets alledaags waar steeds meer mensen tegenaan lopen. Een televisie, telefoon, thermostaat of ander apparaat kan technisch nog uitstekend functioneren terwijl de fabrikant de software niet meer ondersteunt. De machine is niet versleten; het economische model eromheen heeft besloten dat haar levensduur voorbij is. Nog tien jaar beveiligingsupdates leveren weinig nieuwe omzet op. Een nieuw apparaat verkopen wel.

Efficiëntie is niet hetzelfde als weerbaarheid

Ook onze bijna vanzelfsprekende liefde voor efficiëntie speelt hierin mee. Een organisatie met reserveonderdelen, verschillende leveranciers, lokale technische kennis, extra personeel en systemen die zonder internet kunnen blijven functioneren, ziet er in een spreadsheet al snel duur uit. Er wordt immers betaald voor mensen en capaciteit die misschien maanden of jaren niet volledig worden benut.

Maar wat daar als inefficiëntie verschijnt, kan precies de reserve zijn die een samenleving nodig heeft wanneer iets misgaat. Een spoorweg heeft mensen en materieel achter de hand nodig. Een elektriciteitsnet kan niet voortdurend op de absolute grens draaien. Een ziekenhuis waarin iedereen iedere minuut maximaal productief moet zijn, heeft weinig ruimte wanneer plotseling honderd mensen extra zorg nodig hebben. En een waterbedrijf heeft technici nodig die weten hoe een installatie lokaal blijft functioneren wanneer het digitale beheersysteem ermee ophoudt.

Weerbaarheid ziet er vóór een crisis vaak uit als verspilling. Pas tijdens de crisis begrijpen we waarvoor we betaalden. Een samenleving kun je nu eenmaal niet eindeloos organiseren als een magazijn waarin alles precies op tijd moet arriveren en iedere ongebruikte minuut als verlies geldt.

Je koopt het, maar bezit je het ook?

Bij consumenten gebeurt ondertussen iets vergelijkbaars. We kopen televisies, thermostaten, deurbellen, auto’s, lampen en huishoudelijke apparaten die afhankelijk zijn van accounts, apps, clouddiensten en software-updates. Op het moment van aankoop voelt dat vaak nauwelijks als een politieke verandering. Je neemt een apparaat mee naar huis, zet het neer en pas dan verschijnt het scherm: maak eerst een account aan.

Daarmee verandert ongemerkt wat bezit betekent. Je kunt een apparaat juridisch bezitten en er technisch toch niet volledig over beschikken. Misschien heeft het een server van de fabrikant nodig om bepaalde functies uit te voeren. Misschien verdwijnt een functie wanneer die fabrikant ermee stopt. Misschien vereist een reparatie toestemming van software, of verzamelt het apparaat tijdens het gebruik gegevens die elders worden opgeslagen. Het ding staat in jouw huis, jij hebt ervoor betaald, maar een bedrijf behoudt op afstand een merkwaardige hoeveelheid macht over wat het kan en mag doen.

De vraag is dan niet alleen of zo’n slim apparaat voldoende beveiligd is. Er ligt een eenvoudigere vraag vóór: waarom moet het überhaupt online?

Niet alles hoeft slim

Een internetverbinding zou een bewuste keuze moeten zijn, geen automatische standaard. Niet ieder apparaat hoeft voortdurend verbonden te zijn en niet iedere functie hoeft afhankelijk te worden van een externe server. De eerste vraag zou moeten zijn: wat winnen we met die verbinding, en welk nieuw risico halen we ermee binnen?

Kritieke systemen kunnen worden afgeschermd van het publieke internet en apparaten kunnen zo worden ontworpen dat hun belangrijkste functies lokaal blijven werken. Ook wanneer een externe dienst uitvalt. Software kan langer worden ondersteund en fabrikanten kunnen verantwoordelijk blijven voor ernstige beveiligingsproblemen in producten waaraan ze jarenlang hebben verdiend. Overheden kunnen ondertussen weer eigen technische kennis opbouwen, in plaats van publieke infrastructuur steeds afhankelijker te maken van consultants en leveranciers.

Soms is de oplossing nog eenvoudiger. Een apparaat kan ook gewoon zijn werk doen zonder voortdurend ergens mee verbonden te zijn. Een koelkast hoeft niet te weten wie je bent, een wasmachine heeft geen account nodig en een lamp hoeft geen contact te maken met een server voordat hij aangaat.

Technologie is ook een machtsvraag

Technologische vooruitgang wordt vaak voorgesteld alsof ze vanzelf gebeurt. Apparaten worden slimmer, alles raakt verbonden en voor we het weten heeft zelfs een tandenborstel een account nodig. Maar een koelkast wordt niet uit zichzelf afhankelijk van een cloudserver. Iemand ontwerpt haar zo. Een fabrikant kiest voor die verbinding, een bedrijf kiest voor een abonnement, een bestuurder kiest voor uitbesteding en een overheid bepaalt welke eisen zij stelt.

Dat maakt de vraag waarom alles online moet ook een politieke vraag. Niet iedere verbinding is nodig en niet iedere vorm van gemak weegt op tegen de afhankelijkheid die ermee ontstaat. We hoeven niet te accepteren dat steeds meer delen van ons dagelijks leven alleen functioneren zolang een fabrikant zijn servers aan laat staan.

Het probleem is niet dat steeds meer dingen computers worden. Het probleem begint wanneer we vergeten dat iemand bepaalt wat die computers mogen doen, van wie ze afhankelijk zijn en wie de rekening krijgt wanneer het misgaat.

Over deze man worden complete politieke strategieën geschreven.

Het vreemde is alleen dat je buiten zo’n politiek debat een heel andere werkende klasse tegenkomt. In de tram vroeg in de ochtend, bij de kassa, op de fiets met een bezorgtas achterop, in het ziekenhuis of op kantoor wanneer de schoonmaakploeg binnenkomt. De schoonmaker kan moslim zijn. De verpleegkundige queer. De maaltijdbezorger wacht misschien op verblijfsdocumenten. En de zwarte vrouw die in de thuiszorg werkt, kan thuis nog uren onbetaalde zorgarbeid verrichten.

We zijn allemaal arbeider.

Aanleiding voor deze discussie is een stuk van Sylvana Simons op OneWorld over links, ‘woke’ en de arbeider. Ze weigert daarin een tegenstelling die inmiddels zo vaak is herhaald dat ze bijna vanzelfsprekend is gaan klinken: alsof links moet kiezen tussen de arbeider en emancipatie.

Die tegenstelling verdient het om verder uit elkaar gehaald te worden. Want wie is eigenlijk die arbeider die links door ‘woke’ zou zijn kwijtgeraakt?

De arbeider was immers nooit alleen arbeider.

Wie bedoelen we eigenlijk met ‘de gewone Nederlander’?

Precies daar begint het probleem met een groot deel van het debat over ‘woke’.

Steeds opnieuw klinkt de oproep dat links zich weer moet richten op ‘gewone mensen’, ‘de gewone Nederlander’ of ‘de traditionele achterban’. Het klinkt bijna politiek neutraal. Wie zou er tegen gewone mensen kunnen zijn?

Tot je vraagt wie ermee bedoeld wordt.

Want zodra die gewone Nederlander stilzwijgend iemand wordt zonder migratieachtergrond, zonder uitgesproken queer identiteit, zonder hoofddoek en zonder bijzondere ervaring met racisme of discriminatie, gebeurt er iets interessants. Dan is identiteitspolitiek helemaal niet verdwenen. Eén identiteit is alleen zo vanzelfsprekend gemaakt dat we haar niet meer als identiteit herkennen.

Wit wordt neutraal. Hetero wordt neutraal. Cisgender wordt neutraal. Een bepaalde culturele levensstijl wordt neutraal. En alle anderen hebben ineens een ‘identiteit’.

De witte vrachtwagenchauffeur praat volgens die redenering over bestaanszekerheid. Zijn Marokkaans-Nederlandse collega praat over identiteit zodra hij discriminatie benoemt. Een heteroseksuele werknemer praat over zijn gezin. Een lesbische werknemer die bescherming van haar gezin verlangt, bedrijft identiteitspolitiek.

Dat onderscheid is niet neutraal. Het bepaalt wiens problemen als algemeen worden gezien en wiens problemen als bijzonder belang terzijde kunnen worden geschoven. Rechts begrijpt dat uitstekend.

Een klassenconflict wordt een cultuurstrijd

Rechts hoeft bestaansonzekerheid niet te ontkennen. Het hoeft alleen de oorzaak ervan te verplaatsen. Wie moeilijk een woning vindt, krijgt te horen dat er te veel migranten zijn. Wie zich niet gehoord voelt, krijgt ‘woke elites’ aangewezen. Wie ziet dat publieke voorzieningen achteruitgaan, hoort over asielzoekers die voorrang zouden krijgen. En wie weinig grip ervaart op zijn werk of inkomen, krijgt een politiek verhaal waarin trans mensen, klimaatactivisten of universiteiten ineens deel van het probleem zijn.

Dat is meer dan afleiding. Het verandert de richting van het conflict.

De huurder kijkt naar de vluchteling in plaats van naar de verhuurder. De werknemer naar de arbeidsmigrant in plaats van naar de werkgever die beiden tegen verschillende voorwaarden kan laten werken. Mensen die afhankelijk zijn van dezelfde publieke voorzieningen worden tegenover elkaar gezet terwijl de afbraak van die voorzieningen buiten beeld raakt.

Anti-woke-politiek werkt zo ook als klassenpolitiek van bovenaf. Niet werkgever tegenover werknemer, huurder tegenover verhuurder of publiek belang tegenover kapitaal, maar werknemer tegenover migrant, cis tegenover trans, praktisch opgeleid tegenover universitair opgeleid, ‘gewone Nederlander’ tegenover activist.

En misschien is dat precies waarom de eindeloze discussie over de vraag of links ‘te woke’ is zo comfortabel kan worden voor rechts. Zolang links die vraag blijft beantwoorden, hoeft niemand te vragen wie er wint bij het stellen ervan.

Kapitalisme heeft nooit kleurenblind naar werknemers gekeken

Hier wordt intersectioneel denken soms ingewikkelder gemaakt dan nodig is. Het uitgangspunt is eigenlijk vrij eenvoudig: mensen komen niet als losse economische eenheden op hun werk aan.

Een arbeidsmigrant die voor zijn woning afhankelijk is van hetzelfde uitzendbureau dat zijn baan regelt, staat anders tegenover een werkgever dan iemand met een vast contract en een eigen huis. Een werknemer zonder papieren kan moeilijk naar een vakbond, rechter of inspectie stappen wanneer zijn baas hem uitbuit. Een vrouw die naast betaald werk het grootste deel van de zorg thuis draagt, heeft minder bewegingsruimte. Wie op de arbeidsmarkt met racisme te maken krijgt, onderhandelt niet vanuit dezelfde positie als iemand voor wie zijn achternaam nooit een probleem vormt.

Kapitalisme wist zulke verschillen niet uit, maar kan er juist gebruik van maken. Dat is misschien wel het belangrijkste socialistische argument vóór intersectioneel denken: racisme, seksisme en andere vormen van uitsluiting gaan niet alleen over vooroordelen of culturele verhoudingen, ze bepalen ook hoe kwetsbaar iemand staat tegenover een werkgever. De één kan makkelijker worden ontslagen, de ander geïntimideerd, een derde goedkoper aan het werk worden gezet. Verschillen tussen werknemers worden zo verschillen in onderhandelingsmacht.

Een werkgever kan profiteren van een verdeelde werkvloer; een vakbond kan zich die verdeeldheid juist niet permitteren. Daar raken antiracisme, feminisme, queer-emancipatie en arbeidsstrijd elkaar. Niet omdat al die vormen van strijd hetzelfde zijn, maar omdat gezamenlijke organisatie moeilijk wordt wanneer sommige werknemers minder rechten hebben, makkelijker onder druk kunnen worden gezet of eerst een deel van zichzelf moeten verbergen om überhaupt als onderdeel van dat gezamenlijke belang te worden gezien.

Links verloor niet door een regenboogvlag

Simons wijst terecht op iets wat in het hedendaagse debat gemakkelijk wordt vergeten. De verzwakking van links begon niet toen iemand het woord ‘intersectionaliteit’ gebruikte. Ze begon veel eerder.

Vakbonden verloren leden en invloed. Volkspartijen veranderden in bestuurderspartijen. Publieke voorzieningen werden geprivatiseerd of vermarkt. Flexibele arbeid werd normaal. Sociale woningbouw werd uitgehold. De markt mocht steeds dieper bepalen hoe we wonen, werken, reizen en zorg ontvangen.

Delen van de sociaaldemocratie voerden die neoliberale logica bovendien zelf uit, ruim voordat ‘woke’ een geliefd scheldwoord werd in talkshows en verkiezingscampagnes. Toch is achteraf een bijzonder comfortabel verhaal ontstaan: links zou zijn arbeidersachterban zijn kwijtgeraakt omdat het te veel over racisme, gender en emancipatie begon te praten. Comfortabel, omdat bijna iedereen met economische macht uit dat verhaal verdwijnt. Werkgevers, vastgoedbeleggers en multinationals verdwijnen naar de achtergrond, net als regeringen die publieke diensten privatiseerden en partijen die flexibilisering als modernisering verkochten. In hun plaats verschijnt de activist met moeilijke woorden als verklaring voor de neergang van links. Dat is wel zo makkelijk voor degenen die daadwerkelijk politieke en economische keuzes hebben gemaakt.

Maar links hoeft zichzelf ook niet vrij te pleiten

Dat betekent niet dat iedere kritiek op progressieve politiek onzin is.

Jargon kan mensen buitensluiten. Politieke milieus kunnen zo druk worden met de juiste woorden dat ze vergeten buiten hun eigen kring macht op te bouwen. Je kunt jezelf mooi op de borst kloppen over diversiteit, terwijl je ondertussen de schoonmaak uitbesteedt, flexwerkers in onzekerheid laat zitten en de mensen onderaan de loonlijst nauwelijks iets te zeggen geeft.

Een multinational wordt niet ineens progressief omdat er een regenbooglogo op de gevel staat, en een divers bestuur verandert weinig aan de positie van werknemers als die nog steeds slecht worden betaald. Ook links moet zichzelf die spiegel durven voorhouden. Een politieke beweging die vooral kan uitleggen welke woorden mensen verkeerd gebruiken, maar niet hoe ze samen kunnen strijden voor hun loon, huur of arbeidsvoorwaarden, heeft een probleem. Alleen volgt daar niet uit dat antiracisme, feminisme of queer-emancipatie maar een toontje lager moeten zingen. De opdracht is juist om die strijd begrijpelijker en materiëler te maken, en vooral beter georganiseerd: op het werk, in de buurt en op andere plekken waar mensen elkaar tegenkomen en kunnen merken dat hun belangen vaak dichter bij elkaar liggen dan het avondlijke televisiepanel doet vermoeden.

Erbij mogen zijn is nog geen macht hebben

Een van de scherpste gedachten bij Simons komt aan het einde, wanneer ze het verschil benoemt tussen mag ik ook iets zeggen? en ik praat en beslis mee. Daar verandert emancipatie van aanwezigheid in zeggenschap, en precies dan wordt het spannend.

Diversiteit kan voor bestaande instituties namelijk verrassend ongevaarlijk zijn. Een gemeente kan een regenboogvlag ophangen, een bedrijf kan een vrouw in de directie benoemen, een televisiezender een zwarte presentator aannemen en een universiteit een diversiteitsverklaring publiceren, zonder dat er veel hoeft te veranderen aan de vraag wie uiteindelijk beslist. Dat wordt anders wanneer mensen niet alleen vertegenwoordigd willen zijn, maar zeggenschap opeisen over lonen, woningen, politie, publieke voorzieningen en de verdeling van geld en macht. Erbij mogen zijn is tenslotte iets anders dan macht delen.

Dat helpt ook verklaren waarom sommige vormen van diversiteit zo makkelijk door grote bedrijven worden omarmd, terwijl werknemers die zich organiseren vaak op heel wat minder enthousiasme kunnen rekenen. Een regenbooglogo verandert niets aan de eigendomsverhoudingen; werknemers die gezamenlijk hogere lonen of meer zeggenschap eisen, doen dat wel. Op dat moment wordt emancipatie materieel en raakt ze aan de vraag wie er werkelijk iets te vertellen heeft.

Precies daar valt ook de tegenstelling tussen klassenstrijd en emancipatie uit elkaar. Links hoeft niet te kiezen tussen de witte arbeider en de queer activist, tussen bestaanszekerheid en antiracisme, tussen loon en emancipatie. Interessanter is de vraag waarom die keuze ons zo hardnekkig wordt voorgelegd.

We schreven eerder al dat de arbeidersklasse veel groter en veel minder homogeen is dan het klassieke beeld ervan doet vermoeden. Wie niet alleen kijkt naar beroep of opleiding, maar naar de positie die mensen innemen tegenover bezit en arbeid, ziet hoeveel mensen uiteindelijk van hun loon afhankelijk zijn en hoe weinig zeggenschap ze hebben over de omstandigheden waaronder ze werken en leven. Daar zit een enorme mogelijke tegenmacht. Want hoe verschillend mensen ook zijn, zodra ze zien wat ze gemeen hebben, wordt het een stuk moeilijker om ze tegen elkaar uit te spelen.

Dan wordt ook duidelijker wat de strijd tegen ‘woke’ doet. Als werknemers elkaar vooral gaan zien als migrant of Nederlander, praktisch of theoretisch opgeleid, cis of trans, wit of zwart, raken hun gedeelde belangen makkelijker uit beeld. Terwijl arbeiders tegenover elkaar komen te staan, blijven werkgevers, verhuurders en grote bezitters buiten schot. En juist wanneer mensen elkaar wél als bondgenoten herkennen, kunnen ze samen een macht vormen waar niet zo makkelijk omheen te lopen is.

Misschien moeten we de vraag dus omdraaien. Niet: heeft woke links de arbeider gekost? Maar: wie heeft er belang bij dat arbeiders elkaar niet als bondgenoten herkennen?

Dan gaat het ineens niet meer over een woord waar iemand zich aan ergert. Dan gaat het over macht.

Dat verlangen is begrijpelijk. Wie gevaar loopt, heeft weinig aan een theoretische discussie over de tekortkomingen van het strafrecht. Een vrouw die thuis wordt mishandeld heeft veiligheid nodig. Iemand die seksueel geweld heeft meegemaakt verdient bescherming, erkenning en hulp. Soms moet degene die het gevaar veroorzaakt daadwerkelijk bij anderen vandaan worden gehouden.

Maar ergens tussen beschermen en straffen gebeurt iets merkwaardigs. We zijn eraan gewend geraakt die twee bijna als hetzelfde te beschouwen.

Van 24 tot en met 27 juni 1985 kwamen in Amsterdam abolitionisten, criminologen en andere betrokkenen bijeen voor de tweede International Conference on Prison Abolition. De Franse schrijfster Catherine Baker ging nog een stuk verder. Met een menselijkere gevangenis ben je er niet, vond ze. De cel zelf moest ter discussie staan. En als je dan toch bezig bent: waarom vinden we het eigenlijk zo gewoon dat een samenleving mensen beoordeelt, straft en opsluit?

Baker trok die gedachte behoorlijk ver door. Ook met keurige alternatieven voor de gevangenis was ze er niet. Want zodra anderen gaan bepalen wie afwijkend is, wie hulp nodig heeft en wie moet worden gecorrigeerd, bouw je volgens haar al snel hetzelfde systeem opnieuw op. Waarmee moesten gevangenis en strafrecht dan worden vervangen? Bakers antwoord was even simpel als radicaal: met niets. Mensen moesten conflicten zelf en met elkaar kunnen oplossen, zonder dat er meteen weer rechters, bewakers of andere beroepsmatige bemoeienis tussen kwam.

Precies daar wordt haar betoog kwetsbaar. Toen het Britse tijdschrift Wildcat Bakers lezing elf jaar later opnieuw publiceerde, ging de redactie er stevig tegenin. Waarom zouden mensen zich alleen of met een paar anderen tegen geweld moeten beschermen? Waarom niet gezamenlijk, georganiseerd en systematisch? Wie iedere vorm van collectieve dwang afwijst, zo was hun kritiek, loopt het risico dat uiteindelijk degene met het meeste geld, de sterkste positie of de grootste bereidheid tot geweld de meeste vrijheid overhoudt.

Dat verschil is nog altijd relevant. De keuze is niet alleen tussen de gevangenis zoals we die kennen en een wereld waarin niemand meer mag ingrijpen. De moeilijkere vraag is hoe we mensen gezamenlijk tegen geweld kunnen beschermen zonder opnieuw een strafsysteem op te bouwen dat vernedering, uitsluiting en sociale vernietiging als vanzelfsprekend behandelt.

Een betere kooi blijft een kooi

Over gevangenissen wordt vaak gesproken alsof ze verschillende problemen tegelijk kunnen oplossen. Opsluiting moet de samenleving beschermen, daders bestraffen, anderen afschrikken en gevangenen voorbereiden op hun terugkeer.

Alleen wringt daar iets.

We halen iemand weg uit familie, werk, woning en gewone sociale relaties en verwachten vervolgens dat diezelfde afzondering iemand voorbereidt op een leven tussen andere mensen. Daarna gaat de gevangenispoort weer open. Buiten staat niet een nieuw mens, maar vaak iemand die verder moet met dezelfde problemen als daarvoor, soms aangevuld met een strafblad, beschadigde relaties, schulden of het verlies van werk en onderdak.

Vooral bij korte gevangenisstraffen is dat geen theoretisch bezwaar meer. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum, het WODC, wees er in 2025 op dat rechters jaarlijks ongeveer 20.000 onvoorwaardelijke gevangenisstraffen opleggen en dat zeventig procent daarvan korter duurt dan drie maanden. Uit meerdere Nederlandse en internationale onderzoeken blijkt volgens het WODC dat zulke korte straffen niet helpen om herhaling van strafbaar gedrag te voorkomen. Vergeleken met boetes, taakstraffen en voorwaardelijke straffen is de kans op recidive na een korte gevangenisstraf juist groter. (⁠WODC)

Dat is nogal wat.

Want gevangenisstraf wordt in het politieke debat vaak behandeld als het stevige antwoord, terwijl alternatieven al snel het verwijt krijgen dat ze ‘soft’ zijn. Maar als het doel werkelijk is dat iemand niet opnieuw schade veroorzaakt, wordt het moeilijk om die tegenstelling vol te houden. Het WODC wijst er bovendien op dat taakstraffen en voorwaardelijke straffen door gestrafte mensen als even zwaar kunnen worden ervaren, terwijl de kans op nieuwe criminaliteit kleiner is dan na korte opsluiting.

Baker ging in 1985 veel verder. Voor haar was het probleem niet dat gevangenissen er onvoldoende in slaagden mensen te rehabiliteren. Het probleem zat in de opsluiting zelf: we verwijderen iemand die we gevaarlijk of ongewenst vinden uit het dagelijks leven en noemen dat vervolgens een oplossing.

Misschien kijken we dus al die tijd naar de verkeerde vraag. Niet hoe we de gevangenis kunnen verbeteren, maar waarom we denken dat opsluiting problemen oplost die buiten de gevangenismuren zijn ontstaan.

Beschermen is iets anders dan vergelden

Bij ernstig geweld wordt dat onderscheid moeilijker.

Wie een geliefde heeft verloren door geweld hoeft niet te worden verteld dat woede een primitieve emotie is die met de juiste theorie wel verdwijnt. Woede hoort bij wat mensen elkaar kunnen aandoen. Slachtoffers hebben bovendien niet alleen behoefte aan mooie woorden over herstel. Ze willen weten dat degene die hen iets heeft aangedaan het niet opnieuw kan doen. Een samenleving moet mensen tegen geweld kunnen beschermen.

Maar uit die noodzaak volgt nog niet vanzelf dat langdurige opsluiting de beste manier is om veiligheid te organiseren. Neem huiselijk geweld. De Amerikaanse rechtsgeleerde Leigh Goodmark werkte jarenlang vanuit het idee dat politie, vervolging en straf slachtoffers konden beschermen, maar werd steeds kritischer op die benadering. Haar vraag is confronterend eenvoudig: wat heeft iemand die wordt mishandeld werkelijk nodig om veilig te kunnen leven? Soms zal ingrijpen tegen de pleger noodzakelijk zijn. Maar een vrouw die financieel afhankelijk is van haar partner heeft ook geld nodig. Iemand die nergens heen kan heeft een woning nodig. Wie met kinderen vlucht heeft opvang, juridische hulp en mensen om zich heen nodig. Goodmark pleit daarom onder meer voor stabiele huisvesting, financiële ondersteuning en oplossingen buiten politie en gevangenis. (⁠The New Yorker)

Een cel kan iemand opsluiten. Een cel kan geen samenleving herstellen.

Daar wordt het verschil tussen straf en veiligheid ineens heel concreet. Een gevangenisstraf kan iemand tijdelijk uit een situatie verwijderen. Maar armoede verdwijnt niet achter de gevangenismuur. Verslaving evenmin. Patriarchale machtsverhoudingen, racisme, vernedering, bestaansonzekerheid en een tekort aan geestelijke gezondheidszorg wachten buiten de poort.

Kijk eens naar wie er voor de rechter staat

Er zit nog een ongemakkelijke kant aan Bakers kritiek.

Loop een rechtszaal binnen en je ziet niet simpelweg een neutrale selectie van de mensen die in onze samenleving schade veroorzaken. Je ziet ook de uitkomst van politieke keuzes: welke schade noemen we misdaad, welke schade proberen we te reguleren en met welke schade hebben we blijkbaar leren leven?

Een jongen uit Amsterdam-West die een telefoon steelt kan politie, officier van justitie en rechter tegenover zich krijgen. Dat hij uit West komt is trouwens niet zomaar couleur locale. Politiecontroles zijn ook in Amsterdam niet gelijk over de bevolking verdeeld. Uit de Veiligheidsmonitor blijkt dat jonge mannen vaker worden gecontroleerd dan andere Amsterdammers. En onder degenen die gecontroleerd worden, denken Amsterdammers met een migratieachtergrond veel vaker dat hun afkomst, huidskleur of uiterlijk daarbij een rol speelde. Voor sommige mensen is gecontroleerd en bekeken worden kortom een veel gewoner onderdeel van het leven in de stad dan voor andere.

Maar schade heeft meer gezichten. In Amsterdam moest de gemeente in 2026 optreden tegen een verhuurder die studenten structureel te veel huur liet betalen, soms honderden euro’s per maand. Rond Tata Steel leven ondertussen mensen met vervuiling waarvan het RIVM heeft vastgesteld dat die hun gezondheid schaadt; voor inwoners van Wijk aan Zee berekende het instituut zelfs een verlies aan levensverwachting.

Je kunt zulke vervuiling met recht crimineel noemen. Alleen behandelen we haar niet zoals we de gestolen telefoon behandelen. Geen agent die de fabriek in een politiebusje zet, geen bedrijf dat een paar jaar achter de tralies verdwijnt. In plaats daarvan volgen vergunningen, normen, toezichthouders, procedures en jarenlang bestuurlijk getouwtrek. De wet maakt daarin onderscheid, maar voor iemand die vervuilde lucht inademt is de schade niet minder werkelijk.

Daar zit een klassenverschil dat moeilijk te negeren is. Straatcriminaliteit heeft een gezicht, een naam en een lichaam dat kan worden gefouilleerd, meegenomen en opgesloten. De schade van bedrijven verdwijnt veel gemakkelijker in dossiers, bestuurskamers en juridische procedures. Niet omdat die schade per definitie kleiner is, maar omdat onze samenleving heel verschillend heeft georganiseerd wie zij als verdachte behandelt en wie als onderneming, werkgever of vergunninghouder.

Dat maakt een gestolen telefoon niet minder erg. Het laat wel zien dat het strafrecht niet uit de hemel komt vallen. Wat we criminaliseren, wie we controleren en wie uiteindelijk achter een gesloten deur belandt, wordt mede bepaald in een samenleving waarin bezit, klasse en politieke invloed ongelijk verdeeld zijn.

Wie er in de gevangenis zit, vertelt ons dus niet alleen wie de wet heeft overtreden. Het vertelt ook welke schade we met politie en straf beantwoorden — en welke schade we hebben leren regelen, gedogen of normaal vinden.

En wat gebeurt er wanneer iemand weer buiten staat?

Misschien wordt het vreemdste deel van ons strafdenken zichtbaar op de dag dat iemand vrijkomt.

De deur gaat open en ineens verwachten we precies wat we tijdens de opsluiting hebben bemoeilijkt: zelfstandigheid, werk, huisvesting, sociale relaties, verantwoordelijkheid.

Onderzoek in opdracht van het WODC liet in 2024 zien hoe moeizaam dat gaat. Binnen twee jaar komt bijna de helft van de onderzochte ex-gedetineerde personen opnieuw met justitie in aanraking en bijna 27 procent belandt opnieuw in detentie. Juist mensen met korte straffen en mensen met complexe problemen krijgen lang niet altijd de ondersteuning die nodig is. In de onderzochte groep verliet ruim de helft de gevangenis zonder inkomen uit werk of uitkering en had bijna een kwart na vrijlating geen onderdak. (⁠WODC)

Lees die cijfers nog eens zonder het woord ‘criminaliteit’ in je hoofd.

Je komt buiten. Je hebt geen baan. Misschien geen inkomen. Misschien geen woning. Je relaties hebben maanden of jaren onder druk gestaan. Voor werk kan een Verklaring Omtrent het Gedrag nodig zijn, terwijl juist je strafrechtelijke verleden je achtervolgt. En nu moet je bewijzen dat je weer mee kunt doen.

We noemen dat re-integratie.

Nog interessanter is wat ander WODC-onderzoek laat zien. Vooral stabiel werk en stabiel onderdak hangen samen met minder recidive. Ook schulden spelen een rol. Het onderzoekscentrum schrijft daarom dat voor een veiligere samenleving niet alleen aan die voorwaarden gewerkt moet worden, maar vooral moet worden voorkomen dat problemen met werk en wonen tijdens detentie ontstaan of erger worden. Zelfs een korte detentie kan daarop grote invloed hebben. (⁠WODC)

Daar verschuift het gesprek over veiligheid. Een woning, stabiel werk en hulp bij schulden worden meestal gezien als sociaal of economisch beleid, terwijl ze óók bepalen hoe veilig een samenleving is.

Die tegenstelling is ook in Den Haag zichtbaar. Terwijl de Tweede Kamer in 2026 instemde met plannen om meer mensen in één cel onder te brengen en bij uitbreiding van gevangenissen zoveel mogelijk meerpersoonscellen te bouwen, erkent diezelfde politiek dat wonen, inkomen, schuldhulp en zorg nodig zijn om te voorkomen dat mensen opnieuw met justitie in aanraking komen. De staatssecretaris noemt zelfs het doorbetalen van huur tijdens detentie als manier om te voorkomen dat iemand zijn woning kwijtraakt.

Daar zit iets scheefs. Meer cellen heet al snel veiligheidsbeleid; zorgen dat iemand na detentie nog een huis, inkomen en hulp heeft, belandt grotendeels in het sociale domein van gemeenten. Terwijl het uiteindelijk om dezelfde vraag gaat: wat maakt de kans kleiner dat iemand opnieuw schade veroorzaakt? Misschien zit juist in dat onderscheid tussen ‘hard’ veiligheidsbeleid en ‘zacht’ sociaal beleid een van de hardnekkigste vergissingen in ons denken over straf.

Maar wat doe je dan met iemand die werkelijk gevaarlijk is?

Hier wordt gevangeniskritiek meestal getest met de moeilijkste zaak die iemand kan bedenken. De seriemoordenaar. De verkrachter. De gewelddadige partner die blijft terugkomen.

Die vraag mag niet worden weggewuifd. Sterker nog: Bakers eigen radicalisme wordt zwakker wanneer iedere institutionele vorm van rechtspraak en collectieve organisatie wordt afgewezen.

Vrijheid kan niet betekenen dat iedereen zichzelf maar moet zien te redden. Zonder gezamenlijke bescherming krijgt niet automatisch de meest vrije mens de meeste ruimte. Vaak is het degene met het meeste geld, de sterkste positie of de grootste bereidheid geweld te gebruiken.

Er zullen dus situaties zijn waarin iemand werkelijk bij anderen vandaan moet worden gehouden. Misschien lang. Maar daar hoeft het denken niet op te houden.

Moet afzondering ook vernedering betekenen? Moet iemand zijn woning, inkomen, relaties en iedere mogelijkheid op een toekomst verliezen? Moet bescherming worden georganiseerd rond leedtoevoeging, of kunnen we iemand begrenzen zonder van sociale vernietiging een doel op zichzelf te maken?

En vooral: waarom verwachten we dat één instelling antwoord geeft op zulke totaal verschillende situaties?

Tussen de gevangenis zoals we die kennen en ‘niets doen’ liggen veel meer mogelijkheden dan het politieke debat soms doet vermoeden. Herstelrecht kan daar deel van uitmaken, net als behandeling, intensieve begeleiding, een beschermde woonplek of financiële ondersteuning. Soms kan bemiddeling helpen, als een slachtoffer dat wil en het veilig kan. En soms zal iemand werkelijk bij anderen vandaan moeten worden gehouden. Maar ook dan blijft de vraag hoe je dat doet: om mensen te beschermen, of om iemand zoveel mogelijk te laten boeten.

Geen enkele aanpak werkt voor iedere situatie. Dat vinden we eigenlijk heel normaal, behalve zodra het over gevangenisstraf gaat. Dan verwachten we ineens van één middel dat het tegelijk beschermt, straft, afschrikt, herstelt én iemand voorbereidt op terugkeer.

Veiligheid begint veel eerder

We besteden enorme politieke energie aan de vraag wat er met iemand moet gebeuren nadat iets verschrikkelijks is gebeurd.

Hoeveel jaar? Hogere maximumstraf? Eerder vrij? Juist langer vast? Meer cellen?

Die reflex is ook in 2026 zichtbaar. De druk op het Nederlandse gevangeniswezen neemt volgens de nieuwste ramingen de komende jaren verder toe. Het WODC verwacht dat de benodigde capaciteit tussen 2025 en 2031 gemiddeld met ongeveer twee procent per jaar stijgt, onder meer door meer voorlopige hechtenis en meer opgelegde vrijheidsstraffen. (⁠WODC)

Je zou daarop kunnen antwoorden door simpelweg meer gevangenissen te bouwen. Alleen raak je daarmee niet aan de vraag die Baker in 1985 al stelde: wat proberen we met al die opsluiting eigenlijk op te lossen?

Veel minder spectaculair dan een nieuwe gevangenis is een veilige woning voor iemand die thuis wordt mishandeld. Een inkomen waarvan iemand kan leven. Geestelijke gezondheidszorg voordat iemand volledig ontspoort. Verslavingszorg zonder eindeloze wachtlijsten. Een school die een kind niet al vroeg afschrijft. Een buurt waar voorzieningen niet verdwijnen en waar niet iedere maatschappelijke wond uiteindelijk bij twee agenten in een politiebusje terechtkomt.

Geen van die dingen garandeert een wereld zonder geweld. Ook in een rechtvaardiger samenleving zullen mensen elkaar soms verschrikkelijke dingen aandoen. Wie beweert dat armoedebestrijding of goede zorg alle criminaliteit laat verdwijnen, vervangt het ene simpele verhaal door het andere.

Maar veiligheid ontstaat ook niet pas wanneer een rechter een vonnis uitspreekt. Ze wordt iedere dag gemaakt of afgebroken in woningen, scholen, zorginstellingen, buurten en op het werk.

De vraag die blijft knagen

Het gemakkelijkste antwoord op gevangeniskritiek blijft: maar wat doen we dan met iemand die iets verschrikkelijks heeft gedaan? Een terechte vraag, zolang ze niet wordt gebruikt om het gesprek meteen dood te slaan en alle andere vragen van tafel te vegen.

Waarom wachten we zo vaak met het beschermen van mensen tot nadat ze slachtoffer zijn geworden? Waarom noemen we een cel veiligheidsbeleid, maar een woning sociaal beleid? Waarom accepteren we omstandigheden die geweld en herhaling kunnen versterken en tonen we pas politieke daadkracht wanneer er straf kan worden uitgedeeld? Waarom noemen we sommige vormen van schade criminaliteit, terwijl andere op een jaarrekening verschijnen?

En waarom vertrouwen we zoveel verschillende maatschappelijke problemen toe aan dezelfde gesloten deur?

Een samenleving zonder gevangenissen laat zich niet met één blauwdruk ontwerpen. Misschien moeten we zelfs wantrouwig zijn tegenover iedereen die beweert precies te weten hoe zo’n samenleving eruit moet zien.

We kunnen kleiner beginnen, en tegelijk radicaler.

Niet met de eis dat we morgen iedere gevangenisdeur openen. Wel met de weigering om opsluiting nog langer als vanzelfsprekend antwoord te behandelen.

Veertig jaar nadat Catherine Baker in Amsterdam de gevangenis zelf ter discussie stelde, is haar vraag niet verdwenen. Integendeel. Inmiddels weten we dat korte gevangenisstraffen nauwelijks helpen om nieuwe criminaliteit te voorkomen, terwijl een woning, stabiel werk en bestaanszekerheid juist verschil kunnen maken. Dat maakt Bakers radicale antwoord niet automatisch het onze, maar haar vraag des te moeilijker om naast ons neer te leggen.

Misschien hoeven we dan ook niet te beginnen met de vraag waarmee we de gevangenis moeten vervangen. De ongemakkelijkere vraag is hoeveel van wat we nu achter gevangenismuren proberen op te lossen, daar nooit thuishoorde.

Die methode heeft hem ver gebracht. Verder misschien dan vrijwel iedere Amerikaanse president vóór hem. Maar een afgevuurde raket kun je niet terugpraten naar het magazijn.

De oorlog tegen Iran, inmiddels bijna een half jaar oud, legt daarmee meer bloot dan een militair probleem. Trump beschikt over enorme macht, maar niet over almacht. De Verenigde Staten beschikken over een ongekend militair apparaat, maar niet over oneindige voorraden. En de Republikeinse beweging heeft zich grotendeels rond één man georganiseerd, maar dat betekent nog niet dat iedere Republikein bereid is samen met hem politieke schade op te lopen.

Zolang slecht nieuws kan worden ontkend, tegenstanders kunnen worden geïntimideerd en partijgenoten meer te vrezen hebben van Trump dan van hun eigen kiezers, blijft de sterke leider sterk. Maar oorlog heeft voorraden, slachtoffers, rekeningen en verkiezingen. Op een gegeven moment moet iemand die rekening betalen. Precies daar raken de twee problemen elkaar: Trump ontdekt dat hij de werkelijkheid niet kan commanderen, terwijl Republikeinen moeten beslissen hoeveel politieke schade ze bereid zijn te dragen om te blijven doen alsof hij dat wel kan.

Een oorlog die zich niet laat commanderen

Trump houdt van deadlines. Een tegenstander krijgt een paar dagen om toe te geven, daarna volgt de zwaarste aanval ooit. De vijand zal capituleren, er komt een historische overeenkomst en Trump verklaart zichzelf winnaar. Het is de taal van iemand die politiek beschouwt als een onderhandeling waarin degene die het hardst dreigt uiteindelijk zijn zin krijgt.

Iran blijkt zich daar weinig van aan te trekken. Maanden nadat Amerikaanse bommen voor het eerst op Teheran vielen, heeft Trump verschillende keren met nieuwe escalatie gedreigd zonder de beslissende overwinning te bereiken die hij zijn achterban heeft beloofd. Dat is vervelend voor een president die zichzelf graag presenteert als de man voor wie andere leiders onmiddellijk buigen. Maar inmiddels wordt een fundamenteler probleem zichtbaar: Amerikaanse wapens raken op.

Reuters meldde op 4 augustus dat het Amerikaanse leger tijdens de oorlog vrijwel zijn gehele beschikbare voorraad van bepaalde langeafstandsprecisieraketten heeft verbruikt. Het probleem gaat verder dan één type wapen. Ook voor Patriot- en THAAD-interceptors en Tomahawk-kruisraketten zijn de voorraden fors geslonken. Sommige daarvan kunnen niet in een paar maanden worden aangevuld; het opvoeren van de productie kost jaren.

Iedere raket die boven Iran wordt afgevuurd, kan bovendien niet meer worden ingezet in een conflict met China of Rusland. Dat klinkt bijna banaal, maar het is precies de rekensom waar militaire planners voor staan. De Verenigde Staten voeren niet alleen de oorlog van vandaag. Ze houden voorraden aan voor oorlogen die misschien nooit komen, maar waarop het Pentagon wel voorbereid wil zijn. Volgens bronnen rond de Amerikaanse regering bestaat inmiddels de vrees dat het verbruik in Iran het vermogen van de VS aantast om grote tegenstanders als China en Rusland af te schrikken.

Oorlog maakt zo zichtbaar wat politieke retoriek kan verbergen. Zelfs een militaire supermacht moet kiezen.

Trump heeft jarenlang laten zien hoeveel werkelijkheid met politieke macht kan worden vervormd. Wanneer een president voortdurend beweert dat verkiezingen zijn gestolen, gaan miljoenen mensen dat geloven. Wanneer kritische media consequent tot vijand worden verklaard, kan ieder onwelgevallig bericht worden afgedaan als propaganda. Wanneer Republikeinse politici weten dat kritiek hun carrière kan beëindigen, ontstaat een omgeving waarin steeds minder mensen de leider nog tegenspreken.

Een magazijn werkt anders. Het is vol of het is leeg. Een fabriek kan een bepaalde hoeveelheid wapens produceren, hoeveel presidentiële woede je er ook tegenaan gooit. Volgens de topman van Rheinmetall, een van Europa’s grootste wapenproducenten, zal het veel langer dan twee jaar duren voordat de Amerikaanse ATACMS-voorraden weer zijn aangevuld.

Daar ligt de politieke betekenis van de Amerikaanse wapenschaarste. De Amerikaanse militaire macht is daarmee natuurlijk niet ineens gebroken. Maar hier verschijnt wel een grens waar Trumps gebruikelijke methode niet werkt. Hij kan een journalist een leugenaar noemen, een generaal ontslaan of een minister vernederen. Geen van die dingen produceert een nieuwe raket.

Dat raakt Trump op een gevoelige plek. Zijn politieke persona draait niet alleen om macht, maar om winnen: de overtuiging dat hij sterker onderhandelt, betere deals sluit en tegenstanders uiteindelijk laat buigen. Een oorlog die maanden doorgaat zonder de beloofde overwinning raakt daarom meer dan zijn buitenlands beleid. Hij knaagt aan het verhaal waarop zijn macht mede rust.

Wanneer slecht nieuws verraad wordt

Dan ontstaat voor een politieke beweging die rond één leider is gebouwd een lastig probleem: wie vertelt hem dat?

Volgens berichtgeving liep een bijeenkomst op Camp David uit op een harde confrontatie over het verloop van de oorlog en de toestand van de Amerikaanse wapenvoorraden. Trump en defensieminister Pete Hegseth ontkenden vervolgens dat er een capaciteitsprobleem bestond. Trump richtte zijn woede ondertussen op degenen die informatie over de tekorten naar buiten zouden hebben gebracht. Hij dreigde de verantwoordelijken op te sporen en sprak over lange gevangenisstraffen.

Daar wordt iets zichtbaar wat verder gaat dan Trumps temperament. Slecht nieuws wordt binnen zo’n bestuur niet behandeld als informatie waarmee beleid kan worden aangepast, maar als een aanval op de leider. Degene die een probleem benoemt, loopt het risico zelf het probleem te worden.

Opvallend is dat die vraag inmiddels ook openlijk op Nederlandse redacties wordt gesteld.⁠Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Klok schreef eerst dat zijn redactie bij een onbevestigde aankondiging van Trump niet simpelweg diens versie wilde overnemen: de krant wilde geen propaganda verspreiden. ⁠Een paar dagen later schreef hij opnieuw over de moeilijkheid van journalistiek bedrijven tegenover een president die de nieuwsstroom voortdurend vult met dreigementen, claims en aankondigingen.

Dat klinkt misschien als gewone journalistieke voorzichtigheid. Maar jarenlang heeft precies hier een probleem gezeten. Een president zegt iets, zijn tegenstanders spreken hem tegen en de journalist presenteert beide uitspraken alsof de waarheid ergens keurig in het midden moet liggen. Alleen: een aantoonbaar onjuiste bewering wordt geen mening omdat een president haar uitspreekt. Wie een leugen naast de feiten zet alsof het twee gelijkwaardige lezingen van dezelfde werkelijkheid zijn, controleert de macht niet. Die helpt haar verhaal verspreiden.

Ook het recht stelt in theorie zo’n grens. Dat werd onlangs bijna karikaturaal zichtbaar rond de Reflecting Pool in Washington. Aanklager Jeanine Pirro, jarenlang een uitgesproken bondgenoot van Trump, stond begin juli nog voor de camera’s te verkondigen dat haar kantoor over “tremendous evidence” beschikte tegen voormalig olympisch kanoër David Hearn. Ze zei dat aanklagers konden bewijzen dat hij de pool had beschadigd.

Een maand later lag de werkelijkheid anders. Nieuwe informatie wees erop dat de schade niet door vandalisme was veroorzaakt, maar door een gebrekkige installatie van de nieuwe bekleding. Pirro liet de zaak vallen. Trump bedankte zijn loyale aanklager niet omdat zij haar oordeel aan het bewijs had aangepast. Hij viel haar publiekelijk aan, zei dat ze had “choked” en drong erop aan de zaak opnieuw te bekijken.

Precies daar wordt loyaliteit interessant. Pirro kon jarenlang loyaal zijn aan Trump, maar die loyaliteit bleek niet wederkerig zodra haar professionele oordeel botste met zijn verhaal. Voor Trump was niet langer de vraag wat het bewijs aantoonde, maar waarom zijn eigen aanklager niet meer bereid was zijn versie van de werkelijkheid juridisch overeind te houden.

In een personalistisch systeem stroomt loyaliteit vooral omhoog. Bescherming stroomt lang niet altijd terug.

Nog ongemakkelijker wordt het wanneer dezelfde juridische maatstaf dichter bij Trump zelf komt. Vicepresident J.D. Vance heeft zelf benadrukt dat een beschuldiging niet hetzelfde is als schuld en dat bewijs ertoe doet. Dat klinkt vanzelfsprekend, totdat je bedenkt wie er naast hem in het Witte Huis zit.

Trump is immers niet alleen door politieke tegenstanders van strafbare feiten beschuldigd. Een jury in New York heeft hem op 34 aanklachten schuldig bevonden aan het vervalsen van bedrijfsadministratie. Vance behandelt die vervolging juist als politieke lawfare.

Daar verschijnt een merkwaardige dubbele standaard. Recht en orde worden als harde, bijna absolute principes gepresenteerd wanneer de staat optreedt tegen migranten, demonstranten of politieke tegenstanders. Zodra dezelfde rechtsorde de leider raakt, verandert een strafzaak in politieke vervolging en wordt een veroordeling bewijs dat het systeem corrupt is.

Dat is geen klein detail in Trumps manier van regeren. Een personalistisch systeem vraagt niet alleen loyaliteit aan een leider, maar steeds vaker ook loyaliteit aan diens versie van de werkelijkheid. De journalist moet zijn bewering serieus nemen omdat hij president is. De aanklager moet de juiste vijand vervolgen. De minister moet vertellen dat de oorlog goed verloopt. En degene die zegt dat de raketten opraken, wordt verdacht omdat hij het heeft gezegd.

Bij oorlog zijn de gevolgen daarvan aanzienlijk groter. Een regering waarin ministers, generaals en ambtenaren leren dat slecht nieuws hun positie bedreigt, wordt niet sterker doordat iedereen dezelfde leider gehoorzaamt. Ze wordt slechter in het waarnemen van haar eigen problemen. Een lege voorraad blijft leeg, ook wanneer niemand het nog hardop durft te zeggen.

De president van vrede voert oorlog

Voor Trump komt daar een politieke tegenstelling bovenop die veel dichter bij het dagelijks leven van Amerikanen ligt.
Hij heeft jarenlang geprofiteerd van oorlogsmoeheid. Washington, vertelde hij zijn achterban, werd bestuurd door elites die miljarden dollars verspilden aan eindeloze oorlogen terwijl gewone Amerikanen daarvoor de rekening betaalden. Hij zou anders zijn. Hij zou oorlogen beëindigen, deals sluiten en Amerika niet langer de politieagent van de wereld laten spelen.

Nu voert juist hij een langdurige oorlog in het Midden-Oosten. En oorlog blijft nooit netjes waar de bommen vallen. Amerikanen merken haar aan de benzinepomp. Ze zien miljarden naar het Pentagon gaan terwijl boodschappen, wonen en andere dagelijkse kosten hoog blijven. Republikeinse politici moeten hun kiezers ondertussen uitleggen waarom opnieuw tientallen miljarden nodig zijn voor militaire operaties waarvan het einde moeilijk zichtbaar is.

Daar krijgt de oorlog een klassenkant die in Washington gemakkelijk verdwijnt achter woorden als veiligheid, paraatheid en nationale belangen. Wapenproducenten ontvangen nieuwe opdrachten, defensiebudgetten groeien en aandeelhouders kunnen profiteren, terwijl huishoudens hogere energie- en transportkosten voelen. Niet iedereen betaalt dezelfde rekening en niet iedereen verdient eraan.

Voor een president die beloofde Amerika uit eindeloze oorlogen te houden, wordt dat een steeds ongemakkelijker verhaal. Zeker omdat veel mensen die op Trump stemden dat niet deden omdat ze droomden van een nieuwe oorlog met Iran, maar omdat ze vonden dat hun eigen leven te duur, te onzeker of te weinig gezien werd. Daar begint buitenlandse politiek ineens bij het tankstation.

Hoe loyaal zijn Republikeinen wanneer loyaliteit duur wordt?

Hier verschijnt de tweede grens aan Trumps macht. Niet in een rakettenmagazijn, maar in zijn eigen partij.

Wie alleen naar de Republikeinse achterban kijkt, ziet voorlopig weinig reden om het einde van MAGA uit te roepen. Trump heeft nog altijd een buitengewoon sterke positie binnen de partij. Een ruime meerderheid van de Republikeinen steunt zijn presidentschap en ook zijn aanpak van Iran krijgt binnen de partij veel meer steun dan onder onafhankelijke en Democratische kiezers.

Iedere voorspelling van een naderende Republikeinse opstand moet dus met wantrouwen worden bekeken. We hebben dat verhaal vaker gehoord en Trump heeft het vaker overleefd.

Maar onder die hoge totaalcijfers beweegt wel iets. In een nationale peiling van Marquette uit mei keurde 77 procent van de Republikeinen Trumps functioneren als president goed. Dat is nog altijd een grote meerderheid, maar tien procentpunt minder dan een jaar eerder. Vooral rond economie en kosten van levensonderhoud zijn de cijfers veel zwakker. Slechts 45 procent van de Republikeinen keurde zijn aanpak van inflatie en dagelijkse kosten goed; bij benzineprijzen lag dat op 38 procent.

Ook Iran laat hetzelfde dubbele beeld zien. In die peiling steunde 67 procent van de Republikeinen Trumps aanpak van de oorlog. Dat is stevig, maar aanzienlijk minder dan zijn steun binnen de partij op onderwerpen als grensbewaking en immigratie.

Dat onderscheid doet ertoe. Politieke loyaliteit verdwijnt zelden op een dinsdagochtend omdat kiezers collectief tot nieuwe inzichten komen. Mensen kunnen Trump als president blijven steunen en tegelijkertijd ontevreden zijn over hun boodschappenrekening, benzineprijs of een oorlog die maar doorgaat. Ze kunnen zichzelf nog steeds Republikein of MAGA noemen terwijl hun enthousiasme afneemt. En verkiezingen worden niet uitsluitend door de trouwste aanhangers beslist.

MAGA kan Trump trouw blijven en Republikeinen toch zetels kosten

Voor een deel van de Republikeinse achterban is Trump meer dan een president. Hij is een politieke identiteit geworden. Een aanval op hem voelt gemakkelijk als een aanval op de mensen die zich jarenlang door Washington, media en culturele elites vernederd of genegeerd hebben gevoeld. Die harde kern kan buitengewoon loyaal blijven, zelfs wanneer zijn populariteit daarbuiten wegzakt.

Maar Republikeinse kandidaten hebben meer mensen nodig dan die harde kern. Ze hebben ook gematigder Republikeinen nodig, onafhankelijke kiezers en mensen die vooral stemmen vanuit hun zorgen over economie, belastingen, migratie of veiligheid.

Trump hoeft zijn MAGA-basis dus niet kwijt te raken om de Republikeinse Partij electorale schade te bezorgen. Hij hoeft alleen genoeg mensen buiten die basis af te stoten.

Op 3 november kiezen Amerikanen een nieuw Huis van Afgevaardigden en een derde van de Senaat. De Republikeinse marges zijn klein. In zo’n situatie kan een beperkte verschuiving onder onafhankelijke of minder ideologisch gebonden kiezers het verschil maken tussen regeren en verliezen.

Voor Republikeinse politici ontstaat daardoor een rekensom die jarenlang nauwelijks bestond. Te weinig loyaliteit aan Trump kan een MAGA-tegenstander tijdens de voorverkiezingen opleveren, gevolgd door presidentiële vernedering op sociale media en het verwijt dat je een verrader bent. Te veel loyaliteit kan dezelfde politicus bij de algemene verkiezingen onafhankelijke en gematigde kiezers kosten.

Dat is een ander soort angst. Politieke bewegingen beginnen vaak niet te veranderen wanneer iedereen plotseling in opstand komt, maar wanneer mensen voorzichtig beginnen uit te rekenen hoeveel afstand ze zich kunnen veroorloven.

Niemand wil als eerste vertrekken

Zelfs voorzitter van het Huis Mike Johnson, een van Trumps trouwste bondgenoten, kan niet doen alsof Iran politiek onbelangrijk is. Republikeinen gingen het zomerreces in na verschillende nederlagen in het Congres en met groeiende zorgen over november. Interne verdeeldheid bemoeilijkt begrotingsplannen, terwijl de partij tegelijkertijd tientallen miljarden extra voor defensie en de oorlog moet verantwoorden.

Veelzeggend was hoe de Republikeinse begrotingsvoorzitter Jodey Arrington in juli over tientallen miljarden aan extra militaire uitgaven sprak zonder de woorden oorlog, conflict of Iran te gebruiken. Hij had het liever over militaire paraatheid. Politici vermijden zelden woorden omdat die woorden electoraal goed liggen.

Toch zou het een vergissing zijn om iedere voorzichtige formulering als het begin van een breuk met Trump te behandelen. Daarvoor heeft hij de Republikeinse Partij te grondig veranderd. Veel politici danken hun positie aan zijn beweging. Conservatieve media, activistische organisaties, donornetwerken en miljoenen kiezers zijn jarenlang rond hem georganiseerd. Bovendien bestaat er nauwelijks nog een georganiseerd Republikeins alternatief.

Waarheen zouden ze moeten terugkeren? Naar de partij van George W. Bush en de oorlogen waartegen MAGA zich juist afzette? Naar het economische libertarisme van vóór Trump? Naar een gematigder conservatisme waarvoor binnen de huidige partij nauwelijks een machtsbasis bestaat?

Trump heeft niet alleen tegenstanders uit de partij verdreven. Hij heeft ook veel mogelijke alternatieven uitgehold. Daardoor kan een merkwaardige situatie ontstaan: Republikeinse politici kunnen steeds sterker vermoeden dat Trump hun zetel in gevaar brengt terwijl bijna niemand er belang bij heeft als eerste openlijk afstand van hem te nemen.

En zelfs wanneer die afstand uiteindelijk ontstaat, betekent dat nog geen afscheid van Trumpisme. Een politicus kan genoeg krijgen van Trump als electorale last en tegelijkertijd zijn migratiepolitiek, aanvallen op instituties, economische agenda en autoritaire taal grotendeels behouden.

Misschien is dat wel een van zijn belangrijkste politieke erfenissen: een partij die hem persoonlijk ooit minder nodig kan hebben omdat zij zijn taal inmiddels zelf spreekt.

Wanneer de angst van richting verandert

Dat alles maakt Trump niet zwak. Hij blijft president van de Verenigde Staten. Hij beschikt over een immens staatsapparaat, vergaande bestuurlijke bevoegdheden, een grotendeels loyale partij en miljoenen toegewijde aanhangers. Zijn regering kan mensen deporteren, instellingen ontmantelen, oorlog voeren en het dagelijks leven van miljoenen mensen veranderen.

Zelfs een nederlaag bij de tussentijdse verkiezingen zou die macht niet vanzelf breken. Trump kan kiezers verliezen en tegelijk zijn greep op de Republikeinse Partij en het uitvoerende staatsapparaat grotendeels behouden.

Een autoritaire leider wordt bovendien niet vanzelf minder gevaarlijk wanneer zijn populariteit daalt. Het omgekeerde kan gebeuren. Wanneer overtuigen moeilijker wordt, groeit de verleiding om te dwingen. Wanneer bondgenoten twijfelen, wordt loyaliteit belangrijker. Wanneer slecht nieuws zich opstapelt, worden de mensen die het brengen gemakkelijker tot vijanden verklaard.

Precies daarom is het te eenvoudig om naar de lege rakettenmagazijnen te kijken en te zeggen dat Trump tegen zijn grenzen aanloopt. De interessantere vraag is wat hij doet wanneer hij die grenzen tegenkomt, en wat de mensen rondom hem vervolgens doen.

Jarenlang hoefde een Republikeinse politicus maar één rekensom te maken: wat kost het mij als ik Trump tegenspreek? Die angst is niet verdwenen. Zijn achterban blijft loyaal en zijn greep op de partij groot.

Maar naast die oude rekensom verschijnt langzaam een nieuwe: wat kost het mij als ik hem blijf volgen?

Dat is nog geen Republikeinse opstand en misschien komt die er helemaal niet. Een partij kan afstand nemen van een impopulaire leider en ondertussen zijn autoritaire politiek behouden. Trumpisme kan zelfs langer leven dan Trump.

Maar voor een beweging die jarenlang heeft gedraaid op de zekerheid dat de leider altijd wint, is twijfel op zichzelf al gevaarlijk. Een raketvoorraad kan leegraken. Een oorlog kan langer duren dan beloofd. Een journalist kan besluiten een bewering eerst te controleren in plaats van haar als nieuws door te geven. Een aanklager kan vaststellen dat het bewijs er niet is. Een kiezer kan bij de benzinepomp besluiten dat hij genoeg heeft betaald.

En ergens in Washington zit dan een Republikein naar zijn eigen peilingen te kijken. Niet met de vraag of Trump gelijk heeft, maar met de vraag hoeveel loyaliteit hij zich nog kan veroorloven.

Geert Wilders presenteert zich niet als een gelovig politicus die zich laat leiden door vergeving, naastenliefde of de zorg voor armen en vreemdelingen. Toch keert het christendom voortdurend terug in zijn politieke taal. Niet als geloof dat hem tot bescheidenheid verplicht, maar als beschaving die verdedigd zou moeten worden.

Precies daar begint iets te schuiven. Want de opmars van de zogenoemde joods-christelijke politiek gaat niet over een religieuze opleving. Kerken lopen nog altijd leeg. Veel politici die zich op christelijke waarden beroepen, tonen weinig belangstelling voor de inhoud van het christendom. Wat terugkeert, is religie als identiteit. Het kruis wordt een vlag, traditie een eigendomsbewijs en de term joods-christelijk een grens tussen wie erbij zou horen en wie niet.

Dat patroon zie je niet alleen in Nederland. Van de Verenigde Staten tot Hongarije, van Italië tot Israël gebruiken nationalistische bewegingen religieuze symbolen om nationale identiteit een moreel aanzien te geven. Niet om mensen dichter bij God te brengen, maar om de natie heilig te verklaren.

Wie daarin alleen hypocrisie ziet, mist iets wezenlijks. Natuurlijk schuurt het wanneer politici zich op Jezus beroepen en tegelijk uitsluiting verdedigen. Maar christelijk nationalisme hoeft niet geloofwaardig te zijn. Het moet vooral een gemeenschap afbakenen, vijanden aanwijzen en politieke macht een moreel gezicht geven. Donald Trump hoeft geen voorbeeldige christen te zijn zolang hij belooft de culturele vijanden van zijn achterban te verslaan. Wilders hoeft niet uit te leggen wat joods-christelijke waarden precies zijn. De term doet zijn werk zodra duidelijk is wie er volgens hem buiten valt.

Zo verandert geloof in een identiteitsbewijs. Niet hoe iemand leeft is doorslaggevend, maar tot welke beschaving die persoon wordt gerekend. Een ongelovige politicus past dan moeiteloos binnen het joods-christelijke verhaal, terwijl een praktiserende moslim die hier is geboren, werkt, belasting betaalt en vrijwilligerswerk doet toch als buitenstaander kan worden behandeld.

Een geschiedenis die nooit heeft bestaan

Juist daarom verdient de term joods-christelijk wantrouwen. Hij suggereert een eeuwenoude harmonie die nooit heeft bestaan.

Europa kent geen geschiedenis van vanzelfsprekende joods-christelijke eenheid, maar eeuwen van christelijk antisemitisme. Joden werden uitgesloten, verdreven, beperkt in hun rechten en vervolgd. Ook in Nederland leefden zij lange tijd als tweederangsburgers. De vernietiging van de Europese Joden kwam niet van buiten Europa. Zij groeide uit Europees antisemitisme, racisme, bureaucratie en fascisme.

Wanneer extreemrechtse politici vandaag spreken over een joods-christelijke beschaving die altijd één geheel zou zijn geweest, herschrijven zij die geschiedenis voor een hedendaags politiek doel. Joden worden daarbij vaak niet gezien als burgers met een eigen geschiedenis, maar als symbool in een strijd tegen moslims. Het keppeltje wordt een politiek accessoire. Steun aan Israël verandert in een bewijs van beschaving, terwijl diezelfde retoriek lang niet altijd iets zegt over de veiligheid of vrijheid van Joodse gemeenschappen zelf.

Dat maakt de term niet verbindend, maar instrumenteel.

Daarmee is geen kritiek geleverd op het christendom of op gelovigen. Integendeel. Veel christenen verzetten zich tegen racisme, oorlog en armoede. Kerken bieden onderdak aan mensen zonder papieren, organiseren voedselbanken en spreken zich uit tegen extreemrechts. Juist daarom is het belangrijk onderscheid te maken tussen geloof als levende traditie en geloof als politiek wapen.

De cultuurstrijd als rookgordijn

Religie werd niet opnieuw belangrijk omdat miljoenen mensen ineens weer naar de kerk gingen. Zij werd politiek bruikbaar.

Dat zie je misschien nog wel het duidelijkst in de Verenigde Staten. Conservatieve christelijke organisaties, Republikeinse politici en rijke donoren bouwden daar vanaf de tweede helft van de vorige eeuw een hechte alliantie op. Miljoenen kiezers werden gemobiliseerd rond abortus, seksualiteit, onderwijs en het gezin. Ondertussen kregen bedrijven en vermogenden precies waar zij al jaren op aandrongen: belastingverlagingen, deregulering, privatisering en een gestage verzwakking van vakbonden.

Op papier lijkt dat een vreemde combinatie. De evangeliën spreken veel vaker over rijkdom, schulden, armen en vreemdelingen dan over de onderwerpen die de hedendaagse cultuurstrijd domineren. Toch verdwenen die sociale thema’s steeds verder naar de achtergrond, terwijl culturele conflicten alle aandacht kregen.

Dat is geen toeval.

De cultuurstrijd houdt mensen bezig met migratie, gender, dragqueens of nationale identiteit, terwijl de economische machtsverhoudingen grotendeels buiten beeld blijven. Niemand verliest zijn baan door een dragqueen. Niemand betaalt een onbetaalbare huur door een regenboogvlag. Toch worden juist zulke onderwerpen steeds opnieuw gepresenteerd als verklaring voor maatschappelijke onzekerheid.

Dat is meer dan afleiding. Het is een politieke strategie.

Extreemrechts ontkent de onzekerheid van mensen niet. Integendeel. Het biedt een eenvoudige verklaring. Niet stijgende huren, flexwerk, afgebroken publieke voorzieningen of groeiende ongelijkheid zouden de oorzaak zijn, maar het verlies van cultuur, nationale identiteit en traditionele waarden.

Dat verhaal werkt omdat het een duidelijke vijand aanwijst.

Van beschavingsverhaal naar dagelijkse politiek

Ook in Nederland krijgt dat verhaal steeds meer invloed.

Vrijwel ieder voorjaar ontstaat ophef omdat een winkel het woord voorjaar gebruikt in plaats van Pasen, een bedrijf kiest voor een neutrale feestgroet of een gemeente een evenement anders noemt. Zulke voorbeelden worden gepresenteerd als bewijs dat de Nederlandse of joods-christelijke cultuur zou verdwijnen.

Vaak blijkt de werkelijkheid veel prozaïscher. Een marketingafdeling kiest voor een bredere doelgroep. Een folder moet langer meegaan dan één feestdag. Toch worden zulke keuzes opgenomen in een groter verhaal waarin de eigen beschaving voortdurend onder vuur zou liggen.

De feiten zijn minder belangrijk dan het gevoel.

Daarom blijven begrippen als joods-christelijke waarden ook zo vaag. Er volgt zelden een gesprek over de Bergrede, gastvrijheid of de zorg voor armen. De kracht van het begrip zit juist in die vaagheid. Iedereen kan er zijn eigen angst of nostalgie in leggen, terwijl het ondertussen vooral dient om een grens te trekken tussen “wij” en “zij”.

Dat heeft gevolgen voor burgerschap. Juridisch zijn Nederlanders gelijk. In de retoriek van christelijk nationalisme ontstaat echter een tweede toets: de culturele loyaliteit. Sommige mensen hoeven die nooit te bewijzen. Anderen lijken er hun hele leven mee bezig.

Je ziet dezelfde verschuiving wanneer woningnood vooral aan migratie wordt gekoppeld. Dan verdwijnen beleggers, speculatie en jarenlang afgebroken volkshuisvesting uit beeld. Wanneer wachtlijsten in de zorg vooral aan nieuwkomers worden toegeschreven, verdwijnen politieke keuzes over marktwerking. En wanneer arbeidsmigratie uitsluitend als maatschappelijk probleem wordt besproken, verdwijnen de bedrijven die goedkope arbeid organiseren opvallend gemakkelijk uit het verhaal.

Zo richt de culturele strijd de blik naar beneden, terwijl economische en politieke macht buiten schot blijft.

Solidariteit tegenover identiteitsstrijd

Dat betekent niet dat de zorgen van extreemrechtse kiezers verzonnen zijn. Veel mensen ervaren dat wonen duurder wordt, publieke voorzieningen verdwijnen en hun grip op het leven afneemt. Die ervaringen verdienen geen minachting.

De vraag is alleen waar de oorzaak wordt gezocht.

Een werknemer die na dertig jaar zijn baan verliest, heeft reden om boos te zijn. Een jong gezin dat geen woning kan vinden, hoeft niet te horen dat alles goed gaat. En iemand die maanden op zorg wacht, ervaart terecht dat de overheid tekortschiet.

Maar geen van die problemen verdwijnt doordat een moskee sluit, een vluchteling wordt uitgezet of een queer boek uit een bibliotheek verdwijnt.

De onzekerheid blijft. Alleen krijgt zij een andere vijand.

Daarom is het niet genoeg om de leugens van extreemrechts te ontmaskeren. Mensen hebben ook een verhaal nodig dat verklaart waarom hun leven onzekerder is geworden en wie daarvan profiteert.

Solidariteit begint niet met de ontkenning van verschillen, maar met de erkenning dat vrijheid ondeelbaar is. De huurder met een Nederlandse achternaam en de huurder met een Marokkaanse achternaam kunnen allebei tegenover dezelfde belegger staan. De gelovige verpleegkundige en de ongelovige schoonmaker kunnen allebei worden uitgeput door een zorgsysteem dat personeel als kostenpost behandelt. De Joodse buurtbewoner, de moslimstudent en de queer activist leiden verschillende levens, maar kunnen elkaar nodig hebben zodra autoritaire politiek bepaalt wie nog als volwaardige burger meetelt.

Ook gelovigen horen bij dat verhaal. Het christendom kent een geschiedenis van kolonialisme, antisemitisme en onderdrukking. Maar het kent ook een geschiedenis van verzet. Van mensen die zich organiseerden tegen slavernij, dictaturen, apartheid en armoede. Geloof is nooit vanzelfsprekend bevrijdend geweest, maar ook nooit vanzelfsprekend onderdrukkend.

Misschien is dat precies waarom het gebruik van Jezus door extreemrechts zo wringt. Niet omdat de Bijbel één politieke boodschap zou bevatten, maar omdat de evangeliën moeilijk te rijmen zijn met een politiek die rijkdom verheerlijkt, vreemdelingen wantrouwt en macht boven mededogen plaatst.

Wilders kan een keppeltje opzetten. Trump kan een Bijbel omhooghouden.

Geen enkel symbool spreekt voor zichzelf.

Een politiek wordt uiteindelijk niet beoordeeld op de heilige woorden die zij gebruikt, maar op de mensen die zij beschermt, de mensen die zij uitsluit en de belangen die zij buiten schot houdt.

Wanneer we daarnaar kijken, spreekt niet God.

Dan spreekt de macht.