မြန်မာဘာသာဖြင့်ဖတ်ရန်

Reading time: 35 minutes

DIDI wasn’t my sister, nor any kind of blood relation. But I had called her that for as long as I could remember. I never had an older sister, and my older cousins lived far away, too distant for us to be close. But Didi lived next door, and our families were so tightly knit that we felt like two branches of the same tree.

My father, an only child, had always treated Didi’s parents as his own brother and sister. In his eyes, Didi and her two sisters were his dear nieces. When my mother married my father, the two families seemed to become one, extending naturally across our two households. She, too, came to treat Didi and her sisters as her own.

We lived in a small, sleepy market town just about two hours from Yangon. A slow bike ride could take you around the entire town in half an hour at most. But as a child, even the short walk from our house to the market felt like an endless journey. In my young imagination, the market in the town center lay far, far away.

On one of those endless trips, Didi led me by the hand to the market. I was still small enough for Didi to hold my hand tightly whenever we were out and about in the streets, but old enough to notice how much taller and more grown-up she was. As we passed the modest town hall to the south, we glimpsed a wedding.

“Lay Lay and Daw Daw had their wedding here too. You know that, right?” Didi asked, using the endearing terms for uncle and aunt to refer to my parents.

Of course, I knew. Our house had an album filled with photos from that day. Whenever I flipped through it, I always stopped at the one where Didi appeared. In that photo, my father and mother, the bride and groom, stood in the center, surrounded by family and friends. Didi and her sisters, in their gowns, sat gracefully on the velvet pile on the podium, their feet tucked neatly beneath them.

In the wedding photo, Didi already looked composed and elegant in her pale pink gown. She leaned slightly to one side, her back curved just enough to make her posture look effortless. She faced the camera with pursed lips and a straight, serious gaze. It was a pose she struck in every picture she took. Like her signature. And I found it endlessly amusing.

One year after the wedding, I came into the world. As a toddler, I used to point at that photo and mimic Didi, tilting my body and pursing my lips in playful imitation. Didi could never resist whenever she saw me do that. She would scoop me up and press her nose against my cheek, giggling along with me.

Didi, or Nadi as her real name goes, was the youngest in her family of five. Her two sisters, Nay Yi and May Mi, were called Yiyi and Mimi by the close ones. I addressed her sisters with the respectful prefix “Mama,” but I just called Nadi “Didi” plainly, as everyone did. My parents often reminded me to use “Mama” for Nadi as well since she was considerably older than me, but I couldn’t break the habit. Besides, I had another reason.

One day, I visited Raju, my childhood playmate who lived on the same street. As we played in his yard, I overheard him call his older sister what sounded like “Deedee.”

“Is your sister’s name Deedee?” I asked.

“Na,” Raju replied. “It means ‘elder sister’ in Hindi.”

That was all the reason I needed to keep calling her ‘Didi’ without the prefix.

Mama Yi and Mama Mi, too, with no brother of their own, treated me like a younger brother. But Didi’s love held a different weight. Hers was softer and deeper, as if it had always belonged to me alone. I clung to her in return.

When my mother’s arms grew fuller with my younger siblings, our next-door family embraced them too. Yet the bond Didi and I shared remained unlike any other.

Didi often recounted how overjoyed she was when I was born, as if I were a gift she had long wished for. A little brother her mother could never give her. She would tell me of moments I was too young to remember.

One such memory stood out. I had always been restless, leaping and swinging like a little monkey. One day, while my mother was caught up with chores, Didi took it upon herself to bathe me at the bricked storage tank in our yard. As she leaned forward to lather me with soap, I jerked upward in play, and my head collided with her face. The sharp edge of my skull split the corner of her left eyebrow. She said it took two stitches to mend, but she spoke of it lightly, as if it was nothing.

Didi told me about that incident and showed me her scar when I was a little older.

“It must have hurt terribly,” I said, tracing the faint line with my finger. “Didn’t you hate me?”

“Oh, I did,” she replied, her face serious for a moment before softening into a smile. “That’s why I used to secretly pinch you when no one was looking.”

I felt a pang of guilt and love for her all at once. Without a word, I climbed into her lap as if it were a cradle, resting my head against her chest. My fingers found the scar again, gently brushing over it. From that day on, I touched that little mark whenever I lay nestled against her. I don’t remember what specific emotion prompted me to do so, but touching her scar had become a habit during my childhood.

Didi was soft and gentle. Her manners and speech were marked by a grace that seemed effortless. She was kind, nurturing, modest, and motherly. I never once heard her utter a harsh word, let alone a vulgar one. Even when hurt, her voice remained calm. Perhaps that was why, as a child, I never learned to be entirely obedient or tame: I knew I had a sanctuary. When my parents’ tempers flared, when scolding or punishment fell upon me, it was Didi who became my refuge. I wasn’t afraid of my parents because I knew I had a shield.

At times, my mother would shake her head in concern. “You’ll spoil your brother,” she’d say with a sigh. But Didi never changed. And I, wrapped in it, felt untouchable.

Despite the years between us, Didi and I were more like friends of the same age. Even as a child, I took on the role of her bodyguard. In those days, especially in the countryside, teenage daughters rarely went out alone; someone often had to accompany them. With Mama Yi and Mama Mi away at university in Yangon, the task often fell to me. Whenever Didi had errands to run or places to be, I rode along on the back carrier of her bike as her self-appointed protector.

My usual duty was to guard Didi from the young men who pedaled alongside her, trying to strike up a conversation or inch closer in the hopes of winning her favor. I’d glare at them first, and if that didn’t work, I wasn’t above shouting to chase them off.

Some of the town’s young men tried to win me over, offering snacks or indulging whatever whims I had. But I wasn’t so easily bribed. “I know what you’re doing,” I’d tell them with narrowed eyes. “You’re just trying to butter me up so I’ll help you with my sister, aren’t you?”

The guys hated me for it, which only made me more amused.

After Didi passed matriculation, she remained at home for another year, stuck like so many others. The military junta had kept universities across the country closed following political turmoil after violent crackdowns on student-led protests for democratic reform. When the campuses reopened eventually, Didi began preparing to leave for Yangon.

I felt a heaviness settle in my chest. It was the first time Didi would be away for so long. We had never been apart like this before.

“Little puppy,” she said with a teasing smile, “don’t pretend to be sad. I know you’ll forget all about me the moment you start kicking a football in the street.”

Didi’s eyes glistened with tears as she boarded the bus, leaving home for the first time in her life. She was accompanied by Mama Mi, two years her senior, on her journey to Yangon to attend her class as a fresher. Our two families stood by, waving until the Toyota Hilux pickup—a popular transport vehicle for short trips back then—vanished around the corner.

Whenever Didi returned during semester breaks, long holidays, or school closures following student protests, I would rush home the moment I heard she was back. Our conversations stretched late into the night, flowing endlessly like the chatter of two sisters. Didi filled me in on everything: the city, the university, and glimpses of her new life. Sometimes, she would press a blackhead remover, fresh from Yangon, against my face, squeezing at my acne.

It was during one of such visits home that she confided in me about her first love. At university, she enjoyed a freedom she could never fully express at home, but like many young Burmese women of her time, she kept her secrets carefully guarded from her parents. Though the days of strict parental interference had faded, the shrouded veil of discretion lingered, especially for daughters.

As she spoke of her boyfriend, her voice grew soft, and a faint blush bloomed across her cheeks. “Don’t laugh at me, will you?” she asked, her tone light but edged with vulnerability.

I met her gaze with steady affection. “Loving him is one thing,” I said, “but I’d advise against marrying him.”

“Why, Maunglay?” she asked, calling me by the tender name she always used for little brother. Her voice carried the same playful lilt as when we were younger.

“As much as you’ve told me about him, I can sense he’s not showing his true colors,” I replied, choosing my words carefully but without hesitation. “If you marry him, he’ll hurt you. And when that happens, he’ll have to answer to me.”

Didi burst into laughter. “What a darling little brother you are,” she teased, ruffling my hair and tugging at my cheek. “With you around, I’ll never have anything to fear.”

When I was in eighth grade, I had a secret girlfriend from school. It was nothing serious, just the kind of playful affection kids fall into for fun.

During one of Didi’s school breaks, she slipped into our house through the side entrance in the hedge that separated our yards. Finding my study table in its usual state of disarray, she set about tidying it. That’s when she stumbled upon the love letters my girlfriend and I had exchanged.

Hands on her hips, she fixed me with a mock-stern look. “You little rascal,” she said, her voice carrying the gentle weight of an elder’s reprimand. “Are you really old enough for this? Where did you even learn to play at love like this?”

Before I could respond, she rapped me lightly on the head with her knuckles. I grinned sheepishly and threw my arms around her waist in a wordless apology.

Didi didn’t tell my parents, but she made sure to remind me that I was still too young to be caught up in such things. “Focus on your studies,” she said, with the same soft authority she had always used when guiding me. And as always, I listened.

Even after graduating from university, Didi couldn’t stay home for long as she found a job in Yangon. No matter how much time passed between visits, each reunion felt as though no time had passed at all.

During one of her trips home, Didi confided in me about another boyfriend. This time, she showed me his photo.

I studied it for a moment before raising an eyebrow. “He’s not exactly good-looking but he looks a good guy,” I remarked. “Are you sure he really loves you?”

Didi laughed, rolling her eyes playfully. “I think he does. He gets all frantic and clumsy when I’m around. I even gave him the nickname pya-kalaung for that.”

“Do you love him really too?” I asked, watching her closely.

She fluttered her eyelashes in mock shyness, like a teenager caught in the act. “Oh, why should I answer that?” she teased, laughing as she tried to dodge the question.

During matriculation, my days were a whirlwind of school and after-school study classes, leaving little time to breathe. One afternoon, as I returned home, I overheard the adults talking about Didi’s wedding.

It felt so sudden and unexpected. I was caught off-guard. I knew, of course, that Didi would marry someday. Her sisters already had. But knowing something in theory and facing it in reality felt worlds apart.

A strange emptiness crept in, as if a part of my life was slipping away faster than I could hold onto it. Would we slowly drift into strangers as time passed? Was this bond on the verge of breaking apart? The bond I had always thought unshakable.

Didi returned home from Yangon following the news, ready to prepare for the wedding. Her fiancé and his family arrived a few days later.

Didi was swept up in the whirlwind of wedding preparations, and with my own tight schedule, I barely had the chance to see or talk to her. It stung.

In the past, whenever Didi came home, we were inseparable, riding our bikes through town or sneaking into either of the kitchens like two mischievous rats, scavenging for anything we could turn into a snack. On slower afternoons, we’d lounge on the swing beneath the jackfruit tree in her front yard, letting the hours slip by in small talks.

Now, everything felt different. I helped once, carrying supplies for the reception, but for the most part, I kept to the sidelines.

I had the saddest expression in every photo taken at Didi’s wedding.

Didi’s fiancé, a Yangonite, had arranged for another reception in his hometown. I wouldn’t be joining them in Yangon, for my exams loomed too close.

The day Didi, her fiancé, and her in-laws left for Yangon, I skipped coming home after my cram-school classes at the private institute I attended after regular school. Instead, I wandered to the town’s pagoda, lingering by the lake near its western gate as the sun melted into dusk.

She would wave goodbye, wouldn’t she, just as she had years ago when she left for university as a fresher? Yet this time felt different. This time, she was leaving not as a student, but as a bride. She was crossing into a new life, one that didn’t include our sly mischief or whispered secrets. I felt unable to confront the weight of that finality.

I didn’t know when I’d see her next, but I knew that by then, things would no longer be the same. The ease with which we mingled, our playful collusion, would become memories. Would be tucked away like keepsakes we could no longer touch.

I didn’t know that Didi had held the car back, expecting me to get back in time to see her off. That she craned her neck into the direction I would show up. She even sent my younger brother to search for me at my usual haunts. He looked everywhere but the pagoda.

By the time I made it home, it was late. I learned that Didi had waited as long as she could, until the patience of others frayed thin. Only then did she sigh, climb into the car, and wave her last farewell.

“Your Didi kept grumbling,” my mother told me as I turned up on our doorstep. “She kept saying ‘That Maunglay! He knows I’m leaving today. Where could he have gone?’ She waited and waited”.

The words sank like a stone. Regret felt heavy and sharp. I had shattered the modest hope of someone who only wanted to see me one last time all because I chose to avoid what I wasn’t ready to face.

Before her departure, Didi had left a fine pen and some pocket money for me. Simple gifts, yet they carried with them the weight of her care. I used that pen during my matriculation exam, and … oh my gosh, I passed straight away.

Didi made two trunk calls just to check on me. One after my exam, and again when the results were out. In those days, even landline telephones were scarce, let alone mobile phones, and we relied on a neighbor’s as our link. She even sent money as a prize to award my passing.

Yet, when Didi visited home, whether with her husband or alone, I found myself bruised by time. Pulling away, keeping a slight distance. Some part of me stubbornly resisted the ease we once shared. Yet Didi never mirrored my coldness. She simply kept reaching for me, as if nothing had changed.

Because of that, we never drifted away from each other.

When I was admitted to Yangon University, Didi suggested I stay at her home throughout my studies. But I insisted on living in one of the faculty halls, partly because I wasn’t ready to live under the same roof as her husband. Another part of me was craving a taste of independence. Still, I found myself at her doorstep once a week, or every other week at most. If too much time passed, Didi would call me at the hall’s reception.

“Why don’t you come over this weekend, Maunglay?” her voice carrying across the line with gentle reproach. I could never refuse.

For four years, Didi’s home became my second home, a familiar table where I sat for occasional meals, under her watchful glow.

By then, I had outgrown the childish habits that once lingered between us. I no longer gave Didi the cold shoulder, nor did I hold on to the masked resentment I once harbored for her husband. In time, I warmed to him, and our conversations stretched longer with each visit.

He wasn’t the man I had seen in the photo years ago. Didi had met him during errands for her employer, such as applying for permits and collecting the approved documents, at the government office where he worked.

I often thought Didi was fortunate. Her husband adored her and wrapped her in a life of comfort, a steady kind of love that seemed to make her world effortless. She had no need to work for a living or shoulder the burdens of a career and a household. Even household chores were left to the maids she oversaw, as if she had stepped into the soft, serene role of a queen consort in their own little palace. I sometimes wondered, on the flip side, if such comfort had left her unsharpened. While I went on studying and learning about the world beyond our hometown, Didi seemed to remain much where I had left her. When I shared with her my widened horizons, she listened attentively, as I had once listened to her.

Whenever I visited, Didi would prepare my favorite dishes herself, as though I were an honored guest. After my mother, no one knew my tastes better than she did.

“My wife saves her best recipes for when her Maunglay comes around,” her husband teased on one occasion, winking. “Brother, you should visit more often. Maybe I can get in on these feasts by taking advantage of your visits.”

Didi shot him a mock-stern glance, though a smile tugged at the corners of her lips. “Oh, don’t be so dramatic, dear.”

I just kept smiling, listening to their playful sparring with a twinge of jealousy.

On my return journey to my hall, Didi made sure I had all I needed for the week. Spicy fried fish paste, dried fish, jars of pickled mango tucked into my bag. She knew all too well how unsatisfying meals served by the halls were.

During those four years, as Didi welcomed one child after another into her life, I cycled through one girlfriend after the next. Each new love, I brought to Didi. Her home became a place where introductions felt inevitable. As I adored her growing brood of little ones, my nieces and nephews, Didi extended the same unwavering warmth and hospitality to the sweethearts I paraded before her.

No matter how often the faces changed, Didi’s kindness remained constant. And without fail, she always offered her thoughts on each of them. Sometimes with a knowing smile, sometimes with a raised brow. For her, no detail of her Maunglay’s life was too small to consider.

After graduation, Didi urged me to find work in Yangon, hoping we could remain close. But my path unraveled unpredictably, leading me across distant places, as if I were meant to drift like a nomad. Eventually, I found myself in Pinlaung, cradled by the pleasant embrace of the dark Shan plateau, immersed in the dried tea-leaf trade. There, I married a local woman and planted my roots in the highlands.

When our father passed, the rhythms of our family shifted. Mother moved to Mandalay to stay with my younger sister. While I could see them in Mandalay fairly frequently, I could only reunite with my younger brother, a seafarer, just once a year or so. We parted with our childhood home, each sibling receiving their share of its worth.

Didi’s story mirrored mine. After their parents were gone, she and her sisters too bid farewell to the house that had shaped so much of their lives—our lives. Once twin branches of the same tree, rich with our shared memories, the two houses had been severed from us.

Over the past decade, my life as a husband, father, and trader had twisted and turned like the winding road that snakes its way up to Pinlaung. Didi’s life, in contrast, seemed almost motionless. Hers was a still surface that rarely rippled.

Her name, Nadi, with its roots in Sanskrit, suggested flowing currents, evoking the restless energy of rivers. Yet, Didi’s life bore no resemblance to the rushing force of a nadi. Her days unfolded like the tamed, confined waters of a reservoir. They rippled gently but never surged forward. If every life is driven by purpose, then Didi’s seemed destined for one: simply to be her husband’s wife. To be introduced with pride as “Meet my wife, Nadi.”

Her daily rhythm never wavered for years. From dawn to dusk, she moved through a cycle as familiar as breath. Her circle of friends remained small. The outside world had dimmed at the edges, fading softly into the background. The passage of days, months, and years burned slowly for her, like the steady flame consuming the delicate wax of a candle blessed by past good karma.

I remembered a distant April night, a memory that surfaced with the scent of childhood and forgotten dreams.

It was one of those nights when power outages blanketed our town in thick, velvety darkness. Back then, the blackouts were relentless (oh they still are) across the country, but in those moments, our little world grew hushed. The streets fell into silence, save for the faint chorus of insects and the occasional night bird. Candle flames flickered from scattered homes like distant fireflies.

That night, when stars hung low and close enough to be plucked, Didi and I lay side by side on the divan in my family’s front yard. The old wood creaked softly beneath our weight, and our gazes stretched endlessly upward.

We spoke of nothing and everything. Our words floated between us like fireflies skimming the dark.

“You know,” Didi began, her voice light but serious, “I’m really inspired by people like Yuri Gagarin and Neil Armstrong. I want to be the first person to set foot on Mars.”

I barely knew the names she mentioned, but not to be outdone, I leaned into her ambition, searching for one of my own that suited my age.

“Well,” I said, puffing up with pride, “I’ll be a racing car driver. Like the ones I see on TV news.”

For a brief moment, we let those dreams carry us beyond the night: she to Mars, I to the roaring circuits of the world. And beneath the serene watch of the stars, we were immersed in our own fantasies.

I wasn’t sure if Didi’s dream of Mars still flickered within her, but her life now as a mother and housekeeper felt as distant from that ambition as the stars themselves. If anyone were to set foot on Mars, it seemed more likely to be her eldest son, whose eyes lit up at the mention of NASA. I, too, had drifted from my childhood fantasy of racing cars, though I found myself perpetually behind the wheel, steering through winding roads of the Shan highlands as a tea-leaf trader, crossing towns like a solitary traveler charting forgotten paths.

Whenever Yangon called me—be it business or personal matters—I often stayed at Didi’s house. To refuse Didi’s invitation would feel like clipping the wings of a small, silent bird. Didi never pleaded, but she didn’t have to. She wore happiness like a veil, but sadness lurked behind her eyes, gathering like rain in the corners. She was the kind of person who smiled even when sorrow weighed on her shoulders. But I knew better. I had seen her eyes betray the truth too many times.

After her wedding, when I let the dusk swallow me by the lake instead of returning home to bid her farewell on that afternoon, I carried the regret with me. From that day forward, I vowed not to sadden her again. Sometimes, choosing to stay was enough to remind her that she was never forgotten.

Didi’s days of solitude unfolded like the slow chiming of temple bells. Soft, measured, and echoing long after the strike. Each morning after everyone left—her husband to work and the children to school—the house plunged into a stillness akin to a forest monastery. She often sat by the window, draped in silence, her gaze trailing the empty street outside. Occasionally, she called out to the maids, but even those instructions seemed to dissolve quickly into the air.

It was on one of those slow, drowsy afternoons, during a brief stop in Yangon, that I arrived unannounced. From the gate, I glimpsed her perched on that familiar chair, her figure framed by the slanting light of the living room. The moment her eyes caught mine, she rose swiftly and hurried out, as if pulled by an invisible thread. It was a sight that mirrored how I used to sprint to greet her when she returned home from university.

I didn’t know if Didi waited by that window each day, hoping to see someone, anyone, or if she ever secretly wished for me to appear. But on that day, her face blossomed like flowers at the first touch of morning light.

Didi’s husband was a good man. There was never a whisper of infidelity or indulgence in excess. He wasn’t the kind to drown in drink or lose himself in late-night revelry with friends. His devotion to Didi was exceptionally steadfast. And theirs looked everyone’s ideal marriage. But as the old saying goes, even the bravest bull bears scars. No marriage escapes unscathed. Time, with its silent chisels, carves wounds into the softest bonds.

Didi was the kind of wife who swept the debris of their quarrels beneath the carpet, careful to keep the floor clean for others to tread upon. She was the helmswoman of their small family boat, gently shuddering along the river’s currents, patching leaks as they appeared.

I remember once, by chance, arriving at her home in the midst of a quarrel between them. It wasn’t the fight itself that lingered in my memory. Every home, after all, houses its share of raised voices, but the way Didi’s words trembled stayed with me. She reminded me of an ox-cart driver, guiding a weary, fraying cart, binding its splintered parts with rope to keep it from collapsing on the journey ahead.

Didi was, after all, a woman shaped by the careful hands of tradition. She had grown up reciting the Burmese gāthā: “Marriage, Pagoda, and Tattoo: Three marks that one shouldn’t undo.” And so, she bore the weight of that belief, carrying it through the years with grace, as though every crack in the cart’s frame was but another mark of the well-traveled road.

“Sometimes I wonder why I chose this path, Maunglay,” Didi confided one breezy afternoon. “I mean no disrespect to this marriage, to the love I have for my husband and children. I’m lucky, I know. A good man, wonderful children. But… sometimes, I feel caged. Tired of it all.”

“You married Ko Thet Tun because you love him, didn’t you?” I asked. “Isn’t it a blessing when two people who love each other can build a life together?”

Didi hesitated, her gaze drifting as she searched for the right words.

“There was once a songbird that perched by my window. Its voice so sweet, I was utterly enchanted. But it didn’t stay long. Just as I fell in love with its song, it flew away. I waited for its return, day after day. But only other birds came and went. The nightingale never returned.”

Her words lingered between us. I couldn’t tell if she was reciting something she had read or if the metaphor was her own.

“What if you had become an astronaut? Would you have grown tired of that too?” I asked.

Didi looked disturbed. “Oh, you still remember that?” she chuckled softly.

Even back then, Didi knew her fantasy of Mars was distant. A fleeting mirage. Shimmering on the edges of her imagination. She was delicate, both in body and spirit, prone to feeling small in the face of life’s burdens, her heart quick to fill with tears. I often wondered if she could have endured the grit and storms of chasing such a colossal dream.

But if Mars was too far, what dreams lay closer to her heart?

I remembered, as a boy, accompanying Didi to her seamstress training. She would borrow monthly magazines from the rental shop, poring over the fashion spreads with those models draped in fabrics that whispered of distant cities. Didi often traced the outlines of those dresses with her eyes, reshaped them in her mind, and sketched on scraps of paper.

If she had followed that path, becoming a designer, I imagined her life might have been more unpredictable, full of peaks and dips. I wondered how different it might have been if it had flowed like the ocean rather than remaining still.

We humans are born to weave a life from whatever threads are given to us. Some fabrics grow wide and varied; others narrow into familiar patterns. Perhaps it is duty, perhaps fate. We keep going though until, one day, there is no more to weave.

*

The last time Yangon summoned me for business, I stayed at a modest hotel near the brokers’ sale center, letting the city hum around me unnoticed. I hadn’t rung Didi, telling myself I’d visit her once the weight of work lifted. Perhaps I’d call upon her on my way out, before I disappeared back into the hills.

One afternoon, I slipped away from the humdrum details of trading to fetch medicine my wife had requested for her parents. The large and bright pharmacy felt worlds apart from the narrow streets I wandered. And there, by some hand of fate, stood Didi.

“Oh, Didi, what brings you here? ” I asked, feeling a guilt gnawing beneath my words. I dreaded the questions she’d ask, knowing full well what she’d think of me being in Yangon without first knocking on her door. “Are you on your own?”

“No, the driver’s with me. Just refilling some medicine. You know I never pass a day without it,” she said with a faint smile.

Didi was a mat-tat-na, someone who was never entirely well but didn’t wither in bed either. Her body was a shifting puzzle of aches and disorders. This time, I noticed how much she had thinned.

Then her eyes narrowed slightly. “But when did you get to Yangon? You didn’t come to see me. Not even rang me up? Slipping in and out like a thief?”

“I arrived two or three days ago,” I said, feeling the words stumble out. “I’ve been buried in work, but I planned to visit after I finished.”

She seemed to weigh my answer, but I knew she didn’t doubt it. Then, as always, she grinned, her familiar retreat when words slipped beyond her grasp. “Make sure you come. Let me know ahead, I’ll make your favorite dishes.”

Her smile lingered as she turned away.

The day I appeared at her doorstep, I found Ko Thet Tun seated in the living room, busy with some phone conversations. Didi had prepared my favorite dishes herself—no maids involved.

I eased into a chair. After Ko Thet Tun had hung up, he spoke to me with a voice carrying the tone of someone asking a favor without pressing too hard.

“Brother, why not delay your return by a day? I hope nothing urgent waits for you back home. I need someone I trust to drive your sister to Pathein tomorrow. I would go myself, but I’m leaving on a very important business trip today. Our driver’s available, but you know how he handles the wheel. Too fast, too reckless. It’s a long journey.”

I was told that one of Didi’s aunts in Pathein had passed away, and the funeral was set for the next day. Didi felt it a must to be there, as one of her sisters, a civil servant, was now posted in a frontier town and the other lived abroad. The responsibility fell on Didi alone.

Ko Thet Tun had duties that pulled him in the opposite direction. Once a young officer Didi had met, he was now a high-ranking secretary shepherding his minister across the country.

I nodded without hesitation.

“I’ll take her,” I said, and called my wife to let her know I’d linger a little longer in Yangon.

At dawn, Didi and I set out. The road stretching ahead beneath the pale morning light. She sat beside me in my SUV, vibrant and lively, without the shadow of mourning clinging to her. We had a good chat throughout the four-hour journey. By noon, we had crossed into Pathein, arriving just before lunch. The funeral followed in the afternoon.

Didi’s relatives urged her to stay the night as they hadn’t seen each other for ages, but she declined with an easy excuse that the children were home with the maids, and their father away.

We lingered a little longer, exchanged pleasantries, left our donation, and slipped away from Pathein as the sun began its descent.

As we crossed the heart of the city, Didi placed her hand gently on my arm.
“Pull over,” she said softly.

Curious, I glanced at her.
“What is it?”

She hesitated for a moment, then confessed with a small sigh.
“I lied to them. I didn’t want to stay, but I don’t want to go back home either.”

The car idled by the roadside as Didi stared at the passing traffic. Maybe she could trail lives that seemed freer, less tethered in it. After a long pause, she finally spoke.

“My world has been bound within two thousand and four hundred square feet for two decades. Each morning, the rest of the family leaves. Off to school, off to work. And I’m left behind. Perched on the same chair by the window like an old she-monkey. Watching the street for years. We’ve taken family trips, yes, but I’ve always wished to travel alone. Maybe just once. To forget the children. To forget Ko Thet Tun. For a while. But that’s not something a married woman, a mother, can easily do. Ko Thet Tun never allowed me to.”

I frowned, gently protesting.
“But Didi, you haven’t been in good shape. How could he let you go alone?”

Didi chuckled under her breath.
“He wouldn’t have, even when I was younger and perfectly healthy.”

I shook my head, sighing.
“I wouldn’t want you to travel alone either. I’d worry too much. But if you really want to go somewhere, I’ll chauffeur you.”

She turned to me with a smile full of contentment. “I know you’ll never betray me, Maunglay.”

I grinned but added, “But I suppose this means your wish won’t fully come true. With me driving, you’re not exactly alone.”

Didi laughed lightly. “Oh, don’t be silly. You and I—haven’t we always been like birds of a feather? There’s no difference.”

Warmth rose in my chest. The thought of Didi and me, alone on an overnight trip, felt like something neither of us would have imagined when we were younger. Our families had always travelled together. Now, somehow, here we were.

Didi was asking me to help her step outside the life she had built around her family, if only for a day.

“Where should we go?” I asked, glancing at her. “What do you feel like doing?”

Didi smiled faintly, her gaze distant. “Wherever you choose. It doesn’t matter as long as we can stretch this day into another.”

I eased the wheel toward the winding road to Chaungtha Beach across the Rakhine Yoma. She already knew where we were going. I let the road carry us.

As the tires hummed along the road, Didi dialed home. I listened in complicity as she wove her little web of mischief, telling the older maid that she was staying the night with relatives in Pathein. Then, I heard her soft voice drift to her young children.

“If anything happens, do you think you can handle it without me or your father?” she asked her second son. “Nothing but life-and-death matters, mind you.”

Her eldest had already left for his studies abroad. With Didi and Ko Thet Tun away, the three younger children and the household staff were left behind. Didi had always given her children just enough freedom to learn to manage without the parents.

Lastly, she called Ko Thet Tun. I listened as her voice shifted to a calmer, more composed tone. She spun the same tale for him.

But the call was brief. His reply came quickly, half-distracted. I could hear the faint hum of distant voices trailing behind him.

“Okay, okay. Do as you see fit. I’m swamped. Bye.”

His words faded as the road carried us toward the sea.

By the time we arrived at Chaungtha, the sun had already sunk beneath the horizon. The sky was brushed with the faint afterglow over the Bay of Bengal. It was the off-season, and the beach lay serene, save for the whisper of distant tides and the occasional flicker of light from scattered visitors.

After a simple, light dinner, we wandered down to the shore. The beach had emptied. The swimmers and families had long retreated to their lodgings. Darkness stretched over the sea, and the only footprints left in the sand were ours.

Didi walked with a childlike ease, her toes brushing the edges of the waves. Now and then, she stooped to gather small shells and tiny sea creatures the tide had delivered ashore. With delicate care, she returned them to the water, like the man in The Star Thrower. He could not save them all, but he returned the ones he could.

That night, the moon hid behind rain clouds. We settled on the cool sand, using the casuals we had bought at the beach as makeshift cushions. Above us stretched a faint scatter of stars, and the ocean breathed in the darkness.

Neither of us spoke for a while. The silence between us wasn’t awkward. It simply filled the space between the waves.

“When we were in Kyauktada,” Didi finally broke the silence with a soft voice, referring to our hometown, “I used to drag you along on all my little adventures. And now, here you are. As if you’ve never left my side.”

I smiled, though she couldn’t see it.
“It’s like I’m still riding along on the back carrier,” I replied. “Shooing away all those men who dared get too close. ‘Hey! You there, stay away from my sister!’”

I kept my tone serious, letting the moment linger just long enough to make her believe it. Didi glanced over her shoulder instinctively, as if half-expecting some stranger to appear out of the night.

Then she laughed. It was a real, full-hearted laugh. For a moment, she seemed to have shed the burdens of home: her husband, children, and the chair by the window where she spent so many mornings. I, too, let go of thoughts of my wife, my children, my business, and the distant Shan hills. For those hours, there was only Didi.

Neither of us expected a call. The world outside the two of us seemed very far away.

We lingered by the shore until the moon escaped the clouds above our heads. Then we returned to the bungalow and sat on the bench outside our rooms, talking and falling silent in turn. There was nowhere else we needed to be.

Didi sifted through the past, bringing out light and painful memories at random. We laughed, fell silent, then found something else to talk about. At one point, she suggested we play riddles, and for a while, we did.

One old wound eventually resurfaced.

“You know, Didi,” I began, my voice catching on the edges of the words. “When you got married … I didn’t know how to feel. I hated Ko Thet Tun at first. Like he was a thief who stole my sister away.”

I turned to watch her reaction, but Didi only gazed toward the dark horizon.

“That’s why you didn’t come home that day I left for Yangon?” she asked in an even voice, hardly surprised by my raw honesty. “Where were you at that time?”

I blinked. I was the one who was surprised. She remembered that day, some twenty years later. I hadn’t expected that.

“At the pagoda. Beside the lake.”

She nodded. And we both fell silent.

After a few breaths, Didi spoke again.

“I was sad that day too,” she murmured. “Leaving without a proper goodbye to you… it felt like losing something I wasn’t ready to part with.”

That memory felt distant now, something small and childish. Yet, as we rekindled it, its warmth returned. The past felt like a cake fresh from the oven. Hot, fragrant, and sweet with nostalgia.

“You know,” Didi said, her voice steady but reflective, “As a mother, I can say I love my children more than my husband. But children… they grow wings, don’t they? One day, they’ll fly off, find their own nests with someone else. A husband and wife may lie side by side tonight, yet by morning, who knows they might sever their ties and part ways as strangers. Nothing is certain forever.”

I nodded, sensing more to come.

“But I think in my life, you’re always there. Waiting. Ready to stand by me when I need you. Just as the stars are always there to accompany anyone who looks up. Am I right?”

I drew in a deep breath and let her words settle. There was no need to reply. Needed I? I reached out and took her hand. She held on tightly.

Resting her head on my shoulder, Didi exhaled softly. With my free hand, I traced the faint scar above her left eyebrow, my fingers brushing over it as naturally as they had in childhood.

The night was quiet except for the palm trees and the ocean. The rhythm of our breathing reminded me of those blackout nights back home, when Didi and I would lie side by side on the divan in my front yard, staring at the stars.

Our hands still clasped and our heads brushed together, we wove the newly received threads—our current moments—into a new fabric together. We sat there until the night began to thin.

The seven-star Big Dipper began curling its tail toward the horizon when Didi broke the spell. “You should rest now,” she said gently. “You’ve been driving all day. It’s time you take a break.”

Before we parted, we embraced. I pressed my nose against her forehead and cheek, as I had done many times when I was little.

Our rooms were separated by a single layer of brick. I don’t know if Didi found sleep quickly, but I lay awake. Until I drifted into a brief, restless slumber just before dawn.

Didi woke me with a gentle knock. After a quick shower and breakfast, we walked along the shore in the matching T-shirts and three-quarter pants we had bought the day before. Hand in hand.

Didi stared at the ocean as though seeing it for the first time. In daylight, the sea seemed to hold her attention completely.

For years I had thought of her life as still water. Standing beside the ocean, she seemed different. Not that she was transformed into someone else, but closer to the person I imagined she might have been. A return to the vitality that had always belonged to her. Being a nadi.

I took a photo of Didi at the seashore with my phone. She struck her usual serious pose at first, but then surprised me with a radiant smile beneath her coconut palm hat.

Before we set out for Yangon after lunch, we changed back into our original clothes. We folded the T-shirts and three-quarter pants into a plastic bag and hung it on a low branch near the shore. It felt like leaving behind a small piece of those hours we had shared.

On our return journey, Didi was uncharacteristically quiet. She fixed her gaze on the endless paddy fields and the shifting scenery flanking the road. Whenever the road ahead allowed me to safely steer with just one hand, her hand would find mine from time to time.

Didi and I had no time machine. We returned to Yangon by road, but our minds kept traveling back to childhood. To the potholed streets of our hometown. To the bike rides. To our old houses. To the swing under the jackfruit tree. The divan. For the past thirty-six hours, it felt as though we had been moving through time together.

The hours we spent were brief but profound. I knew that, whatever happened after we returned to our separate lives, those hours would stay with us. That new fabric we had woven together would adorn us for the rest of our lives.\

AS in many Asian cultures where the worship of semi-legendary figures is common, Myanmar has its own centuries-old tradition uniquely woven into its Buddhist culture: the cult of nats. Buddhism may teach self-reliance and the law of causality, but for many in Myanmar, who identify themselves as Buddhists, reason alone may feel insufficient, and so quiet bargains are struck with the unseen.

As Yuval Noah Harari notes in Sapiens, humans are storytelling creatures, and it is through stories that shared memories endure. In Myanmar, tales of figures who met tragic ends, often through martyrdom or betrayal, have been etched into the nation’s memory, stirring both sympathy and affection. Devotees carve their statues, bow before them, and offer prayers: pitying the nats for their fates, yet at the same time relying on them for protection and blessings in return for devotion and offerings.

Out of centuries of yearning and lore, tragedy transfigured into ritual, and ritual into devotion, Myanmar’s cult of the nats took root.

Where the Spirits Live On

What sets Myanmar’s nat worship apart from many other folk beliefs is the richly syncretic tradition that has grown around it. Unlike many cultures where spirits are honored with simple rituals, nats are often celebrated in grand communal ceremonies with boisterous music, trance dances, and a festival-like atmosphere that blurs the boundary between ritual and revelry.

While humble household shrines are the bare minimum, more devoted followers sponsor, or contribute to, special rites known as nat kana pwes (or simply nat pwes), propitiation ceremonies held at major shrines, private homes, or temporary tents. Some take their devotion further, traveling to larger communal festivals (pwe-daws), seasonally held at the nats’ places of origin or domains. Such acts of worship are often tied to vows or prior bargains with the spirits for a desired outcome. A businessman, for instance, might host a nat pwe at his home in anticipation of a lucrative deal, seeking the nat’s blessing in advance.

Whether small nat pwes or grand pwe-daws, the central figures of these rites are the nat kadaws, “consorts chosen by the nats1.” More than officiants or mediums, they are performers, taking center stage as they dance ecstatically in ritual possession: arms and hands tracing wild, unbidden arcs and loops while their feet sweep and pivot across the floor to the music of a traditional Burmese orchestra. The ensemble—clashing cymbals, resonant gongs, and piercing oboes—joins singers who perform tribute songs for the nats.

With powdered faces, glossy lips, and vivid sashes and turbans, nat kadaws channel the nats’ persona in flamboyant costumes that echo the splendor of royal dress. When embodying a spirit of the opposite sex, they often cross-dress, their movements blending the intimacy of a confidant with the poise of a court performer. The result is part theatre, part worship, alive with boisterous rhythms, soaring vocals, and a charged atmosphere.

Traditionally, the role of nat kadaw was held by women ritually “married” to a nat. Their duty was to serve as mediums and perform dances at nat pwes, but their true raison d’être as “consorts” was to attend the annual ceremonies of the specific nats they served and lead the worship there. In recent decades, however, the mantle has increasingly passed to gay and transgender men, who now share the title of ‘nat kadaws’, once reserved only for women. This shift blurs conventional boundaries of masculinity and provides a socially accepted space in Myanmar, where homosexuality remains both stigmatized and criminalized. Today, nat festivals not only offer a stage for these male nat kadaws but have become a rare space where LGBTQ devotees can express themselves freely and participate fully in ritual and revelry.

WATCH: A gay nat kadaw dances, channeling a prominent female nat from Bago Region

As intermediaries, the kadaws keep alive the bond between devotees and the spirits renewing it through ritual and vows of continued devotion. Offerings are given and accepted in the throes of the dance, as if shared between old friends or kin: cheroots, bottles of toddy, plates of fried chicken, or boiled eggs, each chosen to suit the nat’s remembered tastes. For example, nat kadaws channeling Ko Gyi Kyaw, a cockfighter and drinker before his death, are often seen drinking whiskey and eating fried chicken in the height of the dance, as if keeping the nat company over his favorite meal.

One of the distinctive features of nat propitiations is that, instead of being approached with solemn reverence or fear, nats are spoken to—through the kadaws—as if they were cherished family elders. Worshippers and spirits address each other with affectionate, familial terms such as “son,” “father,” or “grandmother”—albeit with a bit of royal bearing. Nat worship itself is understood as a family tradition, passed down like an heirloom, with the spirits watching over households for generations, much like ancestral guardians in some East Asian cultures.

From Legends Comes a Pantheon

Any telling of the nats must begin with the tale of Maung Tint De, whose death is remembered as the spark that gave birth to the pantheon. A blacksmith of Tagaung, he had extraordinary strength, and it stirred fear in the king. Out of envy and suspicion, the king had him seized, bound to a magnolia tree2, and burned alive. His sister, the king’s consort, threw herself into her brother’s funeral fire out of grief and guilt at having been made a pawn in her husband’s scheme.

The magnolia tree, now cursed by the spirits of the wronged pair, was cast into the Irrawaddy. The great river bore it all the way to Bagan, where it drifted ashore. Moved by a vision, the king of Bagan had the sacred wood raised from the waters, carved with their likenesses, and enshrined upon Mount Popa. From that time, Maung Tint De was no longer a dead man, but had been reborn in many’s mind as Min Maha Giri (“Lord of the Great Mountain”)—protector of Bagan. Over time, additional shrines were built atop Mount Popa for other nats, and the mountain, serving as the central sanctuary of the nat pantheon, emerged as Myanmar’s Mount Olympus.

Over the centuries that followed, nat worship flourished, unimpeded and woven deeply into daily life, until it faced a formidable challenger in the 11th century: King Anawrahta. A zealous Theravada Buddhist of the Bagan Dynasty, he saw nat belief as “primitive,” the ancient veneration of nats now on a collision course with his reformist vision. Worship was banned, but many households continued their devotion in secret. Worshippers of Min Maha Giri, for example, hung coconuts in hidden corners of their homes as a symbol of defiance, and fittingly, a natural balm for burns. This tradition persists to this day.

Eventually, Anawrahta relented, allowing nat worship to continue, provided it aligned with Theravada principles. Before his reign, Myanmar’s nat pantheon included only thirty-six figures, with Maha Giri as its chief. Displeased to see an earthly spirit lead the pantheon and to ensure Buddhist oversight, he placed a prominent celestial figure from the canon—Sakka, guardian of Buddhism—above Maha Giri. This brought the total to thirty-seven, officially establishing the Thirty-Seven Nats pantheon, now anchored in a Buddhist framework through its celestial head3.

WATCH: A medium possessed by Ko Gyi Kyaw the Cockfighter

Festivals and Rituals

Over time, nat worship blossomed into a grander, more organized tradition, unfolding as a vibrant calendar of festivals that echoes the rhythm of a seasonal fair. Like a sports league, it moves through its on- and off-seasons, and when the cycle begins, a tide of music, dance, ritual, and revelry surges across the country, drawing in believers, revelers, and traders alike. Spanning eight months of the traditional Burmese calendar—from Wagaung (July/August) to Tabaung (February/March)—the season opens with a festival honoring a young son and daughter of a Shan ruler, a Saopha.

Nearby the famed Mingun Bell and Stupa, just a few miles upstream from Myanmar’s second capital city Mandalay, lies the two siblings’ shrine. Yet Mingun was not their original home. Like Min Maha Giri, they came from the north—further upstream than Tagaung—the Irrawaddy River carrying them as its vessel. After a tragic accident in the river, their ghosts drifted downstream on a great teak log until it came ashore at Mingun, where they successfully sought locals’ veneration through omens.

Today, known as the Shwe Kyun Pin Brother-Sister Nats—named after the teak log that bore them—their cult endures, drawing ethnic Shan and river farmers, who each year steer their fishing boats there to seek blessings for their harvests and safe passage.

A young female medium dances in trance: I surmise this captionless YouTube clip was filmed during a Shwe Kyun Pin festival, based on the lyrics in the background referring to the possessing nat as the “Saopha’s daughter” and the dancer’s features suggesting her Shan ethnicity.

From the Shwe Kyun Pin festival on the Irrawaddy’s western bank, the celebrations move eastward, where a small village of only 3000 residents just north of Mandalay bursts to life with its trademark nat festival—long regarded as the crowning jewel of all nat festivals. Over a week, hundreds of thousands of devotees converge on Taungbyone not only to worship the area’s nats, but to immerse themselves in the carnival-like atmosphere.

The sounds of traditional Burmese dances and operas mingle with the clamor of gambling stalls, fun fair, and liquor shops. Yet at the heart of it all are the daily nat dances, staged in opulently decorated shrines packed with devotees and onlookers, where the scents of flowers, incense, and ritual food weave together into a dizzying haze.

Every vacant space is now taken over by makeshift tents or stalls in a sprawling bazaar selling fruits, flowers, snacks, and various souvenirs. Pop-up restaurants, circuses, and theater stages line the roads, while the aisles between stalls teem with drunken revelers who shout gibberish, dance in the streets, and often break into melees.

Stories and Shrines

While each day of the Taungbyone festival features time-honored rituals, the fourth day draws the largest crowds and serves as the main highlight. On this day, the statues of the two Shwe Phyin Brothers, the “Lords of Taungbyone”, are carried on gilded palanquins in a royal-ish ceremonial procession to a pavilion within the shrine grounds for a ritual bathing. The shrine grounds also host several smaller shrines for nat kadaws not accredited to perform within the principal sanctuary where the brothers’ statues are kept—its architectural design inspired by royal halls, with multiple terraces and tiered roofs.

It’s unclear why Taungbyone draws the largest gatherings of nat kadaws and devotees every year, or why its central figures are held in such high regard. Yet the backstory carries a certain irony: it involves the staunchly anti-nat King Anawrahta. Though he sought to purge nat worship, he ultimately institutionalized a pantheon4 that included the Shwe Phyin brothers, and cemented the very tradition the festival celebrates.

According to the tale, the Shwe Phyin brothers were King Anawrahta’s favored army commanders, treated almost like his own sons5. Young and privileged, they indulged in pleasures and often bullied others. Yet their indulgence came at a great cost. Distracted by revelry, they neglected the king’s sacred order that every soldier and courtier contribute a brick to a new temple under construction in Taungbyone, a strategic garrison town at that time. Jealous courtiers seized the chance to mark their dereliction, leaving two brick-sized niches deliberately unfilled in the temple wall to signify it.

When the king discovered this, he casually ordered them to be caned, but the courtiers, acting out of malice, executed them instead6. In death, they became nats and pleaded the king for an official dwelling place. Moved by pity, Anawrahta had a shrine built for them beside the temple and granted them farmland nearby. The two niches in the temple’s interior wall stand quietly as symbolic scars of the brothers’ fate7.

Right after the fanfare of Taungbyone fades, another celebration begins, just to the south of Mandalay this time. Held during the same month of Wagaung in Amarapura, another royal city, the Yadanagu Nat Festival is smaller in scale but no less vibrant, and for many, just as beloved. At its heart is not a fiery warrior or vengeful spirit, but a grieving mother: Mae Wunna of Popa. Legend has it she died of heartbreak after Anawrahta conscripted her young sons, the Shwe Phyin brothers, into his army. In death, she became a nat herself, now called ‘Mother Popa’, her spirit forever linked to the lush green forests of the sacred mountain.

Unlike Taungbyone, which is rooted in venerating two ill-fated spirits, Yadanagu originated from a different impulse: to restore the spirit of the living. When a mega fire swept through Amarapura in the 19th century, the city was left broken in spirit. Wanting to restore a sense of joy and community, the queen organized a nat festival to honor Mother Popa, a motherly figure for a grieving city. What began as an act of compassion became a cherished tradition, filling the emotional void left by Taungbyone.

In the old days, almost every resident of Mandalay traveled to Yadanagu by bullock cart, turning the journey into a community picnic. Families packed their belongings and set off together, their carts winding south along the dusty road. They paused at the shady banks of Taungthaman Lake to set up temporary camps, cook meals, sing, and dance before continuing their pilgrimage to the shrine by boat. The return journeys also promised the young a romantic fanfare: while elders and unmarried women rode the slow-moving bullock carts between Mandalay and Amarapura, young single men walked alongside or trailed behind, chatting, teasing, and flirting as they went. For many, these scenes remain one of the most cherished and nostalgic parts of the festival’s past.

The three great nat festivals unfold in the month of Wagaung along the Irrawaddy around Mandalay, each in a different place, as if together forming the three points of a spiritual triangle. Then the season continues through a succession of major and minor festivals across the country, making its way back to Mingun in Tabaung, where the final rites of the Shwe Kyun Pin nats close the cycle. Lesser-known though it may be, Shwe Kyun Pin quietly sets the rhythm of the calendar, its start and finish bound to the tale of two Shan children lost to the river yet revered ever since. Throughout the season, nat mediums, traders, and vendors alike travel from one festival to the next, while villages transform the gatherings into bustling fairs, showcasing fresh harvests, homemade delicacies, and local crafts in a whirl of trade and festivity.

While many honor a wide range of nats at private ceremonies and festivals, others turn to particular figures for specific needs, venerated solely through offerings and prayer, with no nat kadaws present and no boisterous dances involved. Agrarian communities regularly worship Pone Makyi, a figure from a Buddhist tale revered as the guardian of farmers, to secure a bountiful harvest. In the central dry zone, Kyaw Zwa, an irritable spirit blamed for prolonged droughts, is appeased through a ritual tug-of-war, during which he sits astride the rope and, once satisfied, releases the rain.

U Shin Gyi, once a hapless young boatman ritually sacrificed as a consort to the nymphs of an enchanted island in the Irrawaddy delta, so that the vessel would be freed from being held by their magic, is worshipped by seafarers and fishers as Lord of the Sea. Shwe Nyaung Pin Grandpa, whose shrine stands just north of Yangon, draws daily visitors seeking blessings on their newly purchased vehicles. Such examples show how nat beliefs have adapted to modern life, offering protection and favor for everything from agriculture to the hazards of modern travel.

A Heritage to Be Cherished

The nat tales are only fragments of Myanmar’s vast nat lore—a treasury so rich it could rival One Thousand and One Nights. Nat beliefs have nonetheless thrived alongside centuries of Buddhism with an enduring influence. Though often associated with rural life, nat worship transcends geography and social class, with devotees ranging from farmers and shopkeepers to celebrities and politicians.

The backstories of individual nats often follow a familiar pattern: tragic, untimely, or violent deaths. In the afterlife, they seek recognition or refuge from rulers and communities through dreams, omens, or other signs. Orthodox Theravadins cite this pattern to question their divine status, yet countless devotees remain devoted, whether through long-held family tradition or the human instinct to cling to the world they were raised in. For them, nat devotion can be more practically significant than formal Buddhist practice. More than symbolic, nats are omnipresent, unseen deities woven into daily life. From a Buddhist perspective, this is a belief sharply at odds with the Buddha’s teaching that no being is immortal, no existence permanent.

Today, nat devotion has grown into a big industry, supported by overlapping networks of mediums, musicians, logisticians, and craftspeople. Nat festivals are vibrant gatherings that are part spiritual rite, part community fair so entrenched that, even in the age of AI, the tradition shows no sign of fading. It remains a distinctly Burmese fusion of performance, reverence, and collective memory.

In the flicker of candles before an altar, in the swirl of music and dance at a festival, the old spirits still walk among the living, woven into the heartbeat of Myanmar.

(A short version of this piece was published in a local inflight magazine around 2008.)

မောင်

ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ကံအကောင်းဆုံးလို့ထင်တဲ့အချက်ကတော့ ကျွန်တော့် ဒီဇနီးနဲ့ အိမ်ထောင်ကျ ခဲ့တာပါပဲ။ ပြောရရင် ကိုယ်ငယ်ငယ်ကဖတ်ဖူးခဲ့တဲ့ ဝတ္ထုတစ်ပုဒ်ထဲက ကိုယ်စိတ်ကူးယဉ်ခဲ့တဲ့ အိမ်ထောင်ရှင်မ မျိုးကို ရတယ် ဆိုပါတော့။ ကျွန်တော်ငယ်ငယ်က ဂျာနယ်ကျော် မမလေးရဲ့ ‘သူမ’ ဝတ္ထုကို ဖတ်ပြီး အဲဒီထဲက သက်သက် လို မိန်းမမျိုးကို စိတ်ကူးယဉ်ခဲ့ဖူးတယ်။ ဝတ္ထုထဲမှာ သက်သက်ဟာ ဝန်ကြီးတစ်ဦးရဲ့ ခြောက်သွေ့နေတဲ့ စံအိမ်တော်ကြီးကို နေအိမ်နဲ့တူအောင် သာယာစိုပြည်တဲ့ ဂေဟာလေး ဖြစ်လာစေခဲ့တာ မဟုတ်လား။ တိုက်တိုက်ဆိုင်ဆိုင် ကိုယ်နဲ့ရတဲ့ မိန်းမနာမည်မှာလည်း ‘သက်’ ပါတယ်။

သက်နဲ့ ကျွန်တော်နဲ့က တက္ကသိုလ်ကျောင်းနေဖက် သူငယ်ချင်းတွေပါ။ ကျောင်းပြီး ဘွဲ့ရလို့ မကြာဘူး၊ နှစ်ဖက်မိဘကို ဖွင့်ပြောပြီး ယူခဲ့ကြတာပဲ။ သက်ဟာ ကျွန်တော် ရှာဖွေ နေတဲ့ ‘သူမ’ ပါပဲ။ အိမ်ထောင်မှုကိစ္စ သိပ်နိုင်နင်းတယ်။ မိန်းမလည်း တအားပီသသလို သားသားနဲ့မီးမီးကို ရလာတော့လည်း စံပြမိခင် ဖြစ်တာပါပဲ။ မိဘမျိုးရိုးကလည်း ပညာတတ်တယ်။ တအားမချမ်းသာပေမယ့်လည်း တိုက်နဲ့တာနဲ့ တင့်တင့် တယ်တယ်နေနိုင်တယ်။ သက်ဟာ သူဌေးသမီးရယ်လို့ သုံးဖြုန်း အပျော်အပါး မက်တာ မျိုးလည်း မရှိဘူး။ ကျောင်းမှာကတည်းက ရိုးရိုးကုပ်ကုပ်နေပြီး ပညာကိုပဲ အာရုံစိုက်တယ်။ ကျောင်းကို ကိုယ်တိုင် ကားကလေး မောင်းပြီး လာတက်တယ်။ စာဖတ်လည်း ဝါသနာပါတယ်။ ကျွန်တော့်ကိုလည်း ချစ်ရှာပြီး ပြုစုယုယ၊ အနွံအတာခံရှာတယ်။

ပညာရေးထူးချွန်တဲ့ သက်တစ်ယောက် မဟာတန်းအဆင့်မီလို့ ဆက်တက်မယ်လုပ်နေတုန်း ကျွန်တော်နဲ့ အိမ်ထောင်ကျ သွားတော့ ကျောင်းဆက်မတက်ဖြစ်တော့ဘူး။ ကျွန်တော်က သက်ကို ကျောင်းဆက် တက်စေချင်ပါတယ်။ သူ့လို ပညာထူးချွန်သူတစ်ယောက် ကျွန်တော့်အတွက် အနစ်နာခံမှာကို မလိုလားပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ သက်ကိုယ်တိုင်ကကို အိမ်ထောင်ရှင်မ ဘဝကိုပဲ ရွေးချယ်လိုက်တာပါပဲ။ သူ့မှာ ငယ်ငယ်ကတည်းက စိတ်ကူးရှိတယ်တဲ့။ တစ်နေ့ကျရင် အဆောက်အဦတစ်ခုကို ‘အိမ်’ဖြစ်အောင် ဖန်တီးချင်တယ်တဲ့။ ကျွန်တော့် အိမ်ကို ရောက်လာတဲ့နေ့ကစပြီး သက်ဟာ ပျော်ရွှင်နေတာပဲ။ အိမ်ကို ဟိုလိုလေး လုပ်ကြည့်လိုက်၊ သည်လိုလေး လုပ်ကြည့်လိုက်။ စိတ်တိုင်းကျ ဖန်တီးတယ်။ တကယ်တော့ ကျွန်တော့်အိမ်မှာ အိမ်အကူ ဝန်ထမ်းတွေ ရှိပြီးသားပါ။ ဝင်ဒါမီယာတို့၊ ရွှေတောင် ကြားတို့ထဲက အိမ်မျိုးမဟုတ်ပေမဲ့ စမ်းချောင်းက ကျွန်တော့်ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဝင်းနဲ့ခြံနဲ့ နှစ်ထပ်တိုက်အိမ်ကလေးဟာလည်း သူ့အတိုင်းအတာနဲ့သူတော့ အိမ်တစ်လုံးရဲ့ ဂုဏ်ဒြပ်ရှိသလို ထိန်းသိမ်းရတဲ့ဒုက္ခကတော့ ရှိတာပါပဲ။

သက်ဟာ အိမ်ရောက်လာတဲ့အချိန်ကစပြီး ခြံနဲ့အိမ်နဲ့တစ်ခုလုံးကို သူပဲ စိတ်ကြိုက်စီမံခန့်ခွဲတယ်။ သူကိုယ် တိုင် ပင်ပင်ပန်းပန်း ဘာမှမလုပ်ဘဲ လက်ညှိုးထိုးခိုင်းရုံပဲ ဆိုပေမယ့်လည်း သက်က အသေးစိတ် ကအစ ထောင့်စေ့အောင် လိုက်ကြီးကြပ်တော့ ပင်ပန်းတာပါပဲ။ ထမင်းဟင်းချက်ရင်တော့ ခိုင်းရုံတင်မကဘူး၊ ထမင်း ချက်ကို စိတ်တိုင်းမကျလို့ ကိုယ်တိုင်ဝင်ချက်တယ်။ သူက မိဘအိမ်မှာကတည်းက အိမ်တစ်အိမ်ကို မိန်းကလေး ပီပီသသ ထိန်းသိမ်းတတ်အောင် မိဘကလက်ထပ်သင်ပေးခဲ့တာကိုခံခဲ့ရတာ။ အရွယ်ရောက် လာကတည်းက သူ့အိမ်မှာ အိမ်မှုကိစ္စအဝဝကို အမေဆီကလက်လွှဲယူခဲ့တာ။ သက်ဟာ အလုပ်နဲ့လက် ပြတ်တယ် လို့ကို မရှိပါဘူး။ မိဘအိမ်မှာလည်း သည်လိုပဲတဲ့။ ကျွန်တော်နဲ့နေတော့လည်း နားတယ်လို့မရှိလို့ “အိမ်ကြီးရှင်မလို ဇိမ်ကလေးနဲ့နေပါဦးလား သက်ရယ်”လို့ နားချယူရတယ်။ သက်ကတော့ ပြုံးလို့ပဲ။ “သက်က ဒီလိုနေချင်တာ မောင်ရဲ့”တဲ့လေ။

တစ်ခါတလေတော့လည်း ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အပြစ်မကင်းသလို ခံစားမိတယ်။ အကယ်၍ သက်သာ ကျွန်တော် နဲ့ မယူဖြစ်သေးရင်၊ ဒါမှမဟုတ် မယူခဲ့ရင် ခုလောက်ဆို မာစတာတွေ၊ ပါရဂူဘွဲ့တွေရနေမလားပေါ့။ အဖွဲ့ အစည်းကြီးကြီးတွေမှာ ရာထူးကြီးကြီးတွေနဲ့ ထူးချွန်ထက်မြက်ပြီး လူလေးစားခံရတဲ့ အမျိုးသမီးတစ် ယောက် များဖြစ်နေလေမလားပေါ့။ အဲဒီတုန်းက ကိုယ်ကလည်း သူနဲ့မြန်မြန်နီးချင်တာနဲ့ပဲ လက်ထပ်ရအောင်လို့ ပြောပြီး ကျောင်းပြီးပြီးချင်းယူခဲ့တာ။ သက်ကလည်း မငြင်းပါဘူး။ ယူမယ်ဆိုတော့လည်း ခေါင်းညိတ်တာပါပဲ။ မှတ်မိပါသေးရဲ့၊ အဲဒီနေ့က ရည်းစားစကားအဖြေပြန်ပေးတဲ့နေ့ကလိုပဲ သက်က အင်းလျားကန်စပ်မှာထိုင်ရင်း လက်ထပ်ဖို့ခေါင်းညိတ်လိုက်တဲ့ သက်ရဲ့မျက်နှာမှာ ကြက်သွေးနှင်းဆီရောင်လေးတွေ သမ်းလို့လေ။ ချစ်လိုက်တာ သက်ရယ်။

သက်ကတော့ ပြောပါတယ်။ သူက ပညာကိုလုပ်ရမယ့်အလုပ်တစ်ခုအနေနဲ့ပဲ သင်ခဲ့တာ။ ကြီးကြီးမားမား ရည်မှန်းချက် ဘာညာရယ် မရှိဘူးတဲ့။ ဒါကြောင့်လည်း မောင့်ကိုလက်ထပ်ပြီး အိမ်ထောင်ရှင်မဘဝကို ယူခဲ့တာတဲ့။ ခုခေတ်မှာ ကျောင်းပြီးဘွဲ့ရရပြီးချင်း အိမ်ထောင်ပြုတဲ့မိန်းကလေးဆိုတာက နည်းလာကြပြီ မဟုတ်လား။ အဲဒီတုန်းက ကျွန်တော်တို့နှစ်ယောက်စလုံးက အသက် နှစ်ဆယ်စွန်းစကိုယ်စီပဲ ရှိခဲ့သေးတာ။ ခုခေတ် အမြင်နဲ့ဆိုရင်တော့ ငယ်သေးတယ်ပေါ့၊ နှမြောစရာပေါ့။ အထူးသဖြင့် သူငယ်ချင်းတွေက အလုပ်တွေဝင်၊ ကျောင်းတွေဆက်တက်၊ လွတ်လပ်ပျော်ပါးနေချိန်မှာ သက်ကတော့ အိမ်ထဲမှာ အိမ်ထောင်ကိုထိန်းသိမ်းနေရတာကိုကြည့်ပြီး ကျွန်တော် ကရုဏာသက်မိတယ်။ ဒါပေမဲ့ သက်ကတော့ ဘာမှခံစားချက်ရှိဟန် မတူပါဘူး။ ငယ်ငယ်ကတည်းက သူ့စိတ်ထဲမှာ တစ်နေ့ကျ အိမ်ထောင်ရှင်မကောင်းဖြစ်အောင် လုပ်မယ်၊ သားသားမီးမီး တို့ရဲ့ စံပြမေမေလုပ်မယ်လို့ ရည်မှန်းထားခဲ့တာဆိုပဲ။ ဒီလိုဆိုတော့လည်း ကျွန်တော့်မှာ အလုံးကြီးကျရတယ်။ သက် ဘဝမှာ သူဖြစ်ချင်တာနဲ့ သူဖြစ်နေတာနဲ့ ကိုက်တယ်ဆိုရင် ပြီးတာပါပဲ။ ကျွန်တော့်ဘက်ကတော့ သက် သာ ဒီကနေ့ သူကျောင်းဆက်တက်ချင်တယ်၊ အလုပ်လုပ်ချင်တယ်ဆိုလည်း ခွင့်ပြုမှာပါ။ နှစ်ဆယ့်တစ်ရာစုကြီးထဲမှာ သက်ကို ကျွန်နှင့်တူသောမယား မလုပ်စေချင်ပါဘူး။ သူသာ ဆန္ဒရှိမယ်ဆိုရင် စိတ်ကြိုက် အတောင်ပံ့ဖြန့်ပြီး လွတ်လပ်စွာ ပျံဝဲခွင့်ပြုမယ်လို့ ဆုံးဖြတ်ပြီးသားပါ။

သက်နဲ့ကျွန်တော်တို့ချင်း အဆင်ပြေကြပါတယ်။ သက်ကလည်း သူဖြစ်ချင်တဲ့ အိမ်ထောင်ရှင်မဘဝ၊ မိခင်ဘဝ ကိုရတယ်။ အိမ်ထောင်ကိုလည်း ကျွန်တော်လှည့်ကြည့်စရာမလိုအောင်ကို နိုင်နိုင်နင်းနင်း ထိန်းနိုင်တာများ ကျွန်တော်တောင် အံ့ဩယူရတယ်။ သျှောင်နောက် ဆံထုံးပါ စကတည်းက အသက် နှစ်ဆယ်အရွယ်ကလေးနဲ့ ကျွန်တော့်အိမ်က လုပ်သက်ရင့်အိမ်စေတွေ၊ အိမ်ဝန်ထမ်းတွေကို ယဉ်ယဉ်ကျေးကျေးပဲ ခိုင်းမှန်းမသိ ခိုင်း သွားခဲ့ပုံများ ကျွန်တော့်မှာ ပါးစပ်အဟောင်းသားနဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသေးတာ။

သက်က သူလိုချင်တဲ့ဘဝကိုရခဲ့တာ ဆိုပေမယ့် သက်နဲ့ကျွန်တော်တို့ရဲ့ မိန်းကလေးသူငယ်ချင်းတွေ စီးပွားရေး လောကမှာအောင်မြင်သူ အောင်မြင်၊ ပညာတတ်တွေဖြစ်၊ တချို့ဆို ကုလသမဂ္ဂအေဂျင်စီတွေဘာတွေမှာ တောင် နေရာကြီးကြီးတွေ ရသူရလာတာမြင်ရတော့ သက် များ ကျွန်တော်နဲ့အိမ်ထောင် စောစောမပြုခဲ့ရင် ဘာများဖြစ်နေမလဲလို့ တွေးမိပြီး ကျွန်တော်စိတ်မကောင်းဖြစ်လာတယ်။ အထူးသဖြင့် မိုး နဲ့ပြန်ဆက်သွယ် မိတဲ့အချိန်ပေါ့။ မိုးဆိုတာက သက်နဲ့ကျောင်းတုန်းက အတွဲညီခဲ့ကြတဲ့ သူငယ်ချင်း။ ဘွဲ့ရတော့ တိုဖယ်တို့၊ ဘာတို့တွေဖြေ၊ နိုင်ငံခြားမှာ စကောလားရှစ်တွေလျှောက်၊ အမေရိကအထိတောင် မာစတာတွေ၊ ပီအိပ်ခ်ျဒီ တွေ သွားတက်ခဲ့တဲ့သူ။ ခုတော့ သူက ပြည်တွင်းမှာ အစိုးရမဟုတ်တဲ့အဖွဲ့အစည်းကြီး အကြီးကြီးတစ်ခုရဲ့ ဒါရိုက်တာပေါ့။ မီဒီယာတွေထက်မှာဆိုရင်လည်း သူ့သတင်းက ခဏခဏပါတယ်။ အစိုးရကဖွဲ့တဲ့ မူဝါဒ ရေးရာကော်မတီတစ်ခုဆိုလား အဲဒီမှာလည်း ပါသေးတယ်။ သူ့ရဲ့ပညာတွေကို ပြည်တွင်းကရော ပြည်ပကပါ အသိအမှတ်ပြုရတဲ့ ကျွန်တော်တို့က မိုးလို့ခေါ်တဲ့ ဒေါ်မိုးမိုးလွင်ပဲ။

မိုးနဲ့ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကျော်အကြာမှာ ပြန်တွေ့ကြတော့ မိုးက သိပ်ကိုပြောင်းလဲသွားတဲ့ ခေတ်ရှေ့ပြေး မိန်းမ တစ်ယောက်ဖြစ်သွားပြီ။ အမျိုးသမီးအခွင့်အရေးတွေ၊ ကျားမတန်းတူညီမျှမှုတွေလည်း အတော်ပြောတဲ့သူ။ သူနဲ့ ကျောင်းတုန်းကကြိုက်ခဲ့တဲ့ ကိုကိုအောင်နဲ့ကတော့ ဘာဖြစ်လို့ ကွဲသွားကြသလဲ မသိဘူး။ သူလည်း ခုထက်ထိ အိမ်ထောင်မပြုဘူး။ ကျွန်တော်နဲ့ကတော့ သိပ်မရင်းနှီးလို့ မေးမကြည့်မိပေမယ့် သက်ကတော့ သိမှာပါပဲ။ ကျွန်တော်ကလည်း မေးမကြည့်မိပါဘူး။ ဒါကအရေးကိစ္စမဟုတ်ပေမယ့် မိုးနဲ့သက်တို့ ပြန်ဆုံတဲ့ နောက်မှာ မိုးက သက်ကိုကြည့်ပြီး နှမြောတယ်လို့တော့ ခဏခဏပြောသံပြန်ကြားရတယ်။ သက်သာ သူ့လို ပညာတွေ ဘာတွေဆက်သင်ခဲ့ရင် ခုလောက်ဆို သူ့လိုမျိုး ဘာကြီးညာကြီးဖြစ်နေပြီပေါ့တဲ့။ ကျွန်တော် ဒီစကားတွေ မကြားချင်ပါဘူး။ ကျွန်တော့်ကိုယ်ကျွန်တော် အပြစ်ရှိသူလို ခံစားရလို့ပါ။ နဂိုကတည်းကမှ သက်အပေါ် သနားမိရတဲ့အထဲ မိုးက သည်လိုတွေလာလာပြောလေ သက်ကို ကျွန်တော် ရင်မဆိုင်ရဲလေပါပဲ။ အဲသည်လိုမျိုးတွေ အတွေးပေါ်မိတဲ့နေ့များဆို အိပ်ရာထဲ သက်ကို ကျောခိုင်းပြီး အိပ်တတ်လာတယ်။ သက်ကတော့ “မောင် ဘာဖြစ်နေတာလဲ” လို့ မေးတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော့်ပါးစပ်က ပြောမထွက် ဘူး။ ကျွန်တော်များ သိပ်အတ္တကြီးခဲ့သလား။ သက်ကို ဆုံးရှုံးရမှာကြောက်တာနဲ့ပဲ အချိန်မဆိုင်း သူ့ကို လက်ထပ်ခဲ့တာကြောင့် ထူးချွန်ထက်မြက်တဲ့ သက်ရဲ့ ဘဝတိုးတက်ရေးကို တားဆီးပိတ်ပင်ခဲ့သလိုများ ဖြစ်ခဲ့သလား။

နှစ်နှစ်ခြိုက်ခြိုက် အိပ်ပျော်နေတဲ့ သက် မျက်နှာလေးကို ကျွန်တော် ငေးကြည့်နေမိတယ်။ ဒီမျက်ခုံး၊ ဒီမျက်တောင်ကော့တွေ၊ ဒီနှာတံစင်းလေး၊ ဒီနှုတ်ခမ်းဖူးတွေ။ အပြစ်ကင်းလိုက်တဲ့ သက်။ သက်ဟာ တကယ်တော့ လည်း ကျွန်တော့်ဘဝရဲ့အောင်မြင်မှုတွေမှာ အခရာကျခဲ့သူပါ။ သက်ရဲ့ နောက်ကွယ်က ပံ့ပိုးမှုတွေသာ မရှိခဲ့ရင် ကျွန်တော် ဒီနေ့ ဒီလောက် အောင်မြင်ပါ့မလားလို့ သံသယဖြစ်မိပါရဲ့။ ဒီ သာယာတဲ့အိမ်ထောင်၊ ဒီ အသိုက်အမြုံလေး၊ အိမ်နဲ့တူတဲ့ ဒီနှစ်ထပ်တိုက်လေးဟာ တကယ်တော့လည်း သက်နဲ့ခွဲခြားမရပါဘူး။ သက် ရဲ့ ပေးဆပ် မှုတွေမရှိခဲ့ရင် ကျွန်တော်ဆိုတဲ့ကောင်ဟာလည်း မိဘအမွေပေးခဲ့တဲ့ အိမ်ကိုရတာကလွဲရင် ဒီနေ့ ဒီလို အောင် မြင်တဲ့ ယောက်ျားတစ်ယောက်ဖြစ်လာမှာ မဟုတ်ပါဘူး။

*

မိုး

ကျွန်မကိုယ်ကျွန်မတော့ သိပ်ကံကောင်းတဲ့ မိန်းမတစ်ယောက်လို့ မြင်တယ်။ ကျွန်မတို့ခေတ်မှာ မိန်းမ တွေဟာ အရင်လို သေစာရှင်စာတတ်ရုံနဲ့ ပြီးသွားတဲ့ခေတ်လည်း မဟုတ်၊ မိန်းမမှန်ရင် အိမ်မှုကိစ္စနိုင်နင်းမှ လို့ မြင်တဲ့ခေတ်လည်း မဟုတ်။ မိန်းမတွေဟာ ယောက်ျားတွေနဲ့တန်းတူ ရင်ပေါင်တန်းနိုင်တဲ့ခေတ်မဟုတ်လား။ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းရှင်တွေထဲ ကြည့်မလား၊ ကုမ္ပဏီတွေ ဌာနဆိုင်ရာအကြီးအကဲတွေထဲ ကြည့်မလား၊ တိုင်းပြည်ခေါင်းဆောင်တွေထဲ ကြည့်မလား၊ အာကာသယာဉ်မှူးတွေထဲရော ကြည့်ဦးမလား၊ ကျွန်မတို့ မိန်းမ တွေ မလုပ်ပြနိုင်တာ ဘာရှိလဲ။ ဒါကြောင့်လည်း ကျွန်မဟာ ကံကောင်းသူပါလို့ ပြောတာပေါ့။ မိန်းမတစ် ယောက်အနေနဲ့ ကျွန်မဟာ အမြင့်ဆုံးမဟုတ်တောင် ကိုယ့်အတိုင်းအတာနဲ့ကိုယ် မိုးစွန်တစ်မွတ် ကြယ်ကို ဆွတ်ပြခဲ့ပြီးပြီ။ ကြက်မတွန်လည်း မိုးလင်းကြောင်း သက်သေပြခဲ့ပြီးပြီ။

ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှာ တက်ကြတုန်းက သက်နဲ့ကျွန်မနဲ့က သိပ်ချစ်ကြတဲ့ သူငယ်ချင်းတွေပေါ့။ နှစ်ယောက် စလုံးကလည်း ပညာရေးမှာထူးချွန်ကြတယ်။ ကျောင်းပြီးတဲ့အခါ ပြည်တွင်းမှာသာမက ပြည်ပမှာပါ ဘွဲ့တွေ ဒီဂရီတွေ ထပ်ထပ်ယူပြီး ဂုဏ်ဆောင်နိုင်မယ့် ခေတ်သမီးပျိုလေးတွေလို့ လူတိုင်းကမျှော်လင့်ကြတယ်။ ဘဝ ရည်မှန်းချက်တွေအတွက် ကျောင်းမပြီးခင်ကတည်းက အတူတူအိပ်မက်ကိုယ်စီနဲ့ပေါ့။ သက်နဲ့ကျွန်မမှာ ချစ်သူ ကိုယ်စီရှိလာတော့လည်း လင်ယူသားမွေးကိစ္စဆိုတာ ကျွန်မစိတ်ထဲတော့ ဟိုးနောက်မှာပဲ။ သက်က တော့ ကျွန်မပြောရင် အစတုန်းက‘အင်း’လိုက်ခဲ့တာပဲ။ ဒါပေမဲ့ နောက်မှ ဘာဖြစ်သွားတယ် မသိပါဘူး။ ဘွဲ့ရ ပြီးပြီးချင်း ဆိုင်းမဆင့်ဗုံမဆင့် ယောက်ျားတန်းယူချလိုက်တာပဲ။ ကျွန်မအရမ်းဝမ်းနည်းသွားမိတယ်။ သူ့ ယောက်ျားကိုလည်း မုန်းလိုက်တာမှ လွန်ရောပဲ။ ဘာလို့အဲဒီလောက် လောနေမှန်းမသိဘူး။ သက် ကို သူ တကယ်ချစ်တယ်ဆိုရင် သက်ရဲ့ဘဝအတွက် သူ နည်းနည်းတော့ အောင့်အည်းသည်းခံခဲ့ရမှာပေါ့။ သည်းမခံနိုင်လည်း ဘာအရေးလဲ၊ သက်ရယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ ယောက်ျားရှားသလား။ ကုန်ကုန်ပြောရင် ယောက်ျားမရတော့ရော ဘာဖြစ်မှာမို့လို့လဲ။ ဒီခေတ်မှာ ယောက်ျားအားမကိုးဘဲ ကိုယ့်ခြေထောက်ပေါ် ကိုယ်ရပ်တည်နေတဲ့ မိန်းမတွေမှ အများကြီး။ မိုးကိုပဲကြည့်လေ။ မိုးကို နားမလည်တဲ့ ရည်းစားကို မိုး ထားပစ်ခဲ့တာပဲ။ သူ့အတွက် နဲ့တော့ မိုးရဲ့ရည်မှန်းချက်တွေ အပျက်မခံနိုင်ပေါင်။ ခုလည်း တစ်ကိုယ်တည်းအပျိုကြီးဆိုပေမယ့် မိုးက ဘယ်သူ့မျက်နှာမှ မော့ကြည့်စရာမလိုဘဲ အားလုံးက ရိုကျိုးတာ၊ ဂါရဝပြုတာခံနေရတဲ့ ၂၁ ရာစုအမျိုးသမီးပဲ။

မိသက် ယောက်ျားယူသွားတော့ ကျွန်မလည်း စိတ်ဆိုးဆိုးနဲ့ သူ့ကိုမခေါ်ဘဲ ပစ်ထားလိုက်တယ်။ ကျွန်မတို့ ဘဝက မိသက်တို့လို မိဘကချမ်းသာတာမျိုးမဟုတ်ဘူး။ ဒီတော့ အလုပ် လုပ်ရတယ်။ အလုပ်တစ်ဖက်နဲ့ ကြားထဲကပဲ သင်တန်းတွေလိုက်တက်တယ်။ အင်္ဂလိပ်စာကောင်းအောင် ထပ်သင်ပြီး တိုဖယ်ဖြေတာ အမှတ် ၅၈၀ ကျော်ရလို့ အမေရိကက စကောလားရှစ် တစ်ခါတည်း တန်းပါပြီး မာစတာကို ဖွံ့ဖြိုးရေးဘာသာရပ်နဲ့ သွားတက်ရတယ်။ စကောလားကပေးတဲ့ ပိုက်ဆံက လုံလောက်ရုံအပြင် ပိုလျှံလို့ မိဘကိုလည်း ပြန်ထောက် နိုင်တယ်။ ကျွန်မရဲ့ မာစတာဘွဲ့အတွက်ရေးတဲ့စာတမ်းကလည်း အမေရိကန်က ပါမောက္ခတွေကကြိုက်လွန်း သတဲ့။ ဒီလိုနဲ့ မိရွှေမိုးတစ်ယောက် မာစတာနဲ့မတင်းတိမ်သေးဘဲ ပါရဂူဘွဲ့ဆိုတာကြီးကိုပါ ဆက်လျှောက်တော့ စကောလားအပြည့် ထပ်ရပြန်တာပဲ။ ဘယ်လောက် ဂုဏ်ယူစရာကောင်းလဲ။ ကိုယ့်မိဘအတွက်ရော ကိုယ့်နိုင်ငံအတွက်ရော ကျွန်မလိုသမီးတစ်ယောက်၊ နိုင်ငံသူတစ်ယောက်ရတာ လက်မထောင်စရာပဲလေ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒါတွေထက် ကျွန်မပိုဂုဏ်ယူတဲ့အချက်က မိန်းမတွေကို ယဉ်ကျေးမှုအရ နောက်မှာပဲထားချင်တဲ့ ကမ္ဘာလောကကြီးထဲမှာ မိန်းမတစ်ယောက်အနေနဲ့ သူတို့ယောက်ျားတွေထက်တောင် လုပ်ပြနိုင်တာပါပဲ။

ဒါတွေကြောင့်လည်း မိသက်အတွက် စိတ်ပျက်ခဲ့ရတာပေါ့။ ကိုယ့်မှာလည်းအရည်အချင်းရှိလျက်နဲ့ မိန်းမ တံခွန် လူရည်ချွန်လုပ်မပြဘဲ ဘာမဟုတ်တဲ့ အချစ်နောက်ကိုလိုက်ပြီး လင်ယူသားမွေးသတဲ့။ မယူရဘူး မပြောပါဘူး၊ ကိုယ့်အစွမ်းအစကိုယ်ထုတ်ပြပြီးတစ်နေ့ကျမှ ယူတော့ရော ဘာဖြစ်မှာတဲ့တုံး။ ခုတော့ သူ့ခမျာ သူ့ ယောက်ျားရဲ့မိဘအမွေရတဲ့ အိမ်ကြီးထဲမှာ တစ်နေ့တစ်နေ့ ဟိုစီမံ၊ ဒီစီမံနဲ့ တကုပ်ကုပ်ပဲ။ ကြည့်၊ မိန်းမ တစ် ယောက်ရဲ့ဘဝဟာ ဒါပဲလားကွယ်။ ကျွန်မသင်ယူဆည်းပူးခဲ့တဲ့ မဆုံးနိုင်တဲ့ပညာတွေ သူမမက်မောတော့ ဘူးတဲ့လား။ ကျောင်းတုန်းက အတူတူဖတ်ခဲ့ကြတဲ့စာတွေထဲက အောင်မြင်ကျော်ကြားတဲ့မိန်းမတွေကို သူ ခု အားမကျတော့ဘူးတဲ့လား။ သူ့ဘဝဟာ ဒီလင်၊ ဒီသားသမီး၊ ဒီအိမ်ကြီးတွေကို ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်ရင်းနဲ့ပဲ နေဝင်ရတော့မှာလား။ ဒါ ဆယ့်ကိုးရာစုလည်း မဟုတ်၊ နှစ်ဆယ်ရာစုလည်း မဟုတ်။ ဟိုတုန်းကဆိုထားပါတော့။ ကျွန်မတို့ သိပ်ကြိုက်ခဲ့ရတဲ့ စာရေးဆရာမကြီး ဒေါ်ခင်မျိုးချစ်ဆို ကြည့်ပါလား၊ သူပညာသင်ချင် တာ၊ အသက်မွေး ဝမ်းကျောင်း အလုပ်တစ်ခုခုလုပ်ချင်တာကို မိဘက ရှေးရိုးစွဲအမြင်နဲ့တားမြစ်ခဲ့လို့ ဘယ်လောက် တော်လှန်ခဲ့ရသလဲ။ မိန်းကလေးတန်မဲ့ အလုပ်လုပ်ချင်တယ်ဆိုတာ မိဘက မကျွေးနိုင်၊ မမွေးနိုင်လို့ဆိုပြီး သိက္ခာချသလိုဖြစ်တယ်ဆိုပြီး အဆူအမာန်ခံခဲ့ရတာ။ ဆရာမကြီး ကြည်အေးဆို ဆရာဝန်ဖြစ်ချင်လျက်နဲ့ မိဘက မကြည်ဖြူလို့ ကျောင်းထွက်ခဲ့ ရတာတွေ၊ နောင်ကျမှ ဆေးကျောင်းပြန်တက်ပြီး သူတတ်ချင်တဲ့ ပညာတွေကို သင်ရတာတွေ မိသက် သိပါ တယ်။ တို့တွေဆို အဲဒီခေတ်က မိန်းမတွေလို အတားအဆီးတွေ မကြုံရတော့ပါဘူး။ ခုလို ခေတ်ပြောင်းကာလကြီးမှာ အခွင့်အရေးကိုမယူဘဲနဲ့ သက်ရယ် …

ကျွန်မကတော့ အချစ်ကိုသိပ်ဦးစားမပေးချင်ပါဘူး။ ဘဝမှာ အချစ်ထက်အရေးကြီးတာတွေမှ တစ်ပုံကြီးကို။ မိန်းမတစ်ယောက်ရဲ့တာဝန်ဟာ အိမ်ထောင်ထိန်းဖို့၊ သားသမီးမျိုးဆက်ချန်ထားခဲ့ဖို့ဆိုတာထက် ပိုတယ်လို့ တစ်သက်လုံး စွဲစွဲမှတ်မှတ်ယုံကြည်ခဲ့တာပဲ။ ကျွန်မကတော့ မိန်းမတစ်ယောက်ဆိုတဲ့ အမှတ်လက္ခဏာ အောက်ကနေကို ပညာတွေလည်းတတ်၊ ဥစ္စာတွေလည်းရှာနိုင်၊ အရေးပါအရာရောက်မှုမှာလည်း ယောက်ျား တွေကတောင် ပြန်ပြီးဆရာတင်ရ၊ မမခေါ်ရတဲ့ဘဝကိုပဲ ပိုမက်မောတယ်။ ဒါကြောင့်လည်း ကိုကိုအောင်နဲ့ ကွဲခဲ့တာပေါ့။ ကိုကိုအောင်လည်း သက်ရဲ့ယောက်ျားလိုပဲ၊ သိပ် အတ္တကြီးတယ်။ ကျွန်မဘဝကို သူ့အတွက်ပဲ ပေးဆပ်စေချင်တယ်။ ‘ခဏနေပါဦး၊ မိုးအိပ်မက်တွေ အကောင်အထည်ဖော်ပါရစေဦး’ပြောတာကို နားလည် မပေးနိုင်ဘူး။ ယောက်ျားတွေဟာ ဒီလိုချည်းပါပဲ။ မိန်းမတွေကို သူတို့ထက် သာသွားမှာ၊ မြင့်သွားမှာကို မလို လားကြသူတွေ။ သူတို့ရဲ့အမိန့်အာဏာ အုပ်ချုပ်မှုအောက်မှာပဲ နေစေချင်ကြတဲ့ အတ္တဘောတွေ။ ညကျရင် သူတို့ အလိုကိုဖြည့်၊ သူတို့အတွက် ကလေးမွေးပေး၊ သူတို့အတွက် ချက်ပြုတ်၊ အဝတ်လျှော်၊ မီးပူတိုက်၊ အစေခံလိုမျိုး ထားချင်ကြတာ။

ပါရဂူဘွဲ့ရပြီးတော့ ကျွန်မမှာ ရွေးစရာတွေများလာတယ်။ နိုင်ငံခြားတက္ကသိုလ်တစ်ခုခုမှာ စာပြန်သင်မလား၊ အဖွဲ့အစည်းတွေထဲမှာ ဝင်လုပ်မလား။ ကျွန်မကတော့ ကျောင်းဆက်တိုက်တက်ခဲ့ရတာကြောင့် စာသင်ခန်းကို ငြီးငွေ့သွားတာရယ်၊ မြန်မာပြည်အတွက်လည်း ပြန်လုပ်ပေးချင်တာရယ်ကြောင့် ပြန်လာဖို့ကိုပဲ ရွေးလိုက် တယ်။ မပြန်ခင် ကုလသမဂ္ဂရဲ့ဖွဲ့ဖြိုးရေးအေဂျင်စီမှာ ဝင်လုပ်လိုက်သေးတယ်။ ဒီပြန်ရောက်တော့ ကျွန်မ ရှိပြီးသားအဖွဲ့အစည်းတွေမှာ ဝင်လုပ်ကြည့်သေးတယ်။ စိတ်တိုင်းမကျတာနဲ့ (အဓိကကတော့ အုပ်ချုပ်တဲ့ ယောက်ျားတွေရဲ့ ဖိုဝါဒကိုမကြိုက်တာ) ကိုယ့်ဘာသာကိုယ် အင်န်ဂျီအိုထောင်လိုက်တယ်။ ကိုယ်က အကြီးဆုံးဆိုတော့ ဘယ်ယောက်ျားမျက်နှာမှ ကြည့်နေစရာမလိုတော့ဘူး။ ယောက်ျားတွေအကုန်လုံး ကိုယ့် လက်အောက်ဝန်ထမ်းချည်းပဲ။ စိတ်ကြိုက်ခိုင်းရုံ၊ ဆူရုံ၊ မာန်ရုံ၊ ဟောက်ရုံ။ သူတို့က ကျွန်မလောက်မှ မသိတာ။ ပြောလည်း ခံရတာပေါ့။ ကျွန်မက ပလ္လင်ထက်ကပဲ နေချင်တယ်။ ဘောင်ဘင်ခတ် အသိလောက်နဲ့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ဘဝရှင်မင်းတရားထင်နေတဲ့ ပုရိသတွေကို အောက်ကနေ ပြန်မခစားချင်ဘူး။

သက်ကိုတွေ့တော့ စိတ်ထဲမကောင်းဘူး။ ကလေးနှစ်ယောက်အမေဘဝနဲ့ တကယ့်လူကြီးကြီးကိုဖြစ်လို့။ ဝလည်း ဝလာတယ်။ အရေးအကြောင်းလေး နည်းနည်းထင်လာတာကလွဲရင် ရုပ်ကတော့ ငယ်ကလို ချောတုန်းပါပဲ။ ကျွန်မကတော့ သူ့နဲ့ယှဉ်ရင် နုနေသေးတာပေါ့။ ကျွန်မပြောသမျှ ကမ္ဘာ့အကြောင်း၊ မြန်မာ့ အကြောင်းတွေကို မျက်လုံးပုတ်ခတ်ပုတ်ခတ်နဲ့ နားထောင်ရှာတယ်။ ကျွန်မနဲ့သူနဲ့ဆို သိပ်ကွာသွားခဲ့ပြီ။ သူက ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်ကပေးတဲ့ ဘီအေဘွဲ့အဆင့်လောက်မှာတင် ရပ်သွားခဲ့တာ။ ကျွန်မက ကမ္ဘာကြည့်ကြည့်မြင် နေနိုင်ပြီ။ သက်ရယ် အားမရလိုက်တာကွာ။ မင်းကမ္ဘာလေးက ကျဉ်းလိုက်တာ။ မင်းတို့မှာ ပိုက်ဆံလည်း ရှိနေလျက်သားနဲ့ မင်းပညာတွေဆက်သင်ပါတော့လား၊ အလုပ်တစ်ခုခုကို ဦးစီးလုပ်ပါတော့လား။ မင်း ကလေးတွေလည်း နည်းနည်းကြီးလာပြီ။ မင်း ဒေါ်စုကိုအားမကျဘူးလား၊ မင်း ဟီလာရီကို အားမကျဘူး လား၊ မင်း တင်မိုးလွင်ကိုအားမကျဘူးလား။

ကဲ… စကားကောင်းနေတာနဲ့ လင့်လှပြီ။ တော်ကြာ မင်းယောက်ျား ရုံးကပြန်လာလို့ မင်းက သူ့အတွက် ခူးခပ် မကျွေးရင် ငါ့အပြစ်ဖြစ်နေပါဦးမယ်။ ငါလည်း မနက်ဖြန် နေပြည်တော်မှာ အစည်းအဝေးသွားတက်ရ ဦးမယ်။ ငါက မူဝါဒရေးရာအကြံပေးအဖွဲ့ကလေ။ ငါတို့ရဲ့အကြံဉာဏ်တွေဟာ တိုင်းပြည်အတွက် သိပ်အရေး ကြီးတာပေါ့။ မိန်းမဦးဆောင်တဲ့တိုင်းပြည်မှာ မင်းသူငယ်ချင်း မိန်းမတစ်ယောက်က အရေးပါတဲ့နေရာမှာ ရထားတာ မင်းဂုဏ်ယူမယ်မဟုတ်လားဟင် သက်။ သွားပြီ အချစ်ဆုံးသူငယ်ချင်းရေ… ပြန်ဆုံကြသေးတာ ပေါ့။

*

သက်

သက်ရဲ့ဘဝမှာ ကျေးဇူးအတင်ဆုံးက သက်ရဲ့မိဘနှစ်ပါးပဲ။ ပြီးရင်တော့ သိပ်ချစ်ရတဲ့မောင်နဲ့ ဟောသည် သားသားမီးမီးတို့ပဲပေါ့။ သက်ရဲ့မိဘတွေက သိပ်ပညာတတ်၊ သိပ်ရည်မွန်ပြီး ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ပြည့်စုံတဲ့ တန်ဖိုးရှိလူသားတွေပါ။ ဖေဖေဟာ ဖဆပလခေတ်က ပညာမင်းကြီးလုပ်ခဲ့တယ်။ ဦးနုက သိပ်လေးစားခဲ့ရသူ။ မေမေကလည်း ပွဲစားစက်ပိုင်သူဌေးမျိုးရိုးက ဆင်းသက်လာတယ်ဆိုပေမဲ့ အိုင်အေတွေ ဘီအေတွေနဲ့ ပညာ ရဲရင့်ပွဲလယ်တင့်ခဲ့သူပါပဲ။ ဖေဖေပညာမင်းကြီးဘဝက အစိုးရကပေးတဲ့ အိမ်ရတယ်။ အငြိမ်းစားယူပြီးတော့ စုဆောင်းငွေတွေ၊ မေမေ့ဘက်က အမွေရငွေတွေနဲ့ မင်းမနိုင်မှာအိမ်ကလေးတစ်လုံးဝယ်နေကြတယ်။ ဖေဖေ က သက် ကျောင်းသွားရင်စီးဖို့ဆိုပြီး ကားလေးတစ်စင်းတောင် ဝယ်ပေးသေးတယ်။ ဆိုရှယ် လစ်ခေတ်မှာ လူချမ်းသာစာရင်းဝင်ပေမယ့်လည်း ပညာတတ်များပီပီ ခေတ်ပျက်သူဌေးများလို မော်မော် ကြွားကြွား မရှိကြပါဘူး။ သက်တို့အိမ်ဟာ ဖေဖေနဲ့မေမေတို့ရဲ့ တပည့်တပန်းတွေ၊ ပညာတတ်အလွှာက ဧည့်သည်တွေနဲ့ စည်ကားနေတာပဲ။

ဖေဖေ့ဆီကနေ သက် ရခဲ့တဲ့အမွေဟာ တကယ်တော့ ငွေကြေးဓနဥစ္စာနဲ့ ဂုဏ် ဆိုတာထက် စာဖတ် ဝါသနာတို့၊ ပညာအမွေတို့ပါပဲ။ သက်က ငယ်ငယ်ကတည်းက ကျောင်းမှာ ထူးချွန်တယ်။ အဆင့်တစ်နဲ့သုံးအကြားပဲ။ ဆယ်တန်းအောင်တော့လည်း အမှတ်မီပေမယ့် ဆေးကျောင်းမတက်ဘဲ အင်္ဂလိပ်စာမေဂျာပဲယူခဲ့တယ်။ ဖေဖေနဲ့မေမေတို့ သဘောထားကြီးပုံက သမီးကြိုက်တာတက်တဲ့လေ။ မေမေ့ဆီကရတဲ့အမွေကတော့ မြန်မာမိန်းကလေးပီသခြင်းပဲ။ ဗိုင်းကောင်းကျောက်ဖိ ဆိုရမပေါ့။ မေမေ ကိုယ် တိုင်ကလည်း တကယ့် ပီဘိမြန်မာအမျိုးသမီးကြီးဆိုတော့ သမီးဖြစ်တဲ့ သက်ကိုလည်း ဒီလိုပဲ မွေးမြူခဲ့တာပဲ။ တစ်ဦးတည်းသော သမီးလေးဖြစ်ပေမယ့် ဇိမ်နဲ့မထားဘဲ ငယ်ကတည်းက တတ်အောင်သင်တယ်၊ ခိုင်းတယ်။ ဒါကြောင့်သက်ဟာ အိမ်မှုကိစ္စအဝဝကို အောက်ခြေသိမ်းအကုန်နားလည်ပြီးသား ဖြစ်နေတယ်။ ပညာမင်းကြီး ဘဝနဲ့ တိုင်းပြည်အလုပ်တွေလုပ်နေတဲ့ဖေဖေ့ကို နောက်က ပံ့ပိုးပေးခဲ့တဲ့ လက်အစုံဟာ မေမေ့လက်တွေပဲ ပေါ့။ မေမေဟာ ဖေဖေ့ရဲ့ တိုင်ပင်ဖော်တိုင်ပင်ဖက်လည်း ဟုတ်တယ်။ မိတ်ဆွေကောင်းလည်း ဟုတ်တယ်။ ဖေဖေ့ရဲ့ ကိုယ်စောင့်နတ်လို့လည်း ပြောလို့ရပါတယ်။ ဖေဖေထမင်းစားနေချိန် မေမေက သူချက်ထားတဲ့ဟင်းကလေး တွေကို ထည့်ပေးပြီး ဘေးကနေ ယပ်ခတ်ကြည့်နေတတ်တယ်။ ထမင်းချက်ရှိပေမယ့်လည်း မေမေက ကိုယ်တိုင် ဝင်ချက်တယ်။ ခုခေတ်အမြင်နဲ့ကြည့်ရင်တော့ မေမေ့ဘဝက အဖြည့်ခံသက်သက် ဖြစ်နေမလားပဲ။ ဒါပေမဲ့ မေမေ့ကြည့်ရတာ အဲဒီလို တွေးပုံမရပါဘူး။ သူက ဖေဖေ့ကို နောက်ကွယ်က ပံ့ပိုးပေးနေရတာကိုပဲ ကြည်နူးနေတာလေ။

သက်ရဲ့ဘဝဟာ မေမေ့အပေါ်မှာ စံထားပြီးတည်ဆောက်ခဲ့တာပါပဲ။ ဖေဖေ့ဆီကနေ ဗဟုသုတတွေကြားနာခဲ့ ရတယ်၊ ဖေဖေ့စာအုပ်စင်ကနေ စာဖတ်ဝါသနာတွေရခဲ့တယ်ဆိုပေမယ့် တကယ်တမ်း သက် အားကျခဲ့တာ ကတော့ မေမေ့ဘဝပါပဲ။ ဖေဖေ့ကို ပြုစုယုယနေတဲ့ မေမေ့ရဲ့ တင့်တယ်ထွန်းလင်းတဲ့ မျက်နှာလေးကိုပဲ သက် ဟာ အမြဲစိတ်ကြေးမုံပြင်မှာ စွဲထင်ခဲ့ရတာ။ မေမေ့ကို အိမ်ခေါင်းထဲ ယောက်ျားအတွက်ဘဝကို ပေးဆပ်နေ ရတဲ့ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလို့ သက် ဘယ်တုန်းကမှ မမြင်နိုင်ခဲ့ပါဘူး။ မေမေက ပြောဖူးတယ်။ မိန်းမမှာလည်း သူ့အခန်းကဏ္ဍနဲ့သူ ရှိတာပဲတဲ့။ မိန်းမတွေမရှိရင် ယောက်ျားတွေဆိုတာလည်း မရှိနိုင်တော့ဘူးတဲ့။ ထိုနည်း လည်းကောင်းပဲ ယောက်ျားတွေမရှိရင်လည်း မိန်းမတွေရဲ့အခန်းကဏ္ဍဟာ ပျောက်ကွယ်သွားရောတဲ့။ ဘယ်သူကမှ ဘယ်သူ့လောက် မကြီးမြတ်ဘူးဆိုတာ မရှိဘူးလို့ မေမေက တဖွဖွပြောဖူးတယ်။ မေမေဟာ သူပြောတဲ့အတိုင်းပဲ သူကျရာနေရာကနေ သူလုပ်စရာရှိတာကို အကောင်းဆုံးလုပ်သွားခဲ့တာပဲ။ မေတ္တာတွေနဲ့ ပေါင်းစပ်ပြီးတော့ပေါ့။ ဒါတောင်မှ မေမေနဲ့ဖေဖေတို့ဟာ ချစ်လို့ယူခဲ့ကြတာမဟုတ်ဘူး။ မေမေဟာ သူချစ်တဲ့ သူနဲ့မညားဘဲ မိဘပေးစားတဲ့ ဖေဖေနဲ့ယူခဲ့ရတာ။ ဒါတောင်မှ မေမေဟာ ဖေဖေ့အပေါ်မှာ တကယ့်ကို အကြင် နာမေတ္တာအပြည့်နဲ့ ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်တာ။ သက်ကတော့ အစက နားမလည်ခဲ့ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ မေမေ ကတော့ “သမီးဖေဖေကလည်း မေမေ့အပေါ်မှာ ခင်ပွန်းကောင်းဖြစ်မှတော့ မေမေကလည်း သူ့အပေါ် ဇနီး ကောင်းဖြစ်တာ ဆန်းသလား” လို့ ပြောဖူးပါရဲ့။

သက်ရဲ့ဘဝဟာ အကြင်နာမေတ္တာတွေနဲ့ နွေးထွေးကုံလုံတဲ့ မိသားစုရိပ်မြုံတစ်ခုမှာ ကြီးပြင်းခဲ့ရတာမို့ ပျော်ရွှင်စွာနဲ့ လူလားမြောက်ခဲ့ရသူပေါ့။ ဖေဖေရော မေမေရောအပေါ် အထင်ကြီး လေးစား ချစ်ခင်ပေမယ့် မေမေ့ ရဲ့ ခံယူချက်နဲ့ ဘဝကသာ သက်အပေါ် ပိုလို့အရိပ်ထိုးခဲ့တာကတော့ အမှန်ပဲ။ ဒါကြောင့်လည်း သက်ဟာ ငယ်ကတည်းက မေမေသွန်သင်ပြတဲ့အပေါ် တာဝန်တစ်ခုအနေနဲ့တင်မက စိတ်ထဲက လှိုက်လှိုက်လှဲလှဲကို သင်ယူလေ့လာခဲ့တာပါပဲ။ မီးဖိုချောင်နိုင်နင်းအောင်၊ အိမ်ကြီးတစ်အိမ်လုံး ဖုန်တစ်စက်မရှိအောင်၊ အဝတ်အစားအကုန်လုံး တောက်ပသစ်လွင်နေအောင်၊ စီးတဲ့ရေဆည်တဲ့ကန်သင်းဖြစ်အောင် တတ်နိုင်စွမ်းတဲ့ သက်ဟာ မောင်နဲ့မတွေ့ခင်မှာကတည်းက အိမ်ထောင်ရှင်မတစ်ယောက်ဖြစ်ဖို့ အဆင်သင့်ဖြစ်နေခဲ့ပြီးပါပြီ။ ဒီလိုမျိုး ပန်းကလေးတစ်ပွင့် နံ့ရှားကြိုင်လွင့် ခါတန်ပွင့်ချိန်မှာ ဝတ်ရည်ကိုသောက်သုံးမယ့် ပျာပိတုန်းကလေး မောင်ဟာ ရောက်လာခဲ့တာပါပဲ။

မောင့်ကိုချစ်မိနေပြီလို့ သိလိုက်ရချိန်မှာ သက်ရဲ့စိတ်ထဲမှာတော့ မောင့်အပေါ်ဘယ်လောက် ပေးဆပ်နိုင်မလဲ ဆိုတာကိုသာ မေးနေမိတာပါပဲ။ မောင့်ကိုဘာကြောင့်ချစ်မိမှန်းတော့ မသိခဲ့ပါဘူး။ ပြုံးလိုက်ရင် လေးကိုင်း သဏ္ဌာန်ကွေးသွားတဲ့ နှုတ်ခမ်းတွေကြောင့်လား၊ အမြဲပဲအသက်ဝင်နေတတ်တဲ့ မောင့်မျက်လုံးတွေကြောင့် လား၊ သက်အပေါ်မှာ ဂရုစိုက်စောင့်ရှောက်တတ်တာတွေကြောင့်လား။ အဖြေတော့ မပေးတတ်ပေမယ့် မောင် ဟာ သက်အတွက် လုံးဝကိုငြင်းပယ်စရာမရှိတဲ့၊ စိတ်ပိုင်းလုံခြုံမှုကိုပေးနိုင်တဲ့ ယောက်ျားတစ်ယောက်ဆိုတာ ကတော့ တွေ့စကတည်းက သိခဲ့တာပါပဲ။ မောင်ဟာ သက်နဲ့တွေ့ချိန်မှာကတည်းက မိဘမရှိတော့ပါဘူး။ မိဘ တွေထားခဲ့တဲ့ အိမ်ကြီးနဲ့ အိမ်ဝန်ထမ်းတွေပဲ ရှိပါတော့တယ်။ မိန်းမတစ်ယောက်မရှိရင် အိမ်တစ်အိမ်ဟာ အိမ်မဖြစ်ဘူးလို့လည်း မောင်က အမြဲပြောတတ်ပါတယ်။ အိမ်တစ်အိမ်ရဲ့ ကျက်သရေကို ငံ့လင့်နေတဲ့ မောင်ဟာ ကျောင်းပြီးတာနဲ့ပဲ မဆိုင်းမတွဘဲ သက်ကို လက်ထပ်ဖို့ပြောခဲ့တာပဲ။

ပညာမင်းကြီးသမီးပီပီ ပညာရေးမှာ ထူးချွန်တဲ့သက်နဲ့ ဘဝရည်မှန်းချက်ကြီးတဲ့ သူငယ်ချင်း မိုး တို့ဟာ အတွဲ ညီညီနဲ့ ကံ့ကော်ပင်အောက်ကခုံတွေမှာ၊ သစ်ပုတ်ပင်ကြီးရှေ့မှာ၊ ဂျပ်ဆင်မှာ၊ စာကြည့်တိုက်မှာ၊ အင်းလျားမှာ ဘဝရှေ့ရေးတွေအကြောင်းကို စိတ်ကူးအိပ်မက်ခဲ့ကြတာ မောင်နဲ့မတွေ့ခင်အထိပေါ့။ မိုးကတော့ သိပ်ရည်မှန်း ချက်ကြီးတယ်။ သူ့မှာ ရည်းစားရှိလာပေမယ့် သူ့ရည်မှန်းချက် မပျက်ဘူး။ သက်ကတော့ မောင်နဲ့မတွေ့ခင် ထိသာ ဘာဖြစ်ချင်တယ်၊ ညာဖြစ်ချင်တယ် ရှိခဲ့ပေမယ့် မောင်နဲ့တွေ့ပြီးနောက်မှာတော့ မေမေ့ခြေရာကို နင်းလို့ မောင့်အတွက် ဇနီးကောင်း၊ မောင်လှည့်ကြည့်စရာမလိုလောက်အောင် နောက်ကနေ ထောက်ကူပံ့ပိုးမယ့် ကိုယ်ပျောက်လက်ကလေး၊ သာယာနှစ်လိုဖွယ် ရိပ်မြုံဂေဟာတစ်ခုကိုဖန်တီးမယ့် ပုခက်လွှဲတဲ့လက်တစ်စုံ သာ ပိုလို့ဖြစ်ချင်လာခဲ့ပါတယ်။ ဒါကြောင့် မိုးက “ငါတို့ကျောင်းပြီးရင် …”အစချီတဲ့ မော်ကွန်းရတုတွေ တိုင်လေ တိုင်း ‘အင်း’လို့ ဖောက်ရပေမယ့် စိတ်ထဲကတော့ အနာဂတ်အိမ်ထောင်စုတစ်ခုကိုသာ မှန်းကြည့်နေခဲ့တာ ပါပဲ။

ဒါကြောင့်လည်း မောင်က လက်ထပ်စို့လို့ပြောချိန်မှာ မတွေမဝေဘဲ ခေါင်းညိတ်ခဲ့တာ။ မိုးကတော့ သက်ကို မယုံနိုင်တဲ့အကြည့်တွေနဲ့ လက်ညှိုးထိုးပြီး ‘သက် နင်သစ္စာဖောက်တယ်ဟာ’တဲ့။ သက် ဘာမှပြန်မပြောခဲ့ ပါဘူး။ သက်နဲ့ မိုးနဲ့က လာရာလည်း မတူသလို၊ လားရာလည်း တူကြတာမှ မဟုတ်တာ။ သူဖြစ်ချင်တာတွေ သက်မှမဖြစ်ချင်တာ။ သူက ရည်မှန်းချက်ကြီးတယ်။ ယောက်ျားတွေ မော်ကြည့်ရတဲ့ မိန်းမဖြစ်ချင်တာ။ သက်ကတော့ အိမ်ရှင်မပဲလုပ်ချင်တဲ့သူ။ ပညာဆိုတာကတော့ ခုခေတ်က မိန်းကလေးတွေပညာသင်တာကို ရှုတ်ချကြတော့တဲ့ ခေတ်မှမဟုတ်တာဆိုပေမယ့် သက် အနေနဲ့ ဒီအတန်းပညာတွေကို ဘွဲ့တွေ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ယူပြီး မနေချင်ပါဘူး။ ပညာသင်တဲ့သူတွေကိုလည်း ဘယ်လိုမှမမြင်ပါဘူး။ သူတတ်နိုင်စွမ်းနိုင်လို့ သင်တာပဲ မုဒိတာပွားရုံပါပဲ။ မိုးသာ အောင်မြင်ကျော်ကြားတဲ့ အာဂမိန်းမတစ်ယောက်ဘဝကို ရောက်ခဲ့ရင် မိုးအတွက် အပျော်ဆုံးလူဟာ သက်ပဲဖြစ်မှာပါ။

ဆိုရရင် သက်အတွက် သက်ရဲ့ပျော်ရွှင်မှုဟာ ဘွဲ့တွေ၊ အောင်မြင်မှုတွေ၊ ပိုက်ဆံတွေမဟုတ်ပါဘူး။ သက်ရဲ့ ပျော်ရွှင်မှုဟာ မောင့်အနားမှာနေပြီး မောင့်ကိုလိုလေးသေးမရှိအောင် စီမံဖြည့်တင်းပေးရတဲ့ မောင့်ရဲ့ဖြည့်ဖက် ဖြစ်ချင်တာပါပဲ။ မောင်က ‘ယင်’ ဆို သက်က ‘ယန်း’ ပေါ့။ ငယ်ငယ်ကတည်းက အထင်ကြီးလေးစားခဲ့ရတဲ့ မေမေသွေးတွေဟာ သက်ကိုယ်ထဲမှာ စီးနေတဲ့အသံတွေကိုတောင် ကြားနိုင်ပါတယ်။ မောင့်ကိုဟင်းထည့် ပေးတဲ့အခါတိုင်း ဖေဖေ့ကိုဟင်းထည့်ပေးနေတဲ့ မေမေ့ကိုမြင်ယောင်တာပါပဲ။ မေမေက ဖေဖေ့ကို အစမှာ မချစ်ဘဲယူခဲ့တယ်ဆိုပေမယ့် သက်ကတော့ မောင့်ကိုချစ်လို့ယူခဲ့တာမဟုတ်လား။ မေမေ့ထက်တောင် သက်ရဲ့ ပေးဆပ်မှုက ပိုနက်ရှိုင်းရဦးမှာ။

မောင်နဲ့လက်ထပ်ဖို့ ကိစ္စကိုဖွင့်ပြောတဲ့ညက ဖေဖေက သက်ဘာကြောင့် ခုလိုဆုံးဖြတ်ရသလဲလို့မေးပါတယ်။ သက်ကတော့ မေမေ့လိုပဲ အိမ်ထောင်ရှင်မကောင်းဘဝနဲ့ နေချင်လို့လို့ ရိုးရိုးလေးပဲ ပြန်ဖြေခဲ့ပါတယ်။ မောင်ဟာလည်း အိမ်ထောင်ရှင်ကောင်းတစ်ယောက် ဖြစ်မယ်လို့ယုံကြည်လို့ပါပဲ။ အိမ်ထောင်ရှင်ကောင်း၊ ခင်ပွန်းကောင်းဖြစ်လိမ့်မယ်လို့ ယုံကြည်ရတဲ့ ယောက်ျားတစ်ယောက်အတွက် သက်အနေနဲ့ တခြားအခွင့် အလမ်းတွေကိုစွန့်လွှတ်ပြီး မပေးဆပ်နိုင်စရာ အကြောင်းမရှိပါဘူး။ ဖေဖေကိုယ်တိုင်ကလည်း မောင့်အပေါ် ဒီလိုပဲ သုံးသပ်ပြီးသားပါ။ ဒါနဲ့ပဲ ဖေဖေဟာ လက်ထပ်ဖို့ခွင့်ပြုလိုက်ပါတယ်။ ပြည့်စုံတဲ့ ဓနဥစ္စာ နောက်ခံ ရှိပြီး ပညာစုံနေကြပြီဖြစ်တဲ့ လူငယ်နှစ်ယောက်၊ ယုံကြည်စိတ်ချချင်စရာ ရင့်ကျက်မှုရှိပြီဖြစ်တဲ့ လူငယ်နှစ် ယောက်ကို မိဘတွေက ကြည်ကြည်ဖြူဖြူပဲ ပေးစားခဲ့ပါတယ်။ အသက်နှစ်ဆယ်စွန်းစွန်းကလေးမှာတင် သက်ဟာ အိမ်ထောင်ရှင်မ စဖြစ်ခဲ့တယ်။ မောင့်ရဲ့အိမ်ကို လိုက်လာခဲ့ပြီး မောင့်အိမ်ကြီးကို စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်းရတဲ့ အိမ်ကြီးရှင်မတာဝန်ကို စထမ်းခဲ့တာပါပဲ။ မေမေ လက်ထပ်သင်ကြားပေးလိုက်တဲ့ သမီးပီပီ အိမ်စေတွေ၊ မာလီတွေ၊ ခြံစောင့်တွေ၊ ထမင်းချက်တွေကို အကောင်းဆုံး မရိုင်းမပျဘဲ ညွှန်ကြားနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ သက်မရောက်ခင်က လျော့တိလျော့ရဲနဲ့ လူနေချင်စရာမကောင်းခဲ့တဲ့ မောင့်အိမ်ဟာ သက်ရောက်ပြီးနောက်မှာ စိုပြည်တောက်ပလာခဲ့ပါတယ်။ မောင်ကတော့ ဂျာနယ် ကျော်မမလေးရဲ့ ‘သူမ’ ဝတ္ထုထဲက သက်သက်ကို သူရလိုက်တယ်လို့ ပြောပါတယ်။ ‘သူမ’ လား… သက် လည်း ငယ်ငယ်ကတော့ ဖေဖေ့စာအုပ်စင်နေ ယူဖတ်ဖူးပါရဲ့။ မောင် ဒီလိုပြောတော့ သက်က ပြုံးနေတာပေါ့။ ‘သူမ’ ထဲက သက်သက်ကိုဖွဲ့တာကတော့ နည်းနည်းများအတိသယဝုတ္တိမြောက်နေမလားပဲ။ သက်ကတော့ အဲဒီ လောက် မဟုတ်ဘူးဆိုတာ သိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ မောင် နောက်ပြန်လှည့်ကြည့်စရာမလိုတဲ့ အိမ်ရဲ့မန်နေဂျာ ခေါ်ခေါ် ဘတ်တလာခေါ်ခေါ် ရာထူးမှာ အကောင်းဆုံးလုပ်ပြနိုင်တယ်လို့တော့ ယုံကြည်တာပါပဲ။

သားသားလေး ကိုယ်ဝန်ရှိလာတော့ သက်ဟာ သားသမီးပြုစုထိန်းကျောင်းနည်း စာအုပ်တွေ ဖတ်တာပဲ။ ကလေးစိတ်ပညာတွေရော၊ ကလေးပညာရေးတွေရော အစုံအစုံ။ ဒီအချိန်မှာ မိုး ကတော့ နိုင်ငံခြားမှာ ဖွံ့ဖြိုးရေးတွေ၊ ဘောဂဗေဒသီအိုရီတွေ၊ နိုင်ငံရေးသဘောတွေ နှုတ်တက်ရွရွကျက်နေမလားပဲ။ မိုးလည်း သူ့ ရည်မှန်းချက်နဲ့သူ၊ သက်လည်း သက်ရည်မှန်းချက်နဲ့သက်ပဲလေ။ အားလုံးဟာ ကိုယ်ရွေးချယ်တဲ့လမ်းကို အကောင်းဆုံးလျှောက်နေဖို့ပဲ လိုတယ်လို့ သက်ကခံယူတာပါပဲ။ သက်က မိဘကောင်းဖြစ်ချင်တယ်။ ဒါကြောင့် ကိုယ့်ဟာကိုယ်လည်း ဖြည့်ဆည်းတယ်၊ သားသားနဲ့ မီးမီးကိုလည်း ငယ်စဉ်ကတည်းက စာဖတ် ဝါသနာပါအောင် လေ့ကျင့်ပေးတယ်၊ ကျန်းမာသန်စွမ်းအောင်၊ တန်ဖိုးရှိတဲ့လူသားတွေဖြစ်လာအောင် နေ့နေ့ ညည တွေးပြီး ပြုစုပျိုးထောင်တယ်။ မောင် အပြင်မှာ အလုပ်တွေနဲ့မအားမလပ်ရှိနေချိန် သက်ဟာ သားနဲ့ သမီးကို မေတ္တာရော၊ ပညာရော မလစ်ဟင်းအောင် ပေးနေခဲ့တာပဲ။ ဒီလိုဘဝကို သက် ပျော်တယ်။ အိမ်ရဲ့ ဘဏ္ဍာရေး၊ ပြည်ထဲရေး၊ လူမှုရေးဝန်ကြီးတာဝန်တွေ ယူထားရတဲ့အပြင် ပိုးမွေးသလို ကလေးနှစ်ယောက်ကို မွေးရတဲ့တာဝန်တွေ။ ပင်ပန်းသလား၊ မောသလား၊ မောတော့မောတာပေါ့၊ ဒါပေမဲ့ . . .

သက်ရဲ့ဘဝမှာ ပိုက်ဆံကနံပါတ်တစ်နေရာမှာ ဘယ်တုန်းကမှ မရှိခဲ့ပေမယ့် မောင်နဲ့သက်တို့ရဲ့ အိမ်ထောင်ရေး မှာတော့ အဲဒီ ပိုက်ဆံဆိုတာသာ မရှိခဲ့ရင် သက်ဟာ သက်လိုချင်တဲ့ဘဝကိုရမှာမဟုတ်ပါဘူး။ ပိုက်ဆံဟာ အိမ်ထောင်သာယာဖို့ တစ်ခုတည်းသောလိုအပ်ချက်မဟုတ်ပေမယ့် အရေးကြီးတဲ့အကြောင်းတော့ ဟုတ်တာ ပါပဲ။ သက်တို့သာ ဆင်းရဲကြည့်၊ သက် ဟာ အိမ်ထောင်ရှင်မ ဘဝကို တင်းပြည့်ကျပ်ပြည့် ကျေနပ်ခံစားနိုင်မှာ မဟုတ်ဘူး။ သက်ဟာ မောင့်အတွက် ပေးဆပ်နေရတယ်လို့ မြင်နိုင်မှာ မဟုတ်တော့ဘဲ ဝဋ်ကြွေးဆပ်နေရ တယ်လို့ပဲ မြင်တော့မှာ။ ကလေးနှစ်ယောက်ကိုလည်း ဆည်းလည်းသံလေးတွေလို့ မမြင်တော့ဘဲ ကြိုးနှစ် ချောင်းရယ်လို့ မြင်တော့မှာ။ နောက်တစ်ချက်က မောင်ကိုယ်တိုင်ပါပဲ။ မေမေ့အပေါ် ကောင်းခဲ့တဲ့ ဖေဖေ့ ကြောင့် မေမေကလည်း ဖေဖေ့အတွက် ပြုံးပြုံးကြီးပေးဆပ်သူဖြစ်လာခဲ့သလို သက်ကိုချစ်ပြီး သူ့တာဝန်သူ အလွန်ကျေပွန်တဲ့ မောင့်ကြောင့်လည်း သက်ဟာ ပျော်ရွှင်စွာနဲ့ ပေးဆပ်ခွင့်ရတဲ့ဘဝကို ရခဲ့တာပါ။ ဒါကြောင့် အားလုံးဟာ အပြန်အလှန်ဖြည့်ဆည်းပေးကြတဲ့ မိတ်ဓာတ်၊ ယင်နဲ့ယန်း ဖြစ်ဖို့လိုတယ်လို့ ပြောတာပေါ့။ ဒါတွေ မိုး နားလည်ပါ့မလား။

သားနဲ့သမီးကို တစ်နေ့ကျရင် ကျရာနေရာကနေ အကောင်းဆုံးထမ်းဆောင်တဲ့ လူသားလေးတွေ ဖြစ်လာဖို့ပဲ သက်မျှော်လင့်တယ်။ သူတို့ လျှောက်ချင်တဲ့လမ်းကို သူတို့လျှောက်ပါစေ။ ကိုယ်ရွေးတဲ့ဘဝအပေါ်မှာ အပြည့် အဝစိတ်ကျေနပ်ပျော်ရွှင်ဖို့ပဲ အရေးကြီးပါတယ်။ သားအနေနဲ့ သူ့အဘိုးလို ပညာရေးသမားကြီးပဲဖြစ်ဖြစ်၊ သူ့ အဖေလို အောင်မြင်တဲ့ကုမ္ပဏီပိုင်ရှင်ကြီးပဲ ဖြစ်ဖြစ် သက်ကတော့ သူ့ဘဝကိုသူကျေနပ်တယ်ဆိုရင် ပြီးတာပါပဲ။ သမီးလည်း သူ့အမေလို၊ သူ့အဘွားလို အိမ်ထောင်တစ်ခုရဲ့ပင်မဆုံလည်ချက်ပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ သူ့အန်တီမိုးလို ပညာတွေတတ်၊ ကမ္ဘာအနှံ့လူရာဝင်ပြီး တိုင်းပြည်ကိုဦးဆောင်တဲ့ မိန်းမပဲဖြစ်ဖြစ် အမှန်တကယ်ပျော်နေ ဖို့ပါပဲ။

မိုးရေ… မင်း ခုလောက်ဆို နေပြည်တော်မှာ အစည်းအဝေးတွေတက်ပြီး မောလို့ ဟိုတယ်ခန်းမှာ ခြေဆန့် လက်ဆန့်နေလောက်ရောပေါ့နော်။ သက်လည်း သားနဲ့သမီးကို အိပ်ရာဝင်ပုံပြောပြ၊ စာဖတ်ပြဖို့ အချိန်ရောက် ပြီ။ သိတယ် မဟုတ်လား၊ မိဘက စာဖတ်ပြတာကို ခံရတဲ့သားသမီးတွေဟာ စာဖတ်ဝါသနာပါလာဖို့ ပိုပြီး ရာခိုင်နှုန်းများတယ်ဆိုတာ။ တိုင်းပြည်အတွက် မိုးက ရှေ့ကဦးဆောင်နေချိန် သက်ကလည်း နောက်တန်း ကနေ တစ်ထောင့်တစ်နေရာကနေ ပါဝင်ပါရစေနော။

ချစ်တဲ့ … သက်။

(ချင်းတွင်းမဂ္ဂဇင်း၊ ၂၀၁၉ မေ-ဇွန်)

ယခုဝတ္ထုတိုကို အပါအဝင် ကျွန်တော်၏ ပင်ကိုရေးဝတ္ထုတို ၁၇ ပုဒ်ကို ကွန်းခိုရာစာပေက ထုတ်သည့် ‘ဖြစ်ရပ်မှန်စိတ်ကူးယဉ်ဝတ္ထုများ’ စာအုပ်တွင် တစုတစည်းတည်း ဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။

မြန်မာဘာသာဖြင့်ဖတ်ရန်

Reading time: 14 minutes

“A distinguished guest has requested a song for vocalist xxx, accompanied by a generous cash tip.”

Shortly after that announcement echoed from the speakers, a girl in a short skirt stepped onto the stage, accompanied by the deafening, clunky, yet rhythmic pounding of an electronic keyboard. Swaying and grooving, she began her song. A waiter stepped up to the stage, placing a flower garland around her neck on behalf of the requesting patron. Every time a garland was offered, the waiters across the entire establishment would erupt into a coordinated, thunderous round of applause.

No, I am not actually witnessing this scene right now. That sight, along with its sounds, is merely one of the many ghosts of the past left behind in the very place where I now sit. What I am actually seeing and hearing tonight is entirely new.

“Are you guys ready to party?!”

“Yeahhh!”

“Wow… looks like we’ve got a whole room of broken hearts tonight!”

“Yeahhh!”

The lead singer of the band and the crowd are completely in sync. Multi-colored disco lights sparkle from the ceiling. With every song, voices join in unison, and the crowd spills onto the dance floor.

Watching this modernized scene unfold right before my eyes, my mind drifts back to the old pub that used to occupy this exact space. I ended up here tonight because two old friends invited me out, drawing me back to a venue we used to frequent long ago. Back then, the old establishment bore the English name “Station Ten.” It was the very first beer pub with a stage I ever set foot in.

Today, Station Ten is gone. The space has been swallowed up by a prominent pub franchise known by a single Burmese word: “Win”. The traditional entertainment stage is gone, too. I had visited this place just before the coup, and even then, it was just an ordinary, unassuming beer pub. Tonight, the moment I walked in, I noticed a complete overhaul of the interior. The telltale setup of a live band was visible. These days, an acoustic unplugged setup is standard fare, so that didn’t surprise me. Yet, the sheer magnitude of the paradigm shift that has occurred in this old space over the two or three years I’ve been away is staggering.

Echoes of University Days

When it was Station Ten, we were just university students. It was a time when sitting in a beer pub required a careful tally of the meager pennies clinking in our pockets. In those days, Station Ten was bustling by its own standards. Yet, almost all the tables were occupied by wealthy older men, or the “uncles” we labeled as the big bosses. Among the patrons, we were easily the youngest. From our corner, we would gaze in awe as rural tycoons and wealthy sugar daddies stepped up to drape garlands over the young singers.

Now, almost every single table across this newly expanded venue is packed with twenty-somethings, the “Gen-Zs.” I wonder if our table is the oldest in the entire room. The three of us feel like aliens who have clumsily invaded a youthful sanctuary. We picked a table tucked away in a corner, offering a sweeping view of the entire establishment. A vast sea of tables. An ocean of people.

The most striking transformation, however, is the shift in demographics. The age dynamic has flipped entirely. Even the fashion is worlds apart from the past. In the days of Station Ten, the typical wealthy patron sported a prominent beer belly, a fanny pack strapped around his waist, and lips stained red from constantly chewing betel nut. Tonight, the crowd consists entirely of a younger generation dressed in the trendy streetwear you would typically see in Bangkok.

Back then, you could count the number of women in the pub on one hand. Tonight, nearly half the crowd consists of modern young women in their early twenties.

The Art of Letting Go

In the days of Station Ten, stage pubs relied on a single keyboard to mimic nearly every instrument in an orchestra. The sounds rarely harmonized, offering very little acoustic pleasure. The singers weren’t well-trained or well-practiced; occasionally, a few off-key notes would screech through the room. But that was never an issue. The wealthy men who frequented the pub didn’t come to appreciate the nuances of music. The entertainment was merely a facade. A backdrop for them to unleash their eyes and ears into a playground of desire. The singers, too, cared little for the artistry of their vocals; their focus was on securing more garlands and locking down sponsors. No one ever dared to dance in front of the stage back then. Everyone maintained a rigid, dignified decorum at their respective tables.

Today, the purpose of the patrons has shifted entirely. The musicians and vocalists play and sing with a sharp, professional edge. They aren’t on stage to hunt for sponsors. And the patrons aren’t there to ogle. They are there to drink, to eat, to untether their minds, and to let off steam.

When we were university students, the only release valve for youth was the nightclub. If you wanted to have fun and dance, you went to a club. Or you went to a KTV. That was it. A beer pub was strictly a place to get drunk, and a stage-beer pub was the exclusive hunting ground of wealthy older sponsors. Today, youth nightlife has expanded vastly, shifting from traditional nightclubs to Western-style bars and converted “music zones.” A restaurant is no longer just a place to consume food; its services have evolved to offer an experience. (To be clear, I am referring only to conventional nightlife spots, excluding the high-end, illicit drug dens).

Looking at this old site of Station Ten, now entirely transformed into a youth-dominated bar reminiscent of Bangkok, my mind continues to wander through the past. Once upon a time, stage pubs were the closest thing to an enchanted forest of illusions that Myanmar could offer. As the alcohol took hold, the girls on stage seemed to grow progressively more beautiful. At first, the stage at Station Ten felt mesmerizing. Later, as we discovered superior venues, Station Ten faded into insignificance.

Another venue that holds a distinct place in my memory was located near the Myenigone junction on Pyay Road. I believe it was called Play Boy. Compared to Station Ten, the space was cramped, and the older clientele was sparse. However, it was glaringly obvious that the patrons there were far wealthier. The pub possessed a certain elegance, and the singers were noticeably more beautiful and talented than those at Station Ten. Gradually, our group drifted away from Station Ten and began heading toward that venue in Myenigone.

Among the singers there, one stands out vividly in my memory. Her stage name was Sandar. We were in our early twenties, and Sandar was perhaps slightly older than us. She was fair-skinned, slender and tall, with a sharp nose and a characteristically stoic expression. One of my friends was entirely infatuated with her, claiming she bore a striking resemblance to a girl from our university who had rejected him. (He even contemplated gifting Sandar a copy of the famous book “Please Fill in the Blank” by the renowned author Ma Sandar).

One night, the intoxicating courage of beer prompted us to do something incredibly foolish. We decided to request a song from Sandar. Back then, you couldn’t just request a song casually; you had to offer a garland or something of value on stage. Yet, unlike the older men, we lacked the audacity to walk up to the stage and drape a garland around her. In the end, amidst a flurry of hesitation and arguing over who should go, I drew the short straw.

Instead of a garland, I walked up with a single rose. While Sandar was mid-song, I took the flower provided by the waiter, walked onto the stage with a forced air of confidence, and placed it directly into her hand. Honoring my friends’ advice not to just hand over the flower in silence, I looked at her, whispered, “You are beautiful,” and promptly retreated.

When I sat back down at the table, we burst into laughter as I recounted what I had said. Even while performing on stage, Sandar kept casting subtle, lingering glances toward our table. That alone was enough to send me into a state of euphoric intoxication. A short while later, a waiter delivered a small slip of paper from Sandar to our table. She had written a brief note thanking us for the support, encouraging us to return, and asking us to keep cheering her on.

We spent the rest of that night requesting songs that matched our moods. But when the time came to settle the bill, we realized we were short on cash. Ultimately, we had to place a call to a wealthy university friend who lived right there in Myenigone. In those days, mobile phones were a luxury; we had to use the pub’s landline to call his mobile. About half an hour later, our wealthy friend arrived, clutching his wallet with a sullen expression. After showering us with a barrage of curses and mock affection, he begrudgingly settled our bill for the night. The next day, we had to gently appease him as he grumbled, promising we would pay him back.

Two Worlds, Divided by Time

Even back then, we constantly reminded one another not to sink too deeply into that world. We drew a hard line to ensure passing fun never bled into reality. The personal anecdotes of former Prime Minister U Nu in his autobiography “Saturday-born Son,” as well as the tragic fates of characters in Mya Than Tint’s short story “38th Street,” served as enduring cautionary tales.

“You know,” one friend had argued back then, “even though their main targets are those wealthy older sponsors, they are still human. Sure, they have to fleece those old men for financial survival, but deep down, they probably want to be with guys our own age.”

“But we aren’t rich,” I countered. “What could they possibly get from us?”

“You don’t get it. They take the money they squeeze from their sponsors and use it to bankroll younger boyfriends on the outside.”

I am not quite sure if the modern slang for financial pampering was around back then, but whatever words we used, that was the exact sentiment. To be fair, one cannot paint all those girls with the same brush, assuming they were solely driven by the hunt for sponsors. Bound by the harsh realities of life, they were forced to chase garlands and seek out wealthy patrons in beer pubs, yet they undoubtedly possessed the natural desires and emotions typical of youth. Regardless, the truth was that we never had the courage to actually spark a romance with any of them. Firstly, we had no money. Secondly, we weren’t that foolish. We were simply looking for a transient escape.

There was a stark asymmetry between us and the wealthy sponsors who frequented those stage pubs—what one group possessed, the other lacked. They had wealth, but their youth was spent. We possessed the vibrancy of youth, but we lacked their fortune. We shared only two commonalities: a love for drink and an eye for women. When a man works his way up and begins to amass significant wealth, his youth has slipped away. He becomes an “uncle.” His belly round, his hair thinning. Yet, the weight of his wealth can still purchase the company of the young and beautiful. But it can never buy genuine love. We, on the other hand, being young, could potentially win both the presence and the hearts of those young women. But we had no money.

Back then, as youth dictated, we chased pleasure. Looking at the Gen Z crowd packed into this transformed bar today, it is undeniable that they, too, are chasing pleasure. But the architecture of fun has evolved. The most defining change is the newfound liberation of women. We have shifted from an era where women waited at home for their men to return from pubs—or repeatedly dialed their phones until they came back—to an era where women themselves sit at the tables—with or without their male partners—drinking, letting loose, and partying. Today, when the alcohol hits, it is often the young women who party the hardest.

At several tables right before our eyes, impeccably dressed young women are standing on their chairs, dancing wildly, fueled by the energy of the live band and the rush of alcohol. Their male companions surround them, cheering them on. The dance floor is equally packed with moving bodies.

“Don’t you think we were born too early?” my friend asks, surveying the room. “Don’t the youth of today have so much more to enjoy?”

“I don’t think so,” the other replies. “Our generation—the tail end of Gen Y—is a unique bunch that fully bridged two distinct eras. We caught the fading embers of the decaying socialist era. We grew up during the military regime’s transitions, a time when opening the doors let in both a breath of fresh air and a swarm of mosquitoes and dust. We lived through the era where we had to fold our hands in forced reverence for the old Generals. We were the pioneers of the internet in Myanmar. When we were browsing the web in internet cafes for a thousand kyats an hour, these Gen Z kids in the pub were still toddlers. We were on Facebook long before them. And now, in the age of IT and AI, we aren’t left behind; we are adapting right alongside it. They have never witnessed the massive cultural and political shifts we survived. If anything, they should be envying us.”

Listening to his perspective, I can’t help but smile in agreement.

One of my companions calls the waiter over to request a song. He chooses Raymond’s Chan Kae (Leave Me Behind). The waiter informs us there are about five requests ahead of ours. There is nothing to be done but wait. Once Chan Kae plays, we will call it a night.

While waiting for the song, we finish off the rest of our bottle. Watching the Gen Z crowd jump and dance, a wave of secondhand euphoria washes over me. On my way back from the restroom, instead of returning straight to the table, I linger near the edge of the dance floor just to watch. Right then, the opening chords of Chan Kae begin to play.

“Just leave me behind with a peaceful mind...

If our luck hasn’t run out, we shall meet again.

Even if joy eludes you, choose a life free of hardship...

Though I tell you to go in peace, I am breaking inside.

Praying for the day we meet again...

This is my final goodbye …

Just leave me behind with a peaceful mind.”

The irony isn’t lost on me. In its original context, Chan Kae is a tragic love song—a young man urging his girlfriend to leave him behind and find a better life because he feels inadequate to provide for her. Yet, the lyrics have taken on a profound, unintended mirroring. Raymond—the lead singer of the famous band ‘Idiot’, whose music had been the soundtrack for Burmese youth from the late 2000s until the end of the democratic era in 2020—truly did leave us all behind with a peaceful mind. Following the 2021 military coup and the ensuing violent crackdowns on peaceful protesters, Raymond, like so many other young men and women, left for the jungle to join the armed movement aimed at “uprooting the military dictatorship”. Tragically, he passed away from an ailment not long after.

Yet tonight, everyone is singing his track with immense joy. It is fundamentally a sorrowful song of parting, but no one in the pub seems heartbroken. The entire establishment vibrates as the crowd jumps and sings along to the rhythm, voices echoing off the walls. Whether these partying youths truly grasp the weight of the lyrics, or whether they even remember the late singer himself, I cannot tell.

“You know,” my friend remarks on our way out. “Even though this place is crawling with young people who seem to just be partying, I can guarantee you that even within this single pub, there are at least four or five kids quietly involved in the Revolution behind the scenes in various capacities. I can say that with certainty. Besides, when you look at the total population of Yangon, the percentage of youth sitting in pubs like this on any given night is negligible. You can’t use this scene as a blanket indicator for the state of things.”

I nod in silent agreement. I don’t find myself particularly bothered by the exponential explosion of nightlife culture that has emerged post-2021. If you look at it through the lens of my friend’s reasoning, it makes perfect sense. After all, didn’t we ourselves just spend the evening inside, grasping at a fleeting moment of joy?

At the end of the day, after you’ve had your fun, you must return to finish what needs to be done. Once the work is complete, the joy that follows will taste even sweeter.

Staring back at the transformed venue that once housed Station Ten—processing the radically altered sights, the heavy atmosphere of the post-2021 era, and the undeniable shifts in cultural currents—a silent promise forms in my mind. Raymond, in your song, you told your love to leave you behind with a peaceful mind, and now you have left us, too. Rest assured, we will finish the fight.

“Leave us behind with a peaceful mind, Raymond.”

(The original Burmese version of this essay was written and published on Substack in Decmeber, 2023.)

မြန်မာဘာသာဖြင့်ဖတ်ရန်

Ma Ma Lay, better known in Myanmar as Journal-Kyaw Ma Ma Lay, was an incredibly popular female writer of her era. She was exceptionally talented, sharp, and beautiful. Her husband was none other than U Chit Maung, the fiercely principled editor and founder of one of the country’s leading papers, Journal Kyaw. Together as a power couple, they collaborated on editorials, literary essays, critical commentaries, and fictions.

My first introduction to Ma Ma Lay was around the third grade, reading her novel Thway (Blood)—a poignant story about a half-Burmese, half-Japanese young man whose deep resentment toward his father turns out to be based on the false, wartime assumption that he was the product of a rape rather than a legitimate marriage.

I read it over and over again, feeling deep empathy and pity for both Maung Maung and his Japanese half-sister, Yumi-san, who visits post-independence Myanmar to look for her half-brother, unaware that he bitterly resented her very nationality without knowing she was actually his sister. In fact, in my childhood, I even used my own imagination to write continuations of the story where the two siblings finally reunited in peace.

By the fifth grade, I read Yin Nint Aung Mhway (Heartbreakingly Fragrant). I loved it back then. Later on, I went on to read her other works like Thu Lo Lu (A Man Like Him), Ah Phyu (White), and Thu Ma (She). I grew up as a devoted fan of Ma Ma Lay, having read many of her famous works and commercial successes, but for some unknown reason, I never happened to touch Mone Ywe Mahu (Not Out of Hate). It was only now, in my early forties, that I finally had the chance to pick it up.

Mone Ywe Mahu (Not Out of Hate) was a novel so controversial in its day that it reportedly led to a heated dispute with the editorial board of the monthly literary magazine, Shu Ma Wa, which published it as a serialized novel. While I might have loved it—like her other novels—had I read it in my youth, reading it at this stage in my life leaves me with a few critiques.

Set against the backdrop of pre-World War II colonial Burma, Not Out of Hate follows Wai Wai, a young lady in an Irrawaddy delta town who marries U Saw Han, her next-door neighbor and a heavily Westernized Burmese man who is two decades her senior. It isn’t an arranged marriage; she marries him out of genuine love. For my English-speaking audience, don’t worry—Not Out of Hate is available in translation, so you can read it yourself and see if you agree with my take.

U Saw Han is thoroughly Anglicized and looks down on his fellow Burmese. He disparages them as a people who eat fish paste (ngapi) and raw vegetables, and who mix rice, meat, and side dishes with their fingers instead of using cutlery, viewing the traditional way of eating meals with one’s fingers as inherently unrefined.

He restricts Wai Wai from visiting her father’s house and forbids her from socializing or sharing meals intimately with her family and relatives—a lifestyle he avoids himself. Instead, he keeps Wai Wai confined to the house on a strictly regulated, Westernized schedule of buttered toast, coffee, and rigid routines. He watches her every move like a wind-up doll, dictating when she sleeps, when she wakes, and what she wears. He essentially keeps her in a gilded cage.

When a telegram arrives stating that Wai Wai’s father, a chronic tuberculosis patient, is in critical condition while receiving medical treatment in Yangon, U Saw Han refuses to let her go immediately. The very next day, Wai Wai receives the heartbreaking news of her father’s passing. She is devastated that a single day’s delay cost her the chance to see her father alive one last time. Yet, despite this, she cannot bring herself to hate her husband.

When Wai Wai becomes pregnant, U Saw Han dotes on her even more intensely. However, she suffers a miscarriage. Not long after, like her father, Wai Wai begins coughing up blood. Although U Saw Han summons British doctors every single day for injections and medical treatments, her condition fails to improve, and she wastes away day by day. Ultimately, Wai Wai passes away from the illness.

What remains unclear to me is whether Ma Ma Lay intended to imply that Wai Wai died because of her Westernized husband. In reality, Wai Wai died of tuberculosis, a disease she almost certainly contracted from her own father. U Saw Han provided her with the absolute best medical care available. Even if Wai Wai hadn’t married U Saw Han, she likely would have succumbed to tuberculosis anyway. Given the historical context and the medical limitations of that era, the mortality rate for the disease was incredibly high regardless of whom she married. Therefore, it is difficult to attribute Wai Wai’s death to U Saw Han’s Anglicized lifestyle.

At one point in the story, it is mentioned that Wai Wai wants to be treated by a traditional healer—an uncle of hers who claims he can cure tuberculosis—but U Saw Han refuses to allow it. This, too, is highly debatable. During that period, curing tuberculosis was an immense challenge whether one used Western medicine or traditional remedies. It is much like the traditional healers of today who claim they can cure cancer; it might work for one random person, but it certainly won’t work for everyone.

Furthermore, U Saw Han’s suffocating possessiveness over Wai Wai—keeping her locked away like the ogre in the Tano Yakkha fable—has nothing to do with him being Westernized. Not every Anglicized man keeps his wife in a gilded cage. A naturally possessive and obsessive person will act that way regardless of whether they embrace Western culture or not. The control U Saw Han exerts over Wai Wai, which ultimately prevents her from seeing her dying father, is a product of his own toxic ego, not his Western lifestyle.

While I personally felt the novel structurally weakened the narrative by failing to convincingly develop why Wai Wai falls so deeply in love with U Saw Han, a close female friend of mine pointed out to me that women of Wai Wai’s age—she is probably around 20—often fall in love without needing a logical reason, so I am willing to let that point slide. However, if I were the publisher or editor back then, it is highly unlikely I would have published this manuscript as it was. I probably would have asked for revisions first.

Having grown up during the colonial era, it is completely understandable that Ma Ma Lay possessed strong anti-British, nationalist sentiments, making this thematic angle unsurprising. She clearly wanted to frame the tragedy of Wai Wai’s fate as a direct consequence of marrying a man with a “colonial mind” (even if she didn’t state it so bluntly).

Writing from that perspective is fair game, but if an author wants to argue that one shouldn’t marry a Westernized man, they need to build a logically sound foundation for that premise. Otherwise, the narrative starts to feel uncomfortably similar to modern-day Ma Ba Tha nationalist propaganda stories, which are crudely engineered around the trope of a Burmese girl falling into ruin after marrying a Muslim man.

Read it in English

ဂျာနယ်ကျော် မမလေးဟာ သူ့ခေတ်သူ့အခါကဆို အတော်ကို ပေါ်ပြူလာဖြစ်တဲ့ မိန်းမစာရေးဆရာ တဦး။ စာအရေးအသားလည်း ကောင်း၊ ထက်လည်းထက်မြက်၊ ရုပ်လည်းချော၊ ယောက်ျားကလည်း ဂျာနယ်ကျော် ဦးချစ်မောင်လို ပုဂ္ဂိုလ်။ လင်နဲ့မယား အတွဲအဖက်ညီညီနဲ့ သုတ၊ ရသ၊ သုံးသပ်ချက် ဆောင်းပါးတွေ ရေးခဲ့ကြသူတွေ။

မမလေးကို စဖတ်ဖူးတာ သုံးတန်းလောက်ကဖြစ်မယ်။ အိမ်မှာရှိတဲ့ ‘သွေး’ ဝတ္ထုပေါ့။ ခဏခဏပြန်ဖတ်တယ်။ မောင်မောင့်အစ်မ ဂျပန်မလေး ယုမိစံ ကိုလည်းသနား၊ မောင်မောင့်ကိုလည်း သနား ကိုယ်ချင်းစာမိတယ်။ မောင်နှမနှစ်ယောက် ပြန်ဆုံတဲ့ ဇာတ်လမ်းအဆက်လေးကို ကိုယ့်စိတ်ကူးနဲ့ကိုယ် ဆက်ရေးကြည့်ရတယ်။

ငါးတန်းလောက် ရောက်တော့ ‘ရင်နင့်အောင်မွှေး’ ဖတ်ရတယ်။ အဲဒီတုန်းကတော့ ကြိုက်တာပဲ။ နောက်တော့ ‘သူလိုလူ’၊ ‘အဖြူ’၊ ‘သူမ’ စတာတွေ ဖတ်ဖြစ်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ရှုမဝမဂ္ဂဇင်း အယ်ဒီတာအဖွဲ့နဲ့ အခြေအတင် ဖြစ်ရတဲ့အထိ ဖြစ်ရတယ်ဆိုတဲ့ ‘မုန်း၍မဟူ’ကိုတော့ မကြာသေးခင်ကမှ ဖတ်ဖူးတယ်။ ငယ်ငယ်က ဖတ်ဖူးရင်တော့ ကြိုက်မလားမသိပေမဲ့ အခုအရွယ်မှာတော့ ပြောစရာတွေ တွေ့လာတယ်။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မဖြစ်ခင်ကာလ နောက်ခံထားထားတဲ့ ‘မုန်း၍မဟူ’ ထဲမှာ ဝေဝေဆိုတဲ့ ဧရာဝတီတိုင်းသူကလေးဟာ သူ့ထက်အသက်အများကြီးကြီးတဲ့ ဦးစောဟန်ဆိုတဲ့ ဘိုစိတ်ပေါက်နေတဲ့ မြန်မာတယောက်နဲ့ အိမ်ထောင်ကျတယ်။ မိဘပေးစားလို့မဟုတ်ဘဲ ချစ်လို့ယူတာ။

ဦးစောဟန်ဟာ ဘိုစိတ်ပေါက်နေသလို မြန်မာတွေကို အထင်သေးတယ်။ ငါးပိရည် တို့စရာစားတဲ့ လူမျိုး၊ လက်နဲ့ထမင်းစားတဲ့ လူမျိုးရယ်လို့ နှိမ်ချင်တယ်။ သူ့မိန်းမ ဝေဝေကိုလည်း အဖေ့အိမ်ကို မကြာခဏ ပေးမကူးဘူး။ မိသားစုဆွေမျိုးတွေနဲ့ စားဟယ် သောက်ဟယ် ရင်းရင်းနှီးနှီး မနေခိုင်းဘူး။ သူကိုယ်တိုင်လည်း မနေဘူး။ ဝေဝေ့ကို အိမ်မှာပဲ ပေါင်မုန့်ထောပတ်သုတ်နဲ့ ကော်ဖီနဲ့ ဘိုဆန်ဆန် အချိန်ဇယားနဲ့ ထားတယ်။ ဒီ အချိန်အိပ်၊ ဒီအချိန်ထ၊ ဒီအဝတ်ကိုဝတ် ဆိုပြီး ကော်ပတ်ရုပ်လေးလို အရိပ်တကြည့်ကြည့်နဲ့ ထားတယ်။ ရွှေလှောင်ချိုင့်လေးနဲ့ ထားတယ်။

ဝေဝေ့အဖေ တီဘီရောဂါသည်ကြီးဟာ ရန်ကုန်မှာ ဆေးကုရင်းကနေ အသည်းအသန်ဖြစ်နေပြီဆိုတဲ့ သံကြိုး ရောက်လာပေမဲ့ ဝေဝေဟာ ဦးစောဟန်ပေးမသွားလို့ ချက်ချင်းလိုက်မသွားရဘူး။ နောက်တနေ့မှာပဲ သူ့အဖေ ဆုံးတဲ့ သတင်းကြားတော့ ဝေဝေဟာ ရင်ကွဲရတယ်။ တရက်ကလေး နောက်ကျလိုက်တာ သူ့အဖေ အသက်ကို မမီလိုက်ဘူး။ ဒါပေမဲ့လည်း ယောကျ်ားလုပ်သူကို မမုန်းရက်ဘူးတဲ့။

ဝေဝေဟာ ကိုယ်ဝန်ရှိလာတော့လည်း ဦးစောဟန်က ပိုလို့တောင် သူ့ကို သဲသဲလှုပ်ပြပြန်တယ်။ ဒါပေမဲ့ ကလေးက ပျက်ကျသွားတယ်။ မကြာဘူး၊ ဝေဝေဟာ သူ့အဖေလိုပဲ ချောင်းဆိုးရင် သွေးပါလာတယ်။ ဦးစောဟန်ဟာ နေ့တိုင်း အင်္ဂလိပ်ဆရာဝန်ခေါ်ပြီး ဆေးထိုးဆေးကု လုပ်ပေမဲ့ မသက်သာဘဲ ဝေဝေဟာ တနေ့တခြား ပိန်ပိန်လာတယ်။ နောက်ဆုံးတော့ ဝေဝေလည်း ဒါနဲ့ပဲ ဆုံးတယ်။

ဒီမှာမရှင်းတာက ဝေဝေဟာ ဘိုဆန်သူ ဦးစောဟန်ကြောင့် သေရတယ်လို့ မမလေးက ဆိုလိုချင်သလား မသိပါ။ ဒါပေမဲ့ ဝေဝေ သေရတာဟာ တီဘီကြောင့်သေရတာဖြစ်သလို တီဘီကလည်း သူ့အဖေဆီကနေ ကူးတာလို့ပဲ ယူဆရတယ်။ ဦးစောဟန်ဟာ သူ့မိန်းမကို အကောင်းဆုံး ကုသပေးခဲ့တာပဲ။ ဝေဝေဟာ ဦးစောဟန်နဲ့ မရလည်း တီဘီရောဂါနဲ့ ကွယ်လွန်ဖို့ရာ အကြောင်းများပြီးသားပဲ။ ဘယ်သူနဲ့ပဲ ယူယူ အဲဒီခေတ် အဲဒီအခါအခြေအနေအရ သေဖို့ရာခိုင်နှုန်းများတာပဲ။ ဒါကြောင့် ဝေဝေသေရတာဟာ ဦးစောဟန် ဘိုဆန်မှုကြောင့်လို့ ပြောရခက်တယ်။ တနေရာကျတော့ ဝေဝေဟာ တီဘီကို ပျောက်အောင် ကုနိုင်တယ်လို့ (သူ့ကိုယ်သူဆိုတဲ့) အမျိုးထဲက ဘကြီး တယောက်နဲ့ ကုချင်ပေမဲ့ ဦးစောဟန်က ခွင့်မပေးလို့ မကုရဘူးလို့ ဆိုပြန်တယ်။ ဒါကလည်း ကံသေကံမပြောရခက်တဲ့ ကိစ္စပါ။ အဲဒီကာလတုန်းက အနောက်တိုင်းဆေး ဖြစ်ဖြစ် တိုင်းရင်းဆေးဖြစ်ဖြစ် တီဘီကို ပျောက်အောင်ကုဖို့ဆိုတာ မလွယ်လှပါ။ ခုခေတ် ကင်ဆာကို ပျောက်အောင် ကုနိုင်တယ်လို့ ဆိုတဲ့ တိုင်းရင်းဆေးဆရာများလိုပါပဲ။ ဟိုလူနဲ့ပျောက်ချင်လည်းပျောက်မယ်၊ ကိုယ့်ကျတော့ ပျောက်ချင်မှလည်း ပျောက်မယ် ဆိုတာလိုမျိုးပါပဲ။

တစ်ခါ ဦးစောဟန်က (တာဏောယက္ခ ဘီလူးပုံပြင်ထဲကလို) ဝေဝေ့ကို အာခံတွင်းငုံထားမတတ် ထားတာဟာ ဦးစောဟန် ဘိုဆန်တာနဲ့ မဆိုင်ပါဘူး။ ဘိုဆန်တဲ့လူတိုင်းက မိန်းမကို ရွှေလှောင်ချိုင့်နဲ့ ထားတာမှ မဟုတ်တာ။ သည်းသည်းလှုပ်ချင်တဲ့သူက ဘိုဆန်ဆန် မဆန်ဆန် သည်းသည်းလှုပ်မှာပဲ မဟုတ်လား။ အဖေ့အသက်ကိုတောင် မမီတဲ့အထိ ဝေဝေ ဖြစ်ရတဲ့ ဦးစောဟန်ရဲ့ချုပ်ချယ်မှုဟာ ဦးစောဟန်ရဲ့ အတ္တသာဖြစ်ပြီး သူ့ရဲ့ ဘိုဆန်ဆန် နေမှုနဲ့မဆိုင်ပါ။

ဇာတ်လမ်းမှာ ဝေဝေ့ရဲ့ ဦးစောဟန်အပေါ် ချစ်သွားပုံကို ရေးဖွဲ့တာအားနည်းတယ်လို့ မြင်ပေမဲ့ မိတ်ဆွေအမျိုးသမီးတယောက်ကတော့ ဝေဝေ့အရွယ်မှာ အကြောင်းပြချက်မရှိဘဲ ချစ်သွားတတ်ကြတာပဲလို့ ပြောတဲ့အတွက် ဒါကိုတော့ ထားလိုက်ပါတော့မယ်။ ကျွန်တော်သာ ထုတ်ဝေသူ/အယ်ဒီတာ ဆိုရင်တော့ ဒီဝတ္ထုကို ထုတ်ဖို့ရာ သိပ်မဖြစ်နိုင်လောက်ဘူး။ ပြန်ပြင်ခိုင်းပြီးမှ ထုတ်ဖို့များပါမယ်။

ဒေါ်မမလေးဟာ ကိုလိုနီခေတ်မှာ ကြီးခဲ့သူပီပီ အင်္ဂလိပ်ဆန့်ကျင်တဲ့ မျိုးချစ်စိတ်ရှိသူ တဦးမို့ ဒါမျိုးရေးတာ မဆန်းပါ။ ဘိုစိတ်ပေါက်နေတဲ့ ဦးစောဟန်နဲ့ ယူမိလို့ပဲ သူ့ဘဝရဲ့ကံကြမ္မာဟာ ခုလိုဖြစ်ရတယ်လို့ ဆိုလိုဟန်တူတယ်။ (အဲသလိုတော့ တည့်တည့်မရေးထားဘူး။) ရေးလို့ မရဘူးတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဘိုဆန်တဲ့သူကို မယူသင့်ဘူးလို့ ရေးချင်ရင်လည်း ယုတ္တိကိုတော့ ခိုင်ခိုင်မာမာ တည်ဆောက်ဖို့ လိုပါလိမ့်မယ်။ အဲသလိုမဟုတ်ရင် မွတ်စလင်နဲ့ယူလို့ ဒုက္ခရောက်ရတဲ့ မြန်မာမိန်းကလေးတဦး အကြောင်း ဇာတ်လမ်းဆင် ရေးတဲ့ ခုခေတ် ဝါဒဖြန့်မဘသဇာတ်လမ်းမျိုးနဲ့ သိပ်မကွာဘူးလို့ပဲ မြင်တယ်။

Read the Original New Yorker Story

ဤလောက၌ ပူသောငရဲအပြင် ရေခဲငရဲရှိနေသေးလား စတယ်လာ မသိ။ အေးလိုက်သည်မှာ ခဲတော့မည်။ လမ်းမများထက် သူတို့ အတူတူ ခြေကျင်နှင်ခဲ့ကြသည်။ ရိုစာ၏ ရင်သားများက နာကျင်နေ၏။ မက်ဂဒါက ထိုရင်နှစ်မြွှာကြား ရစ်ပတ်ထုပ်ထားသည့် စောင်ပဝါထုပ်ကလေးထဲ ကွေးကွေးလေး လိုက်ပါလာသည်။ စတယ်လာက မက်ဂဒါကို တစ်လှည့်ယူချီသည့် အခါလည်း ရှိသည်။ သို့သော် မက်ဂဒါကို စတယ်လာ မနာလို။ စတယ်လာသည် အသက် ဆယ့်လေးနှစ်သာရှိသေး၏။ သို့သော် လူက ဝါးခြမ်းပြားလောက်သာ ရှိသည်။ ခါးသေးသလောက် ရင်ကလည်း မချီနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ စတယ်လာသည်လည်း မက်ဂဒါလိုပင် ကိုယ်တစ်ပိုင်းခြုံစောင်လေးထဲ အထွေးခံလျက် လိုက်ချင်နေသည်။ ဒါဆို သူ့ကို လူမမြင်တော့ဘူးပေါ့။ အိပ်လျက်လိုက်မည်။ လူပေါ်လိုက်ရလျှင် ပုခက်ထဲချော့သိပ်ခံရသလိုဖြစ်နေမည်။ လူကြီး လက်ပေါ်ရောက် ပုတုကွေးကလေးအဖြစ်ကို သူစိတ်ကူးယဉ်၏။ မက်ဂဒါက ရိုစာ၏ နို့ကိုစို့သည်။ ရိုစာသည် မနေမနား တသွားတည်း သွားနေသည်။ လမ်းလျှောက်ပုခက်နှင့်တူ၏။ သို့သော် သူ့မှာ နို့က မထွက်ချင်တော့။ မက်ဂဒါသည် လေကိုသာ စုပ်နေမိသည့်အခါရှိသည်။ နို့မရတိုင်း သူအော်ငိုသည်။ စတယ်လာ့ဗိုက်ထဲ ပါစကဝမ်းမီးတွေက တဟုန်းဟုန်း တောက်လျက်။ သူ့ဒူးနှစ်ဖက်သည် တုတ်ချောင်းများပေါ်ရှိ အဖုအဆစ်ကလေးများနှင့် တူသည်။ တံတောင်ဆစ်နှစ်ဖက်က ကြက်ရိုးများနှင့် တူသည်။

ရိုစာသည် ဆာလောင်ခြင်းမရှိ။ ပကတိ ပေါ့ပါးနေသည်။ သူ့ကြည့်ရတာ လမ်းလျှောက်နေသူတစ်ဦးနှင့် မတူ။ အားပြတ်နေသူပမာ၊ စိတ်ညှို့ခံနေရသူပမာ၊ တက်နေသူပမာ ဖြစ်နေသည်။ နိုးကြားသတိရှိလျက် အရာရာကို မြင်နေရသည့် မိုးပေါ်ပျံကြွ ကောင်းကင်တမန်ဘဝ ရောက်ပြီးသလို ဖြစ်နေ၏။ ထိုနေရာမှာမရှိ၊ မြေနှင့်မထိတော့ဘဲ အခိုးအငွေ့ပမာ လွင့်ပျံတော့မည့်ပမာ ရှိသည်။ ရိုစာသည် မတ်မတ်မရပ်နိုင်၊ သာခွေယိုင်ဖြစ်နေသည်။ တဘက်စောင် အဟမှနေ၍ မက်ဂဒါ၏ မျက်နှာကို ရိုစာ ကြည့်၏။ မက်ဂဒါသည် အသိုက်ထဲက ရှဉ့်ကလေးနှင့်တူသည်။ ဘေးကင်းလုံခြုံသည်။ ခြုံပဝါ အိမ်ကလေးထဲမှာ မည်သူမျှ သူ့ကိုလာမနှောင့်ယှက်နိုင်။ မက်ဂဒါ့မျက်နှာလေးက အိတ်ဆောင်မှန် ကလေးလို လုံးဝိုင်းလှ၏။ သို့သော် ကာလဝမ်းရောဂါသည်အလား မည်းမည်းညစ်ညစ် ရိုစာနှင့်တော့ အသွေးအမွေးချင်း မတူ။ မက်ဂဒါ့မျက်နှာက တကယ့်ကို တသီးတခြား တစ်ဘာသာဖြစ်သည်။ မျက်လုံးများက ကောင်းကင်လို ပြာသည်။ ဆံပင်မွေးညင်းနုလေးများက ရိုစာ့ ကုတ်အင်္ကျီမှာ ထိုးထားသည့် ကြယ်ကြီးလောက်နီးနီး ဝါကြဉ်နေသည်။ မက်ဂဒါ့ကိုမြင်လျှင် ဟိုလူတွေရဲ့ သွေးပါသည့်ကလေးတွေထဲကဟုပင် ထင်လောက်သည်။

ရိုစာ၏ စိတ်သည် အတက်အကျမမှန်။ လမ်းခုလတ် ရွာတစ်ရွာမှာ မက်ဂဒါကို ပေးခဲ့ရလျှင်ကောင်းမည်ဟု အတွေးဝင်၏။ လူတန်းထဲမှ ခဏထွက်ပြီးလျှင် လမ်းဘေး ရပ်ကြည့်နေသူ အမျိုးသမီးတစ်ဦးလက်ထဲ မက်ဂဒါလေးကို ထည့်ခဲ့ချင်၏။ သို့သော် လူတန်းထဲမှ ထွက်လိုက်လျှင် သူ့ကို လှမ်းပစ်လိုက်နိုင်သည်။ လှစ်ခနဲ ဘေးထွက်ပြီး လူစိမ်းမိန်းမ တစ်ယောက်လက်ထဲ စောင်ထုပ်ကလေးကို ထိုးထည့်ပေးလိုက်နိုင်သည်ထားဦး၊ ထိုအမျိုးသမီးက လက်ခံပါ့မလား။ ထို လူစိမ်း မိန်းမသည် ကြောင်သွားနိုင်သည်။ သို့မဟုတ် ကြောက်သွားနိုင်သည်။ တဘက်ဖြင့်ထွေးထားသည့် အရာကို လွှတ်ချပစ်လိုက်နိုင်သည်။ သို့ဆိုလျှင် မက်ဂဒါသည် မြေပြင်နှင့် ခေါင်းနှင့်ရိုက်၊ ဦးဇက်ပွင့်ကာ သေသွားလိမ့်မည်။ လုံးလုံးဝိုင်းဝိုင်း သူ့ခေါင်းကလေး ကြမွသွားလိမ့်မည်။ မက်ဂဒါလေးကလည်း ဘယ်လောက်လိမ္မာလိုက်သလဲဆို အငိုတိတ်ပေးရှာသည်။ ရိုစာ၏ နို့ပိန်နို့ခြောက်ကိုသာ တပြွတ်ပြွတ်စို့နေတော့၏။ သွားဖုံးနုလေးများဖြင့် ကိုက်ထားသည်။ အောက်သွားဖုံးမှာတော့ ထွက်သစ်ပြူစ သွားကလေးတစ်ချောင်းက ဖြူဆွတ်ဆွတ် တောက်ပလျက်။ ချစ်စရာ စကျင်ကျောက် အုတ်ဂူလေးတစ်လုံးလို လင်းလက်လျက်။ မက်ဂဒါသည် မထွက်လေသောနို့ကို ဆက်မစို့တော့ပေ။ အသာတကြည်ပဲ ရပ်လိုက်သည်။ ပထမဆုံး ဘယ်ဘက်နို့၊ ပြီးတော့ ညာဘက်နို့။ ရိုစာ၏ သားမြတ်နှစ်ဖက်စလုံးသည် ပပ်ကြားအက်ကာ နို့နံ့ပင်မရတော့။ နို့ရည်ပေါက်များ မရှိတော့ပြီ။ မီးတောင်သေ တစ်လုံးနှင့်တူ၏။ ကန်းသောမျက်စိနှင့်တူ၏။ အေးစိမ့်စိမ့် တွင်းတစ်တွင်းနှင့်တူ၏။ မက်ဂဒါသည် စောင်တဘက်အနားစတစ်ဖက်ကိုသာ သားမြတ်အမှတ်ဖြင့် ကိုက်ယူစုပ်နေတော့သည်။ တဘက်အနားစမျှင်များ စိုစွတ်လာသည်အထိ စုပ်သည်။ တဘက်စောင်၏ ရနံ့သင်းသင်းကလေး။ လိုင်နင်သားပိတ်မှရသော နို့ရည်ကလေး။

ယင်းသည် မှော်ဝင်သော တဘက်စောင်ကလေးပင် ဖြစ်၏။ ကလေးငယ်ကို သုံးရက်နှင့်သုံးညတိုင်တိုင် အာဟာရပေးနိုင်ခဲ့သည်။ မက်ဂဒါ မသေခဲ့။ အသံမထွက်သော်လည်း အသက်မထွက်ခဲ့ပေ။ သူ့ခံတွင်းမှ သစ်ကြမ်းပိုးနှင့် ဗာဒံအနံ့လို အနံ့ထူးကို ရသည်။ မျက်တောင်မှိတ်ဖို့၊ မှေးစက်ဖို့ မေ့နေသည့်အလား တစ်ချိန်လုံး မျက်စိနှစ်ဖက်ကို ဖွင့်ထားသည်။ ရိုစာသည်လည်းကောင်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် စတယ်လာသည်လည်းကောင်း မက်ဂဒါ၏ မျက်လုံးပြာပြာလေးများကို သေချာစူးစမ်းကြသည်။ သူတို့သည် ခရီးတစ်လျှောက်လုံး လေးလံလှသော ခြေနှစ်ဖက်၏ ဝန်ကိုထမ်းပိုးသွားရင်းနှင့်ပင် မက်ဂဒါ၏ မျက်နှာကို စူးစမ်းကြသည်။ “အာရိယန်” ဟု စတယ်လာက ပြော၏။ သူ့အသံက ကြိုးမျှင်တစ်ချောင်းလို သေးငယ်စူးရှသောအသံ။ မက်ဂဒါ့ကို စိုက်ကြည့်နေသော စတယ်လာသည် ရိုစာ့အမြင်တွင် လူသားစားသတ္တဝါလေး တစ်ကောင်နှင့် တူသည်။ စတယ်လာ့ပါးစပ်က “အာရိယန်” ဟု ထွက်လာသောအခါ ထိုအသံသည် ရိုစာ၏ နားဝတွင် “သူ့ကိုပဲ စားလိုက်ကြရအောင်” ဟု ပြောနေသလို ကြားယောင်မိသည်။

မက်ဂဒါသည် ထိုနေ့က ထလမ်းလျှောက်ဖို့အတွက် အသက်ရှင်နေခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သည်လောက်ထိရောက်အောင် သူ ရှင်သန်ခဲ့သည်။ သို့သော် လမ်းတော့ ကောင်းကောင်း မလျှောက်နိုင်ရှာ။ ဘယ်လျှောက်နိုင်ပါ့မလဲ၊ ခုမှ သူက အခါလည်နှင့်သုံးလပဲရှိသေးသည်။ နောက်ပြီး ခြေသလုံး ပလွေရိုးလေးနှစ်ချောင်းက ဗိုက်ဖောင်းဖောင်းလေးကို ထောက်မ မထားနိုင်။ သူ့ဗိုက်ကလေးက လေတွေနှင့် ပူဖောင်းနေသည်။ ဗိုက်ပူနံကားလေးဖြစ်နေသည်။ ရိုစာက သူရသမျှ အစာကို မက်ဂဒါ့ကို ကျွေးသည်။ စတယ်လာကတော့ ဘာမှ မကျွေး။ သူကိုယ်တိုင်ကလည်း မွတ်သိပ်နေသော၊ ဖွံ့ထွားဆဲဖြစ်သော ကလေးတစ်ယောက်မဟုတ်လား။ သို့သော် စတယ်လာ၏ ကိုယ်ခန္ဓာဖွံ့ဖြိုးမှုသည် ပြောရလောက်အောင် မဟုတ်။ စတယ်လာတစ်ယောက် ဥတုသွေးမဆင်း။ ရိုစာတစ်ယောက်လည်း ရာသီမလာ။ ရိုစာသည် မွတ်လည်း မွတ်သိပ်၏။ မွတ်လည်း မမွတ်သိပ်။ လက်ချောင်းကို စုပ်၍အရသာခံ သောက်နည်းကို မက်ဂဒါ့ထံက သူ သင်ယူခဲ့သည်။ ရိုစာတို့သည် သနားညှာတာစိတ် အလျဉ်းမရှိသော နေရာတစ်ခု၌ ရောက်နေကြ၏။ ရိုစာ့တွင် ရှိရှိသမျှ သနားစိတ်တို့သည် ချုပ်ငြိမ်း ကွယ်ပျောက်ခဲ့ပြီ။ စတယ်လာ၏ အရိုးပြိုင်းပြိုင်းကိုယ်ကို ရိုစာသည် သနားခြင်းအလျဉ်းမရှိဘဲ ကြည့်ရှုလေသည်။ စတယ်လာသည် မက်ဂဒါ သေမည့်အချိန်ကို စောင့်ဆိုင်းနေမှန်း ရိုစာ သိ၏။ စတယ်လာသည် ကလေး၏ ပေါင်သားနှစ်ဖက်ကို ကိုက်ဝါးလိုစိတ်ပြင်းပြနေလေသည်။

မကြာမြင့်မီမှာတင် မက်ဂဒါလေး သေတော့မည်ဟု ရိုစာ သိသည်။ သေမယ်ဆိုလည်း သေပြီးနေခဲ့လောက်ပါပြီ။ သို့သော် မက်ဂဒါသည် ထိုမှော်ဝင်စောင်တဘက်လေးအောက် အနက်ကြီးထဲ အမြှုပ်နှံထားခဲ့ရ၏။ တဘက်အောက်ထဲ၌ မက်ဂဒါသည် ရိုစာ၏ တလှုပ်လှုပ်ရင်သားမို့မို့ကြီးနှစ်ဖက် အသွင်ဆောင်လျက် ပုံမှားရိုက်ခဲ့လေသည်။ ရိုစာကလည်း သူ့တစ်ကိုယ်စာသာ ခြုံဘိသည့်အလား တဘက်စောင်ကို ကိုယ်နှင့်မကွာ အတင်းကပ်ထား၏။ မည်သူမျှ သူ့စောင်ကို ယူမသွား။ မက်ဂဒါသည် အသံ မထွက်တော့။ လုံးဝကို မငို။ တန်းလျားထဲ ရိုစာက မက်ဂဒါ့ကို တဘက်ဖြင့်ပတ်၍ ဝှက်ထားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တစ်နေ့နေ့တော့ တစ်ယောက်ယောက်က သွားအတို့အထောင်လုပ်လိမ့်မည်မှန်း သူ သိသည်။ တစ်နေ့ကျလျှင် စတယ်လာထက်တောင် အကြံဦးပြီး မက်ဂဒါ့ကို ခိုးစားသူရှိလာလိမ့်မည်မှန်း သူသိသည်။ မက်ဂဒါလေး လမ်းစလျှောက်သောအခါ မကြာခင်ပဲ မက်ဂဒါသေတော့မည်ဟု ရိုစာ သိသည်။ တစ်ခုခု ဖြစ်တော့မည်။ အိပ်ပျော်သွားမှာ ရိုစာကြောက်သည်။ ခြေထောက်တစ်ဖက်ကို မက်ဂဒါ့ကိုယ်ပေါ် ခွတင်၍ အိပ်သည်။ မက်ဂဒါ့ကို ခြေထောက်ဖြင့် ဖိသတ်လိုက်သလို ဖြစ်သွားမှာတော့ ရိုစာ ကြောက်သည်။ ရိုစာ၏ ကိုယ်အလေးချိန်သည် တစစ လျော့ကျလာ၏။ ရိုစာနှင့် စတယ်လာတို့သည် အခိုးအငွေ့အဖြစ် ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြောင်းလဲလာနေလျက် ရှိသည်။

ငြိမ်သက်တိတ်ဆိတ်နေသော မက်ဂဒါ။ သို့သော် ကြောက်စရာကောင်းလောက်အောင် အသက်ဝင် နေဆဲ မျက်လုံးများ။ ထိုမျက်လုံးများက ရှားပါးကျားပြာများနှင့် တူသည်။ မက်ဂဒါသည် ထိုမျက်လုံးများဖြင့် ကြည့်ရှုသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ရယ်သည်။ ရယ်သည်ဟု ထင်ရ၏။ သို့သော် မည်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါ့မလဲ။ လူတစ်ယောက် ရယ်သည်ကို ယနေ့အထိ မက်ဂဒါ တစ်ခါမျှမမြင်စဖူး။ သို့သော်လည်း လေတိုက်၍ စောင်အနားစများ လှုပ်သွားတိုင်း သူ ရယ်နေတတ်တုန်း။ ထိုလေတွင် အမှုန်အမွှားမည်းမည်းများ ပါ၏။ ထိုလေကြောင့် စတယ်လာနှင့် ရိုစာတို့ မျက်လုံးများစပ် မျက်ရည်တွေ ထွက်ကြသည်။ မက်ဂဒါ့မျက်လုံးများကတော့ ကြည့်လိုက်တိုင်း ကြည်လင်ခြောက်သွေ့နေ၏။ မက်ဂဒါသည် ကျားတစ်ကောင်လို ကြည့်ရှုတတ်သည်။ သူ့ကိုယ်ပေါ်က စောင်တဘက်ကို သူများ အယူမခံ။ မည်သူမျှ လာထိလို့မရ။ ရိုစာတစ်ဦးသာ လာထိလို့ရသည်။ စတယ်လာကိုလည်း လာထိခွင့်မပေး။ ထို တဘက်စောင်သည် မက်ဂဒါ၏ ရင်သွေး၊ မက်ဂဒါ၏ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်လေး၊ မက်ဂဒါ၏ ညီမလေး။ ထို တဘက်ခြုံလွှာထဲက သူမထွက်။ ငြိမ်ငြိမ်လေး နေချင်သည့်အခါတိုင်း တဘက်အနားစွန်းတစ်စကို ကိုက်၍စုပ်နေတတ်သည်။

ထို့နောက်မှာတော့ စတယ်လာသည် ထိုရှောစောင်ကို လုယူသွားပြီးလျှင် မက်ဂဒါကို သေတွင်းပို့လိုက်တော့သည်။

နောင်တွင် စတယ်လာသည် “သမီးချမ်းနေလို့ပါ” ဟု ပြောသည်။ ထို့နောက်မှာလည်း သူသည် တစေ ချမ်းနေသည်။ ချမ်းပြီးရင်းချမ်းနေတော့သည်။ အေးစက်ခြင်းသည် သူ့နှလုံးသားထဲ ဝင်ရောက်သွားခဲ့ပြီ။ စတယ်လာ၏ နှလုံးသားသည် အေးစက်နေမှန်း ရိုစာ သိ၏။ မက်ဂဒါသည် သူ့တဘက်ကို လိုက်ရှာသည်။ ပုလွေရိုးလေး နှစ်ချောင်းက ဟပ်ထိုးဟပ်ထိုး သွားနေသည်။ ထိုခြေနှစ်ချောင်းသည် အလင်းရောင်ဝင်ရာ တန်းလျားအပေါက်ဝ၌ တုံ့တုံ့ဆိုင်းဆိုင်း ဖြစ်သွား၏။ လှမ်းမြင်လိုက်သည့် ရိုစာက နောက်မှလိုက်သည်။ သို့သော် မက်ဂဒါသည် တန်းလျားအပြင်ဘက် ရွှင်မြူးသော နေရောင်ခြည်အောက် မြေကွက်လပ်သို့ ရောက်သွားခဲ့ပြီ။ ထိုနေရာသည် နာမည်ခေါ် ၍ လူစစ်သော နေရာဖြစ်သည်။ မနက်တိုင်း ရိုစာသည် မက်ဂဒါကို တန်းလျား၏ အတွင်းနံရံတစ်ဖက်နား စောင်ဖြင့် ထွေးပတ်ကာ ဝှက်ထားခဲ့ရပြီးလျှင် စတယ်လာ၊ ရာနှင့်ချီသောတခြားသူများနှင့်အတူ ထိုမြေကွက်လပ်သို့ ထွက်၍တန်းစီရသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် နာရီနှင့်ချီ ကြာသည်။ မက်ဂဒါသည် စောင်အနားစကို စုပ်လျက် စောင်ဖြင့်ရစ်ပတ်လျက် အသံမထွက်ဘဲ တစ်ယောက်တည်း ကျန်နေခဲ့သည်။ နေ့တိုင်း မက်ဂဒါသည် အသံမပြု။ ထို့ကြောင့်လည်း သူ မသေခဲ့။ သည်နေ့တော့ မက်ဂဒါ့အတွက် နောက်ဆုံးနေ့ရောက်ပြီဟု ရိုစာသိလိုက်သည်။ တစ်ချိန်တည်းမှာပင် လိပ်ပြာလွင့်မတတ် ကြောက်စရာ ကောင်းသော ပျော်ရွှင်မှုသည် ရိုစာ၏ လက်ဖဝါးနှစ်ဖက်တွင် ခံစားလိုက်ရ၏။ လက်ချောင်းများ ပူနွေးလာသည်။ ရိုစာသည် မှင်တက်မိနေသည်။ အဖျားသွေးတွေ တိုးလာသည်။ နေရောင်အောက်က မက်ဂဒါ၊ ပုလွေရိုး ခြေထောက် နှစ်ချောင်းဖြင့် ဘယ်ယိမ်းညာယိုင် မက်ဂဒါသည် ဝူးဝူးဝါးဝါး အော်နေပါပကော။

ရိုစာ၏သားမြတ်တို့ နို့ရည်ခန်းခြောက်သွားကတည်းက၊ လမ်းခရီးမှာ နောက်ဆုံးအကြိမ် အော်ငိုခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း မက်ဂဒါသည် အသံတစ်သံကိုသော်မျှ မထွက်ခဲ့တော့။ မက်ဂဒါသည် အအဖြစ်နေခဲ့သည်။ လည်ချောင်းရှိ အသံကြိုးများ၊ လေပြွန်၊ အသံအိုးတို့သည် ချို့ယွင်းချက်တစ်ခုခု ဖြစ်သွားခဲ့ပြီဟု ရိုစာ ယုံကြည်သည်။ မက်ဂဒါသည် ဆွံ့အသူ ဖြစ်သည်။ နဂိုကတည်းက နားမကြားသူလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ဉာဏ်ရည် ပုံမှန်အလုပ်မလုပ်တာများလား။ မက်ဂဒါသည် အသံမထွက်နိုင်ပြီ။ ပြာမှုန့်တို့ဖြင့် မသန့်ရှင်းသည့် လေကြောင့် စောင်အနားများ လှုပ်ခါသည်ကို ကြည့်၍ သူရယ်သည်ဆိုသော်လည်း ၎င်းသည် လေကိုမှုတ်ထုတ်ရာမှ သွားများပေါ်လာခြင်းမျှသာဖြစ်သည်။ ဆံပင်မှသန်းများ၊ ကိုယ်ပေါ်မှသန်းများကြောင့် စိတ်တိုသောအခါ မက်ဂဒါသည် ရိုစာတို့တန်းလျားထဲ နေ့အခါ စားစရာ အသေကောင်ကို လိုက်ရှာတတ်သော ကြွက်ကြီးများပမာ အရိုင်းစိတ်ဝင်နေတတ်၏။ ထိုအခါမျိုးမှာတောင် မက်ဂဒါသည် ဆွံ့အတိတ်ဆိတ်လျက်သာလျှင် ပွတ်သပ်၊ ကုတ်ခြစ်၊ ကန်ကျောက်၊ ကိုက်ခဲ၊ လူးလှိမ့်၏။ သို့သော် ယခုတော့ မက်ဂဒါ၏ပါးစပ်မှ ဆွဲဆွဲငင်ငင် အသံရှည်ကြီးတစ်သံကို ထုတ်လွှတ်နေလေသည်။

“မားးး...”

ရိုစာ၏ သားမြတ်အစုံမှ နို့ရည်တို့ခန်းခြောက်သွားသည့်နောက်ပိုင်း မက်ဂဒါ၏လည်ချောင်းမှ ပထမဆုံးအကြိမ် ရိုက်ခတ်ထွက်ပေါ်လာသည့် စူးစူးဝါးဝါးအသံဖြစ်သည်။

“မားးး...အား...”

ကြည့် ... လုပ်ပြန်ပြီ။ မြေကွက်ထဲ အန္တရာယ်များလွန်းသော နေရောင်ခြည်အောက်တွင် အသည်းယားချင်စရာ ပုလွေရိုးကလေးနှစ်ချောင်းသည် မက်ဂဒါ့အား ယိုင်တိယိုင်ထိုး သယ်ဆောင်နေလေသည်။ ရိုစာ သိသည်။ မက်ဂဒါသည် သူ့စောင်တဘက်ကို မတွေ့တော့သဖြင့် စိတ်ဆင်းရဲနေမှန်း သိသည်။ မက်ဂဒါ သေရတော့မည်မှန်း ရိုစာ သိသည်။ ရိုစာ၏ သားမြတ်အစုံ၌ ညွှန်ကြားချက်များ လှိုင်းဆင့်သလို ထွက်ပေါ်လာ၏။ သွားယူစမ်း၊ ပြန်ခေါ်ခဲ့စမ်း။ သို့သော် ရိုစာသည် မက်ဂဒါနှင့် တဘက်စောင်ရှိရာ ဘယ်ကို အလျင်သွားရမည်မှန်း မဝေခွဲနိုင်။ မက်ဂဒါကို မြန်မြန်ပြန်ခေါ်ဖို့ ကွက်လပ်ထဲ သုတ်သုတ်သွားလျှင်လည်း စောင်ကိုမမြင်လျှင် မက်ဂဒါသည် အသံတိတ်ဦးမည် မဟုတ်။ သို့သော် တန်းလျားထဲ ပြန်ဝင်ကာ တဘက်ကိုရှာ၊ ရှာတွေ့ပြီးမှ မက်ဂဒါနောက်ကိုလိုက်၍ သူ့ရှေ့မှာ တဘက်ကို ကိုင်မြှောက်ပြ၊ လှုပ်ယမ်းပြပြီးမှ မက်ဂဒါ့ကို ပြန်ခေါ်မည်ဆိုလျှင်တော့ မက်ဂဒါသည် တဘက်ကို ပါးစပ်မှာပြန်ကိုက်ပြီး ငိုသံပြန်တိတ်လိမ့်မည်။

ရိုစာသည် တန်းလျား၏အမှောင်ရိပ်အောက် ဝင်လာခဲ့၏။ ရှောစောင်ကို ရှာရမခက်ပါ။ ပိန်လှီလှသော အရိုးပဒေသာ စတယ်လာသည် တဘက်ခြုံအောက် ပုံ့ပုံ့ကလေး အိပ်နေသည်။ ရိုစာသည် တဘက်ကို စတယ်လာ့ကိုယ်ပေါ်မှ ဆွဲခွာ ယူ၍ အပြင်မြေကွက်လပ်ရှိရာသို့ ငှက်သဖွယ် ပျံ၍ လာခဲ့သည် (တကယ်လည်းရိုစာသည် အခိုးအငွေ့မျှသာဖြစ်၏။ လေလိုလွင့်မျောသွားနိုင်သည်)။ နေအပူသည် တပါးသောသက်ရှိဘဝတစ်ခုအကြောင်း၊ နွေခါကာလမှာ ပျံဝဲတတ်သော လိပ်ပြာတို့အကြောင်းကို တိုးတိုးဖွဖွ ပြော၏။ အသားကိုလာထိသော နေခြည်က ငြိမ်သက် နူးညံ့တောက်ပလျက်။ သံမဏိဆူးကြိုးများ၏ ဟိုမှာဘက် အဝေးမှာတော့ မြက်ရိုင်းပင်ရှည်ရှည်တို့ကြားတွင် ဒုဓလီပန်းများနှင့် အရောင်ရင့်ရင့် နီလာပန်းများကို မြင်ရသည်။ သာ၍ဝေးရာဆီမှာတော့ ပြစ်မျိုးမှည့်မထင်သော လိမ္မော်ရောင် သဇင်ပန်းလေးများက ကော့ပျံတက်နေသည်။ တန်းလျားမှာဆိုရင်တော့ ရိုစာတို့သည် “ပန်းများ” အကြောင်း၊ “မိုး” အကြောင်း ပြောကြ၏။ ကျင်ကြီးများ၊ ဖွတ်မြီးထိုးထားသည်နှင့်တူသော မစင်တုံးများ၊ အထက်ထပ်အိပ်စင်များမှ တသွင်သွင် စီးကျနေသော အော်ဂလီဆန်စရာ နီညိုရင့်ရင့် ရေတံခွန်များ။ အနံ့အသက်သည် ရိုစာ၏အရေပြားပေါ် စွဲထင်နေသော ထူထဲထဲ ညိုမှိုင်းမှိုင်း မီးခိုးငွေ့များနှင့် ပေါင်းစပ်သွား၏။ အပြင်မြေကွက်လပ် အစပ်အရောက် ရိုစာ ခဏလေး ရပ်နေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံမှာတော့ လျှပ်စစ်ဓာတ်လွှတ်ထားသည့် သံဆူးကြိုးများထဲမှ စကားသံလိုလိုများ ကြားရသည်။ စတယ်လာကတောင် စိတ်ထင်တာပါဟု ပြောသည်။ သို့သော် ရိုစာသည် ဝိုင်ယာကြိုးများထဲမှ တကယ့် စကားသံများ ကြားရခြင်းဖြစ်သည်။ ဝမ်းနည်းသံပါသော တကျွိကျွိအသံများကို ကြားရခြင်းဖြစ်သည်။

ခြံစည်းရိုးမှ ဝေးကွာနေလေ ထိုအသံများက ရိုစာ့နားထဲ ပို၍ ပြတ်ပြတ်သားသား ပြုံတိုးဝင်လာလေဖြစ်သည်။ ထိုအသံများသည် နာနာကျင်ကျင် ကြေကြေကွဲကွဲ သံမြည်ဟစ်ကြွေးနေခြင်းဖြစ်၏။ ကိုယ့်စိတ်ကိုယ်လှည့်စားသော မာယာအသံများ မဖြစ်နိုင်တော့။ သံသယဖြစ်စရာလုံးဝနတ္ထိ။ ထိုအသံများက ရိုစာ့အား ရှောစောင်ကို မြင့်မြင့်ကိုင်မြှောက် ခိုင်းနေ၏။ လှုပ်ခါပြခိုင်းနေ၏။ တရွှမ်းရွှမ်းရိုက်ခိုင်း၏။ အလံတစ်ခုလို လွှင့်ခိုင်းနေ၏။ ရိုစာသည် ရှောစောင်တဘက်ကို ကိုင်မြှောက်၏။ လှုပ်ယမ်း၏။ ကြာပွတ်သဖွယ် ရိုက်၏။ အလံလို ဖြန့်လွှင့်၏။ ဟိုးဝေးဝေး၊ လိုက်မမီနိုင်သော အဝေးမှာတော့ မက်ဂဒါသည် လေဖောင်းဗိုက်ပူလေးကို အောက်မှာထားပြီး အလျားမှောက်လျက်ရှိသည်။ လက်မောင်းပိန်ကလေးနှစ်ဖက်က ရှေ့ကိုတစမ်းစမ်း တယမ်းယမ်းဖြစ်နေသည်။ သို့သော် မက်ဂဒါသည် မြေပေါ်မှာမဟုတ်။ သူသည် လေထဲ အမြင့်တစ်နေရာမှာ ယက်ကန်ယက်ကန် ဖြစ်နေခြင်းဖြစ်၏။ လူတစ်ယောက်၏ ပခုံးထက်မှာ ဖြစ်၏။ သို့သော် မက်ဂဒါကို ထမ်းတင်ထားသော ပခုံးသည် ရိုစာရှိရာ၊ ရှောစောင်ရှိရာသို့ လာနေခြင်းမဟုတ်။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဝေးရာသို့ ဦးတည်နေခြင်းဖြစ်သည်။ မက်ဂဒါသည် ရိုစာ့မြင်ကွင်းတွင် အစက်အပြောက်ကလေး တစ်ခုအဖြစ်ဖြင့် မီးခိုးမြူများ ထနေသော အဝေးသို့သာ တရွေ့ရွေ့သွားနေတော့သည်။ ထိုပုခုံး အထက်မှာတော့ သံခမောက်တစ်လုံးက လင်းခနဲ လက်။ နေခြည်သည် သံခမောက်ကို ထိမှန်လျက် ပြိုးခနဲပြက်။ ထိုသံခမောက်၏အောက်မှာ မရဏဝတ်ရုံနက်နှင့်တူသော မဟူရာခန္ဓာကိုယ်တစ်ခု။ ဘွတ်ဖိနပ်အမည်းတစ်ရံက လျှပ်စစ်လွှတ်ထားသော သံဆူးကြိုးများဆီ တလွှားလွှားပြေးနေ၏။ စက်ရုပ်သံနှင့်တူသော အသံများက အထိမ်းအကွပ်မဲ့လာပြီး ပိုဆူညံလာကြသည်။ “မားးးးမားးး ... မားးးမားးး” ဟု သံပြိုင်အော်မြည်ကြသည်။ မက်ဂဒါသည် ရိုစာနှင့် အဝေးကြီး ဝေးသွားခဲ့ပြီကော။ တန်းလျားဆောင်ပေါင်း တစ်ဒါဇင်ခန့်အလွန်၊ ကွက်လပ်ကျယ်ကြီးတစ်ခုလုံး၏ ဟိုမှာဘက်ကို ရောက်သွားခဲ့ပြီ။ ဘဝခြားပြီ၊ အလွှာခြားပြီ။ ယခု မက်ဂဒါသည် ပိုးဖလံကောင်မျှသာ မြင်ရတော့သည်။

မျက်စိတစ်မှိတ်အတွင်း မက်ဂဒါသည် လေထဲ ကူးခတ်သွားတော့သည်။ သူ့တစ်ကိုယ်လုံးသည် အမြင့်ကြီးမြောက်တက် သွားသည်။ ဘော်သာခွာကြူစပျစ်နွယ်တစ်ပင်နှင့် သွားထိလိုက်သော လိပ်ပြာလေးတစ်ကောင်နှင့် တူ၏။ မက်ဂဒါ၏ ဆံမွေးဖွားဖွားနှင့် ဦးခေါင်းကလေးသည်လည်းကောင်း၊ ဘောလုံးလို ပူပူဖောင်းဖောင်း ဗိုက်လေးသည် လည်းကောင်း၊ ကွေးကွေးကောက်ကောက် လက်နှစ်ဖက်သည်လည်းကောင်း သံဆူးကြိုးနှင့် ဖြန်းခနဲသွားရိုက်မိသည်။ တဂျစ်ဂျစ် မြည်သံများသည် ထိန်းမနိုင်သိမ်းမရ ဆူညံအော်ဟစ်လာကြသည်။ လျှပ်စစ်လွှတ် သံဆူးကြိုးများနှင့် မက်ဂဒါ ရိုက်မိပြီး ပြုတ်ကျသွားသည့်နေရာသို့ ရောက်အောင် ရိုစာ့ကို ပြေးခိုင်းနေကြသည်။ ရိုစာသည် ထိုအသံများ၏ စေညွှန်ရာသို့မလိုက်။ (ဘယ်လိုက်ပါ့မလဲ)။ သူသည် ရပ်လျက်သာ နေလေသည်။ သူပြေးသွားလျှင် ဟိုလူတွေက လှမ်းပစ်မည်မလွဲမုချ။ မက်ဂဒါ့ကိုယ်ခန္ဓာကို ကောက်ယူပွေ့ချီလိုက်လျှင် သူတို့က လှမ်းပစ်လိမ့်မည်။ အရိုးပဒေသာ သူ့ခန္ဓာ၏ အတွင်းလှေကားတစ်လျှောက် တလိပ်လိပ်တက်လာသော ဝံပုလွေအူသံကို အပြင်ထွက်ခွင့်ပေးလိုက်လျှင် သူတို့က လှမ်းပစ်လိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့်လည်း ရိုစာသည် မက်ဂဒါ၏ စောင်တဘက်လေးကိုသာယူလုံး၍ ပါးစပ်ထဲအတင်းဆို့ပိတ် လေ၏။ ခံတွင်းထဲထည့်၏။ ထည့်နိုင်သမျှထည့်၏။ ရင်ခေါင်းထဲက ဝံပုလွေအူသံကို ပြန်မျိုချနိုင်သည်အထိ၊ မက်ဂဒါ့တံတွေးမှ ရသော သစ်ကြံပိုးခေါက်နံ့နှင့် ဗာဒံနံ့စူးစူးကို အရသာခံလို့ရသည်အထိ ပါးစပ်ကိုသာ အတင်းဆို့၏။ ပြီးလျှင် ရိုစာသည် မက်ဂဒါ၏ ရှောစောင်ကလေး ခြောက်သွေ့သွားသည်အထိ သောက်သုံးလေသတည်း။

Cynthia Ozick ရေးသားသည့် The Shawl ဝတ္ထုတိုကို ပြန်ဆိုပါသည်။

The New Yorker Magazine Fiction May 26, 1980 Issue

ကမ္ဘာသိ ဝိပဿနာ တရားပြဆရာတွေထဲမှာ ဦးဂိုအင်ကာကို မြန်မာလူမျိုးတွေက ပိုသိကြပေမဲ့ ဦးဂိုအင်ကာလိုပဲ မြန်မာပြည်ကနေ ဝိပဿနာတရားမျိုးစေ့ကို ရရှိသွားပြီး ကမ္ဘာ့တရားပြ ဆရာမကြီး ဖြစ်လာခဲ့တဲ့ နာနီဘာလာ ဘရူးဝါး ခေါ် ဒီပါမာကိုတော့ ပြည်တွင်းမှာ သိသူနည်းလှတယ်။ ဒီပါမာရဲ့ တပည့်တွေထဲမှ အေမီ ရှမစ် (Amy Schmidt) က ဒီပါမာကို သိမီလိုက်တဲ့ တပည့်ပေါင်းများစွာကို လိုက်လံ အင်တာဗျူးပြီး ရေးထားတဲ့ ဒီပါမာရဲ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိတစ်ပိုင်းစာအုပ်ဖြစ်တဲ့ Dipa Ma: The Life and Legacy of a Buddhist Master စာအုပ်ကို (တေးရေး) ဝင်းမင်းထွေးက ဘာသာပြန်ထားတဲ့ စာအုပ်။ (စာရေးသူ ရှမစ်ကိုယ်တိုင်က ဒီပါမာကို မမီလိုက်ဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ ဘာသာပြန်သူ တေးရေးဝင်းမင်းထွေး ကိုယ်တိုင်ကလည်း ဦးဂိုအင်ကာ တရားစခန်းမှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းဆရာ တစ်ဦးဖြစ်ပါတယ်။)

ဒီပါမာကို ၁၉၁၁ ခုနှစ် အရှေ့ဘင်္ဂလားပြည်နယ် (ယနေ့ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်) စစ်တကောင်းဒေသက ရွာတစ်ရွာမှာ မိရိုးဖလာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေဖြစ်တဲ့ ဘရူးဝါး မျိုးနွယ် ဘင်္ဂါလီ မိသားစုတစ်စုကနေ မွေးတယ်။ နာမည်ရင်းက နာနီ ဘာလာ ဘရူးဝါးဖြစ်တယ်။ နာနီဘာလာဟာ ငယ်ငယ်ကတည်းက အသိဉာဏ်ပညာ ဆာလောင်မှု ရှိသူဖြစ်တယ်လို့ ဆိုတယ်။

အသက် ၁၂ နှစ်အရွယ်မှာ မိဘတွေက ရန်ကုန်မှာ အလုပ်လုပ်နေတဲ့ အသက် ၂၅ နှစ်အရွယ် ဘင်္ဂါလီတစ်ဦးနဲ့ အိမ်ထောင်ချပေးလိုက်တယ်။ အသက် ၁၄ နှစ်မှာ နာနီဟာ ယောက်ျားနောက် လိုက်လာပြီး ရန်ကုန်မြို့ ဆိပ်ကမ်းသာလမ်းမှာ နေထိုင်တယ်။ သားသမီးတော်တော်နဲ့ မရတဲ့အတွက် ယောက်ျားရဲ့ မိဘတွေက သူတို့သားကို နောက်မိန်းမထပ်ပေးစားဖို့ လုပ်ပေမဲ့ နာနီ့ခင်ပွန်းဟာ ငြင်းပယ်ပြီး နာနီ့ကိုသာ သစ္စာရှိရှိ ဆက်ပေါင်းတယ်။ နာနီ အသက် ၃၅ နှစ်ကျမှ ကလေးနှစ်ယောက် ရှေ့ဆင့်နောက်ဆင့်ရပေမဲ့ အဖတ်မတင်ဘူး။ နာနီဟာ ပူဆွေးသောက အပြင်းအထန် ရောက်ရတယ်။

နောက်ထပ် သမီးလေး တစ်ယောက်ထပ်ရမှပဲ အဖတ်တင်တယ်။ သမီးလေးနာမည်ကို ‘ဒီပါ (အလင်း)’ လို့ မှည့်တယ်။ သမီးကိုအကြောင်းပြုပြီး နာနီ့ကို ‘ဒီပါမာ (အလင်းမိခင်)’ လို့ပဲ ခေါ်ကြ၊ လူသိများကြတယ်။ သမီးလေး အသက် ၇ နှစ်မှာ နာနီရဲ့ခင်ပွန်း ရုတ်တရက် နှလုံးဖောက်ပြီးကွယ်လွန်တယ်။ သောက အပြင်းအထန် ဖိစီးနေတာကို ဖြေဖျောက်ဖို့ရာ မဟာစည်တရားရိပ်သာကို ဝင်တယ်။ ဒါပေမဲ့ တရားထူး မရခဲ့ဘူး။

အိမ်နားကိုရောက်လာတဲ့ ဘင်္ဂါလီ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားပြဆရာ အနာဂါရိက မုနိန္ဒြဆီကနေ အနီးကပ်သင်ယူတယ်။ ဒုတိယအကြိမ် မဟာစည်တရားစခန်းဝင်လို့ ခြောက်ရက်အရမှာ တရားထူးတွေ့တယ်လို့ဆိုတယ်။

၁၉၆၇ မှာ အိန္ဒိယကိုပြန်ပြီး ကာလကတ္တားမှာအခြေချတယ်။ ကလေး ၆ ယောက်မိခင် အိမ်နီးချင်းကို ဝိပဿနာတရား စပြပေးရာကနေ ကာလကတ္တားမှာ နာမည်ကျော်လာတယ်။ ဆရာ မုနိန္ဒြနဲ့တွဲပြီးတော့လည်း တရားပြတယ်။ ယနေ့ အမေရိကရဲ့ ဝိပဿနာ တရားပြဆရာကြီးတွေဖြစ်ကြတဲ့ ဂျိုးဇက် ဂိုးလ်စတိန်း၊ ရှရွန် ဆဲလ်ဇ်ဘတ်၊ ဂျက်ကွန်းဖီးလ် စသူတွေဟာ ဒီပါမာရဲ့ တပည့်ရင်းတွေ ဖြစ်ကြတယ်။ ဒီပါမာဟာ တပည့်တွေရဲ့ ပင့်ဖိတ်မှုကြောင့် အမေရိကထိ သွားပြီးတရားပြပေးခဲ့တယ်။

၁၉၈၉ ခုနှစ် အသက် ၇၈ နှစ်အရွယ်မှာ နေအိမ်တိုက်ခန်းမှာပဲ ကွယ်လွန်တယ်။

ဒီပါမာဟာ ဝိပဿနာတင်မက သမထကိုပါကျင့်ပြီး ဈာန်အဘိညာဉ်ရတဲ့အထိ ပေါက်မြောက်ခဲ့ဖူးတယ်လို့ စာအုပ်ထဲမှာ ဆိုထားတယ်။ ဒီပါမာ တန်ခိုးပြတာတွေကို မြင်လိုက်ရသူတွေက ပြန်ပြောပြတဲ့ ဇာတ်လမ်းတွေကိုလည်း ဒီစာအုပ်မှာ မှတ်တမ်းတင်ထားတယ်။ (ဈာန်အဘိညာဉ်တန်ခိုးဟာ အန္တရာယ်များလို့ တန်ခိုးမပြဖို့ မဟာစည်ဆရာတော်က တားမြစ်ယူခဲ့ဖူးတယ်လို့ တခြား Facebook ပို့စ်တစ်ခုမှာဆိုတယ်။ ဒီ စာအုပ်မှာတော့ မပါ။)

ဦးဂိုအင်ကာရော ဒီပါမာရောဟာ အိန္ဒိယနွယ်ဖွားဖြစ်တာချင်းလည်း တူသလို မြန်မာပြည်ကနေ ဝိပဿနာအမွေကို လက်ခံရရှိကြပြီး ကမ္ဘာကျော်တဲ့ တရားပြဆရာ/ဆရာမတွေ ဖြစ်လာခဲ့ကြတာချင်းလည်း တူတယ်။ နှစ်ဦးစလုံးဟာ မြန်မာပြည်မှာ နှစ်အကြာကြီးနေခဲ့ဖူးပေမဲ့ မြန်မာစကား မပြောတတ်ကြတာချင်းမှာလည်း တူညီကြပါတယ်။

ဒီစာအုပ်မှာ ဒီပါမာ့တပည့်တွေပြန်ပြောပြတဲ့ ပုံရိပ်လွှာတွေထဲက တချို့ကို ကောက်နုတ်တင်ပြလိုက်ပါတယ်။

*

ဒီပါမာ မကြာမကြာ ပြောလေ့ရှိတာက “တစ်ခုခုကို ရချင်တဲ့ အလိုဆန္ဒအတွက် အားထုတ်နေတာ ဆိုရင်တော့ အဲဒါဟာ မင်းအတွက် အတားအဆီး ဖြစ်လာလိမ့်မယ်” တဲ့။ လွတ်မြောက်လိုတဲ့ ဆန္ဒဆိုတာဟာ အလိုဆန္ဒသက်သက်မျှသာမက စိတ်အဆင့်ဆင့် မြင့်တက်ရေးလမ်းကြောင်းမှာ တွေ့ရမယ့် အဓိက အတားအဆီးတွေထဲက တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဝီရိယဆိုတာ အဆင့်တစ်ခုမှာ ကျွန်တော်တို့အတွက် တွန်းအားအဖြစ် အသုံးဝင်ခဲ့ပေမယ့် ဝီရိယဟာ ဘယ်အချိန်မှာ အတားအဆီးဖြစ်လာတတ်တယ်ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့ သိထားဖို့ လိုပါတယ်။

*

“သတိပဋ္ဌာန်ဆိုတာ ကြိုးစားရယူရမယ့် အရာမဟုတ်ဘူး။ အမြဲတမ်း အချိန်တိုင်း ဖြစ်နေရမှာ။ ဖမ်းဆုပ်ရမယ့်အရာမဟုတ်ဘူး။ သတိပဋ္ဌာန်ဆိုတာ ဘာပဲပေါ်လာပေါ်လာ အချိန်တိုင်းသိနေဖို့ပဲလို့ ဒီပါမာက သင်ပေးခဲ့တယ်” လို့ ရှရွန်ခရိတ်ဒါးကလည်း ထပ်ပြောပြပါတယ်။

*

ဒီပါမာ သင်ပေးထားတာက စိတ်ဆိုတာ ဇာတ်လမ်းစုံ တစ်ခုပြီးတစ်ခု အထပ်ထပ် ထပ်ထားတဲ့ ကစားစရာမျိုးပဲတဲ့။ တစ်ခုဖွင့်လိုက်ရင် နောက်တစ်ခုက အထဲမှာ ရှိနေတယ်။ အဲဒီ တစ်ခု ထပ်ဖွင့်လိုက်ရင် နောက်ဇာတ်လမ်းတစ်ခုက ထပ်ထွက်လာနေမှာပဲ။ ကစားစရာရဲ့ နောက်ဆုံးအသေးဆုံး အထပ်ရောက်လို့ ဖွင့်ကြည့်လိုက်တော့ အထဲမှာ ဘာရှိသလဲ။ ဗလာပဲ၊ ဘာမှ မရှိတော့ဘူး။ အဲဒီလိုပဲ ခင်ဗျားကို ဝိုင်းရံထားတာတွေက ခင်ဗျားဘဝဇာတ်လမ်းတွေရဲ့ ဗလာအခွံတွေသာ ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။

*

ဒီပါမာက အမျိုးသမီးတွေရဲ့ စိတ်ဟာ ပိုပြီး နူးညံ့တဲ့အတွက် တရားကျင့်ရာမှာ အမျိုးသားတွေထက် ပိုပြီး မြန်မြန်တရားရလွယ်တယ်လို့ ပြောပြတာကြားရတော့ ကျွန်မ အံ့အားသင့်ခဲ့ရပါတယ်။ စိတ်နုတာဟာ ပိုပြီး ခံစားလွယ်၊ ပိုပြီး စိတ်လှုပ်ရှားလွယ်တယ်၊ ဒီ စိတ်လှုပ်ရှားမှုဟာ တရားအရာမှာ အဟန့်အတားပဲလို့ အမျိုးသမီးတွေက ထင်ထားကြပေမဲ့ ဒီပါမာကတော့ ‘အမျိုးသမီးတွေရဲ့ စိတ်ခံစား လှုပ်ရှားလွယ်တဲ့ သဘောက တရားကျင့်ကြံရာမှာ အဟန့်အတား မဟုတ်ပါဘူး’ တဲ့။ ‘စိတ်လှုပ်ရှားမှုတွေကိုသာ သိရုံသိနေလိုက်ပါ၊ လိုက်ပြီးခံစားမနေပါနဲ့၊ အသိရှိရှိ သတိနဲ့သမာဓိကို ပိုအားကောင်းအောင် လုပ်ပါ’ လို့ အမေက အကြံပေးလမ်းပြခဲ့တယ်။ (မီရှဲလ်လီဗီ)

*

ဘုရားအလောင်းတော်ဟာ ဗောဓိဉာဏ်ရအောင် အားထုတ်ဖို့ သူ့ကြင်ယာနဲ့သားကို ထားပစ်ခဲ့ရတယ်။ ဒီပါမာ အတွက်တော့ ဒီလိုလုပ်ဖို့ မလိုအပ်ခဲ့ဘဲ မိခင်ဘဝနဲ့ သာမန်အိမ်ထောင်သည် ဘဝထဲမှာပဲ လွတ်မြောက်ရာလမ်းကို တွေ့ရှိခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ အမျိုးသမီးတွေအားလုံး (အမျိုးသားတွေလည်းပါပါတယ်) အတွက် သူသိစေချင်တာက တရားထူးရအောင် ကျင့်ဖို့ မိသားစုကနေ ခွဲခွာသွားဖို့မလိုဘူး ဆိုတာပါပဲ။ ခင်ပွန်း၊ ဇနီး ဒါမဟုတ်မဟုတ် မိဘအဖြစ်နဲ့ပဲ ဓမ္မကိုကျင့်ကြံလို့ရတယ်။

သမီးကို စွန့်ခွာပြီး ဘုန်းကြီးကျောင်းမှာ၊ လူသူဝေးရာမှာ သွားကျင့်ရလိမ့်မယ်လို့ တရားကျင့်စ အချိန်တုန်းက စဉ်းစားမိခဲ့ပေမဲ့ အိမ်ထောင်စုဘဝကိုပဲ တရားရှာပုံတော်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် ကျင့်သုံးရင် ရတယ်ဆိုတာ ဒီပါမာ နားလည်သိရှိလာခဲ့ပါတယ်။ တရားဓမ္မဆီ ဒီပါမာ ချဉ်းကပ်ပုံဟာ အခြေခံကျလွန်း လက်တွေ့ကျလွန်းလို့ နည်းနည်းများသွားသလားလို့တောင် ထင်ရပါတယ်။

“ဘာကိုမှ တွယ်တာစရာ လုံးလုံးမရှိတဲ့လောကထဲမှာ ရှိသမျှအရာအားလုံးကို ကောင်းကောင်း အသုံးချနိုင်ရမယ်။ ဘဝဆိုတာ ငြင်းပယ်စရာမဟုတ်ဘူး။ သူ့အတိုင်းရှိပါစေ။ ဘဝဆိုတာ ရှိနေသမျှ တို့တတွေ ရှိနေသမျှ ဘဝကို အကောင်းဆုံး အသုံးချနိုင်ရမယ်” လို့ ဒီပါမာက သင်ကြားခဲ့ပါတယ်။

*

ဂျက်အင်္ဂလာက … ဒီပါမာကို မေးကြည့်ခဲ့ပါတယ်။ “တရားကျင့်တယ်ဆိုတာ အလွန်းငြီးငွေ့ဖွယ် ဖြစ်မနေဘူးလား။ တပ်မက်မှုတွေစွန့်၊ ဒေါသကိုစွန့်၊ ဆန္ဒတွေစွန့်၊ ဒီတရားဟာ ခြောက်သွေ့ငြီးငွေ့စရာ ဖြစ်နေပုံရတယ်။ စိတ်လှုပ်ရှားတက်ကြွစရာတွေ မပါတော့ဘူးလား” တဲ့။

“အိုး၊ ငါ့သား နားမလည်ပါလားကွယ်” ဆိုပြီး အမေက အသံထွက်အောင် ရယ်နေပါတော့တယ်။ “ဒီ လောကီဘဝတွေမှာလည်း မင်းပြောတဲ့အတိုင်းပါပဲ။ အဲဒီလို လူတိုင်းမြင်နေကြတဲ့အတိုင်း အရာရာကို အမြဲတမ်း ခံယူနေကြတယ်။ လောဘ၊ ဒေါသနဲ့ မောဟတွေ တစ်ခါကင်းပြတ်သွားတာနဲ့ မင်းဟာ တစ်လောကလုံးကို လတ်ဆတ်သစ်လွင်တဲ့ အမြင်နဲ့ အမြဲတမ်း တွေ့ရလိမ့်မယ်။ အချိန်တိုင်း အသစ်ဖြစ်လာမယ်။ ငြီးငွေ့တဲ့ဘဝဆိုတာ အတိတ်မှာကျန်ခဲ့မယ်။ အခုအချိန်မှာ နေ့တိုင်းအချိန်တိုင်း ဘဝအရသာတွေ ရွှင်လန်းတက်ကြွစရာတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေလိမ့်မယ်။”

*

ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေက “လောကကြီးကို စွန့်ခွာသွားတယ်”၊ “လောကကြီးဆီပြန်လာတယ်” လို့ တင်စားပြောတတ်ကြတယ်။ အမှန်မှာကတော့ လောကက စွန့်ခွာသွားတာလည်းမရှိ၊ လောကဆီ ပြန်လာတာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ယောဂီတို့ဟာ ဖြစ်တည်ခြင်းရဲ့ အခြေခံအကျဆုံး အမှန်တရား ဖြစ်တဲ့ ယောဂီတို့ရဲ့ အနှစ်သာရဆီကနေ စွန့်ခွာ/ပြန်လာလို့မရနိုင်ပါဘူး။ အဲဒီအနှစ်သာရဟာ ပစ္စုပ္ပန်မှာပဲ အမြဲ တည်ရှိနေပြီး မသိမှုဆိုတဲ့ အလွှာပါးပါးလေးထဲမှာ ပုန်းကွယ်နေတာ ဖြစ်လို့ပါပဲ။ အဲဒီအရာကို ယောဂီတို့ ရှာမတွေ့နိုင်ဘူး။ တကယ်ဆိုရင် ယောဂီတို့ကို ဖုံးကွယ်ထားတဲ့ မသိမှုဆိုတဲ့ တိမ်တိုက်ထဲကနေ အဲဒီ အနှစ်သာရကို ရှေ့ကိုထွက်ပေါ်လာအောင် အခွင့်ပေးသင့်တယ်။

*

မေး - ချစ်လည်းချစ်ချင်တယ် စွဲလည်း မစွဲလမ်းချင်ဘူးဆိုရင် ဘယ်လိုနေရမလဲ။

ဖြေ - ရေဥပမာနဲ့ပဲ ရိုးရိုးလေးပြမယ်။ ရေပေါ်မှာ မျောပါသွားတာဟာ မစွဲလမ်းခြင်းနဲ့ တူတယ်ဆိုပါစို့။ ရေထဲ နစ်မသွားဘူး။ ရေထဲ နစ်မြုပ်မသွားဘဲ ရေပေါ်စီးမျောသွားနိုင်ရမယ်။

မေး - တရားကျင့်သူဟာ အသီးအရွက်ပဲစားရမယ်ဆိုတာ ဟုတ်ပါသလား။

ဖြေ - အသီးအရွက်ပဲ စားစား၊ အသားငါးပဲ စားစား ပြဿနာမဟုတ်ပါဘူး။ ပြဿနာက စိတ်ပါပဲ။ အသီးအရွက်ဟင်းပဲ စားနေပေမဲ့ လောဘတွေ ဒေါသတွေ မောဟတွေနဲ့ မင်းစိတ်ဟာ ညစ်ညမ်းနေမယ် ဆိုရင် အဲဒီ မင်းစားတဲ့ အသီးအရွက်ဟင်းဟာ အသားငါးဟင်း ဖြစ်လာလိမ့်မယ်။ ... မင်းစိတ်ဟာ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ကင်းနေရင်း မင်းစားတဲ့ အသားငါးဟင်းဟာ အသီးအရွက်ဟင်းဖြစ်လာလိမ့်မယ်။ ဘာပဲလုပ်လုပ် ကိုယ်နှုတ်နှလုံး သုံးပါးလုံးရဲ့ စေတနာသာ အရေးကြီးကြောင်း ဗုဒ္ဓက ညွှန်ပြတော်မူခဲ့ပါတယ်။

(Note: The following content is intended for adult readers only.)

မြန်မာဘာသာဖြင့်ဖတ်ရှုရန်

Although Mae Lwint commands a massive following among young Burmese readers, it took me quite some time to finally pick up her work. It was only after reading Nyan Lynn Aung’s interview with her in ‘Nga Do Khit, Nga Do Athan (Our Era, Our Voice)’ that I began hunting down and reading as many of her books as I could get my hands on. By now, with the exception of Psychopath, I’ve read just about all of them.

Before we dive in, let me make one thing clear: this piece is neither a rigorous academic critique nor a promotional puff piece for Mae Lwint. Having read almost her entire bibliography, I can comfortably say that “Mae Lwint is simply Mae Lwint.” Both her dedicated fans and casual literary observers will agree that she has carved out a distinct identity and a voice entirely her own among contemporary Burmese writers. What follows are merely my personal reflections, and readers are entirely free to disagree.

In this essay, I want to unpack a specific short story—the very first entry in Mae Lwint’s short story collection Midnight Blue, titled ‘The Woman Next Door’ (Ho Bet Khan Ka Mein Ma). Why isolate this particular piece out of her extensive body of work? Because ‘The Woman Next Door’ flirts with the tropes of adult fiction far more explicitly than anything else she has written. While raw sexuality dots her other novels and stories, none center it as vividly or overwhelmingly as this one.

The core question I want to explore is: Is this story merely erotica, or does something within its creative architecture elevate it beyond the boundaries of commercial adult fiction? (I intentionally use the term “erotica/adult fiction” here rather than “obscenity,” as whether such literature is inherently obscene is a debate for another day.)

At a glance, any casual reader might quickly dismiss The Woman Next Door as just another piece of erotica. In fact, I understand Mae Lwint faced considerable backlash for it. Anyone who has ever consumed adult literature or cinema knows how those narratives are structurally engineered. Because this story shares a very similar narrative arc, presentation, and prose style with mainstream erotica, it can easily be categorized as such on a surface level. Before writing this piece, I informally shared a few excerpts with a small sample of readers—a seasoned literary writer, an avid casual reader, and someone who rarely reads at all. The reactions were telling and highly varied.

To give you a brief synopsis, The Woman Next Door follows a young man who moves into a high-rise apartment in Yangon and immediately plots a way to sleep with his striking, fiercely independent neighbor. She is older, exudes an intense sexual magnetism, and speaks to him with a sharp, patronizing tone right from their very first interaction. (I must pause here to commend Mae Lwint; she inhabits the male protagonist’s psyche flawlessly, capturing the nuances of male desire through a first-person “I” narrative.)

To understand the flow of the story and to anchor my analysis of whether this qualifies as mere erotica, let us first look at a key excerpt:

What would it feel like to pin a woman with those long, piercing eyes beneath my body, making her cry out and beg? If I wrapped her long hair around my hand from behind and struck her hips, would she still be able to look back at me with those same fierce, defiant eyes?

(Page 14, ‘The Woman Next Door’, Midnight Blue, Zalat Ni Publishing, 2nd Edition)

What jumps out from this passage is a textbook display of male dominance. Generally speaking, unless dealing with matriarchal figures within their own families—like mothers, grandmothers, aunts, or older sisters—men intensely dislike being patronized or looked down upon by a woman. When confronted with an assertive woman, a certain psychological defense mechanism kicks in, driving them to reclaim the upper hand. If the woman isn’t sexually attractive to them, they will try to conquer her through other social means; but if she is sexually attractive, that impulse to assert male dominance manifests directly in the bedroom.

The passage brilliantly exposes the latent desire for dominance festering within the male protagonist. He is deeply resentful of her sharp, patronizing attitude, yet simultaneously consumed by a desire to sleep with her. In his fantasies, he orchestrates a strict dominant/submissive dynamic, casting her in the submissive role. The author effectively uses sex as a psychological tool to upend the power dynamic between the two characters. His sexual fantasy is an act of psychological subjugation—an eroticized power struggle deeply tied to his wounded ego.

Does this dynamic exist in generic erotica? Absolutely. But the male dominance we see in commercial adult fiction or pornography rarely serves a social science or psychological purpose; it is merely a market-driven trope designed to cater to male wish-fulfillment. In Mae Lwint’s story, however, this dynamic feels less like a commercial gimmick and more like an authentic reflection of human psychology.

As the plot progresses, the protagonist eventually gets his wish, and the two sleep together. If the story stopped there, I would likely leave it confined within the borders of pornography—perhaps categorized as high-brow erotica rather than hardcore smut. However, Mae Lwint introduces a series of motifs that compel me to rescue this story from the erotica bin. I will state quite confidently that this is a work of literary art, not porn. Let me explain why.

Long before he ever touches her, the protagonist develops a specific sexual fantasy revolving around the woman’s long hair:

As we rode the elevator down together, I found myself staring at her hips and her hair from behind. On that deep black hair of hers, my white semen would look beautiful... like a scattering of tiny jasmine blossoms.

(Page 16, Ibid)

The protagonist doesn’t just want to satisfy a physical urge; he has pre-composed a visual canvas in his mind. He envisions the aftermath of his climax as a scattering of jasmine flowers adorning her hair. He isn’t chasing mere physical release; he is chasing the realization of a specific aesthetic image. This image isn’t painted on canvas, but on a living canvas made of the woman, her hair, and his own fluids.

When they finally spend the night together, the scene is depicted with visceral clarity, though it notably steers clear of vulgar slang. Let’s look at the pivotal moment—the crucial motif:

“Are you done, Ma Ma?”

She didn’t make a sound, only nodded.

“Slide down off the sofa and sit on the floor for me.”

She didn’t argue. She slid down from the sofa and knelt right before my feet.

“Look at me.”

Staring into her upturned eyes, I let go of everything—mind and body. She flinched suddenly and turned her face away, causing the fluids to land on her hair just above her ear. Yet, just as I had imagined, it looked exactly like a scattering of jasmine blossoms. It was exquisitely beautiful.

“Oh... look what you did to my hair,” she murmured, casting a soft, playful glare at me.

(Pages 21-22)

This jasmine flower motif is precisely the kind of literary device you will never find in generic erotica. If you strip this jasmine metaphor from the narrative, the story collapses into standard porn. This single metaphor functions as the border separating transactional erotica from literary art.

In all the adult fiction and films I have encountered, I have never seen a creative device quite like Mae Lwint’s jasmine motif. Commercial erotica is produced solely for the consumption of the physical act; it inherently lacks the symbolism and metaphors that only a literary artist can provide.

Furthermore, The Woman Next Door features another narrative element that completely breaks away from the erotica genre: a shift into the surreal. Earlier in the story, the woman asks the protagonist for help, claiming a snake has slipped into her apartment. He investigates but finds nothing. However, the morning after they sleep together, the narrative takes a bizarre turn:

I felt the cold, slithering touch of a tongue wrapping around the lower half of my body. I kept my eyes closed, basking in the sensation. So, she was a wild one after all, pleasuring me while I slept. I continued to feign sleep, but my body’s response was undeniable. Her throat felt warm. But the lips touching my pelvis were icy... slimy...

Cold, slimy lips... a tightening, deeper suction... When I opened my eyes in sheer terror, the lower half of my body was entirely swallowed inside the jaws of a snake.

(Page 23)

Looking across Mae Lwint’s broader body of work—including her debut Rosella—her narratives are almost always built around heavy themes: sex, murder, extramarital affairs, and suicide. While these themes rotate, sex remains a constant thread in virtually everything she writes. Yet, compared to her other works, The Woman Next Door stands unique in how explicit its sexual content is. Similarly, it is the only piece that manages to take a canvas painted in shades of blue and refract it into a vivid spectrum of literary color before the reader’s eyes.

Years ago, Aung Yin Nyein’s controversial story The World of Romanbots caused a massive stir in Myanmar’s literary community, with many decrying it as mere pornography. In my personal view, however, The World of Romanbots lacked the artistic craftsmanship found here; it felt more like a series of sex scenes awkwardly sandwiched between references to global philosophers.

Mae Lwint’s The Woman Next Door, on the other hand, achieves something entirely different. Through deliberate symbolism and psychological realism, it transcends the boundaries of the “adult genre” to become a genuine piece of literary art.

(မှတ်ချက်။ ။ ယခု ဆောင်းပါးဟာ အရွယ်ရောက်ပြီးသူများသာ ဖတ်ရှုဖို့ဖြစ်ပါတယ်။)

Read it in English

မယ်လွင့်ဆိုတဲ့ အမျိုးသမီးကလောင် လူငယ်စာဖတ်ပရိသတ်ကြားမှာ နာမည်အတော်ကြီးပေမဲ့ တော်တော်နဲ့ မဖတ်ဖူးခဲ့ပါဘူး။ ကိုဉာဏ်လင်းအောင်ရဲ့ ‘ငါတို့ခေတ် ငါတို့အသံ’ အင်တာဗျူးမှာ မယ်လွင့်နဲ့အမေးအဖြေကို ဖတ်ပြီးတဲ့နောက်မှ သူ့စာအုပ်တွေ ရသလောက် ရှာဖွေပြီး ဖတ်ရှုဖြစ်ပါတယ်။ ခုဆိုရင် Psychopath ကလွဲရင် ကျန်တာ အားလုံးဖတ်ပြီးပြီလို့ ဆိုရပါမယ်။

ခုစာစုက မယ်လွင့် စာပေဝေဖန်ရေးမဟုတ်သလို မယ်လွင့် ပရိုမိုးရှင်းလည်း မဟုတ်ဘူးဆိုတာ ကြိုတင် စကားခံချင်ပါတယ်။ သူ့စာအုပ်တွေ အားလုံးနီးပါးဖတ်ပြီးတဲ့နောက် မယ်လွင့်ဟာ မယ်လွင့်ပါပဲ လို့ ဆိုရမလောက် မြန်မာပြည်မှာတော့ သူနဲ့ခေတ်ပြိုင်တွေထဲမှာ သူ့ကိုယ်ပိုင်ဟန်၊ သူ့ကိုယ်ပိုင် identity တခုကို တည်ဆောက်ပြီးတဲ့ စာရေးဆရာမဆိုတာ သူ့ပရိသတ်တွေရော၊ လေ့လာဖတ်ရှုဖူးသူတွေပါ လက်ခံမယ်ဆိုတာ ယုံပါတယ်။ ခုပြောမယ့်ဟာက ကျနော့်ရဲ့ ကိုယ်ပိုင် အတွေးအမြင်သာဖြစ်ပြီး စာရှုသူအနေနဲ့ လွတ်လပ်စွာ သဘောကွဲလွဲနိုင်ပါတယ်။

ခု စာစုက မယ်လွင့်ရဲ့ Midnight Blue ဆိုတဲ့ ဝတ္ထုတိုစုစည်းမှု စာအုပ်ထဲမှာပါတဲ့ ပထမဆုံး အပုဒ် ‘ဟိုဘက်ခန်းက မိန်းမ’ ဆိုတဲ့ ဝတ္ထုတိုလေး တပုဒ်ကို ဆွေးနွေးချင်လို့ပါ။ မယ်လွင့်ရဲ့ တခြား ဝတ္ထုတို/ရှည်တွေကို မဆွေးနွေးဘဲ ဘာဖြစ်လို့ ဒီတပုဒ်ကိုမှ ဆွေးနွေးရသလဲမေးရင် ဒီတပုဒ်ကပဲ တခြားအပုဒ်တွေထက် ထူးထူးကဲကဲ အပြာဝတ္ထုဟန်ပေါက်နေလို့ပါပဲ။ တခြားဝတ္ထုတွေမှာလည်း လိင်နဲ့ပတ်သက်တဲ့ အရေးအသား တချို့ပါပေမဲ့ ‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ လောက် ဒါကို ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း ရေးတာမျိုး၊ အဓိကရေးတာမျိုး မဟုတ်လို့ပါ။

ဆွေးနွေးချင်တဲ့ ခေါင်းစဉ်က အဲဒီဝတ္ထုဟာ အပြာလား၊ အပြာမဟုတ်ဘူးဆိုရင် အပြာမဟုတ်အောင်၊ အပြာဝတ္ထုဆိုတဲ့ စည်းရဲ့ အပြင်ဘက်ကို ရောက်အောင် အဲဒီဝတ္ထုပါဖန်တီးမှုတွေထဲက ဘယ်ဟာက ပြဋ္ဌာန်းပေးတာ ဖြစ်နိုင်သလဲ ဆိုတာပါ။ (ညစ်ညမ်းလို့မသုံးဘဲ အပြာလို့ပဲ တမင်သုံးပါတယ်။ အပြာစာပေဟာ ညစ်ညမ်း ဟုတ်မဟုတ်က သီးခြား ငြင်းခုံရမယ့် ခေါင်းစဉ်တစ်ခုပါ။)

‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ ကို မည်သူမဆို ရုတ်တရက် ဖတ်ရင်တော့ အပြာဝတ္ထုတပုဒ်လို့ပဲ ဆုံးဖြတ်လိုက်နိုင်ပါတယ်။ ဒီဝတ္ထုအတွက်လည်း မယ်လွင့် အတော်အပြောခံခဲ့ရသေးတယ်လို့ သိရပါတယ်။ စာရှုသူတွေထဲမှာ အပြာဝတ္ထုဖတ်ဖူးသူ၊ အပြာရုပ်ရှင်ကြည့်ဖူးသူတွေ ပါမယ်ဆိုရင် အပြာ ဝတ္ထုနဲ့ ရုပ်ရှင်တွေကို ဘယ်လို တည်ဆောက်တင်ပြလေ့ရှိတယ်ဆိုတာ သိမှာပါပဲ။ အပြာဝတ္ထုတပုဒ်မှာ တွေ့ရတဲ့ ဇာတ်လမ်းဖွဲ့ပုံ၊ တင်ပြပုံ၊ ရေးသားပုံမျိုးနဲ့ ဆင်တူတဲ့ အရေးအဖွဲ့တွေ ဒီ ဝတ္ထုမှာ အလားတူတာတွေ ပါတဲ့အတွက် ‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ ကို အပြာ ဇာတ်လမ်းတပုဒ်လို့လည်း ယေဘုယျဆိုနိုင်ပါတယ်။ ဒီ စာစုမရေးခင်မှာ အလွတ်သဘောနဲ့ ဒီဝတ္ထုတို လေးထဲက စာသားအချို့ကို စာပေသမား၊ ဧည့်သွားဧည့်လာ စာဖတ်သူ၊ စာလုံးဝနီးပါးမဖတ်သူဆိုတဲ့ သုံးမျိုးထဲမှာ ပါတဲ့ လူအချို့ကို နမူနာပေးဖတ်ကြည့်ရာမှာ တုံ့ပြန်ပုံအမျိုးမျိုး တွေ့ရပါတယ်။

‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ ဝတ္ထုအကျဉ်းကတော့ ရန်ကုန်က အထပ်မြင့်တိုက်ခန်းတခန်းကို အသစ်ရောက်လာတဲ့ ကောင်လေးတယောက်က သူ့ဘေးခန်းကပ်လျက် တယောက်တည်းနေတဲ့ ခပ်မိုက်မိုက် မိန်းမ တယောက်နဲ့ အိပ်ဖြစ်အောင် ကြံဖန်တဲ့ ဇာတ်လမ်းပါပဲ။ မိန်းမက သူ့ထက်ကြီးတယ်၊ လိင်ညှို့ငင်အားပြင်းတယ်၊ စတွေ့တွေ့ချင်း စကားပြောပုံက အထက်ဆီး ဆန်တယ်။ ဒါမျိုးပေါ့။ (ဆရာမ မယ်လွင့်ဟာ ဒီဝတ္ထုမှာ ယောက်ျားဇာတ်ကောင်နေရာကို ဝင်ပြီး ‘ကျွန်တော်’ ဆိုတဲ့ နာမ်စားနဲ့ ယောက်ျားစိတ်သဘာဝတွေပေါ်အောင် ရေးသွားနိုင်တာ ချီးကျူးစရာပဲ။)

ဒီဝတ္ထုရဲ့ flow ကို သဘောပေါက်ဖို့ရော၊ ကျနော် ဆွေးနွေးမယ့် အပြာဟုတ်မဟုတ်ခေါင်းစဉ်အတွက် ကိုးကားချက်အနေနဲ့ပါ စာသားအချို့ကို ဦးစွာ ကောက်နုတ်ပြပါ့မယ်။

(စာ ၁၄၊ ‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’၊ Midnight Blue၊ ဇလပ်နီစာပေ၊ ဒုတိယအကြိမ်)

ဒီစာပိုဒ်ကနေ ကျနော် မြင်မိတာကတော့ ယောက်ျားတွေရဲ့ male dominance ပါပဲ။ ယောက်ျားတွေဟာ မိသားစုထဲက အမေ၊ အဘွား၊ အဒေါ်၊ အစ်မ စတဲ့ အသက်အရ ဝါအရ ကြီးတဲ့မိန်းမတချို့ကလွဲရင် ကိုယ့်ကိုမိန်းမတယောက်က အထက်ဆီးက ဆက်ဆံတာကို မကြိုက်တတ်ပါဘူး။ အဲသလို မိန်းမမျိုးနဲ့တွေ့ရင် ပြန်ပြီး အနိုင်ယူချင်တဲ့စိတ် ရှိကြပါတယ်။ အကယ်၍ အဲဒီ မိန်းမဟာ ကိုယ့်အတွက် sexually attractive မဖြစ်တဲ့မိန်းမမျိုးဆိုရင် တခြား တနည်းနဲ့ ပြန်အနိုင်ယူဖို့ကြိုးစားတတ်ပြီး sexually attractive ဖြစ်တဲ့ မိန်းမမျိုးဆိုရင်တော့ အဲဒီ မိန်းမနဲ့ လိင်ဆက်ဆံတဲ့အချိန်မှာ male dominance သဘောကို ပြသတတ်ပါတယ်။

ဒီ အထက်ပါ စာပိုဒ်ဟာ အဲဒီ ဇာတ်ကောင် ယောက်ျားရဲ့ ကိန်းအောင်းနေတဲ့ male dominance ကို စာရေးသူကပြတဲ့ သဘောပါပဲ။ သူ့ကို စကတည်းက အထက်ဆီးလေသံနဲ့ မာရေကျောရေ အထက်ဆီး ဆန်ဆန်ပြောတဲ့ အဲဒီ မိန်းမကို သူ မကျေနပ်ဘူး။ တချိန်တည်းမှာ အဲဒီမိန်းမနဲ့ သူအိပ်ချင်နေတယ်။ သူ့ စိတ်ကူးထဲမှာ အဲဒီမိန်းမကို လိင်ဆက်ဆံတဲ့အခါ သူက dominant ၊ အဲဒီ မိန်းမက submissive နေရာမှာ ထားပြီး စိတ်ကူးယဉ် နေတာပါပဲ။ စာရေးသူက ဇာတ်ကောင်နှစ်ဦးကြားက အာဏာချိန်ခွင်လျှာကို ပြောင်းလဲဖို့ လိင်ကိစ္စကို ကိရိယာတစ်ခုလို သုံးထားပါတယ်။ သူ့ရဲ့ လိင်မှုစိတ်ကူးယဉ်မှုဟာ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ ပြန်လည်နှိမ်နင်း အနိုင်ယူလိုတဲ့ အပြုအမူ ဖြစ်ပါတယ်။ အပြာစာပေတွေနဲ့မတူဘဲ ဒီအခန်းက ဇာတ်ကောင်ရဲ့ မာနနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ လိင်မှုအသွင်ပြောင်း အာဏာပြိုင်ဆိုင်မှုကို ဖော်ပြနေတာပါ။

ဒါမျိုး အပြာဝတ္ထုတွေမှာ မပါဘူးလားဆိုရင် ပါတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အပြာဝတ္ထုတွေ/ဇာတ်ကားတွေမှာ မြင်ရတဲ့ male dominance ဟာ social science သဘောပိုင်းအရ ပြတာမဟုတ်ဘဲ ဈေးကွက်အရ ယောက်ျား ပရိသတ်ကို ဆွဲခေါ်ဖို့ရာ အတွက် သူတို့အကြိုက်ကို ထည့်ပြီး ပြပေးတဲ့သဘောမျိုး ပိုဆန်ပါတယ်။ ဒီ ဝတ္ထုမှာတော့ ဈေးကွက်သဘောအရ ထည့်တာမျိုးထက် စာရေးသူရဲ့ အမြင်/ခံစားမှုကို ရောင်ပြန်ဟပ်တဲ့သဘော ပိုဆန်ပါတယ်။

ဇာတ်လမ်းကို ဆက်ရရင် အချိန်တစ်ခုကိုရောက်တော့ ဒီမိန်းမနဲ့သူနဲ့ လိင်ဆက်ဆံဖြစ်သွားကြတယ်။ ဇာတ်လမ်းက ဒါပဲ။ ဒါချည်းသက်သက်ဆိုရင်တော့ ‘အပြာဝတ္ထု’ (Pornography) စည်းထဲမှာပဲ ကျနော် ထားချင်သေးတယ်။ Hard core မဟုတ်တဲ့ Erotic ဘက်ကဲတဲ့ အပြာမျိုးပေါ့။ ဒါပေမဲ့ ဆရာမ မယ်လွင့်သုံးတဲ့ နိမိတ်ပုံတချို့ကြောင့် ကျနော် ဒီဝတ္ထုတိုကို အပြာစည်းရဲ့အပြင်ကို ထုတ်ပစ်လိုက်ပါတယ်။ အပြာမဟုတ်ဘူးလို့ ကျနော် ရဲရဲရင့်ရင့် ပြောပါတယ်။ ရှင်းပြပါမယ်။

ဒီထဲက ယောက်ျားဇာတ်ကောင်ဟာ ဒီမိန်းမကိုမရခင်ကတည်းက စိတ်ကူးထဲမှာ ဒီမိန်းမရဲ့ ဆံပင်ရှည်တွေနဲ့ပတ်သက်ပြီး sexual fantasy တချို့ ရှိထားနှင့်တယ်။ အဲဒါကိုဘယ်လို ပြောထားသလဲ ဆိုတော့ …

(စာ ၁၆၊ ၎င်း)

ဇာတ်ကောင်ဟာ ဒီမိန်းမနဲ့ အတူအိပ်ချင်နေရုံ သက်သက်မဟုတ်ဘူး။ သူ့အာရုံထဲမှာ ပန်းချီကားတချပ်ကို ဆွဲထားပြီး ဖြစ်နှင့်တယ်။ အဲဒါက သူပြီးမြောက်သွားတဲ့အချိန်မှာ အမျိုးသမီးရဲ့ခေါင်းမှာ စံပယ်ပန်းလေးတွေ ပန်ထားသလိုမျိုး မြင်ယောင်ကြည့်ထားနှင့်တာပဲ။ သူဟာ အဲဒီမိန်းမနဲ့အတူ လိင်ဆန္ဒ ပြီးမြောက်ချင်ရုံ မဟုတ်ဘူး၊ အဲသလို ပြီးမြောက်ချိန်မှာ သူ့စိတ်ကူးထဲက ပန်းချီကားတချပ်ကိုလည်း မြင်ချင်နေတယ်။ အဲဒီပန်းချီကားဟာ ကင်းဗတ်စတွေပေါ်မှာ ဆွဲထားတဲ့ ပန်းချီကားမျိုး မဟုတ်ဘူး။ တကယ့် သက်ရှိလူဖြစ်တဲ့ အဲဒီမိန်းမရယ်၊ သူ့ရဲ့ဆံပင်ရယ်၊ အဲဒီ ဆံပင်ပေါ်မှာ စံပယ်ပွင့်လေး ပန်းထားသလိုမျိုး ဖြစ်နေမယ့် ယောက်ျားဇာတ်ကောင်ရဲ့ သုက်ရည်အချို့ရယ်အနေနဲ့ မြင်ရမယ့် ပန်းချီကားမျိုးပါ။

ဒီလိုနဲ့ တစ်ညမှာ သူတို့အိပ်ဖြစ်ကြတယ်။ အိပ်တဲ့အခန်းကလည်း ကြမ်းတမ်းတဲ့ စကားလုံး အသုံးတွေ မပါတာကလွဲရင် ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်းတွေပါပဲ။ အဓိကကျတဲ့အပိုင်းကိုပြပါမယ်။ ဒါ အရေးကြီးတဲ့ နိမိတ်ပုံအပိုင်းပါ။

(စာ ၂၁-၂၂)

ဒီဇာတ်ကောင်ရဲ့ စိတ်ကူးထဲက စံပယ်ပန်းနိမိတ်ပုံဟာ သာမန် အပြာဝတ္ထုတွေမှာ မတွေ့ရတဲ့ အရေးအသားအစိတ်အပိုင်းမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီစံပယ်ပန်းကိစ္စမပါဘဲ ဒီဝတ္ထုကို တခါပြန်ဖတ်ကြည့်ရာမှာ အပြာဝတ္ထုဖြစ်သွားပါတယ်။ ဒါဟာ လိင်စိတ်ဖြစ်အောင် နှိုးဆွတဲ့ အပြာ ဝတ္ထုတွေနဲ့ စာပေအနုပညာ လက်ရာတခုကြားမှာ ခြားထားတဲ့ စည်းပါပဲ။ ဖတ်ဖူးသမျှ အပြာဇာတ်လမ်းတွေ၊ အပြာဇာတ်ကားတွေထဲမှာ မယ်လွင့် ရေးပြတဲ့ စံပယ်ပန်းနိမိတ်ပုံလိုမျိုး ဖန်တီးမှုတွေကို ကျနော်မတွေ့ဖူးပါ။ အပြာစာအုပ်နဲ့ ဇာတ်ကားတွေဟာ လိင်ဆက်ဆံမှုတစ်ခုတည်း အပေါ်မှာ အရသာခံဖို့သက်သက် ထုတ်လုပ်ထားတာဖြစ်တဲ့အတွက် ရသစာပေဖန်တီးသူတွေဆီကနေသာ ရနိုင်တဲ့ သင်္ကေတတွေ၊ နိမိတ်ပုံတွေကို တွေ့ရမှာမဟုတ်ပါဘူး။

‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’မှာ နောက်ထပ် အပြာနဲ့ကွဲတဲ့ အရေးအသားတခုပါပါသေးတယ်။ အဲဒါကတော့ ဆူရီယယ် (surreal) ဆန်တဲ့ အရေးအဖွဲ့ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ မိန်းမက သူ့အခန်းထဲမှာ မြွေဝင်နေတယ်လို့ ပြောပြီး သူ့ကို (ယောက်ျားဇာတ်ကောင်ကို) လာအကူအညီတောင်းတယ်။ သူဝင်ကြည့်တော့ ဘာမြွေမှ မတွေ့ဘူး။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီည သူနဲ့ အဲဒီမိန်းမ အတူအိပ်ပြီး နိုးလာချိန်မှာ ...

(စာ ၂၃)

ဆရာမ မယ်လွင့်ရဲ့ ဝတ္ထုတို၊ ဝတ္ထုရှည်တွေ ကျနော် လိုက်ဖတ်ကြည့်တော့ sex, murder, extramarital affairs, suicide, ဆိုတဲ့ theme တွေနဲ့ပဲ တည်ဆောက်ထားတာ တွေ့ရပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ပထမဆုံးလက်ရာ ‘ရိုဆယ်လာ’ အပါအဝင်ပေါ့။ ဝတ္ထုတိုင်းမှာ ခုနကပြောတဲ့ theme တွေ တခုမဟုတ်တခု ပါပေမဲ့ sex ကတော့ အားလုံးမှာ ပါတဲ့ theme ပဲလို့ (ဖတ်မိသလောက်) ဆိုရပါမယ်။ ဘယ်လိုပဲ sex theme ပါသည်ဖြစ်စေ ကျန်တဲ့ ဝတ္ထုတွေနဲ့ ယှဉ်ရင် ဒီ ‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ လောက် sexual content မှာ explicit ဖြစ်တာလည်း ဒီ တပုဒ်တည်းပါပဲ။ အလားတူ ‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ လောက် အပြာရောင်ခြယ်ထားတဲ့ ပိတ်ကားပြင်ကြီး ပေါ်ကနေ ရှုကြည့်သူရဲ့မျက်လုံးထဲ ရောင်စဉ်တန်းတွေ ဖြာထွက်လာအောင် လုပ်နိုင်တာလည်း ‘ဟိုဘက်ခန်းက မိန်းမ’ ပဲရှိပါတယ်။

တစ်ချိန်တုန်းက ဂယက်ထခဲ့တဲ့ အောင်ရင်ငြိမ်းရဲ့ ‘ရိုမန်ဘော့တို့ရဲ့ကမ္ဘာ’ ဆိုတဲ့ ဝတ္ထုတုန်းကလည်း အပြာ ဝတ္ထုဖြစ်တယ်ဆိုပြီး ဟိုးလေးတကြော်ဖြစ်ခဲ့ပါသေးတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကျနော့်တဦးတည်းရဲ့ သဘောမှာတော့ ‘ရိုမန်ဘော့တို့ရဲ့ကမ္ဘာ’မှာ ‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ လိုမျိုး အနုပညာမြောက်ဖန်တီးချက်အချို့ မတွေ့မိပါဘူး။ ‘ရိုမန်ဘော့တို့ရဲ့ကမ္ဘာ’ ဟာ လိင်ဆက်ဆံခန်းအချို့ကို ကမ္ဘာ့တွေးခေါ်ဆရာတချို့ရဲ့ ဖီလော်တွေနဲ့ ညှပ်ထည့် ထားတဲ့ အရေးအသားတမျိုးလို့ပဲ မြင်ပါတယ်။ မယ်လွင့်ရဲ့ ‘ဟိုဘက်ခန်းကမိန်းမ’ မှာတော့ အပြာလို့ ပြောလို့မရတော့မယ့် အနုပညာဖန်တီးမှုအချို့ကို အထက်မှာ ကျနော်ပြောခဲ့သလို တွေ့ရပါကြောင်း။ ။

အဖေ့ညာဘက်လက်ကို ဆုပ်ကိုင်ထားရင်း၊ အဖေ့ရဲ့ခြေလှမ်းကျဲကြီးတွေကို မီဖို့ပြေးလိုက်ရင်းက ကျွန်တော်ဟာ အဖေ့ဘေးမှာ ထပ်ကြပ်မကွာ ပါနေဆဲပါ။ ကျွန်တော့်အင်္ကျီတွေက အသစ်ကျပ်ချွတ်လေ။ ပီးတော့ အမည်းရောင် ရှူးဖိနပ်နဲ့၊ အစိမ်းရောင်ကျောင်းဝတ်စုံနဲ့၊ အနီရောင် တာဘုရှ်ဦးထုပ်နဲ့ ဆိုပါတော့။ အဝတ်အစားအသစ်တွေနဲ့ မြောက်ကြွကြွကလေးဖြစ်နေတဲ့ ကျွန်တော့်ရဲ့ပျော်ရွှင်မှုကလေးကတော့ တော်တော်နဲ့ ပျောက်မသွားပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုရရင် အဲဒီနေ့က ပွဲတော်နေ့ဖြစ်လို့တော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ကျွန်တော့်တစ်သက်မှာ ပထမဆုံးအကြိမ် ကျောင်းသွားရတဲ့နေ့ဖြစ်လို့ပါပဲ။

ကျွန်တော်တို့တွေ တရွေ့ရွေ့နဲ့ထွက်သွားတာကို အမေက ပြတင်းပေါက်နားက မတ်တပ်ရပ်ရင်း ငေးကြည့်နေခဲ့တယ်။ ကျွန်တော်ကတော့ အမေ့ဆီက အကူအညီတောင်းတော့မယ့် ပုံစံနဲ့ အမေ့ဘက်ကို ခဏခဏ ပြန်လှည့်မိသေး။ ပန်းခြံလေးတွေနဲ့ အနားသတ်ထားတဲ့ လမ်းမအတိုင်း ကျွန်တော်တို့ လျှောက်လာခဲ့ကြတယ်။ လမ်းရဲ့ တစ်ဖက်တစ်ချက်မှာတော့ သီးနှံတွေ၊ ဆူးထူတဲ့သစ်တော်ပင်တွေ၊ ဒန်းပင်တွေနဲ့ စွံပလွံပင်အနည်းငယ်စိုက်ထားတဲ့ တိုးချဲ့စိုက်ခင်းတွေနဲ့ပေါ့။

ကျွန်တော်က အဖေ့ကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်းပဲ ပြောချလိုက်ပါတယ်။

“သားကို ဘာဖြစ်လို့ ကျောင်းပို့တာလဲအဖေ၊ သား နောက်ကို အဖေစိတ်ဆင်းရဲအောင် ဘာမှ မလုပ်တော့ပါဘူး။”

အဖေက ရယ်လိုက်ပြီးတော့ “သားကို အဖေက အပြစ်ပေးနေတာမဟုတ်ပါဘူးကွာ၊ ကျောင်းဆိုတာ အပြစ်ပေးတဲ့နေရာ မဟုတ်ပါဘူး၊ ကျောင်းဆိုတာ ကလေးဘဝကနေ အသုံးကျတဲ့လူကြီးတွေဖြစ်အောင် လုပ်ပေးတဲ့စက်ရုံတစ်ခုပါ သားရဲ့၊ မင်း ဖေဖေနဲ့ ကိုကိုတို့လို မဖြစ်ချင်ဘူးလား ဟင် ငါ့သား” လို့ ပြောတယ်။

ကျွန်တော်ကတော့ သိပ်ဘဝင်မကျပါဘူး။ နေသားကျနေပြီဖြစ်တဲ့ အိမ်ကနေ ဝေးရာကိုခေါ်သွားပြီး အခုလျှောက်နေတဲ့ လမ်းရဲ့အဆုံးက အလွန်ပဲတင်းကျပ်ချုပ်ချယ်တဲ့၊ အုတ်နံရံမြင့်မြင့်တွေနဲ့ ရဲတိုက်ကြီး လိုမျိုး အဆောက်အဦတစ်ခုဆီကို ပို့လိုက်တာဟာ ကောင်းတာတွေရရှိလိမ့်မယ်လို့တော့ ကျွန်တော် မယုံကြည် ခဲ့တာ အမှန်ပါ။

ကျောင်းပေါက်ဝနားရောက်တဲ့အခါမှာတော့ ကျောင်းဝင်းထဲကိုတောင် မြင်ရပါပြီ။ ကျောင်းဝင်းက ခပ်ကြီးကြီး၊ ကျောင်းသူ ကျောင်းသားတွေနဲ့ ပြည့်ကျပ်ညပ်လို့။

“ဝင်သွားလေ ... သွား၊ မျက်နှာကိုပြုံးပြုံးလေးထား၊ ကိုယ့်ကို သူများစံနမူနာ ယူရပစေ” လို့ အဖေက ပြောပါတယ်။

ကျွန်တော် နည်းနည်းတုံ့ဆိုင်းသွားပြီး သူ့လက်ကို ဆုပ်ထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဖေက ကျွန်တော့်ကို သူ့အနားက တွန်းလွှတ်လိုက်ပါတယ်။

“လူကြီးဖြစ်အောင်ကြိုးစား၊ ဒီနေ့ တကယ့်ဘဝကို သားအစပြုရပြီ၊ ကျောင်းဆင်းချိန်ကျရင် အဖေ သားကို လာစောင့်ကြိုမယ် နော် ... သား”

ကျွန်တော်ကတော့ ရှေ့နည်းနည်းလျှောက်လိုက်၊ ရပ်ပြီးကြည့်လိုက်ပါပဲ။ မျက်စိထဲမှာ ဘာမှမမြင်ရပါဘူး။ နောက်မှ ကောင်လေးတွေ ကောင်မလေးတွေရဲ့ မျက်နှာတွေ မြင်ကွင်းထဲရောက်လာပါတယ်။ လမ်းပျောက်နေတဲ့ လူစိမ်းတစ်ယောက်လို ကျွန်တော် ခံစားရတယ်။ သိချင်စိတ်ပြင်းပြတဲ့ အကြည့်စူးစူးတွေ ကတော့ ကျွန်တော့်ဆီမှာ စုပြုံကျရောက်လို့ပေါ့။ ကောင်လေးတစ်ယောက်က ကျွန်တော့်အနားကပ် လာပြီးမေးတယ်။ “မင်းကို ဘယ်သူလိုက်ပို့လဲ” တဲ့။

“ငါ့အဖေလိုက်ပို့တာပေါ့” လို့ ကျွန်တော်က ခပ်တိုးတိုးပဲပြန်ဖြေလိုက်တယ်။

“ငါ့အဖေကတော့ ဆုံးသွားပြီကွ” လို့ သူက ရိုးရိုးစင်းစင်းပဲ ပြန်ပြောတယ်။

ကျွန်တော် ဘာပြန်ပြောရမှန်း မသိတော့ဘူး။ ပျင်းတွဲတွဲနိုင်တဲ့ တကျွိကျွိမြည်သံတွေနဲ့အတူ ကျောင်းတံခါးကြီးပိတ်သွားတယ်။ ကလေးတချို့ကတော့ မျက်ရည်တွေကျအောင် ငိုယိုလို့ပေါ့။ ခေါင်းလောင်းတီးသံ ကြားရပြီးတဲ့နောက် အမျိုးသမီးတစ်ယောက်က ယောက်ျားကြီးတွေနဲ့အတူ လျှောက်လာတယ်။ လူကြီးတွေက ကျွန်တော်တို့ကို အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အလိုက် တန်းစီခိုင်းပါတယ်။ သုံးဘက်သုံးတန်မှာ အထပ်အများကြီးပါတဲ့ အဆောင်အမြင့်ကြီးတွေရဲ့အလယ် မြေကွက်လပ်ထဲမှာ ကျွန်တော်တို့ ရှုပ်ရှုပ်ထွေးထွေးပုံစံတွေနဲ့ အဖွဲ့ငယ်လေးတွေဖွဲ့ပြီး နေရတယ်။ ကျောင်းဆောင်တွေရဲ့ အထပ်တိုင်းမှာ သစ်သားမိုး ဝရန်တာရှည်ကြီးတွေက ကျွန်တော်တို့ကို မိုးကြည့်နေကြတာပေါ့။

“ဒါဟာ မင်းတို့အတွက် အိမ်အသစ်ပဲ။ ဒီမှာလည်း အဖေတွေ အမေတွေ ရှိတယ်။ ဒီမှာ အသိပညာနဲ့ ဘာသာတရားအတွက် အရာအားလုံးရှိတယ်။ ပျော်စရာကောင်းပြီး ကျေးဇူးများမယ့် မျက်ရည်တွေ သုတ်လိုက်ကြ၊ ဘဝကို ပျော်ပျော်ကြီးရင်ဆိုင်ကြ” လို့ အမျိုးသမီးကြီးက ပြောပါတယ်။

သတ်မှတ်ချက်တွေကို ကျွန်တော်တို့လိုက်နာကြပါတယ်။ ဒီလိုလိုက်နာတာဟာ ကျေနပ်မှုတစ်မျိုးကိုတော့ အပေးသား။ သက်ရှိတွေ တစ်ဦးနဲ့တစ်ဦး ရင်းနှီးချစ်ခင်သွားကြပါတယ်။ ရောက်စအချိန်တွေမှာပဲ သူငယ်ချင်းဖြစ်ရမယ့် ကောင်လေးတွေနဲ့ သူငယ်ချင်းဖြစ်သွားခဲ့သလို ချစ်ရကြိုက်ရမယ့် ကောင်မလေးတွေနဲ့လည်း ချစ်ကြိုက်သွားခဲ့တာပါပဲ။ ဒါကြောင့်လည်း ကျွန်တော့်ရဲ့ ကြိုတင်တွေးတောပူပန်မှုတွေဟာ အခြေအမြစ်မရှိသလို ဖြစ်ခဲ့ရတာပေါ့။ ကျောင်းဆိုတာ ဒီလိုမျိုး အမျိုးအမယ်စုံအရာတွေ ပါကြွယ်ဝလိမ့်မယ်လို့ ကျွန်တော် တစ်ခါမှ မတွေးမိခဲ့ရိုးအမှန်ပါ။ ကစားနည်းအမျိုးမျိုး ကျွန်တော်တို့ ကစားကြတယ်။ ဘာသာစကားနဲ့လည်း စတင်ထိတွေ့ မိတ်ဆက်ခွင့်ရခဲ့ကြတယ်။ ကမ္ဘာ့တိုက်ကြီးတွေနဲ့ နိုင်ငံတွေပုံပါပြီး လှည့်လို့ရတဲ့ကမ္ဘာလုံးလေးတစ်ခုကိုလည်း တွေ့ခဲ့ကြတယ်။ သင်္ချာဂဏန်းတွေကိုလည်း စတင်သင်ယူရတယ်။ ဒါ့အပြင် ကမ္ဘာလောကကြီးရဲ့ ဖန်ဆင်းရှင်အကြောင်းကို ဖတ်ပြတာလည်း နားထောင်ရတယ်။ ကိုယ်တော်မြတ်ရဲ့ မျက်မှောက်လောကနဲ့ နောင်တမလွန် လောကတွေအကြောင်း ကိုယ်တော်မြတ်ဟောခဲ့တဲ့ တရားနမူနာတွေအကြောင်း နာကြားရတယ်။ ဒီလိုနဲ့ အရသာရှိတဲ့အစားတွေစား၊ ခဏတဖြုတ်အိပ်၊ နိုးလာတော့ တစ်ခါပြန်ပြီး အပေါင်းအသင်းအဖြစ် မိတ်ဖွဲ့တာတွေ၊ ချစ်ရေးကြိုက်ရေးကိစ္စတွေနဲ့ ခရီးဆက်တော့တာပါပဲ။ ကစားလိုက်၊ သင်ယူမှတ်သား လိုက်နဲ့ပေါ့။

လမ်းဟာ ကျွန်တော်တို့အတွက် ထင်ရှားပြတ်သားလာတဲ့အခါကျတော့ ကျွန်တော်တို့အရင်က မှတ်ယူခဲ့သလိုမျိုး လုံးဝချိုမြိန်ပြီး တိမ်ကင်းစင်တဲ့လမ်းရယ်လို့ မတွေ့ခဲ့ရပါဘူး။ ဖုန်တွေကို သယ်ဆောင်လာတဲ့ လေတွေနဲ့ မမျှော်လင့်တဲ့အဖြစ်တွေဟာ ရုတ်တရက်ပေါ်ပေါက်လာကြပါတယ်။ ဒါကြောင့်လည်း ကျွန်တော်တို့ဟာ အသင့်အနေအထားနဲ့ စိတ်ရှည်ရှည်ထားပြီး အမြဲမပြတ် စောင့်ကြည့်ခဲ့ရတာပေါ့။ ဘဝဟာ တကယ်တော့ ကစားမြူးတူးရတဲ့၊ စနောက်ကျီစားရတဲ့ ကိစ္စချည်းပဲ မဟုတ်ပါဘူး။ ပိုင်ဆိုင်မှုဆိုတာ နာကျင်မှုနဲ့ အမုန်းတရားတွေကို ဖြစ်ချင်ဖြစ်စေမယ်။ ဒါမှမဟုတ် ခိုက်ရန်ဒေါသဆီကိုလည်း ဆွဲခေါ်ချင်ခေါ်သွားနိုင်ပါတယ်။ တစ်ခါတလေ အမျိုးသမီးကြီး ပြုံးရွှင်နေစဉ်မှာကိုပဲ သူဟာ မကြာခဏဆိုသလို ကျွန်တော်တို့ကို စိတ်ဆိုးတဲ့မျက်နှာနဲ့ကြည့်ပြီး အော်ငေါက်ကြိမ်းမောင်း တတ်ပါသေးတယ်။ ဒါနဲ့တင်မကျေနပ်သေးလို့ သူဟာ ကိုယ်ခန္ဓာနာကျင်စေမယ့် ဒဏ်ပေးတာမျိုးတွေပါ လုပ်ခိုင်းပါသေးတယ်။

ဒါတွေနဲ့ မပြီးသေးပါဘူး။ မိမိစိတ် ပြောင်းလဲရမယ့်အချိန်ဟာ လွန်မြောက်ကုန်ဆုံးသွားပြီး ကိုယ့်အိမ်ဂေဟာဆီ ကိုယ်ပြန်ဖို့ တောင်းဆိုမှုတွေ မရှိခဲ့ပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ရှေ့မှာ အားထုတ်မှု၊ ရုန်းကန်မှုနဲ့ ဇွဲနပဲကလွဲလို့ ဘာမှမရှိတဲ့ အနေအထားပါ။ စွမ်းနိုင်တဲ့လူတွေကတော့ စိုးရိမ်သောကတွေ ကြားထဲက အောင်မြင်မှုနဲ့ ပျော်ရွှင်မှုကို ကိုယ့်ဟာကိုယ် ရှာဖွေယူကြပါတယ်။

တစ်နေ ကုန်သွားပြီ။ အလုပ်တွေပြီးပြီဆိုတာ အချက်ပေးတဲ့အနေနဲ့ ခေါင်းလောင်းသံထွက်ပေါ်လာပါတယ်။ ကျောင်းသားအုပ်ကြီးဟာ ပြန်ဖွင့်ပေးလိုက်တဲ့ ကျောင်းဝင်းအပေါက်ဝဆီကို အပြေးအလွှား သွားကြတော့တာပါပဲ။ ကျွန်တော့်ရဲ့ သူငယ်ချင်းတွေ၊ ချစ်သူမိန်းကလေးတွေကို နှုတ်ဆက်ခဲ့ပြီး ဂိတ်ဝကို ဖြတ်လာခဲ့မိပါတယ်။ ကျွန်တော် ဟိုဟိုဒီဒီ လိုက်ကြည့်တယ်။ ဒါပေမဲ့ လာကြိုမယ်လို့ ကတိပေးထားတဲ့ အဖေ့ကိုတော့ အရိပ်အယောင်မျှတောင် မတွေ့ရပါဘူး။ ကျွန်တော် ဘေးနားဆင်းကပ်ပြီး စောင့်နေမိတယ်။ ကျွန်တော် အကြာကြီးစောင့်တယ်။ ဘာမှ မထူးဘူး။ ကိုယ့်ဟာကိုယ်ပဲ အိမ်ပြန်ဖို့ ဆုံးဖြတ်လိုက်တယ်။ ခြေလှမ်းနည်းနည်းလောက် လှမ်းပြီးတဲ့အခါ သက်လတ်ပိုင်းအရွယ် လူတစ်ယောက် ဖြတ်လျှောက်သွားတာ မြင်လိုက်ပါတယ်။ ဒီလူ့ကို ကျွန်တော် သိမှန်း သတိရလိုက်တယ်။ သူက ပြုံးပြီး ကျွန်တော့်ဆီလာတယ်။ ပြီးတော့ လက်ဆွဲနှုတ်ဆက်တယ်။ ပါးစပ်ကလည်း “မတွေ့တာကြာပြီ နေကောင်းလား” တဲ့လေ။

ကျွန်တော်လည်း ခေါင်းတစ်ချက်ညိတ်ပြီး ပြန်ဖြေလိုက်ရင်း “ခင်ဗျားရော နေကောင်းရဲ့လား”လို့ ပြန်မေးလိုက်မိတယ်။ “မြင်တဲ့အတိုင်းပဲလေ။ ကောင်းလှတယ်တော့ မဟုတ်ဘူး ပေါ့ကွာ” လို့ သူက ပြန်ပြောပါတယ်။

သူက ကျွန်တော့်ကို နောက်တစ်ခါ ထပ်လက်ဆွဲနှုတ်ဆက်ပြီးတော့ ထွက်ခွာသွားပါတယ်။ ကျွန်တော်လည်း ရှေ့ကို နည်းနည်းဆက်လျှောက်လာတော့ ထိတ်လန့်လွန်းလို့ ခဏရပ်လိုက်ရတယ်။ မြတ်စွာဘုရား ... ပန်းခြံတွေနဲ့ အနားသတ်ထားတဲ့လမ်းမကြီး မရှိတော့ပါလား။ ဘယ်ကိုများ ပျောက်ကွယ်သွားပါလိမ့်။ ဒီ ယာဉ်ရထားတွေက ဘယ်က ဘယ်လို ဒီပေါ်ရောက်လာပါလိမ့်။ ပြီးတော့ ဒီလူအုပ်ကြီးက ဘယ်အချိန်ကများ လမ်းမထက်မှာ ရောက်လို့နေပါလိမ့်။ ဒီ အမှိုက်ပုံကြီးတွေကရော ... လမ်းမဘေးမှာ ဘယ်ကဘယ်လို ... ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်က ကွင်းပြင်တွေရော ... ဘယ်မှာလဲ။ တိုက်မြင့်မြင့်ကြီးတွေက နေရာယူထား လိုက်ကြပြီ။ ကလေးတွေ၊ ဆူညံသံတွေနဲ့ လှိုင်းထန်နေတဲ့ လမ်းမဟာ လေထုကို လှုပ်ခါနေလေရဲ့။ (လမ်း)ထောင့်တိုင်းထောင့်တိုင်းမှာ ရပ်နေတာကတော့ မျက်လှည့်ပြနေတဲ့၊ မြွေကို ပချုပ်ထဲကနေ ဆွဲထုတ်ပြနေတဲ့ အလမ္ပာယ်ဆရာ၊ မျက်လှည့်ဆရာတွေပဲပေါ့။ အဲဒီနောက်မှာတော့ ဆပ်ကပ်ပွဲတစ်ခုရဲ့ အဖွင့်တေးသွားကို တီးမှုတ်နေတဲ့ တီးဝိုင်းတစ်ခု။ လူရွှင်တော်တွေ၊ အလေးမသမားတွေက ရှေ့မှာ လမ်းလျှောက်လို့။ အဲဒီလိုဖြစ်နေတုန်း ဗဟိုလုံခြုံရေးတပ်သားတွေကို တင်ဆောင်လာတဲ့ ထရပ်ကားတစ်တန်းက ဣန္ဒြေရရနဲ့ မောင်းနှင်လာတယ်။ လေးတွဲ့တွဲ့ဥဩဆွဲသံနဲ့အတူ မီးသတ်ကားတစ်စင်းပေါ်လာ ... ရှေ့ကပိတ်နေတဲ့ လမ်းကို ဘယ်လိုရှင်းပြီး မီးလောင်ရာကို ဘယ်လိုသွားမလဲ သိပ်မသဲကွဲ ... တက္ကစီယာဉ်မောင်းနဲ့ သူ့ခရီးသည်ကြားက ပြင်းထန်တဲ့အချင်းများပွဲ တစ်ခု ... ခရီးသည်ရဲ့မိန်းမက အော်ဟစ်အကူအညီ တောင်းပေမယ့် ဘယ်သူမှရောက်မလာ ... အို လာခြင်းကောင်းသော အရှင် ကျွန်တော့်ခေါင်းတွေ မူးလာပါရောလား။ ခေါင်းတွေချာချာလည်လို့။ ရူးသွားမတတ်ပါပဲ။ မနက်ခင်းနဲ့ ညနေစောင်း ကြားက တစ်နေ့တာအတွင်း ဒါတွေ ဘယ်လိုဖြစ်သွားပါလိမ့်။ အိမ်ရောက်လို့ အဖေနဲ့ကျမှ သိရတော့မှာပဲ။ ဒါပေမယ့် ဘယ်မှာလဲ ကျွန်တော့်အိမ်။ ကျွန်တော် မြင်နေရသမျှကတော့ တိုက်အမြင့်ကြီးတွေနဲ့ လူအုပ်ကြီးတွေ။ ပန်းခြံတွေနဲ့ အဘူခိုဒါလမ်းမကြီးကြားက လမ်းဆုံကို ကျွန်တော် ခပ်သုတ်သုတ်လျှောက်သွားလိုက်တယ်။ အိမ်ကိုရောက်ဖို့ဆိုရင် အဘူခိုဒါ လမ်းမကို ဖတ်ရမယ်။ ဒါပေမဲ့ ရှည်လျားလှတဲ့ ကားတန်းကြီးက ဖြတ်စရာတစ်နေရာတောင် မကျန်။ လိပ်တစ်ကောင်လို ရွေ့လျားနေတဲ့ မီးသတ်ကားဥဩသံဟာ မိုင်ကုန်ဆွဲငင်နေလေရဲ့။ “လောင်နေတဲ့မီးဟာ ဒီလောက်နဲ့ပဲ ရပ်ပါစေတော့” လို့ ကျွန်တော် တစ်ကိုယ်တည်း ရွတ်ဆိုမိလိုက်ပါတယ်။

အလွန်တရာ စိတ်ညစ်ညူးစွာနဲ့ ဘယ်တော့လမ်းဖြတ်ကူးရပါ့မလဲလို့ ကျွန်တော် စောင့်နေမိပါတယ်။ ရပ်လို့ အတော်ကြီးကြာတော့ လမ်းထောင့်နား ပင်မင်းဆိုင်က အလုပ်သမားလေးတစ်ယောက် ကျွန်တော့်ဆီ လာပါတယ်။ သူက သူ့လက်ကိုဆန့်ပြီး ကျွန်တော့်ကို ရည်ရည်မွန်မွန်ပဲ ပြောပါတယ်။

“အဘိုး လမ်းကူးမလို့လား ကျွန်တော် လိုက်ပို့ပေးမယ်လေ” တဲ့။

မြန်မာဘာသာဖြင့်ဖတ်ရန်

I recently stumbled upon an advertisement on social media that caught my eye. It was offering a course tailored for Burmese children attending international schools. The subject? “Burmese Language Four Skills.”

Reading the ad, I didn’t know whether to laugh or cry.

The laugh-out-loud part was definitely the phrase “Four Skills” applied to one’s own native tongue. But the underlying reality is deeply disheartening. Here we have Burmese parents, living in Myanmar, raising children in an environment where Burmese is spoken everywhere, yet treating their mother tongue as a foreign language that needs to be systematically taught from scratch. If the child had been born and raised abroad, that would be one thing. But this?

There is no pride in having to teach a Burmese child how to speak Burmese; in fact, it’s quite tragic. While parents enroll their children in international schools to give them a global education from an early age, losing command of their mother tongue in the process is a profound misstep. Yet, it is increasingly common to hear parents boast with a misguided sense of sophistication: “You know, my child can’t really speak Burmese properly, hee-hee.” Hearing that leaves me doing nothing but sighing in frustration.

The Illusion of Choice: Parents Who Impose

Let’s be completely honest here: none of this is the child’s fault. The responsibility lies entirely with the parents and the immediate environment. A young, impressionable child will naturally absorb and master whatever language they hear most or are forced to speak. When you see a toddler under five babbling exclusively in English, that isn’t the child’s choice—it is a lifestyle forced upon them by adults. I once read a post on social media written by an adolecent who grew up in this exact environment; they recalled how their parents actively disliked and even forbade them from speaking Burmese at home.

If you make the conscious choice to send your child to an international school, it is your fundamental duty as a parent to create an environment where the mother tongue remains non-negotiable. The rule should be simple: English at school, Burmese at home. That is how you raise a child who commands respect—someone who stays anchored in their roots while navigating the global stage with absolute fluency. That should be the ultimate goal of an international education.

Given how badly our state school system has failed—leaving many students struggling with English while concurrently possessing a dishearteningly poor grasp of proper Burmese literacy—international school students have a unique opportunity to prove the advantage of true bilingualism.

Yet, the reality is painfully ironic. We see parents systematically forcing English inside the home. Even more cringeworthy is watching parents who don’t even speak English fluently themselves stubbornly refuse to speak Burmese to their children. Instead, they struggle through broken, stuttering English just to “practice” with them. They fail to realize a simple truth: their children are already forced to use English all day at school; they will become fluent on their own without the parents’ awkward intervention. Seeing this desperate, artificial mimicry is nothing short of exasperating.

The Myth of Natural Deficit

Whether born to Bamar (Burman) or ethnic minority parents, a child naturally acquires their mother tongue from their environment. If a child grows up unable to speak, understand, or feel comfortable in their native language, the fault lies entirely with the adults around them, not the child. Children naturally gravitate toward the language most reinforced in their immediate circle.

To be fair, there is a nuance here. Many people from ethnic minority groups in Myanmar do not speak their ancestral languages. However, in their case, this loss isn’t because parents forced “Burmanization” upon them. Rather, it was the result of deliberate political systems and educational policies. Ever since General Ne Win’s era, teaching or learning ethnic languages in state schools has been banned. Establishing independent ethnic schools was prohibited. Ethnic languages were denied official administrative status in their respective regions. Furthermore, the entire system was designed so that without a solid command of Burmese, passing the matriculation exam or securing a government job was virtually impossible. It was systemic erasure, not a lifestyle choice.

On the flip side, while sending children to international schools for a quality education is completely understandable, the goal should be much broader than merely getting them to speak English. The essence of education is not just the mastery of a single language.

Between the ages of 5 and 16—the critical transition from childhood to adolescence—a human being has an immense amount of learning to do. Beyond the basics of arts and sciences, arithmetic, languages, and social skills, children must learn how to become functional members of their own society and country. From the moment a Japanese child starts school until they graduate from university, they undergo a nurturing process designed to mold them into a Japanese citizen. The same goes for the English or the French. Nobody is born a specific nationality by default; we are, as the saying goes, social animals. Humans must be nurtured and brought up to integrate into a specific community.

The Anchor of the Mother Tongue

In this process of shaping a member of a culture and a citizen of a nation, the mother tongue, customs, and traditions are paramount. Children must learn how to live, interact, and navigate within the community they inhabit. You cannot raise a Japanese child entirely in French and expect them to naturally embody Japanese cultural sensibilities. It requires the Japanese language.

From the moment a child begins to speak, the intimate conversations with parents, the life lessons, the bedtime stories, and the shared traditional meals are the conduits of identity. This is how a child becomes English, American, French, Japanese, Thai, Burmese, or Kachin. A child does not grow up in a vacuum. If the language of the society they live in is entirely disconnected from the language they use to think and speak, they become strangers in their own land. Consequentially, their connection to their country and people erodes.

The Two Extremes

Of course, English is the global lingua franca, and mastering it is non-negotiable. We will eventually have to rebuild our entire national education system from the ground up—reversing the systematic destruction that left state-school graduates struggling with English. We must also ensure that ethnic minorities can learn in their mother tongues at school and establish those regional languages for official administrative use.

But balance is key. Just as it is tragic for a person to remain monolingual in a globalized world, it is utterly absurd to master the global language while losing your native tongue. Both are dangerous extremes.

True education lies in the middle: achieving fluency in one’s mother tongue to preserve cultural identity, while mastering international languages to elevate oneself and one’s nation onto the global stage.

Having your kids be fluent in English is absolutely the right thing, but it shouldn’t come at the expense of their mother tongue.

Global languages are not permanent fixtures of human history; they change with the tides of geopolitics. There was a time when French, Spanish, or German dominated Europe instead of English. In the distant future, English could very well be superseded by another global tongue based on whoever holds power on the world stage.

Global languages are, in essence, transactional constructs (Paññatti). But a people’s mother tongue is an enduring, immutable reality (Paramattha) that outlasts dynasties and shifting empires.

|Read it in English|

လူမှုကွန်ရက်ပေါ်မှာ ကြော်ငြာတစ်ခုတွေ့လိုက်ရတယ်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းထားတဲ့ မြန်မာကလေးတွေအတွက် “မြန်မာစာဖိုးစကေး” သင်တန်းဆိုတာပါ။

ကြော်ငြာကိုဖတ်ရတာ ရယ်ဖို့လည်းကောင်းသလို စိတ်မကောင်းဖြစ်ဖို့လည်းကောင်းပါတယ်။ ရယ်စရာဆိုတာကတော့ “ဖိုးစကေး” ဆိုတဲ့ အောက်ကလိအာ စာသားကြောင့်ဖြစ်ပြီး စိတ်မကောင်းဖြစ်စရာကောင်းတာကတော့ မြန်မာမိဘက မြန်မာပြည်မှာမွေးပြီး မြန်မာပြည်မှာပဲ မြန်မာစကားပြောတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာပဲကြီးတဲ့ကလေးကို ကိုယ့်မိခင်ဘာသာစကားကိုပဲ နိုင်ငံခြားဘာသာစကားတစ်ရပ်သဖွယ် သဘောထားပြီး တသီးသတန့် ပြန်သင်ပေးနေရတဲ့အဖြစ်ကို မြင်လို့ပါ။ ကလေးက နိုင်ငံခြားမှာမွေးပြီး၊ နိုင်ငံခြားမှာကြီးလို့ဆိုလည်း ထားပါတော့။

မြန်မာမိဘက မွေးတဲ့ကလေးကို မြန်မာစကား ပြန်သင်ပေးနေရတယ်ဆိုတာ ဂုဏ်ယူစရာ မဟုတ်သလို ဝမ်းနည်းစရာလည်း ကောင်းပါတယ်။ နိုင်ငံတကာကျောင်းတွေ မှာ မိမိကလေးကို ထားကြတယ်ဆိုတာ နိုင်ငံတကာ ပညာရေးကို ငယ်ကတည်းက ရစေချင်လို့ဆိုပေမဲ့ မိခင်ဘာသာစကားကို မကျွမ်းကျင်တဲ့အနေအထား ဖြစ်ရတယ်ဆိုတာလည်း လွဲနေပါသေးတယ်။ “အိမ်ကကလေးကလေ မြန်မာလို ကောင်းကောင်းမပြောတတ်ဘူး သိလား ဟင်း ဟင်း” ဆိုတဲ့ တချို့သော မိဘတွေရဲ့ တလွဲဆံပင်ကောင်း ဂုဏ်ယူတတ်တာတွေကိုလည်း မြင်ရကြားရလာတော့ သက်ပြင်းပဲချရုံ။

မြန်မာမိဘကပဲဖြစ်ဖြစ်၊ တိုင်းရင်းသားမိဘကပဲဖြစ်ဖြစ် မွေးလာတဲ့ဘယ်ကလေးမဆို မိခင်ဘာသာစကားဆိုတာ အလိုလိုတတ်မြောက်တာမျိုးပါ။ မိခင်ဘာသာစကားကို ကလေးက မတတ်မြောက်ဘူး၊ မကျွမ်းကျင်ဘူး သို့မဟုတ် အားမသန်ဘူးဆိုရင် ကလေးထက် အနီးဝန်းကျင်က လူကြီးတွေရဲ့အားနည်းချက်လို့ပဲ ဆိုရပါလိမ့်မယ်။ ကလေးဆိုတာကတော့ သူနဲ့နီးစပ်တဲ့ဘက်ကိုပဲ အားသန်သွားတတ်တာပါ။ တစ်ခုရှိတာက မြန်မာနိုင်ငံက လူနည်းစုတိုင်းရင်းသားတွေထဲမှာ တိုင်းရင်းဘာသာစကား မပြောတတ်တဲ့သူတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူတို့မပြောတတ်တာက နိုင်ငံရေးစနစ်တွေ၊ ပညာရေးမူဝါဒတွေကြောင့်ပဲဖြစ်ပြီး မိဘက အတင်း ဗမာမှုသွတ်သွင်းလို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဦးနေဝင်းလက်ထက်ကစလို့ ကျောင်းတွေမှာ တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားနဲ့ သင်ကြား/သင်ယူခွင့် မပြုတော့ဘူး။ တိုင်းရင်းသားကျောင်းဆိုပြီးတော့လည်း ထူထောင်ခွင့်မပြုပြန်ဘူး။ တိုင်းရင်းသားဒေသတွေမှာ ဆိုင်ရာဘာသာစကားကို ရုံးသုံးအဖြစ် မပြဋ္ဌာန်းဘူး။ ဒါ့အပြင် မူဝါဒချမှတ်ပုံအရ ဗမာ/မြန်မာစကား ကောင်းကောင်းမတတ်ရင် ဆယ်တန်းအောင်ဖို့မလွယ်၊ အစိုးရ အလုပ်ရဖို့မလွယ်အောင် စနစ်ကို တည်ဆောက်ခဲ့ပါတယ်။

နိုင်ငံတကာကျောင်းထားကြတယ်ဆိုတာ အဆင့်အတန်းမီတဲ့ ပညာရေးကို ရစေချင်လို့ဆိုတာ မမှားပေမယ့် အင်္ဂလိပ်စကားပြောတတ်ရုံဆိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်မျိုးထက်တော့ ပိုစေချင်ပါတယ်။ ပညာရေးရဲ့အနှစ်သာရက ဘာသာစကားတစ်ခုကို တတ်မြောက်ရုံသက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ လူတစ်ယောက်ဟာ ကလေးဘဝကနေ လူကြီးဘဝအဖြစ် ပြောင်းလဲလာတဲ့ ကာလအပိုင်း အခြား (အသက် ၅ နှစ်ကနေ ၁၅-၁၆ အရွယ်အထိ) မှာ သင်ယူစရာတွေအများကြီးရှိပါတယ်။ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံအခြေခံဗဟုသုတ၊ ဂဏန်းသင်္ချာ၊ ဘာသာစကား(များ)၊ လူမှုပေါင်းသင်း ဆက်ဆံရေးစတာတွေအပြင် မိမိလူမျိုး၊ မိမိနိုင်ငံရဲ့ အဖွဲ့ဝင်တစ်ယောက်ဖြစ်တတ်ဖို့ကိုပါ လေ့လာသင်ယူရတာဖြစ်ပါတယ်။ ဂျပန်ကလေး တစ်ယောက်ဟာ ကျောင်းစနေတဲ့အချိန်ကစပြီး ဘွဲ့ရသည်အထိ ဂျပန်တစ်ယောက်ဖြစ်လာအောင် ပြုစုပျိုးထောင်တဲ့ဖြစ်စဉ်ကို ဖြတ်သန်းရတာဖြစ်ပါတယ်။ အင်္ဂလိပ်တစ်ယောက်၊ ပြင်သစ်တစ်ယောက်လည်း အတူတူပါပဲ။ ဘယ်သူမှ မွေးကတည်းက အဲဒီလူမျိုးတစ်ယောက် အလိုလိုမဖြစ်လာပါဘူး။ လူဆိုတာ လူမှုရေးသတ္တဝါ မဟုတ်လား။ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်လာအောင် ပြုစုပျိုးထောင်ပေးရတဲ့ သတ္တဝါမျိုးဖြစ်ပါတယ်။

အဲသည်လိုမျိုး လူမျိုးတစ်မျိုးရဲ့အဖွဲ့ဝင်အဖြစ်၊ နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံရဲ့နိုင်ငံသားအဖြစ် ပြုစုပျိုးထောင် ပေးရတဲ့ဖြစ်စဉ်မှာ အဲဒီလူမျိုးရဲ့ ဘာသာစကား၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးစံတွေရဲ့ ရင်းနှီးအောင်၊ အဲသည် လူမျိုးတွေကြားထဲမှာ နေထိုင်သွားလာ စားသောက်တတ်ပြီး မိမိပတ်ဝန်းကျင်မှာရှိနေတဲ့ အဲသည်လူမျိုးတွေကြားထဲမှာ ဝင်ဆန့်နေထိုင်တတ်အောင် သင်ပေးရတာဖြစ်ပါတယ်။ အဲသည်လိုမျိုး ကလေးတစ်ယောက်ကို သူနေထိုင်ကြီးပြင်းရတဲ့ ပတ်ဝန်းကျင်လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်အောင် ပြုစုပျိုးထောင်ပေးရာမှာ မိခင်ဘာသာစကားဟာ အဓိကကျပါတယ်။ ဂျပန် ကလေးတစ်ယောက်ကို တစ်သက်လုံး ပြင်သစ်လိုပြောပြီး ဂျပန်တစ်ယောက်ဖြစ်လာအောင် ပျိုးထောင်ပေးလို့မရပါဘူး။ ဂျပန်လိုပြောပြီးပြုစုပျိုးထောင်ပေးရတာသာ ဖြစ်ပါတယ်။ စကားပြောတတ်ချိန်ကစလို့ မိဘနဲ့ကလေးနဲ့ကြားက တရင်းတနှီး ရင်ဖွင့်ပြောဆိုမှုတွေ၊ ဆုံးမသွန်သင်မှုတွေ၊ အိပ်ရာဝင်ပုံပြင်တွေ၊ ရိုးရာအစားအသောက်တွေ စတာတွေကနေတစ်ဆင့် ကလေးတစ်ယောက်ဟာ အင်္ဂလိပ်တစ်ယောက်၊ အမေရိကန်တစ်ယောက်၊ ပြင်သစ်တစ်ယောက်၊ ဂျပန်တစ်ယောက်၊ ထိုင်း တစ်ယောက်၊ မြန်မာတစ်ယောက်၊ ကချင်တစ်ယောက်ရယ်လို့ ဖြစ်လာတာမျိုးပါ။ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ မိခင်ဘာသာစကားရဲ့ လောင်းရိပ်အောက်ကနေ ကြီးပြင်းလူလားမြောက်လာတာ မဟုတ်ဘဲ၊ ကိုယ်နေနေတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းကပြောတဲ့စကားက တစ်ခု၊ ကိုယ် ပြောပြီးကြီးပြင်းလာတဲ့ ဘာသာစကားက တစ်ခုဆိုရင် သူဟာ အဲဒီ လူ့အဖွဲ့အစည်းနဲ့ သူစိမ်းပြင်ပြင် ဖြစ်နေပါ လိမ့်မယ်။ သူ့နိုင်ငံ၊ သူ့လူမျိုးကိုလည်း စိတ်ဝင်စားမှု လျော့ကျ နိုင်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ တစ်ခုပြောချင်တာက ဒါဟာ ကလေးရဲ့အပြစ်လုံးလုံးမဟုတ်ဘဲ မိဘနဲ့ပတ်ဝန်းကျင်မှာသာ ပိုတာဝန်ရှိတယ် ဆိုတာပါပဲ။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ အလွန်ငယ်သေးတဲ့ ကလေးတစ်ယောက်ဟာ သူ့ပတ်ဝန်းကျင်မှာ အကြားရများတဲ့ ဘာသာစကား၊ သူ့ကို အတင်းပြောခိုင်းတဲ့ ဘာသာစကားကိုပဲ ပိုမိုကျွမ်းကျင်မှာမို့လို့ပါပဲ။ ငါးနှစ်တောင် မပြည့်သေးတဲ့ ကလေးတွေ ဘိုလို ပြောနေကြတယ်ဆိုတာဟာ ကလေးရဲ့ရွေးချယ်မှုမဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ လူကြီးမိဘရဲ့ အတင်းအကျပ် ရွေးချယ်ပေးမှုပါ။ ကိုယ့်အိမ်မှာ ကလေးက မြန်မာလိုပြောရင်တောင် မကြိုက်တဲ့၊ တားမြစ်တတ်တဲ့ လူကြီးမိဘတွေရှိတယ်လို့ အဲဒီ ကာယကံရှင် ကလေးတစ်ယောက်ကိုယ်တိုင်က လူမှုကွန်ရက်မှာ ရေးထားတာ ဖတ်ဖူးပါတယ်။

အမှန်ဆို ကိုယ့်ကလေးကို နိုင်ငံတကာ ကျောင်းထားတယ်ဆိုရင် ကျောင်းမှာ အင်္ဂလိပ်လိုပြော၊ အိမ်မှာဆို ကိုယ့်မိခင်ဘာသာစကားကိုပဲ ပြောရမယ်ဆိုတဲ့ စည်းမျဉ်းထားပြီး အိမ်မှာ မြန်မာလိုမပြောရင် မဖြစ်တဲ့ ပတ်ဝန်းကျင် ဖန်တီးပေးထားဖို့က မိဘတွေရဲ့တာဝန်ပါ။ ဒါမှ ကိုယ့်ကလေးက မိခင်ဘာသာစကားလည်း မဆုံးရှုံး၊ နိုင်ငံတကာဘာသာစကားကိုလည်း နိုင်ငံတကာနဲ့ ရင်ဘောင်တန်း ပြောနိုင်တဲ့၊ အားလုံးက အထင်ကြီးရတဲ့ ကလေးတွေ ဖြစ်လာမှာပါ။ နိုင်ငံတကာ ကျောင်းထားတယ်ဆိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကလည်း အဲဒီလိုမျိုးပဲ ဖြစ်သင့်ပါတယ်။ အစိုးရကျောင်းတွေမှာ ထားတဲ့ မြန်မာကျောင်းသားအတော်များများ အင်္ဂလိပ်စာလည်း အလွန်ညံ့၊ မြန်မာစာမှာလည်း အင်မတန်စိတ်ပျက်စရာကောင်းတဲ့ အခြေအနေမှာ နိုင်ငံတကာကျောင်းထားတဲ့ ကလေးတွေအနေနဲ့ နှစ်ဘာသာစလုံးကို ကျွမ်းကျင်ပိုင်နိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အားသာချက်ရှိကြောင်းကို သက်သေပြရမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ လက်တွေ့မှာတော့ မိဘတွေကိုယ်၌က ကိုယ့်သားသမီးကို အိမ်မှာတောင် အင်္ဂလိပ်လိုပဲ အတင်းပြောခိုင်းနေကြတာ၊ အဖေအမေတွေကိုယ်တိုင်က အင်္ဂလိပ်လို သေချာမပြောတတ်တဲ့ ကြားက ကိုယ့်ကလေးနဲ့ပြောတဲ့အခါ မြန်မာလိုမပြောဘဲ ကိုယ်တတ်သလောက် အင်္ဂလိပ်လိုလေးနဲ့ ထစ်အ ထစ်အ ပြောပြီး သားသမီးကို လိုက်လေ့ကျင့်ပေးနေတာ မြင်ရတာလည်း စိတ်ပျက်စရာပါ။ (တကယ်က သားသမီးက ကျောင်းမှာ မဖြစ်မနေ ပြောနေရတာမို့ မိဘက လိုက်လေ့ကျင့်မပေးဘဲ သူ့ဟာသူ ကျွမ်းကျင်သွားမှာ။)

အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကတော့ ကမ္ဘာသုံးဖြစ်တဲ့အတွက် တတ်ကိုတတ်မြောက်ရပါလိမ့်မယ်။ အစိုးရကျောင်းထွက်တွေ အင်္ဂလိပ်စာညံ့တယ်ဆိုတဲ့ အဆင့်ရောက်အောင် ပညာရေးကို စနစ်တကျ ဖျက်ဆီးခံခဲ့ရတဲ့ အနေအထားကနေ ကျွန်တော်တို့ ပညာရေးစနစ်ကြီးတစ်ခုလုံးကို ပြန်လည် တည်ဆောက်ရပါလိမ့်မယ်။ တိုင်းရင်းသားလူနည်းစုတွေ သူတို့မိခင်ဘာသာစကားနဲ့ ကျောင်းမှာ သင်နိုင်အောင်၊ ဆိုင်ရာဒေသအလိုက် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားကို ရုံးသုံးအဖြစ်ပြဋ္ဌာန်းနိုင်အောင် လုပ်ရပါလိမ့်မယ်။ လူတစ်ယောက်ဟာ မိခင်ဘာသာစကားတစ်မျိုးကိုပဲ တစ်သက်လုံးမှာ တတ်သွားတယ်ဆိုတာလည်း မဖြစ်သင့်သလို ကမ္ဘာသုံးဘာသာစကားကိုပဲ တတ်ပြီး မိခင်ဘာသာ စကားကို မတတ်ဘူးဆိုတာလည်း လုံးဝအဓိပ္ပာယ်မရှိပါဘူး။ ဒီနှစ်ခုစလုံးဟာ အစွန်းနှစ်ပါးပါပဲ။ မိခင်ဘာသာစကားကိုလည်း ကျွမ်းကျင်စွာတတ်မြောက်ပြီး မိမိလူမျိုးရဲ့ဝိသေသလက္ခဏာတွေကို လည်း ထိန်းသိမ်းထားနိုင်ရမယ်။ နိုင်ငံတကာသုံးစာနဲ့စကားကိုလည်း ကျွမ်းကျင်စွာတတ်မြောက်ပြီး မိမိကိုယ်ကိုယ်ရော၊ ကိုယ့်နိုင်ငံကိုရော ကမ္ဘာနဲ့ရင်ဘောင်တန်းနိုင်အောင် မြှင့်တင်ပေးနိုင်သူလည်း ဖြစ်ဖို့လိုပါတယ်။ ဒါကသာလျှင် ပညာရေးရဲ့ တကယ့်အနှစ်သာရဖြစ်သင့်ပါတယ်။

အင်္ဂလိပ်လိုတတ်မြောက်ခြင်းဟာ ကြိုဆိုရမှာဖြစ်ပေမဲ့ မိခင်ဘာသာစကား ဓလေ့ထုံးတမ်း ယဉ်ကျေးမှုတွေနဲ့ အပြီးလဲလှယ်လိုက်ရတာကတော့ မဖြစ်သင့်ပါဘူး။ နိုင်ငံတကာသုံး ဘာသာစကားဆိုတာမျိုးဟာ အမြဲတည်နေတာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ အချိန်မရွေးပြောင်းချင်ပြောင်းလဲသွားနိုင်ပါတယ်။ တစ်ချိန်က ဥရောပတိုက်မှာ အင်္ဂလိပ်စကားထက် ပြင်သစ်၊ စပိန်၊ ဂျာမန်စကားတွေက ပိုတွင်ကျယ်ခဲ့ပါတယ်။ နောင်တစ်ချိန်မှာလည်း အင်္ဂလိပ်စာစကားနေရာမှာ တခြားကမ္ဘာသုံးစာစကားတစ်ခုက အစားထိုးလာတာမျိုးလည်း ဖြစ်ချင်ဖြစ်နိုင်ပါတယ် (ဖြစ်လာနိုင်ခြေ နည်းပါတယ်။ ဖြစ်များဖြစ်ရင်လို့ ပြောတာပါ)။ ဒါတွေဟာ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေးဇာတ်ခုံပေါ်က ဇာတ်ကောင်အပြောင်းအလဲတွေ ပေါ်မှာ မူတည်တာမို့ပါ။ အဲ ဒါပေမဲ့ လူမျိုးတစ်မျိုးရဲ့မိခင်ဘာသာစကားဆိုတာကတော့ ခေတ်တွေ ဘယ်လိုပြောင်းပြောင်း မပြောင်းလဲတဲ့ ပကတိအရှိတရားပါ။ ကမ္ဘာသုံးစာစကားဆိုတာက ပညတ် ဖြစ်ပြီး မိခင်ဘာသာစကားကတော့ ပရမတ် ဖြစ်ပါတယ်။

[Burmese version below] [အင်္ဂလိပ်ဘာသာ၏အဆုံးတွင် မြန်မာလိုဖတ်ရှုနိုင်ပါသည်။]

Three years after his striking debut with Lay Nan Yan (The Wind Wall), Wai Yan Hpone returns with his highly anticipated, Burmese-language second novel in the last week of April. Just as the title of his first book sparked curiosity among readers, his latest work—Nat Kun Deh Ka Sī Mee Lhyan (The Flames Within the Nat Shrine)—promises to be equally, if not more, captivating.

A Bold New Direction

Unlike his first novel, which leaned heavily into romantic aesthetics and artistic sensibilities, this new release marks a complete departure in subject matter, structure, and prose style. Moe Thet Han, a renowned writer and translator of modern and postmodern literature, shared his high praise:

“It has been a long time since I’ve encountered a Burmese novel this satisfying. The narrative style is seamless and deeply immersive—drawn from a blend of surrealism and hyper-logic. From the cruelty found in everyday social circles to poignant questions about love and desire, this novel weaves a haunting tapestry that never lets go of the reader’s imagination.”

The Mystery Unfolds

At first glance, The Flames Within the Nat Shrine presents itself as a domestic drama, but it gradually spirals into a surreal world of hidden layers and metaphysical mysteries.

The story opens on a peaceful yet intellectually charged tug-of-war: a husband and wife at odds over the prospect of starting a family. This marriage, defined by the wife’s enigmatic nature, is fractured by a sudden, unexpected spark of conflict that leads to her mysterious disappearance. As the husband embarks on an exhaustive search—not just for her physical self, but for the answers to the puzzles she left behind—the perspective shifts.

In a jarring turn, the narrative reveals the wife’s interior world: her relentless refusal to bear a(ny) child, the ghosts of her youth, and a secret she alone keeps regarding her husband. Driven to the edge, she attempts to take her own life by drowning, only to wake in a surreal realm between life and death. Settling into this strange new existence among what she thinks at first are otherworldly beings, she finds her mind increasingly torn—forced to choose between the stillness of that new world (“this world”) and the complicated reality of the modern life she left behind (“that world”).

The Journey Home

As the narrative moves toward its final reckoning, the boundaries between the physical and the metaphysical begin to blur. Wai Yan Hpone has crafted a story that is not just a mystery to be solved, but a psychological landscape to be navigated—one that asks whether a flickering light can ever truly find its way back from the dark.

The Flames Within the Nat Shrine is a profound exploration of the human psyche and the weight of the secrets we keep.

Now available at all major bookstores. (A release proudly presented by Kant Kaw Wut Yee Publishing)

‘လေနံရံ’ နဲ့ ပွဲဦးထွက်ခဲ့ပြီးနောက် သုံးနှစ်အကြာမှာ ဝေယံဘုန်းဟာ သူ့ရဲ့ ဒုတိယမြောက် ပင်ကိုရေးဝတ္ထုကို ဧပြီလ နောက်ဆုံးပတ်ကစပြီး ပရိသတ်ဆီ အရောက်ပို့ပေးလိုက်ပြီဖြစ်ပါတယ်။ ‘လေနံရံ’ ဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်တုန်းကလည်း ကြားခါစမှာ ဘာများပါလိမ့်လို့ စာဖတ်သူတွေ သိချင်ခဲ့ကြသလိုပဲ ခုတစ်ခါမှာလည်း ‘နတ်ကွန်းထဲက ဆီမီးလျှံ’ လို့ ခေါင်းစဉ်ပေးထားတဲ့ ဒီ ဝတ္ထုဟာ ခေါင်းစဉ်နဲ့တင် စာဖတ်သူတွေရဲ့ စိတ်ဝင်စားမှုကို ရရှိဦးမှာပါပဲ။

ဒီဝတ္ထုဟာ သိင်္ဂါရရသနဲ့ အနုပညာခံစားမှုတွေဘက်ကို ကဲတဲ့ ‘လေနံရံ’ နဲ့ယှဉ်ရင်တော့ အကြောင်းအရာနဲ့ ပုံသဏ္ဌာန်အပြင် စာရေးဟန်ပါ လုံးဝ ကွဲထွက်နေတဲ့ ဝတ္ထုအမျိုးအစားတစ်ခုပါ။ မော်ဒန်၊ ပို့စ်မော်ဒန်ဝတ္ထုတွေ ဘာသာပြန်ကောင်းသူ အနေနဲ့ ထင်ရှားတဲ့ စာရေးဆရာ မိုးသက်ဟန်ကတော့ “မြန်မာဝတ္ထုကောင်းတွေ မဖတ်ရတာ ကြာပြီမို့ အခု စာအုပ်ဖတ်ရတာ စိတ်အာလျပြေပါတယ်” လို့ ပြောရင်း ဒီဝတ္ထုအပေါ် ခုလို မှတ်ချက်ပေးပါတယ်။

“အကြားအလပ်မရှိ၊ သိမ့်သိမ့်ငြိမ်ငြိမ့် ဆွဲဆောင်သော ဇာတ်ပြောဟန်၊ အရှိတရားအလွန်မှာတည်သော ဆင်ခြင်မှုအလွန် (ဝိဂတယုတ္တိ) မှ သီးခြား ပထဝီအနေအထား၊ နိစ္စဓူဝ လူမှုဝန်းကျင်ထဲက ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်မှုတွေ၊ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ၊ လိင်အလိုရမ္မက်အပေါ် မေးခွန်းထုတ်ထားတွေ၊ လှိုက်ဖြာရင်မောဖွယ် ဖြစ်စဉ်တွေ အစရှိသဖြင့်များနဲ့ ရက်ယှယ်ထားတဲ့ ဒီဝတ္ထုဟာ စာဖတ်သူရဲ့ စိတ်အာရုံကို တရံမလပ် ဆွဲခေါ်သွားခဲ့ပါတယ်။”

‘နတ်ကွန်းထဲက ဆီမီးလျှံ’ ဟာ ရုတ်တရက်တော့ သာမန် အိမ်ထောင်ရေးဇာတ်လမ်း ပုံစံမျိုးပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ သူ့မှာ မြှုပ်ကွက်တွေ၊ လျှို့ဝှက်ဆန်းကြယ်မှု (mystery) တွေ အပြည့်ပါတဲ့ ဆူရီယယ် (surreal) ဆန်တဲ့ဘက်ကို တဖြည်းဖြည်း ဆွဲခေါ်သွားတဲ့ ဝတ္ထုအရေးအသားပုံစံမျိုးပါ။ ဝတ္ထုကို အပိုင်း သုံးပိုင်းခွဲထားပြီး ပထမပိုင်းမှာ လင်မယားနှစ်ယောက်ကြားက လွန်ဆွဲမှု၊ ဇနီးဖြစ်သူရဲ့ လျှို့ဝှက်ပဟေဠိဆန်မှု၊ ထင်မှတ်မထားတဲ့ မီးပွားတစ်ခုကနေ စလိုက်တဲ့ ပဋိပက္ခ၊ နောက်ဆုံး သေသလား၊ ရှင်သလားမသိ ထူးဆန်းစွာ ပျောက်ဆုံးသွားတဲ့ ဇနီး။ အဲဒီ ဇနီးကို မမောနိုင် မပန်းနိုင် လိုက်လံရှာဖွေရင်းက ဇနီးဖြစ်သူရဲ့ ပဟေဠိတွေကိုပါ လိုက်အဖြေညှိဖို့ ကြိုးစားတဲ့ ယောက်ျားဖြစ်သူရဲ့ အကြောင်းကို ဖတ်ရမှာပါ။

ဒုတိယပိုင်းကတော့ ဒီဝတ္ထုရဲ့ စာကိုယ်နဲ့တူတယ်လို့ ဆိုနိုင်တဲ့ ‘နတ်ကွန်းထဲကဆီမီးလျှံ’ အကြောင်းပါပဲ။ ဘယ်လို နတ်ကွန်းလဲ၊ ဘယ်နေရာက နတ်ကွန်းလဲ၊ ဘယ်လိုဆီမီးလျှံမျိုးလဲ။ ဇနီးဖြစ်သူက သေသွားတာလား။ သေသွားရင် သူရောက်ရှိသွားတဲ့ တမလွန်က ဘယ်လိုမျိုးလဲ။ တမလွန်မှာ ဇနီးဖြစ်သူ ကြုံဆုံရမယ့်သူတွေ၊ အဖြစ်အပျက်တွေက ဘာတွေလဲ။ ဘယ်လို လမ်းဆုံလမ်းခွကို သူရောက်နေတာလဲ။ သူ့ရဲ့စိတ်ကို လွန်ဆွဲစေမယ့် အကြောင်းအရာတွေက ဘာများဖြစ်မလဲ။ ဇနီးဖြစ်သူနဲ့အတူ စာဖတ်သူပါ လိုက်ပြီး ဆုံးဖြတ်ချက် ချမိနေစေမယ့် အပိုင်းတွေပါပဲ။

ကံ့ကော်ဝတ်ရည် ကနေ ပထမအကြိမ်အဖြစ် ၂၀၂၆ ခုနှစ် ဧပြီလမှာ ထုတ်ဝေလိုက်တဲ့ သည်စာအုပ်ကို မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း စာအုပ်ဆိုင်ကြီးများမှာ ဝယ်ယူရရှိနိုင်ပါပြီ။

သင်္ကြန်ကာလအတွင်း လူအများ ရေကစားနေကြတာကြည့်ရင်း ခေါင်းထဲမှာပေါ်လာတဲ့သူ တယောက်ရှိတယ်။ အခုမှမဟုတ်၊ ဟိုးအရင့်အရင် နှစ်တွေတုန်းကလည်း သင်္ကြန်ရောက်ရင် သူ့ကို တခါတခါသတိရမိတယ်။ သင်္ကြန်နဲ့ပတ်သက်ပြီး ဆွေးမြည့်ဖွယ် ဇာတ်လမ်း တပုဒ်ကို ကိုယ်တိုင်ရေးခဲ့တဲ့ သမိုင်းဝင်လား၊ ဒဏ္ဍာရီလား မသိရတဲ့ အမျိုးသမီးတယောက်ပါ။

သူ့နာမည်က စောလုံတဲ့။ ပုဂံခေတ် နရသီဟပတေ့မင်းရဲ့ မိဖုရားတပါးပေါ့။ စောလုံကို ရာဇဝင် သမိုင်း​တွေကတဆင့် သိဖူးပြီး ဖြစ်ပေမဲ့ ဆရာမြရဲ့ ဧကရီဖွားစောမှာမှ သူ့ရုပ်ပုံလွှာကို ပိုပြီး ကြည်လင်ပြတ်သားအောင် မြင်ရတယ်လို့ ဆိုနိုင်တယ်။ သိတဲ့အတိုင်း ‘ဧကရီဖွားစော’ ဆိုတာက ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီအရေးပိုင် တဖြစ်လဲ စာရေးဆရာ မောရစ္စ ကောလစ္စရေးတဲ့ “She Was a Queen” ကို မြန်မာပြန်ထားတဲ့ စာအုပ်။ တကယ်တော့ မောရစ္စ ကောလစ္စ ကလဲ မှန်နန်းရာဇဝင်ကို အခြေခံပြီးတော့ပဲ ဒီဝတ္ထုကိုရေးတာပဲ။ ဒါပေမဲ့ သူက ရေးတတ်တော့ သမိုင်းထဲမှာထက် ဝတ္ထုထဲမှာ ဇာတ်ကောင်က ပိုကြွနေသလို ဆရာမြရဲ့ ဘာသာပြန်စကေးနဲ့ ပေါင်းလိုက်တော့ စောလုံရဲ့အဖြစ်ဟာ ပြောမကုန်စရာတွေ ကျန်ခဲ့တာပေါ့။ ဒီဝတ္ထုရဲ့အဓိကဇာတ်လိုက်က မိဖုရားဖွားစော ဆိုပေမဲ့လဲ ကျနော့်အတွက်တော့ စောလုံဇာတ်ကောင်က ပိုပြီးစွဲငြိကျန်ခဲ့တယ်လို့ ခံစားမိတယ်။

သိတဲ့အတိုင်း နရသီဟပတေ့ဆိုတာက ပုဂံမင်းဆက်မှာ နောက်ဆုံးမင်း။ အနော်ရထာကနေ စရေရင် ဆယ့်တစ်ပါးမြောက်ဘုရင်။ သူ့ငယ်မည်က ‘မင်းခွေးချေး’ တဲ့။ အရည်အချင်းညံ့ပြီး အမျက်ဒေါသကြီး၊ ရက်စက်တတ်တဲ့ မင်းဆိုးမင်းညစ်။ သူ့ရှေ့မှာ ဘယ်သူမှ နှာမချေရ ဆိုတဲ့ မဟုတ်မဟတ် အမိန့်တွေထုတ်၊ ယောင်ပြီး နှာချေမိတဲ့ နန်းတွင်းသူတဦးကို ခေါင်းဖြတ်သတ်စေ အမိန့်ထုတ်ခဲ့တဲ့ မင်း (ဟိုခမျာ ဖွားစောကယ်လို့ မသေတာ)။ သူ့ကို နန်းတင်ပေးခဲ့တဲ့ ကျေးဇူးရှင် အမတ်ကြီး ရာဇသင်္ကြံကိုတောင် “ဘုရားပြီး ငြမ်းဖျက် ရတာပေါ့ အဘိုး” ဆိုတဲ့ စကားနဲ့ အရာချ၊ ဒလကိုပို့ခဲ့ပြီး အခက်ကြုံတော့မှ ပြန်ခေါ်သုံးရတဲ့ မင်း။ တကယ်ဟုတ်မဟုတ် မသိပေမဲ့ ပွဲတော်တခါတည်တိုင်း (ထမင်းတခါစားတိုင်း) ဟင်းပွဲသုံးရာနဲ့စားတော်ခေါ်တယ် ဆိုတဲ့မင်း။ သူ့လက်ထက်မှာ ပုဂံအင်ပါယာဟာ မွန်ဂိုဘုရင် ကူဗလိုင်ခန်ရဲ့ တပ်တွေကို အညံ့ခံပြီး ထွက်ပြေးခဲ့ရလို့ ‘တရုတ်ပြေးမင်း’ ရယ်လို့ မှတ်တမ်းကျန်ခဲ့တဲ့မင်း။ ရှင်ဒိသာပါမောက်ကို သံတမန်ခန့်ပြီး ကူဗလိုင်ခန်ဆီလွှတ်၊ စစ်ပြေငြိမ်းစကားပြောခိုင်းတာမှာ ရှင်ဒိသာပါမောက် သံခင်းတမန်ခင်း ကျွမ်းကျင်လိမ္မာလို့ ပုဂံပြည်ကြီး မွန်ဂိုကိုလိုနီဖြစ်မယ့်ဘေးက သီသီကြီးလွတ်ခဲ့ရပေမဲ့ သားအရင်းက ပြန်လုပ်ကြံလို့ သေခဲ့ရတဲ့ မင်း။ အဆိပ်ခတ်ထားမှန်း သိလျက်သားနဲ့ သူ့သား ပြည်စားသီဟသူ ကျွေးတဲ့ထမင်းကို မျက်ရည်တွေတွေကျပြီး ရင်နာနာနဲ့ စားခဲ့ရတဲ့မင်း။

အရည်အချင်းလည်း ညံ့၊ အတွေးအခေါ်လည်း ဖျင်း၊ အမျက်ဒေါသကြီးရုံမက အငြိုးအတေးထားပြီး ရက်စက်တတ်တဲ့ နရသီဟပတေ့ကိုမှ စောလုံဟာ သွား စိန်ခေါ်မိခဲ့ရတဲ့အဖြစ်။ စောလုံ ဆိုတာလည်း ခေသူမဟုတ်။ ရွှေလင်ပန်းနဲ့အချင်းဆေးပြီး မွေးလာတဲ့ မဟာဆီမဟာသွေး။ မင်းမျိုးမင်းနွယ်အစစ်။ သူ လင်တော်ထားရတဲ့ နရသီဟပတေ့ဆိုတာက အမေဘက်က ပန်းပွတ်သည်မျိုး။ ဒီတော့ စောလုံလို မင်းသွေးအပြည့်ပါတဲ့ မင်းသမီးတပါးဟာ ရေရောနွားနို့နဲ့တူတယ်လို့ သူထင်တဲ့ နရသီဟပတေ့ကို အထင်မကြီးတာလည်း မဆန်း။

နရသီဟပတေ့ဆိုတဲ့ ဘုရင်ကလဲ လုပ်ချင်ရင် ရှေ့မကြည့် နောက်မကြည့်။ အဲဒီတုန်းက အခုလို အတာကူးတဲ့ တန်ခူးလပေါ့။ သင်္ကြန်အခါတွင်းကြီးပေါ့။ ကျားဆိုလို့ သူတယောက်တည်းပါပြီး ကျန်တာ အကုန် မိဖုရား မောင်းမမိဿံတွေချည်းပဲ ပါတဲ့ ရေသဘင်ပွဲမှာ လူစုံတက်စုံ အလယ်မှာ စောလုံကို ရေမွန်းအောင် စနောက်လိုက်မိတဲ့အဖြစ်။ စောလုံ ရေမွန်းသွားတာ၊ ရှက်သွားတာကို အရသာခံကြည့်ပြီး တဟားဟား ရယ်ပွဲဖွဲ့စဉ်တုန်းကတော့ သူဟာ စူဠသုဘဒ္ဒါနောက်တဦးကို မွေးဖွားစေခဲ့မှန်း မသိခဲ့ရှာသေးဘူး။ ဒါပေမဲ့ ခက်တာက နရသီဟပတေ့ဟာ ဘုရားလောင်းဆဒ္ဒန်ဆင်မင်း မဟုတ်ရှာလေတော့ မုဆိုးတပိုင်း မိန်းမရိုင်းကြီး နားမှာပန်ဆင်ဖို့ သူ့အစွယ်နှစ်ချောင်းကို လိုလိုလားလား ဆက်သခွင့်ပေးပြီး သေပွဲဝင်ခဲ့တဲ့ပုံစံမျိုးနဲ့ အချစ်သူရဲကောင်းလုပ် ဇာတ်နာပြခွင့်မရခဲ့။ စူဠသုဘဒ္ဒါတယောက် ချစ်လင်ဟောင်းရဲ့ အစွယ်ကို ရင်မှာပိုက်ထွေးရင်းက သူ့အမုန်းနဲ့သူ ရင်ကွဲနာကျ သေခဲ့ပေမဲ့ စောလုံမှာတော့ မအောင်မြင်တဲ့ အဆိပ်ခတ်လုပ်ကြံမှုအတွက် မီးကျီးခဲရဲရဲတွေရဲ့အထက် သံကျပ်စင် (သံလှောင်အိမ်) ထဲမှာပဲ မီးရှို့ခံပြီး မရှုမလှဇာတ်သိမ်းခဲ့ရတယ်။ မြန်မာတို့ရဲ့ တနှစ်တခါ ကျင်းပမြဲ ပျော်ရွှင်ဖွယ် အတာရေသဘင်ပွဲဟာ အဲဒီ တခုသောနှစ်ကူးမှာတော့ စောလုံအတွက်ကော၊ ပုဂံနန်းတွင်းသူ နန်းတွင်းသားတွေအတွက်ကော အမင်္ဂလာ ကြေကွဲထိတ်လန့်စရာ အဖြစ်ဆိုးတခုဖြစ်ခဲ့ရတယ်။

ဒါပေမဲ့လဲ စောလုံဟာ ဇာတ်လမ်းအရ (ဇာတ်လမ်းအရပြောတာနော်) နောက်ဆုံးထွက်သက်အထိ နရသီဟပတေ့ကို အာခံပြီး စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ အနိုင်ရအောင် ယူသွားနိုင်ခဲ့သေးတယ်။ ‘ရှင် ကျမကိုယ် ခန္ဓာကိုပဲ သတ်လို့ရမယ်၊ ကျမ စိတ်ဝိညာဉ်ကိုတော့ ရှင်လုံးဝမသတ်နိုင်ပါဘူး’ တဲ့။ နရသီဟပတေ့ရဲ့ ရှေ့ကနေ ဖြတ်၊ သံကျပ်စင်ပေါ် တက်သွားစဉ်ခဏမှာ စောလုံဟာ နရသီဟပတေ့ကို တချက်တောင် မကြည့်ခဲ့သလို ဟိုကဖြစ်စေချင်သလိုမျိုး အသက်ချမ်းသာပေးဖို့ ဒူးထောက်တောင်းပန်တာလဲ မလုပ်ခဲ့ဘူး။ စောလုံကို ပရိသတ်လေးပါးအလယ်မှာ အရှက်တကွဲ ကိုယ်ကျိုးနည်း ဂုဏ်သိက္ခာတပြားမှ မရှိတဲ့ဘဝနဲ့ သေပွဲဝင်တာကို ထိုင်ကြည့်ဖို့ မျှော်လင့်ခဲ့တဲ့ နရသီဟပတေ့ဟာ လက်တွေ့မှာတော့ စောလုံရဲ့ လှောင်ပြောင်သရော်တဲ့ အကြည့်တွေ၊ မြားခွင်းသလို ပစ်ခွင်းခဲ့တဲ့ စကားလုံးတွေရဲ့ အောက်မှာ သူကိုယ်တိုင် ပြန်ကျဆုံးခဲ့ရတယ်။

“သင်သည် ယခု ငါ၏ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်းကို ခံရပြီ။ နောင်တနေ့တွင် လူအများ၏ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်းကို ခံရအံ့။” (စာ - ၂၈၁)

စောလုံရဲ့ ဒီအသံဟာ နရသီဟပတေ့ရဲ့ နားထဲမှာ ရက်ပေါင်းများစွာ ပဲ့တင်ထပ် ကျန်ခဲ့တယ်။ ညည သူ့ကို အိပ်မက်ဆိုးတွေနဲ့အတူ လန့်လန့်နိုးစေခဲ့တယ်။ “စောလုံ လာလှဲ့၊ စောလုံ စောင့်ခလှဲ့” လို့ ယောင်ယမ်းနေစေခဲ့တယ်။ သူယုံကြည်ကိုးစားတဲ့ မိဖုရားဖွားစောရဲ့ နှစ်သိမ့်စကားတွေတောင်မှ သူ့ ရင်ကို မငြိမ်းအေးစေဘူး။ အဲဒီခဏမှာတော့ နရသီဟပတေ့ဟာ အဖေကိုသတ်မိတဲ့အဖြစ်အတွက် နောင်တရ ထိတ်လန့်ခြောက်ခြားနေတဲ့ အဇာတသတ်ဘုရင်နဲ့ အဖြစ်အတူတူပဲ။ ဒါပေမဲ့ နရသီဟပတေ့မှာ သူ့ကို ဗုဒ္ဓဆီ ခေါ်သွားပေးမယ့် ဆရာဇီဝကလဲ မရှိသလို၊ သူ့ရဲ့အပူတွေကို တစိတ်တပိုင်း ငြိမ်းအောင် တရားရေအေး အမြိုက်ဆေး တိုက်ကျွေးနိုင်မဲ့ ဗုဒ္ဓကလဲ ရှိမနေတော့ဘူး။ ဒီတော့ကာ နရသီဟပတေ့တယောက် အိပ်မက်ဆိုးသံသရာမှာပဲ တဝဲလည်လည် ဖြစ်ရတော့တယ်။ လူ့အသက်ကို အမုန်းတရားအခြေခံပြီး သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲ ဖျက်ဆီးတဲ့အခါမှာ ဖျက်ဆီးသူဟာလည်း ပြန်လည် လောင်မြိုက်ပျက်စီးရကြောင်း နရသီဟပတေ့က သက်သေပြခဲ့တယ်။

“ကျုပ် အိပ်လို့မရဘူး။ မအိပ်ရဲဘူး စောဖျား (ဖွားစောကို သူခေါ်တဲ့အမည်)။ အိပ်မက်ထဲမှာ ကျုပ် ဘာတွေ မက်နေမှန်း မသိဘူး။ စောလုံ ကျုပ်ကို လိုက်နှောက်ယှက်နေပြီထင်တယ်။ စောလုံ ကျုပ်ကို အန္တရာယ်ပေးလိမ့်မယ် ထင်တယ်။ ကျုပ် ငယ်ငယ်တုန်းက တောရကျောင်းသွားရင်း အဘိုးကြီး တယောက်နဲ့တွေ့ဖူးတယ်။ သူက တခါတလေကျတော့ မိန်းမတယောက်ကို သတ်တာဟာ အဲဒီ မိန်းမရဲ့ တန်ခိုးစွမ်းပကားကို တိုးတက်အောင် လုပ်ပေးတာနဲ့ အတူတူပဲတဲ့။ သူပြောတဲ့အတိုင်း ဟုတ်များ ဟုတ်နေသလား မသိဘူး။” (စာ ၂၈၄-၂၈၅)

(စာအုပ်ခံစားမှု ဤတွင်ပြီး၏။)

စာကြွင်း

အမေ့ဥယျာဉ်စာပေကနေ ပထမအကြိမ်အဖြစ် ၂၀၀၄ ခုနှစ်မှာ အုပ်ရေ ၅၀၀ နဲ့ထုတ်တဲ့ ဒီ စာအုပ်ကို ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှာ ကျနော် ဝယ်ဖြစ်ခဲ့တယ်လို့ မှတ်တမ်းအရ သိရတယ်။ အကြိမ်ကြိမ် ပြန်ဖတ်ဖြစ်တဲ့ စာအုပ်တအုပ် ဖြစ်တယ်။ မူရင်း အင်္ဂလိပ်လို မဖတ်ဖူးသေးပေမဲ့ ဆရာမြ ဘာသာပြန်ထားတာဟာ ဘာသာပြန်နဲ့ မတူဘဲ ပင်ကိုရေးလို့ထင်ရအောင် မြန်မာဆန်လွန်းတယ်။ ဒါဟာ ထူးပြီး ပြောနေရမယ့် အချက်တော့ မဟုတ်ဘူး။ ဆရာမြဟာ ပဒေသရာဇ်နောက်ခံ စာအုပ်တွေ ပြန်ဆိုတိုင်းမှာ ထီးသုံးနန်းသုံးတွေနဲ့ မလွတ်အောင် ဂရုစိုက်ပြန်တတ်တယ်ဆိုတာ လူတိုင်းအသိ။ (စစ်ငြိမ်း မပြန်ခင် မှန်နန်းရာဇဝင်တို့၊ ဦးကုလားရာဇဝင်တို့ကို ကျေအောင်ဖတ်တယ်လို့ ဆိုတယ်။)

ဟိုတလောက ဘာသာပြန်ဝတ္ထုတအုပ် ဖတ်ဖြစ်တော့ ဆရာမြကို လွမ်းရတယ်။ ဆရာမြသာ ပြန်ဖြစ်ရင် ဆိုပြီး တသရတာကိုး။ ဘာလို့ဆို အဲဒီဘာသာပြန်မှာ ကျနော့်ကိုစိတ်အနှောက်အယှက် အပေးဆုံးဟာ အဲဒီ ဘာသာပြန်သူရဲ့ ဗမာထီးသုံးနန်းသုံးတွေကို ဂရုမစိုက်၊ မကျွမ်းကျင်မှုပဲ။ ဒါကြောင့် မူရင်း ဝတ္ထုကြီးက ကောင်းပါသော်လဲ ပြည်ပန်းညိုချိုပါလျက် ဆားကဖျက် ဖြစ်ရတယ်။ အဆိုးဆုံးကတော့ royal ကို မြင်တိုင်း ‘တော်ဝင်’ လုပ်နေတာပဲ။ ဘယ်လောက်တောင်လဲ ဆို ‘royal palace’ ကို ‘တော်ဝင်နန်းတော်’ လို့ ပြန်တဲ့အထိ။ နောက် တခါ ‘တော်ဝင်ဓား’ တဲ့။ ‘လက်သုံးတော်ဓား’ တို့၊ ‘သံလျက်တော်’ တို့ ဆိုတဲ့ အသုံးတွေ သူမသိဘူးထင်ပါရဲ့။ ကျနော် မှတ်ထားတာလေးတွေ ရှိသေးတယ်။ ‘တော်ဝင်ပရဝဏ်’ တဲ့။ ‘တော်ဝင်အဝတ်အစား’ တဲ့။ ‘တော်ဝင်မျိုးဆက်’ တဲ့။ ‘တော်ဝင်ကောင်စီ’ တဲ့။ ‘တော်ဝင်သရဖူ’ တဲ့။ ‘တော်ဝင်ဆောင်’ တဲ့။ ‘တော်ဝင်အိပ်ဆောင်’ တဲ့။ အဲဒီ အခေါ်အဝေါ်တွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဗမာထီးသုံးနန်းသုံးမှာ သူ့ဟာနဲ့သူ အသုံးတွေ ရှိပြီးသားပါ။ ဒါတွေက သိပ်မခက်ပါဘူး။ မှန်နန်း၊ ဦးကုလားဆိုတဲ့ ရာဇဝင်စာအုပ်တွေ၊ ရာဇာဓိရာဇ်အရေးတော်ပုံကျမ်းတို့၊ နောက် လယ်တီပဏ္ဍိ ဦးမောင်ကြီးရေးတဲ့ ဝတ္ထုတွေ၊ ဒဂုန်ခင်ခင်လေးရေးတဲ့ စာအုပ်တွေ၊ ဆရာချစ်ဦးညိုရေးတဲ့ ဝတ္ထုတွေ လိုက်ဖတ်ရင်ကို အတော်အတန် သိမှာပါ။

ခုနောက်ပိုင်း ဘာသာပြန်စာအုပ်တွေမှာတင်မက ရာဇဝင်နောက်ခံ ရုပ်ရှင်တွေ၊ ဇာတ်လမ်းတွဲတွေမှာ ဘာသာပြန် စာတမ်းထိုးတာတွေလဲ အလားတူ ဘဝင်မကျရတာ များပါတယ်။ ဘာသာပြန်သူတွေဟာ အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ပြန်ဆိုနေပြီး နောက်ခံပိတ်ကားတခုလုံးရဲ့ အဆက်အစပ်ကိုရော အရသာကိုရော ပါအောင် ပြန်ဆိုနိုင်မှု နည်းလာကြပါတယ်။ တခြားဘာသာစကားကနေ မြန်မာဘာသာစကားကို ပြန်ဆိုမယ့်သူဟာ မြန်မာလို ပိုတတ် ပိုကျွမ်းရမယ်လို့ အဆိုရှိပေမဲ့ အခုကာလမှာတော့ ခုနကလို အရသာတွေ မပါဘူးပဲ ထားဦး မြန်မာလိုလေးပဲ အပေါက်အလမ်းတည့်အောင် ပြန်နေနိုင်သေးတာလေးတွေ ဖတ်ရရင်ကိုပဲ ကျေးဇူးတင်နေရအောင်ကို အခြေအနေတွေက ဖြစ်နေခဲ့ပြီ။

ကျနော်ကတော့ ရာဇဝင်နောက်ခံ စာအုပ်၊ ရုပ်ရှင်၊ ဇာတ်လမ်းတွဲတွေမှာ ‘ဘုန်းတော်ကြီးသောဘုရား’ တို့၊ ‘ရွှေနန်းရှင်’ တို့၊ ‘အရှင်နန်းမတော်ကြီး’ တို့၊ ‘မှန်နန်းအပျိုတော်ကြီး’ တို့၊ ‘ထိပ်ထား’ တို့၊ ‘မှန်လှပါ’ တို့၊ ‘ဟုတ်စ’ တို့၊ ‘ခလှဲ့’ တို့၊ ဝါကျအဆုံးသတ်ပစ္စည်း ‘ဖျာ့ (ဘုရာ့)’ တို့၊ ‘ဟဲ့ လျှောက်တင်စမ်း’ တို့၊ ‘တင်ဝံ့ပါသည်ဘုရား’ တို့လို အသုံးလေးတွေ သူ့နေရာနဲ့သူ မှန်မှန်ကန်ကန် သုံးထားတဲ့ ဘာသာပြန်လက်ရာလေးတွေကိုသာ မျှော်နေမိပါတော့တယ်။

ယခု စာစုနှင့် ဆက်စပ်ဖတ်ရှုရန် - လူသိနည်းလာတဲ့ ထီးသုံးနန်းသုံးဝေါဟာရများ

မြန်မာဘာသာဖြင့်ဖတ်ရန်

WRITER Wai Yan Hpone vanished yesterday afternoon. His phone went dead. By evening, a family member’s missing person post had gone viral, reaching people both inside the country and abroad. Everyone was shocked, horrified, and shaken, offering prayers for his safe return. After all, people have been going missing far too often lately, haven’t they?

The last person to see Wai Yan Hpone was Ko Chin, the wealthy young owner of the Book Tree bookshop on Pansodan Street.

“He bought a book at my shop. I even treated him to tea. We sat and talked for a while, then he left, holding his bundle of books. He said he was heading toward Yay Kyaw. I think he was going to Kant Kaw Wutyee,” Ko Chin recounted.

As usual, Ko Chin’s young and beautiful wife, sitting behind the cashier counter, wide-eyed and nodding, confirmed everything her husband said.

However, publisher Ma Waing claimed that Wai Yan Hpone never arrived Kant Kaw Wutyee, nor had he sent any message that he was coming. “Usually, if he comes over, he calls ahead,” she said. Since contact was lost after he left Ko Chin’s shop on Pansodan, most people believed he must have disappeared somewhere between Pansodan and Yay Kyaw.

According to the Facebook post by his family, Wai Yan Hpone left home around 1:00 PM after lunch, saying he was going downtown. He was wearing an off-white polo shirt, grey trousers, and carrying a black backpack.

The last person known to have spoken with him was his university friend Aung Hteik. Aung Hteik said he called Wai Yan Hpone at 1:35 PM. “When I called, he was on the bus. He said he was heading downtown. We even made plans to have lunch this coming Saturday.” Another classmate, Ko Zay, added that they were also planning a get-together with the artist Wa Lone.

Matt, a writer from the Kant Kaw Wutyee circle, noted, “Ko Wai Yan Hpone was active in our group chat just minutes before he disappeared.” Another writer, Mee, recalled, “When I told him I’d treat him for my birthday, he said, ‘I’ll be there!’”

Meanwhile, Ma Waing scratched her head and said in frustration, “He can’t just disappear. He promised to write a sequel to his debut Lay Nan Yan (Invisible Walls). If he ever has to vanish, he should at least finish that first!”

Han Zaw (also known as Han Sann), a “Thadu Generation” writer, took a stylish puff from his pipe, rubbed his high forehead, and said with the air of the famous detective U San Shar, “IP, this case looks like it will be deep.” Looking around for his “IP” (Inspector), he found only Eka, the well-known translator of the Ramayana-themed epic Asura. Saya Eka muttered absentmindedly, “Maybe we should look for him in Lanka Isle,” before drifting away.

Meanwhile, Nyan Lin Aung, creator of the literary interviews Our Age, Our Voice, stroked his stubble and thought aloud, “If he disappeared between Pansodan and Yay Kyaw…”

Later, he went to look for him at Shine Beer Pub at the corner of 37th and Bogyoke Street. Whether he was really searching for a missing person or just using it as an excuse to drink a cold beer remains unclear.

Soon after the news spread, theories began to appear from all sides. Since Ko Chin said Wai Yan Hpone was heading to Yay Kyaw, some speculated he took a bus along Bogyoke Road from Pansodan to the 50th Street stop, where he might have been drugged and abducted. Others dismissed the “drugging” theory as nothing more than an urban legend.

That night, a strange comment appeared under the missing person post. A stranger, who did not realize the man in the photo was Wai Yan Hpone, claimed to have seen him near Botataung Pagoda around 3:00 PM, wearing the same clothes, walking toward the nearby busy jetty.

From this, one commenter concluded that he must be a descendant of the Naga (serpent) realm and had returned to the Yangon River in serpent form. They argued that Ko Chin had misheard “Yay-auk” (underwater) as “Yay Kyaw [Street].” Most people mocked this idea, but the commenter fought back, saying that if people could believe stories about the Great Bell of King Dhammazedi being guarded by a Naga king, then his theory was not so strange. This quickly turned into a long chain of insults in the comments.

At the same time, people began reporting sightings of him in Bangkok and Chiang Mai. Others pointed out that this was impossible, for if he was still in Pansodan at 3:00 PM, he could not be in Thailand an hour later unless he could fly.

Maung Naing from VOA Burmese even wrote that he thought he saw someone like Wai Yan Hpone in Washington, D.C., but assumed it was just a lookalike. This was also dismissed, with many saying he would be too afraid of Trump to go to America anyway.

Then, a post from an unknown girl caused a stir. “Where are you, Ko? Please come back quickly… I was only teasing the other day. Please don’t be angry. I’m so worried,” she wrote, sharing the missing person post.

His friends were surprised. They had always thought Wai Yan Bhone was “Forever Alone.” The mystery became less serious when she later commented that they were dating “silently.”

Upon hearing this, Oh Soe, the philanthropic librarian, reportedly let out a dramatic cry while sitting at Hledan Center. “I was going to start a Bachelors’ Association and make him Secretary while I was Chairman… and now he’s ‘Silent’?” Witnesses said his voice faded in despair. It was later rumored that a writer named Lu Thar Man offered to take over the Secretary position, though this was never confirmed.

The self-proclaimed “silent” girlfriend claimed Wai Yan Hpone often hummed Sai Htee Saing’s Nature’s Children and talked about wanting to live in a remote place far away from people, like in the song. On a Facebook Live stream, she wondered if he had gone alone to the mountains, moving between sadness and anger that he had not taken her with him.

Commenters told her to think again. They said there are no places—mountains or forests—left to hide anymore, and no land “where no war breaks out,” as the lyric goes. They also pointed out that Wai Yan Hpone was neither a hunter nor a climber, and since he could not even cook, he would not go anywhere without someone who could. Only then was the young lady able to wear a faint smile.

But the relief did not last long. “If he couldn’t go without me, maybe he went to the jungle with someone else?” she wondered. This immediately led to comments like “That’s called women! Always suspicious,” which then turned into a heated gender argument in the Live chat.

Nyan Thar Zaw, former editor of Chindwin Magazine, wrote on Facebook, “Oh brother, you haven’t finished the Pracha translation yet!” He then suggested, “Is it possible aliens took him?” and was quickly mocked.

He defended his idea by saying alien abductions are common in movies and books. He mentioned that Wai Yan Hpone liked The X-Files, where the main character’s sister is taken by aliens. Others replied that just because it happens in movies does not mean it is real. Some argued back that “Jambudipa is a land of omens,” pointing out how pandemic movies came before COVID-19, and how fictional nuclear wars now feel possible. So, they said, aliens could not be completely ruled out.

“But why would aliens take him?” someone asked. Some said for research. Others mentioned the movie Knowing, where selected humans are moved to a “new world” before the apocalypse. The discussion ended without any clear conclusion.

Fellow fiction writer Min Thant, known for his The Girl from Another World, joined the discussion, as if holding Schrödinger’s cat in his hand. Referring to Hugh Everett’s Many-Worlds theory, he suggested Wai Yan Hpone might exist in a parallel world. According to him, reality is not one single line, but many branching possibilities.

Philosophy writer Lynn Htet Swe supported this idea, referring to Plato’s Theory of Forms. In a long and complicated post, he explained that Wai Yan Hpone might have moved from the Material World to the World of Forms. Everything we see, he said, is only an imperfect shadow, while the true reality exists elsewhere.

“When the sun sets, the shadow disappears,” he explained. “The shadow is gone, but the object is still there. Wai Yan Hpone’s form has disappeared, but the essence of his ‘Wai-Yan-Hpone-ness’ remains. You only think he is gone because you cannot see the true reality.” The philosophical discussion did not last long and soon faded.

Despite all these theories, the truth remains unknown. However, there are signs that his disappearance may have been intentional. When his bedroom-cum-study was searched, the walls were covered with only ‘2’s and ‘5’s. They were everywhere: on the walls, the desk, the whiteboard, the floor, even the door.

Some guessed that 2 + 5 = 7, meaning he would return in seven days. Others tried to use the numbers for lottery guesses: 25 and 52. Some thought 25 percent was the royalty rate he wanted, and he was hiding until publishers agreed. Others believed 25 was his girlfriend’s age, or the initials of her name. Some even guessed he would return at the age of 52. No one could understand the meaning. It seemed that Wai Yan Hpone had planned everything.

Even this report you are reading has an unclear origin. It was found already written on printed papers beside his computer. Perhaps he wrote it himself, knowing he would disappear, or perhaps he sent it from that ‘other world’ where he now exists.

Iran is once again dominating global headlines. The recent U.S.–Israel strikes that killed Iran’s Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei have triggered both mourning and celebration among different segments of the already-divided Iranian society.

To many outsiders, Iran appears only as a place of war, a theocratic regime, and political repression.

But there is another side to the country that rarely appears in breaking news: Iranian cinema.

And that is the Iran I unexpectedly fell in love with.

My First Encounter

I first dipped my toes into Iranian cinema about ten years ago with The Stoning of Soraya M. It is set in a deeply conservative village where a woman is falsely accused of adultery and brutally stoned to death by the local men, including her own husband. Meanwhile, the man accused with her walks free.

A bone-chilling, gut-wrenching experience, actually.

Then came A Separation by Asghar Farhadi. Unlike Soraya, Farhadi’s piece was a modern and emotionally devastating middle-class urban story. As the title suggests, it revolves around a couple’s divorce and the moral dilemmas that spiral from it.

The ending caught me completely off guard. No easy answers. No clear villains. That was the moment I was truly hooked.

Iranian films possess a subtle sophistication and emotional sensitivity difficult to find elsewhere. The acting is extraordinary; even the child actors feel astonishingly natural. Honestly, compared to them, many veteran Burmese actors (with the exception of very few including Kyaw Hein) sometimes feel like they are simply reciting memorized lines.

Discovering the Iranian New Wave

As I explored further, I began recognizing the giants of Iranian cinema:
Abbas Kiarostami, Majid Majidi, Jafar Panahi, and Farhadi.

Many critics group them within what is often called the Iranian New Wave cinematic movement that gained international recognition from the late twentieth century onward.

Watching these films sparked a curiosity about Iran itself. I even started dreaming about visiting the country.

You might ask: “Why would anyone want to visit a country ruled by religious hardliners?”

Fair question.

For years, I saw Iran and Afghanistan through the lens of Hollywood films like Argo or Not Without My Daughter (the original book of which has been translated into Burmese as လူလည်းတထွေရေလည်းတခြား by Wint Pyone Myint). Those stories left me with a deep-seated fear of extremist states.

But Iranian filmmakers tell a very different story.

Cinema as Veiled Resistance

These directors are not making propaganda or tourism advertisements.

Most of the films I’ve watched were produced under strict censorship. Some were even banned inside Iran while winning awards abroad.

Unlike Western blockbusters, Iranian films rarely rely on flashy action, glamorous stars, or heroic propaganda. Some actors are not conventionally “attractive” at all.

Instead, these films focus on the small dramas of everyday life.

Yet beneath that simplicity lies a silent intellectual rebellion.

They explore family tensions, moral ambiguity, gender roles, and social pressure with extraordinary subtlety, with restrained and poetic—sometimes almost philosophical—storytelling.

A Different Kind of Storytelling

If you are used to mainstream entertainment, Iranian cinema might initially feel slow.

There are no huge climaxes. No shocking plot twists. The pacing is calm and observational.

But the emotional impact is immense.

Take Leila, for example. When Leila learns she cannot have children, her husband ensures her that he is content with their life. But his mother is not. She insists that he take another wife to enhance the chance of having a grandson.

Eventually, Leila herself begins urging her husband to remarry.

The story sounds simple, yet the film reveals the crushing emotional weight of patriarchy and family expectation.

Then there is Offside by Panahi. It follows a group of girls who disguise themselves as boys to sneak into a football stadium, since women were banned from attending matches. Women and girls cannot hear men swearing! What? You bitches want to sit among unrelated male spectators? That’s the main reason behind the banning.

The entire story unfolds during a single game.

What begins as a light premise slowly transforms into a brilliant social commentary, and the ending leaves you smiling.

And Children of Heaven by Majidi? Pure heart.

Two poor siblings secretly share one pair of sneakers after the sister loses hers. The brother enters a race hoping to win a new pair of shoes (the third-place award, so he cannot cross the finish line first or second. Tricky considering he’s a fast runner, isn’t it?).

Watching it made me think: if Iranian filmmakers can create such a moving story from such a small premise, why haven’t we adapted Nu Nu Yi (Inwa)’s Htamein Lay Ta’hteh (an award-winning 1980’s short story about a poor village girl who loses her longyi (Burmese sarong) while stealing fish from a trap in a creek at dawn and has to dash back to the village naked in embarrassment) for the screen?

Myanmar has countless stories capable of inspiring a cinematic “New Wave” of our own.

The Persian Spirit

Iranian cinema amazes me most in such a way that it can reveal the harsh realities of a society (political repression, rigid traditions, social constraints) and yet still make me fall in love with the people who live there.

Of course, cinematic “New Waves” exist elsewhere too: in China, Hong Kong, Taiwan, Japan, and Korea.

But Iran feels uniquely special.

Perhaps that should not be surprising. Persian civilization has produced some of the world’s greatest poets, from Rumi to Omar Khayyam, hasn’t it?

Even under the weight of an authoritarian system, the creativity of Iranian artists continues to shine.

Which makes me wonder about our own future.

Myanmar also has brilliant storytellers, writers, and filmmakers. The talent is clearly there.

What we have lacked until now is opportunity. Until this politically repressive, economically exploitative, culturally controlling regime is gone once and for all.

One day, I hope the world will speak of a Burmese New Wave the same way it speaks of Iranian cinema today.

And when that day comes, perhaps audiences around the world will finally discover another country beyond its headlines.

A Cinephile’s Starter List for Iranian New Wave 🎬

If you want to explore Iranian cinema beyond the headlines, these five films are a good place to start.

1. Close-Up (1990, dir. Abbas Kiarostami)
One of the most original films ever made. It reconstructs a real-life case of a man who impersonated a famous filmmaker. Mixing documentary and fiction, it explores identity, cinema, and the dreams of ordinary people.

2. Taste of Cherry (1997, dir. Abbas Kiarostami)
A quiet road movie about a man searching for someone willing to bury him after his planned suicide. Philosophical, minimalistic, and winner of the Palme d’Or at Cannes.

3. The Color of Paradise (1999, dir. Majid Majidi)
A visually beautiful and deeply emotional story about a blind boy and his strained relationship with his father. One of Majidi’s most moving works.

4. The White Balloon (1995, dir. Jafar Panahi)
Written by Abbas Kiarostami, this deceptively simple film follows a little girl trying to buy a goldfish for the Persian New Year. A masterpiece of everyday storytelling.

5. A Separation (2011, dir. Asghar Farhadi)
A modern classic about divorce, class tension, and moral ambiguity in contemporary Tehran. Winner of the Academy Award for Best Foreign Language Film.

We all know Vietnam is a country that has weathered some of the fiercest “worldly storms” in Southeast Asia. But interestingly, even though Thailand is our next-door neighbor with the longest shared borders and a massive Burmese migrant community, many of us feel a deeper, more personal connection to Vietnam.

Maybe it’s because their struggle for survival feels so much like our own. Or maybe it’s our long-standing fascination with the Vietnam War and heavy U.S. involvement. Whatever the reason, for decades we’ve been flooded with world-class books, poems, and films about Vietnam.

Let’s admit it: humans are naturally drawn to places with “noise”. Countries forged by conflict and experiences that echo our own tend to captivate us more than places defined by stability.

More Than Just a Travel Trend

Sure, Vietnam has recently become one of the hottest travel destinations for Burmese after Thailand. But our “crush” on Vietnam began long before budget airlines and backpacking culture, or Instagram cafés in Hanoi. It goes back to the Cold War.

If you look at Burmese literature, we have significantly more original and translated works about Vietnam than about any other ASEAN neighbor. Many of us grew up reading Lin Yon Maung Maung’s Ho Chi Minh (original) and Htet Myet’s translation of The Way He Lived: The Story of Nguyen Van Troi. Anthony Grey’s Saigon (translated by Maung Tun Thu) became a massive bestseller in Myanmar.

During the war years, some of our leftist poets even wrote verses cheering on the North and the Viet Cong against the Americans.

Vietnam was not just a country. It was an idea, an aspiration.

How Do Other Neighbors Compare? 📚

In Burmese literary engagement with ASEAN, Vietnam is easily number one.

Thailand: Mostly short stories translated by Ludu Daw Amar in the 90’s, or some under-the-radar titles about King Bhumibol and Princess Sirindhorn. Thailand’s history is rich, but it didn’t endure the same scale of violent upheavals that defined Vietnam and Myanmar.

Indonesia: We have Eka Kurniawan’s Beauty Is a Wound (translated by Moe Thet Han), and the well-known translator Eka (Burmese guy, not to get confused with the Indonesian writer) is working on Pramoedya Ananta Toer’s This Earth of Mankind quartet. Important works, but still limited.

Singapore: Despite the large Burmese population there, our literary window into the country has been curiously narrow — centered almost entirely on the Burmese translation of Lee Kuan Yew’s From Third World to First.

Philippines: A literary powerhouse in English, yet we lack Burmese translations. I would love to see Jose Rizal’s Noli Me Tángere and El Filibusterismo in Burmese. After all, didn’t he fight colonialism with a pen?

Cambodia: We do have a Burmese translation of Patricia McCormick’s Never Fall Down, along with several books about Pol Pot and travelogues centered on the Killing Fields. Still, compared to Vietnam, the volume remains modest and less resonant among Burmese readers.

Laos, Brunei, Malaysia: Virtually no original or translated Burmese works explore their modern histories or contemporary literature. Their stories remain largely outside our reading horizon.

Compared to all this, Vietnam towers over the rest in our cultural imagination.

Shifting Perspectives

When I first read about Ho Chi Minh as a student, I was in awe. But looking back, many of those biographies feel closer to hagiographies, much like how we sometimes write about Bogyoke Aung San. Portraying national figures as flawless heroes is not intriguing any more.

Perspective changes everything.

To the Communist Party, Uncle Ho is eternal.
To a farmer worrying about rice, perhaps less so.

In Duong Thu Huong’s Paradise of the Blind, his presence is surprisingly muted. In Denise Chong’s The Girl in the Picture, as seen through the life of Kim Phuc, he is hardly a godlike figure for Southerners. Even films shift depending on who holds the camera: We Were Soldiers shows disciplined American heroism, while Casualties of War and documentaries on the My Lai massacre reveal darker truths.

History is never one-dimensional.

The Bottom Line

After translating two books on Vietnam myself—one from a Northern fictional perspective and another a Southern biography—I’ve lost that simplistic “good guy vs. bad guy” framework.

If you’ve read classics like Saigon, consider exploring newer or alternative perspectives as well. To truly understand history, we cannot rely on sweetened textbook versions. We must examine every angle, especially the uncomfortable ones.

As the late distinguished Burmese historian Dr. Than Tun said, we study history so that we “won’t be fools.”

ရသတံတား ဘာသာပြန် အလုပ်ရုံဆွေးနွေးပွဲ၊ အင်္ဂလိပ်မှ မြန်မာသို့ ပြန်ဆိုခြင်းအတွက် တက်ရောက်ချင်သူများထံကနေ လျှောက်လွှာပေါင်း (---) စောင်ရရှိခဲ့ပြီး အဲဒီထဲကမှ test သဘောမျိုး အစမ်းပြန်ခိုင်းခဲ့တဲ့ စာပိုဒ်ကို ဘာသာပြန်ဆို ပေးပို့လာသူက (---) စောင်ရှိပါတယ်။ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ အလုပ်ရုံဆွေးနွေးပွဲ ၂ ခုအတွက် တစ်ခုကို ၆ ဦးစီ ရွေးရမှာဖြစ်ပြီး မကြာခင် အရွေးခံရသူတွေကို အကြောင်းပြန်ပါလိမ့်မယ်။

ပါဝင် လျှောက်ထားသူအားလုံးက test translation ကို ကြိုးစားပြီး ပြန်ထားကြပါတယ်။ လုံးဝ ရာနှုန်းပြည့် ကွက်တိဖြစ်အောင်၊ အကြိုက်ကြီးကြိုက်ရလောက်အောင် ပြန်နိုင်သူတော့ မတွေ့ပေမယ့် အဓိပ္ပာယ်လွဲမသွားအောင်၊ မိအောင်ပြန်နိုင်သူတွေရှိတယ်။ အဲဒီ စာပိုဒ်လေးနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဘာသာပြန်အမြင် ဆွေးနွေးဖလှယ်ချင်တာကြောင့် ဒီစာကို ရေးရတာဖြစ်ပါတယ်။ ဒီမှာ ဘယ်လိုပြန်မှ၊ ဘယ်လိုယူဆမှ မှန်တယ်၊ ဘယ်လိုဆိုင် မမှန်ဘူးစသည်ဖြင့် လှေနံဓားထစ် ပြောဖို့မဟုတ်ဘဲ ဘာသာပြန်ခြင်းရဲ့ သိမ်မွေ့ပုံအကြောင်း၊ အမြင်အယူအဆပိုင်းဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်ပုံအကြောင်း မျှဝေဖို့ပါပဲ။

လျှောက်လွှာမတင်ခဲ့သူတွေအနေနဲ့ အောက်ပါစာပိုဒ်ကို ဖတ်ပြီး ခု ဆောင်းပါးကို ဆက်မဖတ်သေးဘဲ ကိုယ့်ဟာကိုယ် အရင် စမ်းဘာသာပြန်ကြည့်ပြီးမှ အောက်ကစာကို ဆက်ဖတ်ချင်ရင်လည်း ရပါတယ်။ ကဲ ... လျှောက်လွှာတင်တဲ့သူတွေကို test လုပ်ခဲ့တဲ့ စာပိုဒ်ကိုကြည့်ရအောင်။

“Fanny fixed her eyes upon it, hardly heeding the spectacle of the white Incomparable Pagoda, of the lovely curves of the distant river, the Sagaing hills soft and purple beyond the further banks. Agatha also drew a breath of amazement and stood gazing. But when Fanny at last turned her shining gaze upon her, something naked and avid in the younger girl’s look disturbed her. “Fanny . . .” she said, “Fanny . . . it’s like when the devil took Our Lord up on to the high mountain and showed Him the kingdoms of the world.”

ဒီစာပိုဒ်က ၁၉၂၉ ခုနှစ်ထုတ် The Lacquer Lady ဆိုတဲ့ ဝတ္ထုထဲကပါ။ ရေးသူကတော့ F. Tennyson Jesse (၁၈၈၈-၁၉၅၈) ဆိုတဲ့ ဗြိတိသျှစာရေးဆရာမ။ မြန်မာတွေနဲ့ ရင်းနှီးပြီးသား ကဗျာဆရာကြီး Alfred Lord Tennyson က သူ့ရဲ့ အဘိုးလေးတော်တယ်။ F. Tennyson Jesse က စစ်သတင်းထောက်လည်း လုပ်ဖူးတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံကို လာရောက်ရင်းကနေမှ The Lacquer Lady ကို ရေးဖြစ်တာ။ ဆရာမြသန်းတင့်က ချစ်သောယွန်းခင်ခင် အမည်နဲ့ ပြန်ဆိုထားပြီး ခြောက်ကြိမ်တိုင် ပြန်ထုတ်ပြီးဖြစ်တယ်။ စုဖုရားလတ်ကို ခစားခဲ့တဲ့ ကာလို ဂရီဒီ ဆိုတဲ့ အီတလီ-မြန်မာ ကပြား အပျိုတော်မလေးရဲ့ တကယ့်အဖြစ်ကို နောက်ခံထားပြီး ရေးထားတဲ့ ဝတ္ထုတဲ့။ ဒီ ဝတ္ထုကို စာရေးသူရဲ့ “neglected classic (လျစ်လျူရှုခံ ဂန္ထဝင်စာအုပ်)” လို့လည်း ဆိုတယ်။ မူရင်းကိုဖြစ်ဖြစ် ဘာသာပြန်ကို ဖြစ်ဖြစ် ဖတ်ဖူးထားသူတွေကတော့ မြင်တာနဲ့ တန်းသိမယ်။ နောက်ပြီးကျရင် ဆရာမြ ဘာသာပြန်ပုံနဲ့ပါ ယှဉ်တွဲလေ့လာနိုင်အောင် ဖော်ပြပါ့မယ်။ အခုတော့ စာပိုဒ်ကို အရင်ကြည့်ရအောင်။

ဒီစာပိုဒ်က မာယာများပါတယ်။ ဒီစာပိုဒ်မှာ ဇာတ်ကောင် ဥရောပတိုက်သူ နှစ်ယောက်ပါတယ်။ တစ်ယောက်က Fanny (ဖန်နီ)၊ နောက်တစ်ယောက်က Agatha (အက်ဂါသာ)။ စာအသွားအလာအရ မန္တလေးတောင်ပေါ်ကို ရောက်နေမှန်း သိနိုင်တယ်။ “Fanny fixed her eyes upon it.” ဖန်နီက တစ်ခုခုကို မျက်လုံးမခွာဘဲ စိုက်ကြည့်နေတယ်။ ဖန်နီက ဘာမှန်းမပြောထားတဲ့ အရာတစ်ခုဆီကနေ အကြည့်တွေမခွာနိုင်ဘူး။ “It” လို့ပဲ သိရပြီး ဘာမှန်းမသိရဘူး။

နောက်ထပ် လှပတဲ့မြင်ကွင်း သုံးခု ထပ်လာတယ်။ Incomparable Pagoda ရယ်၊ မြစ်တစ်မြစ်ရဲ့ အကွေ့အကောက်တွေရယ်၊ စစ်ကိုင်းတောင်တန်းကြီးရယ်။ သူတို့ရဲ့ရင်သပ်ရှုမောအလှတရား။ ဒါပေမဲ့ Fanny ရဲ့အကြည့်က အဲဒီ အလှတွေအပေါ်မှာ မရှိမှန်း “hardly heeding” အရ သိနိုင်တယ်။ ‘hardly’ ဟာ negative အဓိပ္ပာယ်ပါ။ ဖော်ပြထားတဲ့ ဘုရားတွေ၊ မြစ်တွေ၊ တောင်တွေရဲ့အလှကို လုံးဝကြီး ဂရုမပြုတာမျိုးတော့ မဟုတ်၊ ပြုမိတယ်။ ဒါပေမဲ့ ‘အရေးမစိုက်နိုင်အားလောက်အောင်’ ကို အဲဒီ “it” ကို သူက ကြည့်နေတာ။ ‘Hardly’ ထောင်ချောက်မိသွားသူတွေကတော့ it ဆိုတာ အဲဒီ အရာသုံးခုကိုပြောနေတာလို့ မှတ်ယူလိုက်ပြီး အဲဒါတွေရဲ့အလှကို Fanny က စိုက်ကြည့်နေတာလို့ ပမာဒ လေခ သွားကြတယ်။

အက်ဂါသာ ဆိုတဲ့ အဖော်မိန်းကလေးကလည်း ဖန်နီလိုပဲ အဲဒီ အရာကို အသက်ရှူဖို့တောင် မေ့ပြီး ရင်သပ်ရှုမော ငေးကြည့်နေတယ် (Agatha also drew a breath of amazement and stood gazing.)။ ဖန်နီကြည့်တဲ့အရာနဲ့ အက်ဂါသာ ကြည့်တဲ့အရာက အတူတူပါပဲ။ အဲဒီအချိန်မှာ ဖန်နီက အက်ဂါသာကို လှည့်ကြည့်လိုက်တယ်။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံအရ ဖန်နီက အက်ဂါသာထက် ငယ်ကြောင်းကို “the younger girl’s look” အရ သိနိုင်ပါတယ်။ (ဝတ္ထုဖတ်ကြည့်ရင်တော့ အက်ဂါသာက ဖန်နီထက် နှစ်နှစ်ကြီးမှန်း သိလိမ့်မယ်။) ဖန်နီရဲ့အကြည့်ကြောင့် disturbed ဖြစ်သွားရတာက အက်ဂါသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဖန်နီမဟုတ်ပါ။ တချို့က “younger girl” ကို အက်ဂါသာလို့ ထင်ကြတယ်။

အဲဒီနေရာမှာ “Fanny fixed her eyes upon it” မှာပါတဲ့ “it” ဆိုတာ ဘာလဲဆိုတာကို တမင် မြှုပ်ထားခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီ “it” က နန်းမြို့ရိုး၊ ကျုံး၊ ပြအိုး၊ ပစ္စင်နဲ့တကွ ဘုံခုနစ်ဆင့် ပြာသာဒ်ပါ မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော် ဆိုတဲ့ မင်းတုန်းမင်းရဲ့ ရတနာပုံနေပြည်တော်ကြီးကို ပြောတာ။ ဝတ္ထုကိုဖတ်ဖူးထားရင် ဖြစ်စေ၊ ကိုယ့်ဟာကိုယ် အင်တာနက်မှာလိုက်ရှာလို့သိရသည်ဖြစ်စေ “it” ဟာ နေရောင်အောက်မှာ ဖိတ်ဖိတ်တောက်နေတဲ့ နန်းတော်ကြီးကိုပြောနေမှန်း သိပါလိမ့်မယ်။ မသိရင်လည်း ကိစ္စမရှိ။ It ကို ဘာမှန်းမသိတဲ့အရာအနေနဲ့ “ထိုအရာကို”၊ “၎င်းကို” စသည်ဖြင့် ထည့်ပြန်လိုက်လည်း ရတယ်။ “နန်းတော်ကြီး” လို့ ပြန်လိုက်နိုင်ရင်တော့ ဝတ္ထုဖတ်ဖူးထားမှန်း သို့မဟုတ် အိမ်စာလုပ်ထားမှန်း အကဲဖြတ်နိုင်တာပေါ့။

အခု ‘ချစ်သောယွန်းခင်ခင်’ မှာ အဲဒီ အပိုဒ်ကို ဆရာမြ ဘယ်လိုပြန်ထားသလဲ ကြည့်ရအောင်။

“ဖဲင်နီသည် ရွှေနန်းတော်ကြီးကိုသာ စိုက်ကြည့်နေမိသည်။ မဟာမြတ်မုနိ ဘုရားကြီးကိုလည်းကောင်း၊ ရစ်ခွေစီးဆင်းလျက်ရှိသော ဧရာဝတီမြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ တစ်ဖက်ကမ်းတွင် မှိုင်းပြာလျက်ရှိသော စစ်ကိုင်းတောင်ရိုးကြီးကိုလည်းကောင်း သတိမထားမိ။ အက်ဂါသာမှာလည်း ရှုခင်းအလှကိုကြည့်၍ အံ့အားသင့်ကာ မျက်တောင်ပင် မခတ်မိဘဲ ငေးကြည့်နေသည်။ သို့ရာတွင် ဖဲင်နီက သူ့ကို လှမ်းကြည့်လိုက်သည့်အခါ အက်ဂါသာသည် ဖဲင်နီ၏အကြည့်ကြောင့် အရသာပျက်သွား၏။

(စာ-၆၄၊ ‘ချစ်သောယွန်းခင်ခင်’၊ မြသန်းတင့် (ပြန်)၊ လရိပ်မွန်စာပေ၊ ၂၀၂၀)

ဒီနေရာမှာ Incomparable Pagoda ကို ဆရာမြက ‘မဟာမြတ်မုနိ’ လို့ ပြန်ထားတယ်။ တကယ်ကတော့ ‘မဟာအတုလဝေယန်’ ခေါ် ‘အတုမရှိကျောင်း’ ကိုပြောတာပါ။ အတုမရှိဟာ မန်းတောင်ခြေ ရွှေကျောင်းကြီးနဲ့ ကပ်လျက်မှာရှိပြီး မင်းတုန်းမင်းရဲ့ ကုသိုလ်တော် ခုနစ်ပါးထဲက တစ်ပါး။ မဟာမြတ်မုနိဟာ မန္တလေးရဲ့ အနောက်တောင်ဘက်မှာရှိပြီး မြို့မြောက်ဘက်က မန်းတောင်ပေါ်ကနေ ကြည့်ရင်မမြင်ရဘူး။ အတုမရှိကျောင်းကို မူရင်းစာရေးသူက pagoda လို့သုံးထားတာကတော့ သူမှားတာ ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါမှမဟုတ် River, further တို့နဲ့ ကာရန်ကိုက်အောင် pagoda လို့ လုပ်ထားတာများလား။

Incomparable Pagoda ဆိုပြီး capital letter နဲ့ ရေးထားလို့ ကိုယ်ပိုင်နာမည် (proper name) မှန်း သတိပြုရပါမယ်။ Proper name ဖြစ်တဲ့အတွက် မန္တလေးတောင်အနီးအနားက သာသနိက အဆောက်အဦတွေ ဘာတွေရှိလဲလို့ ဘာသာပြန်သူက လိုက်စူးစမ်းဖို့ လိုလာပါတယ်။ အနီးအနားမှာ ရွှေကျောင်း၊ ကျောက်တော်ကြီးဘုရား၊ စန္ဒာမုနိဘုရား၊ အတုမရှိကျောင်းတော်ကြီး စသည်ဖြင့် ရှိကြောင်း သိပြီဆိုရင် Incomparable Pagoda ဟာ အတုမရှိကို ပြောတာပဲပေါ့။

Test ဖြေကြသူတွေထဲမှာ တုနှိုင်းမမီသောဘုရားလို့ ပြန်တာလည်း တွေ့တယ်။ အတုမရှိဘုရားလို့လည်း ပြန်ကြပါတယ်။ ရှေ့က white ပါတဲ့အတွက် ထုံးဖြူဖြူစေတီလေး ဆိုပြီး ပြန်တာလည်းရှိပါတယ်။ ‘အတုမရှိ’ ဟာ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်ပြီး သစ်၊ အုတ်၊ အင်္ဂတေတို့နဲ့ ဆောက်ထားတဲ့ ဘုံငါးဆင့် ပြာသာဒ်ဆောင်ဖြစ်ပါတယ်။ အင်မတန် လက်ရာမြောက်ပြီး နောက်ပိုင်း မီးလောင်သွားလို့ အနုသုခုမလက်ရာတွေ ဆုံးရှုံးသွားရပါတယ်။ ‘သင်္ကြန်မိုး’ ဇာတ်ကားထဲက ထား နဲ့ ကိုငြိမ်းမောင် ခိုးရာလိုက်ဖို့ ချိန်းတဲ့နေရာဟာ အတုမရှိကျောင်းနေရာကြီးပါ။ Pagoda ကို ဘုရားလို့ပြန်တာ မမှားပေမဲ့ တကယ့်အပြင်မှာ အတုမရှိက ဘုရားမဟုတ်ဘဲ ဘုန်းကြီးကျောင်း ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့အချက်ကို ဘာသာပြန်သူက သိပြီး ပြင်ပေးဖို့လိုမယ်။ ဒီအတွက် ဘာသာပြန်သူဟာ research လုပ်ဖို့လိုတယ်။

စာပိုဒ်ထဲမှာ “the distant river” လို့ပဲဆိုပါတယ်။ မြစ်နာမည်မပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ မန္တလေးတောင်ပေါ်ကနေ မြင်ရတာ ဧရာဝတီမြစ်ပဲရှိတယ်။ ဒါ့အပြင် မြစ်တစ်ဖက်ကမ်းက စစ်ကိုင်းတောင်လို့ ဆိုထားသေးတဲ့ အတွက် ဧရာဝတီကိုပြောမှန်း သိနိုင်တယ်။ ဒါကတော့ မန္တလေး မရောက်ဖူးရင်တောင် ဒေသန္တရဗဟုသုတ ရှိရင် သိနိုင်တယ်။ မူရင်းမှာမပါပေမဲ့ မြစ်နာမည်ကိုပါ ထည့်ပြီး ဧရာဝတီမြစ်ရယ်လို့ ပြန်နိုင်ရင်တော့ အမှတ်ပိုရနိုင်တာပေါ့။ ဘာသာပြန်သူဟာ စာထဲမှာမပါတာကိုလည်း သိအောင် အားထုတ်ရပါတယ်။ လိုအပ်ရင်လိုအပ်သလို မိမိရဲ့ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုကို ထည့်ပြန်ပေးနိုင်ရင် ပိုကောင်းတာပေါ့။

စစ်ကိုင်းတောင်ကို “soft and purple” လို့ နာမဝိသေသန သုံးတယ်။ “soft” က ဒီနေရာမှာ နူးညံ့တယ် ဆိုတာထက် တောင်တန်းတွေက မမတ်စောက်ဘူး၊ ပြေပြေလေး တက်သွားတယ်၊ ကောက်ကြောင်းတွေ လှတယ်လို့ ဆိုလိုချင်တာဖြစ်မယ်။ ဆရာမြက ‘soft’ ကို ထည့်ပြန်မသွားဘူး။ ‘purple’ ကိုတော့ ဒီနေရာမှာ ခရမ်းဆိုတာထက် မှိုင်းတယ်၊ ပြာတယ်၊ မှုန်တယ် စသည်ဖြင့် ပြန်ရင် မြန်မာပိုဆန်မယ်။ ဆရာမြကလည်း “မှိုင်းပြာ”လို့သုံးတယ်။ မြန်မာစကားမှာ တောင်တန်းတွေနဲ့ ပတ်သက်ရင် ‘ညို့မှိုင်း’တယ်၊ ‘တောင်ပြာတန်း’၊ ‘စိမ်းညို့ညို့’ စသည်ဖြင့်ပဲ သုံးတာများတယ်။ နောက်ပြီး စစ်ကိုင်းတောင်ရဲ့ တည်နေရာကို စာရေးသူက “beyond the further banks” တဲ့။ စောစောကပြောတဲ့ ကွေ့ကောက်မြစ်ကြီးရဲ့ ဟိုမှာဘက်ကမ်း အလွန်က စစ်ကိုင်းတောင်ရိုးကြီးပေါ့။

“When Fanny at last turned her shining gaze upon her…” ဖန်နီက နန်းတော်ကြီးကိုပဲ ရွှန်းရွှန်းစားစား ငေးကြည့်နေရင်းကမှ အက်ဂါသာဘက်ကို လှည့်လိုက်တဲ့အခါ ... “something naked and avid in the younger girl’s look disturbed her” တဲ့။ “younger girl” က ရှေ့မှာရှင်းပြတဲ့အတိုင်း ဖန်နီကို ပြောတာဖြစ်တယ်။ disturbed her မှာပါတဲ့ her က အက်ဂါသာကိုပြောတာ။ ဖန်နီရဲ့အကြည့်ထဲမှာပါတဲ့ တစ်စုံတစ်ခုဟာ naked and avid ဖြစ်တယ်တဲ့။ အဲဒီမှာ ‘naked’ က အတော်များများကို ဒုက္ခပေးမယ် ထင်တယ်။ အဝတ်မဝတ်ထားဘူး လို့ တချို့က ပြန်ကြတယ်။

ဒီနေရာမှာ naked က ဘာမှတန်ဆာမဆင်ထားတဲ့၊ ပကတိရိုးစင်းတဲ့အကြည့်တမျိုးလို့ ဆိုလိုချင်တာ။ အကြည့်ရိုးကလေးပေါ့။ Test ဖြေကြသူတွေထဲမှာ “အက်ဂါသာ/ဖန်နီက အဝတ်ဗလာနဲ့ဖြစ်နေတယ်” လို့ ပြန်ကြတာ တွေ့တယ်။ ဘယ်သူကများ နေ့ခင်းကြောင်တောင် ကိုယ်လုံးတီးနဲ့ မန္တလေးတောင်ပေါ်ကို တက်မှာတုံး။ ဘာသာပြန်သူဟာ ဖြစ်နိုင်ခြေကိုလည်း စဉ်းစားရပါတယ်။ ‘avid’ ကတော့ ‘စိတ်လိုလက်ရ ရှိတယ်’၊ ‘တက်ကြွတယ်’၊ ‘စိတ်အားထက်သန်တယ်’၊ ‘ဝါသနာထုံတယ်’ စသည်ဖြင့် အဓိပ္ပာယ်ရတယ်။ ဖန်နီရဲ့ အကြည့်မှာပါတဲ့ အဲဒီ ဂုဏ်ရည်တွေပါတဲ့ ဓာတ်တမျိုးကြောင့် နန်းတော်ကြီးကိုကြည့်ပြီး မှင်တက်မိနေတဲ့ အက်ဂါသာဟာ disturbed ဖြစ်သွားတယ်တဲ့။ ကျနော်ကတော့ ဒီနေရာမှာ disturb ကို ‘သတိဝင်သွားတယ်’ လို့ ပြန်ချင်တယ်။ မှင်တက် ငေးမောမိနေရာက ဖန်နီက သူ့ကိုလှည့်ကြည့်လိုက်တော့မှ အက်ဂါသာဟာ စကားပြောဖို့ သတိဝင်သွားတယ်။

ဆရာမြကတော့ “something naked and avid” ကို ထည့်ပြန်မသွားဘူး။ ဘာသာပြန်တဲ့နေရာမှာ မူရင်းထဲက စကားလုံးတွေထဲက တချို့ကို ဘာသာပြန်သူတွေက ချန်ခဲ့ဖြုတ်ခဲ့တာမျိုးက လုပ်လေ့ လုပ်ထ ရှိတယ်။ ဆရာမြ ထည့်ပြန်မသွားတာကတော့ ကျန်ခဲ့တာလည်း ဖြစ်နိုင်သလို၊ အဲဒါကို ထည့်ပြန်လိုက်မှ ပိုပြီး ရှုပ်ထွေးသွားမယ်လို့ ယူဆတာမျိုးကြောင့်လည်း ဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒါမှမဟုတ် စိတ်ကြိုက်စကားလုံး ရှာမရလို့များလား။ (ဆရာမြဟာ Anna Karenina ဝတ္ထုရဲ့ အဖွင့်စာကြောင်း “Happy families are all alike; every unhappy family is unhappy in its own way” ဆိုတဲ့ စာကြောင်းကို ပြန်ကြည့်တာ စိတ်တိုင်းမကျတာနဲ့ တော်စတွိုင်းရဲ့ နာမည်ကျော် အဲဒီဝတ္ထုကြီးကို မပြန်ဖြစ်ခဲ့ဘူးလို့လည်း ကြားဖူးတယ်။ ကျနော်အမှတ်မှားရင် ပြင်ပေးကြပါ။ စကားချပ်။) ဘာသာပြန်ရာမှာ စာလုံးတွေကို ချန်ခဲ့ချင်လည်း ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဘာသာပြန်သူအနေနဲ့ အဲဒီအတွက် အကြောင်းပြချက် ခိုင်ခိုင်လုံလုံ ရှိဖို့လိုပါလိမ့်မယ်။

ဒီနေရာမှာ စာရေးသူပြောချင်တဲ့ “something naked and avid” ဆိုတာဟာ ဖန်နီရဲ့ မျက်လုံးထဲမှာ အက်ဂါသာမြင်လိုက်ရတဲ့ အကြည့်၊ နန်းတော်ကြီးအလှကို တပ်မက်မှုပါတဲ့ အကြည့်ပါ။ အဲဒီ တပ်မက်မှုကို ဖန်နီက ဖုံးကွယ်မထားဘူး (naked) တဲ့။

နောက်ဆုံးစာကြောင်းကို ကြည့်ရအောင်။ “Fanny . . .” she said, “Fanny . . . it’s like when the devil took Our Lord up on to the high mountain and showed Him the kingdoms of the world.”

ဒါက သမ္မာကျမ်းစာထဲက ကျမ်းချက်တစ်ချက်ကို အက်ဂါသာက ကိုးကားထားတာ။ ရှင်မဿဲ ခရစ်ဝင်ကျမ်း (၄း၈) က စာကြောင်း။ ဆရာယုဒသန်ရဲ့ သမ္မာကျမ်းစာ ဘာသာပြန်မှာ ခုလိုတွေ့တယ်။ (မူရင်းစာလုံးပေါင်းအတိုင်း)

“၈။ တဖန် မာရ်နတ်သည် ယေရှုကို အလွန်မြင့်လှစွာသော တောင်ပေါ်သို့ဆောင်သွား၍ ဤလောက၌ ရှိသမျှသော တိုင်းနိုင်ငံတို့ကို၎င်း၊ ထိုတိုင်းနိုင်ငံတို့၏ ဘုန်းစည်းစိမ်ကို၎င်း ပြညွှန်၍၊

“၉။ ကိုယ်တော်သည် ငါ့ကို ညွှတ်ပျပ်ကိုးကွယ်လျှင် ယခုပြလေသမျှတို့ကို ငါပေးမည်ဟု ဆိုလေ၏။”

သမ္မာကျမ်းစာမှာ ယေရှုကို စာတန်က သုံးကြိမ်သုံးခါ သွေးဆောင်ပါသတဲ့။ ပထမတစ်ခါက ယေရှုဟာ ရက်ပေါင်း ၄၀ အစာမစားရလို့ မွတ်သိပ်နေချိန်မှာ စာတန်က ယေရှုကို ‘ဘုရားသားတော်ဆိုရင် ဒီကျောက်ခဲတွေကို မုန့်အဖြစ် ဖန်ဆင်းပြီးစားပေါ့’လို့ ပြောသတဲ့။ ယေရှုကလည်း လူဆိုတာ မုန့်စားပြီး အသက်မွေးရမှာမဟုတ်၊ ဘုရားမိန့်တဲ့အတိုင်း အသက်မွေးရမယ်လို့ ပြန်ပြောပြီး အမွတ်သိပ်ခံလိုက်တယ်။

နောက်တခါ စာတန်က ယေရှုကို သန့်ရှင်းသောမြို့ရဲ့ ဗိမာန်ကြီးအထွဋ်ပေါ်ကို ခေါ်လာပြီး ခုန်ချခိုင်းတယ်။ ဘုရားသားတော်ဆိုရင် အောက်ကို ခုန်ချလိုက်၊ ကောင်းကင်တမန်တွေက မင်းကို မြေကြီးနဲ့ မထိအောင် လေထဲမှာ ဆီးဖမ်းကြလိမ့်မယ်တဲ့။ ယေရှုကလည်း ဘုရားသခင်ကို မစစ်ဆေးရဘူးလို့ ကျမ်းမှာ လာတယ် ဆိုပြီး ငြင်းပြန်သတဲ့။

တတိယအကြိမ်မှာတော့ စာတန်က တောင်မြင့်ကြီးပေါ်ခေါ်သွားပြီး တိုင်းပြည်နိုင်ငံတွေကိုပြတယ်။ ဘုရားကို မကိုးကွယ်နဲ့၊ ငါ့ကိုကိုးကွယ်။ ဒါဆိုရင် အဲဒီနိုင်ငံတွေရဲ့ မင်းအဖြစ်၊ မင်းစည်းစိမ်ကို ငါပေးမယ်ဆိုပြီး ဖြားယောင်းတယ်။ ဒါလည်း ယေရှုက ငြင်းပြီး စာတန်ကို နှင်လိုက်တယ်တဲ့။

Test ဖြေကြတဲ့သူတွေထဲမှာ ခရစ်ယာန် (လို့ထင်ရသူ) တချို့ကတော့ မူလကျမ်းနဲ့ အတော်နီးနီးစပ်စပ် ယူပြန်ထားတာ တွေ့ရတယ်။ ဒီနေရာမှာ “Our Lord” က သခင်ယေရှုကို ညွှန်းတာ။ ဆရာမြ ကတော့ “အဘဘုရားသခင်” လို့ ဆိုထားတယ်။ စာတန်က ထာဝရဘုရားကို သွေးဆောင်ဖို့ ခေါ်သွားတာ မဟုတ်ဘဲ လူ့အဖြစ်ကိုရယူထားတဲ့ ဘုရားသားတော် ယေရှုကို ခေါ်သွားတာဖြစ်တဲ့အတွက် “သခင်ယေရှု” လို့ သုံးတာက ပိုနီးစပ်မယ် ထင်တယ်။

သခင်ယေရှုကို ဘုရားသားတော်လို့ ခရစ်ယာန်တွေက ယုံကြည်ပေမဲ့ သုံးပါးတစ်ဆူ (ဘုရားသခင်၊ သားတော်၊ သန့်ရှင်းသောဝိညာဉ်တော်) အယူအဆအရ ဘုရားပဲ ဖြစ်တယ်လို့ ယုံကြည်တဲ့ ခရစ်ယာန်တချို့လည်း ရှိတယ် ပြောတယ်။ ဒီတော့ အဲဒီရှုထောင့်အရ Our Lord ကို ဘုရားသခင်လို့ ပြန်ရင် မမှားဘူးလို့ ပြောရင် ရမလား။ ဒီနေရာမှာ ယေရှုက ဘုရားလား၊ ဘုရားသားတော်လားက ဘာသာပြန်သူရဲ့ ကိစ္စမဟုတ်။ ဘာသာရေးသမားတွေ ကိစ္စ။ သမ္မာကျမ်းစာ အဆက်အစပ်အရ ပြောရရင်တော့ ဒီနေရာမှာ စာတန်ဟာ ယေရှုကို တောင်ပေါ်ခေါ်သွားတာ။ ဒါကြောင့် သခင်ယေရှုလို့သုံးတာကို ပိုကြိုက်တယ်။

ဝတ္ထုကိုပြန်ဆက်ရရင် အက်ဂါသာကို ဖန်နီက လှမ်းကြည့်တော့ အက်ဂါသာက သတိဝင်ပြီး စကားပြောတယ်။ နှစ်ယောက်စလုံးက ရွှေနန်းတော်ကြီးရဲ့အလှမှာ မိန်းမောနေကြတာ။ မြနန်းစံကျော် ရွှေနန်းတော်ကြီးကို ကြည့်ပြီး၊ ဘုရင့်စည်းစိမ်ဆိုတာကို မြင်ပြီး အားကျနေကြတာ။ ဒါကြောင့် အက်ဂါသာက သမ္မာကျမ်းစာထဲက ခုန စာကြောင်းကို သတိရသွားတာ။

“ဖန်နီရယ်... ဒီလောက်လှတဲ့ နန်းတော်ကြီးကို မြင်တော့ ကျမ်းစာမှာလာသလို ငါတို့သခင်ယေရှုကို စာတန်က တောင်ပေါ်ခေါ်သွားပြီး မင်းစည်းစိမ်ကိုပြတယ်ဆိုတာ ဒါမျိုးနဲ့တူတယ်နော်” လို့ အာမေဍိတ်ပြုလိုက်တာ။ ဒီနေရာမှာ kingdoms ဆိုတာ တိုင်းပြည်နိုင်ငံတွေဆိုတာထက် ကမ္ဘာပေါ်က တိုင်းပြည်အားလုံးရဲ့ အရှင်သခင်အဖြစ်၊ မင်းတကာတို့၏ မင်းအဖြစ်ကို ဆိုလိုတာလို့ ယူဆတယ်။ (ထာဝရ) ဘုရားစကားကို နားမထောင်နဲ့၊ ငါ့စကားကို နားထောင်။ ငါ့စကားနားထောင်ရင် စကြဝတေးမင်းစည်းစိမ်ကို ရမယ်တဲ့။ (ဗုဒ္ဓဝင်မှာလည်း ဘုရားလောင်း သိဒ္ဓတ္ထကို တောမထွက်အောင် မာရ်နတ်က စကြာဝတေးမင်း စည်းစိမ်နဲ့တစ်ခါ၊ ဘုရားဖြစ်ပြီးချိန် သူ့သမီးတော်သုံးပါးရဲ့အလှနဲ့ ဖြားယောင်းပြီးတစ်ခါ သွေးဆောင်တယ်လို့ ဆိုတယ်။ တိုက်ဆိုင်စွာဆင်တူနေတာကို ပြောချင်တာပါ။ စကားချပ်။)

ဆရာမြက ဒီစာကြောင်းကို ဘယ်လိုပြန်သလဲကြည့်ရအောင်။

“ကြည့်စမ်းပါဦး ဖဲင်းနီရယ် ... ဘယ်လောက်လှသလဲ။ နတ်ဆိုးက အဘဘုရားသခင်ကို တောင်ပေါ် ခေါ်ပြီးတော့ လောကတစ်ခွင်မှာရှိတဲ့ ဘုံဗိမာန်တွေကို ပြတယ်ဆိုတာ ဒီလိုပဲနေမှာပဲနော်။”

မူရင်းမှာ “Look” လို့ မပါပေမဲ့ ဆရာမြက “ကြည့်စမ်းပါဦး” လို့ ထည့်ပေးလိုက်တယ်။ “How beautiful!” စသည်ဖြင့် မပါပေမဲ့ “ဘယ်လောက်လှသလဲ” လို့ ထည့်ပေးလိုက်တယ်။ အဲဒီ “ကြည့်စမ်းပါဦး” နဲ့ “ဘယ်လောက်လှသလဲ” မပါဘဲနဲ့ အဲဒီ စာကြောင်းကို ပြန်ဖတ်ကြည့်ပါ။ ဒါတွေ ထည့်ပေးလိုက်ခြင်းအားဖြင့် ဖတ်ရတာ ပိုညက်ညောသွားတယ် မဟုတ်လား။ ဒါဟာ ရသပါပဲ။ ဘာသာစကားနဲ့ ရသတို့ ချိတ်ဆက် အလုပ်လုပ်ပုံကို သိမြင်ကျွမ်းကျင်ဖို့လိုပါတယ်။ ဘာသာပြန်သူတစ်ဦးဟာ သူ့စာမှာ ပါတဲ့အတိုင်း အတိအကျပြန်နေတာထက် ကိုယ့်နားထဲမှာ မြန်မာနှစ်ဦးပြောနေသံကို ကြားယောင်ပြီးမှ ချရေးဖို့ လိုတယ်။

ပြန်ချုပ်ရရင် ဖန်နီနဲ့ အက်ဂါသာဆိုတဲ့ ဥရောပတိုက်သူ နှစ်ယောက်ဟာ မန္တလေးတောင်ပေါ် ရောက်သွားတယ်။ တောင်ပေါ်ကနေ မြင်ရတဲ့ မြင်ကွင်းက သိပ်ဖမ်းစားနိုင်တယ်။ အထူးသဖြင့် နန်းမြို့ရိုးထဲက နန်းတော်ကြီးဆီကနေ သူတို့ မျက်စိတောင် မခွာနိုင်ဘူး။ စစ်ကိုင်းတောင်တွေ၊ ဧရာဝတီမြစ်တွေ၊ အတုမရှိကျောင်းကြီးတွေကိုတောင်မှ သူတို့ မကြည့်အားတော့ဘူး။ နန်းတော်ရဲ့အလှမှာ မိန်းမောနေလိုက်တာ နှစ်ယောက်သား စကားပြောဖို့တောင် သတိမရဘူး။ အဲဒီမှာ ဖန်နီက အက်ဂါသာကို လှည့်ကြည့်လိုက်တော့မှ တို့ဆေးမိထားသလိုဖြစ်နေတဲ့ အက်ဂါသာဟာ စကားပြောဖို့ သတိဝင်သွားတယ်။ “ဖန်နီရယ်... သမ္မာကျမ်းထဲကလို နတ်ဆိုးက ငါတို့သခင်ယေရှုကို တောင်ထိပ်ပေါ် ခေါ်ပြီး ဟောဒီမှာ မင်းစည်းစိမ်ဆိုတာဒါပဲ လို့ ခေါ်ပြသလိုပါပဲလား” လို့ အက်ဂါသာက ရေရွတ်တယ်။ ဘာသာပြန်ခိုင်းတဲ့ စာပိုဒ်အဓိပ္ပာယ်က ဒါပါပဲ။

ဒီကနေ ကျနော်တို့ ဘာတွေရနိုင်လဲ။ ဘာသာပြန်သူဟာ ဘာသန္တရရော၊ ဒေသန္တရရော၊ သမိုင်းတွေ ပထဝီတွေရော၊ ဒါ့အပြင် ဖြစ်နိုင်ရင် ဆက်စပ်နေတဲ့ ဘာသာရေးဗဟုသုတတွေရော ဖြည့်ဆည်းဖို့ ရှာမှီးဖို့ လိုအပ်တယ်ဆိုတာ ဒီ စာပိုဒ်ကို ဘာသာပြန်ကြည့်ရာကနေ ပေါ်လွင်တယ်။ စာတစ်ပုဒ်ကို ဘာသာမပြန်ခင် နောက်ခံ ဗဟုသုတတွေ သိပြီဆိုရင် ရေးထားတဲ့ အင်္ဂလိပ် စာကြောင်းကိုလည်း သဒ္ဒါအရ ပုဒ်တခုချင်းအရ အနက်မလွဲအောင် နည်းစနစ်မှန်စွာ ပြန်ရမယ်။ ဒါပြီးမှ ရသ ပါအောင် ဘယ်လို ပြန်မလဲဆိုတဲ့ အဆင့်က လာမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဘာသာပြန်ရာမှာ လိုအပ်လာခဲ့ရင် ထပ်ဖြည့်ပေးရတာ၊ ချိတ်ဆက်ပေးရတာ၊ (အရေးမကြီးရင်) ဖြုတ်ချ ခဲ့ရတာတွေရဲ့ သဘောကိုလည်း ဆင်ခြင်ကြည့်စေချင်ပါတယ်။ ဆရာမြရဲ့ ဘာသာပြန်လက်ရာနဲ့ပါ နှိုင်းယှဉ်လေ့လာပြီးတော့လည်း အတုယူစေချင်ပါတယ်။ ဆရာမြရဲ့ ပြန်ဆိုချက်မှာ ချန်ခဲ့တဲ့ စာလုံးအချို့ (soft နဲ့ something naked and avid)၊ မူရင်းမှာ မပါဘဲ ပြေပြစ်အောင်ထည့်ပြန်တာ (“ကြည့်စမ်းပါဦး” နဲ့ “ဘယ်လောက်လှသလဲ”) စတာတွေကိုလည်း သတိပြုစေချင်တယ်။ အမှားတစ်ခု (အတုမရှိ ကို မဟာမြတ်မုနိ လို့ မှားတာ) ကတော့ ဘာသာပြန်သူတွေဟာလည်း လူတွေပဲမို့ အမှားမကင်းနိုင်လို့ ခွင့်လွှတ်ရမှာပါပဲ။ စာအုပ်တိုက်တွေမှာ အယ်ဒီတာကောင်းကောင်း တစ်ယောက် မထားနိုင်တာ မြန်မာနိုင်ငံက စာပေလောကရဲ့ ချို့တဲ့နေတဲ့အချက်ပါ။

ဘာသာပြန်တာဟာ အနုပညာတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်ခွဲခန်းထဲ ဓာတ်ငွေ့ထုတ်ဖော်တာမျိုး၊ ဒါနဲ့ဒါပေါင်းရင် ဒါရတယ်ဆိုတာမျိုး မဟုတ်ပါ။ ဒါကြောင့် နည်းစနစ်ဆိုတာတွေနဲ့ စာအုပ်ကြီး အတိုင်း လုပ်လို့မရပါဘူး။ ကိုယ်တိုင် ဝင်ခံစားပြီးမှ၊ ကိုယ်တိုင် ရသကို ရင်ထဲရောက်အောင် မွေးပြီးတော့မှ စာရေးသူနေရာကနေ ဝင်ခံစားပေးရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ သူတို့ ဘာသာစကားအားဖြင့် ရှိနေတဲ့ ရသကို ကိုယ့်ဘာသာစကားအားဖြင့် ခံစားနိုင်မယ့် ရသအဖြစ် သူ့နေရာကရော ကိုယ့်နေရာကပါ ဝင်ခံစားပြီး အသွင်ကူးပြောင်းပေးရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ တစ်နည်းပြောရရင် ရသချင်း ရသချင်း တံတားထိုးပေးရတာ၊ ပေါင်းကူးပေးရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ မရှိမဖြစ် ကနဦးလိုအပ်ချက်ကတော့ သူ့ဘာသာ၊ ကိုယ့်ဘာသာ နှစ်မျိုးစလုံး ထုံးလိုချေ ရေလိုနှောက် တတ်သိနေဖို့ပါပဲ။

ချစ်သောယွန်းခင်ခင်ပါ စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ်ကို ဘာသာပြန်ရာမှာ ကြုံရမယ့် ယွန်းရုပ်ကလေးရဲ့ ပရိယာယ်တွေကို လေ့လာကြည့်လို့ရှိရင် ရသဘာသာပြန် မော်ရုံတောကြီးရဲ့ မာယာကို ရိပ်စားမိနိုင်မယ် ထင်ပါတယ်။ ။

(၂၀၂၂ ခုနှစ်တုန်းက Facebook မှာ တင်ခဲ့ဖူးတဲ့ ပို့စ်ကို ပြန်လည်ဖော်ပြတာ ဖြစ်ပါတယ်။)

SuttaCentral ဝက်ဘ်ဆိုက်တွင် အီလက်ထရွန်းနစ်ပုံစံဖြင့် ထုတ်လွှင့်ထားသည့် ယခု စာအုပ်ငယ်ကို ရေးသားပြုစုသူ ဆရာတော် ဘိက္ခုသုဇာတော၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုသည်။

ယခု မြန်မာပြန်မူတွင် ပါရှိသော မြန်မာဘာသာစကားအခြေပြု ရေးသားချက်များအားလုံးသည် ဘာသာပြန်သူ ဝေယံဘုန်း၏ မူပိုင်ဖြစ်ပြီး မူပိုင်ခွင့်ရှိသူ၏ စာဖြင့်ရေးသားခွင့်ပြုချက်မပါဘဲ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းကိုဖြစ်စေ၊ တစ်အုပ်လုံးကိုဖြစ်စေ ပုံနှိပ်ခြင်း၊ ရောင်းချခြင်း၊ ဖြန့်ဖြူးခြင်း၊ တခြား အီလက်ထရွန်းနစ် ပလက်ဖောင်းများတွင် ပြန်ကူးတင်ခြင်း မပြုရ။

စာရေးသူအကြောင်း

ဘိက္ခုသုဇာတော (Bhikkhu Sujāto) သည် ဩစတြေးလျနိုင်ငံသား ဗုဒ္ဓဘာသာ ရဟန်းတော်တစ်ပါးဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာကျော် SuttaCentral ဝက်ဘ်ဆိုက်ကို တည်ထောင်သူလည်း ဖြစ်သည်။ ဆရာတော်သည် မြတ်စွာဘုရားရှင် လက်ထက်တော်က ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ဟု ယုံကြည်ကြသော ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေ (Early Buddhist Texts - EBTs) များကို နှစ်ပေါင်းများစွာ စူးစိုက်လေ့လာကာ ပါဠိတော်မှ အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ အပြည့်အစုံ ပြန်ဆိုခဲ့သူအဖြစ် လူသိများသည်။

ဆရာတော်လောင်းလျာကို ၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျနိုင်ငံ ပါ့သ် (Perth) မြို့၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ငယ်မည်မှာ Anthony Best ဖြစ်ပြီး ရဟန်းမပြုမီက “Martha’s Vineyard” အမည်ရှိ နာမည်ကျော် ဩစတြေးလျ ရော့ခ်ဂီတအဖွဲ့တွင် အတီးနှင့်အဆို အဖွဲ့ဝင်တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့ဖူးသည်။ ၁၉၉၄ ခုနှစ်တွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၌ အရှင် အာဂျန် ချား (Ajahn Chah) ၏ တောရဘိက္ခုအစဉ်အလာ အတိုင်း ဥပသမ္ပဒကံဆောင် ရဟန်းဘောင်သို့ တက်ရောက်သည်။ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှာ အာဂျန် ဗြဟ္မ (Ajahn Brahm) ဖြစ်သည်။

ရဟန်းပြုပြီးနောက် တောရရဟန်းအဖြစ် ဝိပဿနာတရားကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ကျင့်ကြံခဲ့သည်။ ဆရာတော်သည် ဗုဒ္ဓစာပေဆိုင်ရာ သုတေသနလုပ်ငန်းများအပြင်၊ အမျိုးသမီးများ ရဟန်းပြုခွင့် (ဘိက္ခုနီသာသနာ) ဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များတွင်လည်း တက်ကြွစွာ ပါဝင်ဆောင်ရွက်သူဖြစ်သည်။

ယခုစာအုပ် ရှေးဦးဗုဒ္ဓဝါဒနှင့် ထေရဝါဒ ကွာခြားချက် အကျဉ်းချုပ်စာရင်း တွင် ဆရာတော်သည် နှစ်ပေါင်းများစွာ ဆည်းပူးခဲ့သည့် ဗဟုသုတများကို အခြေခံ၍ နှစ်ပေါင်းထောင်ချီအတွင်း ဗုဒ္ဓဘာသာအစဉ်အလာများ၌ အယူအဆများ မည်သို့ပြောင်းလဲလာခဲ့ပုံကို စာသင်သားများ နားလည်လွယ်စေရန် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ နှိုင်းယှဉ်တင်ပြထားသည်။

နိဒါန်း

ဒီစာအုပ်ဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓဝါဒ နဲ့ ထေရဝါဒ အကြား အဓိကကွဲပြားခြားနား ချက်တွေကို အလွယ်တကူကိုးကားနိုင်စေဖို့ အကျဉ်းချုပ်မှတ်စုထုတ်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ရှေ့မဆက်ခင် အသုံးအနှုန်းကိစ္စ ရှင်းလင်းအောင် အရင် ပြောပြထားပါရစေ။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓဝါဒ ဆိုတာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ ပါရှိတဲ့ အဆုံးအမတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေဟာ ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် မျက်မှောက်တော်နဲ့ ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် မဝေးတဲ့ကာလတစ်ခုအတွင်း ဘုရားရှင်နဲ့ သာဝကတွေ ဟောကြားခဲ့တဲ့ ဒေသနာတွေကို စနစ်တကျ ပြုစု မှတ်တမ်းတင်ခဲ့တဲ့ ကျမ်းတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီဃ၊ မဇ္ဈိမ၊ သံယုတ္တ၊ အင်္ဂုတ္တရ ဆိုတဲ့ ပါဠိ နိကာယ်ကြီး လေးရပ်ရယ်၊ အဲဒီနိကာယ်တွေကိုပဲ တရုတ်၊ တိဘက်၊ သက္ကတ စတဲ့ ဘာသာစကားတွေနဲ့ အပြိုင် မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ အာဂမ လို့ခေါ်တဲ့ကျမ်းတွေ၊ ပါတိမောက်တွေ၊ ဝိနည်းခန္ဓကလာ ဥပသမ္ပဒါ၊ ဥပေါသထ အခန်းတွေလို ဝိနည်းတော် အစိတ်ပိုင်းတွေရယ် ပါဝင်ပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ပါဠိ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ထဲက သုတ္တနိပါတ၊ ဥဒါန၊ ဣတိဝုတ္တက၊ ဓမ္မပဒ၊ ထေရဂါထာနဲ့ ထေရီဂါထာတို့လည်း ပါဝင်ပါတယ်။

အဘိဓမ္မာကျမ်းတွေ၊ မဟာယာနသုတ္တန်တွေ၊ ဗုဒ္ဓဝင်ကျမ်းတွေ၊ မဟာဝံသ၊ ဒီပဝံသတို့လို ရာဇဝင်ကျမ်းတွေ၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ထဲက ကျမ်းအများနဲ့ ဝိနည်းပိဋကတ်တချို့ထဲက ဇာတ်တော်တွေကို ရှေးဦးဗုဒ္ဓဘာသာထဲ ထည့်သွင်းမထားပါဘူး။

ထေရဝါဒ ဆိုတာကတော့ သီဟိုဠ်ကျွန်း အနုရာဓပူရမြို့ မဟာဝိဟာရဂိုဏ်းမှာ သန္ဓေတည်မွေးဖွားခဲ့ပြီး နောင်မှာ အရှေ့တောင်အာရှတစ်လွှား ပျံ့နှံ့သွားခဲ့တဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကွဲကို ဆိုလိုပါတယ်။ ထေရဝါဒဟာ ပါဠိပိဋကတ်တစ်ခုတည်းကိုသာ ဗုဒ္ဓနှုတ်ခပါဌ်တော်နဲ့ ကိုက်ညီတဲ့ကျမ်းအဖြစ် လက်ခံတဲ့ဂိုဏ်းဖြစ်ပါတယ်။

တခြားဂိုဏ်းကွဲတွေမှာလိုပဲ ထေရဝါဒမှာလည်း နှစ်ကာလကြာလာတာနဲ့အမျှ အပြောင်းအလဲတွေ ရှိပါတယ်။ ဒီ အဆုံးအမတွေထဲကအများစုကို ရှင်မဟာဗုဒ္ဓဃောသ (ခရစ်နှစ် ၅ ရာစု) ရဲ့ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် အပါအဝင် သူပြုစုခဲ့တဲ့အဋ္ဌကထာတွေမှာ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ခဲ့တာဖြစ်ပြီး၊ ကျန်အဆုံးအမအယူအဆတွေကတော့ မျက်မှောက်ခေတ်ကာလအထိ လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ခု ဖော်ပြမယ့်စာရင်းမှာ ဘုန်းကြီးအနေနဲ့ အဓိကဇောင်းပေးချင်တာကတော့ ပညာရှင်တွေနဲ့ဘာသာဝင်တွေ ဟောပြောကြတဲ့ ထေရဝါဒခေါင်းစဉ်ကြီးအောက်က အသားကျပြီးသား အဆုံးအမတွေပဲဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီဘောင်ရဲ့ အပြင်ကို ရောက်သွားတဲ့ အယူအဆတွေ ဒါမှမဟုတ် ရိုးရာအယူတွေကို မဆွေးနွေးပါဘူး။ ဒါ့အပြင် ထေရဝါဒထဲက တကြောင်းတဂါထာတွေ အကြောင်းကိုလည်း ပြောမှာမဟုတ်ပါဘူး။ သပ္ပုရိသ သူတော်ကောင်းတွေရဲ့ ယုံကြည်ချက်တွေနဲ့ ဘဝပန်းတိုင်အကြောင်းတွေကိုသာ ဆွေးနွေးမှာဖြစ်ပါတယ်။ စံတွေကိုသာ ပြောမှာ ဖြစ်ပြီး စံသွေမှုတွေကို ပြောမှာမဟုတ်ပါဘူး။

ရှေးကျတဲ့ ပိဋကတ်တော်တွေကို ခေတ်အခြေအနေအရ အသစ်ပြန်လည် လေ့လာဖတ်ရှုဖို့ လိုအပ်လာတဲ့အခါမှာ အမြင်မတူတာတွေ ဖြစ်ပေါ် လာတတ်ပါတယ်။ သာသနာတစ်ရပ် ဆက်လက်ရှင်သန်နေဖို့ဆိုရင် အမြင်တွေ၊ အယူအဆတွေဟာ အသေရပ်တန့်မနေဘဲ စီးဆင်းနေဖို့ မရှိမဖြစ်လိုအပ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့်မို့လည်း ပါဠိတော်ကိုဖွင့်ဆိုရှင်းပြခြင်း၊ အနက် အသစ်ပြန်ပေးခြင်းဆိုတဲ့ အဋ္ဌကထာအစဉ်အလာကို ဘုန်းကြီးတို့ ဆက်လက်လိုက်နာပါမယ်။ အဋ္ဌကထာတွေဟာ ပါဠိတော်ကိုထပ်ဆင့်ရှင်းတယ်လို့ ဆိုတဲ့အတွက်ရော၊ အဋ္ဌကထာစကားဟာ လူအများအပြားအပေါ် လွှမ်းမိုးမှုကြီးတာကြောင့်ရော အဋ္ဌကထာရဲ့အဆိုတွေကို ဝေဖန်ပိုင်းခြားစိစစ်ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။

ဒီစာအုပ်ငယ်ရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်ကတော့ မျက်မှောက်ခေတ်ထေရဝါဒရဲ့ ဝေါဟာရတွေ၊ အယူအဆတွေဟာ မူရင်းသုတ္တန်တွေနဲ့ ဘယ်နေရာတွေမှာ အံချော်နေသလဲ ဆိုတာကို စာသင်သားတွေ နားလည်စေဖို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ မတူဘူးဆိုတိုင်းလည်း ဘယ်ဟာက သာတယ်၊ မြင့်တယ်၊ ဘယ်ဟာက နိမ့်တယ်လို့ ဆိုလိုတာမဟုတ်ပါဘူး။ တခါတလေမှာ စာ (အက္ခရာ) ပြောင်းပေမယ့် အဓိပ္ပာယ် မပြောင်းလဲတာလည်း ရှိပါတယ်။ အခြေအနေနဲ့ လိုက်လျောညီထွေ ပြောင်းလဲသွားတာလည်း ရှိပါတယ်။ အကျဉ်းကို အကျယ်ချဲ့တာမျိုးလည်း ရှိပါတယ်။ တခါတလေ အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောင်းလဲပစ်လိုက်တာမျိုးလည်း ရှိပါတယ်။ ဘုန်းကြီးအနေနဲ့ကတော့ ဘယ်နေရာတွေမှာ မတူကွဲပြားတာ ရှိနေလဲဆိုတာကိုသာ ညွှန်ပြသွားမှာဖြစ်ပြီး၊ အဲဒီအချက်တွေက ဘာကြောင့် အရေးကြီးတယ်ဆိုတာကို ပြသဖို့အတွက် လုံလောက်တဲ့ နောက်ခံအကြောင်းတရား အဆက်အစပ်တွေကိုလည်း ဖော်ပြပေးသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

နောက်ဆုံးမှာတော့ ဘယ်သူမဆို မိမိယုံကြည်ချက်အတွက် မိမိပဲတာဝန်ယူရမှာဖြစ်သလို၊ ဓမ္မ အသိအမြင်ကိုလည်း မိမိကိုယ်တိုင်ပဲ ရှာဖွေရမှာဖြစ်ပါတယ်။ ဘုန်းကြီးအနေနဲ့ စာရှုသူ ဘာကိုယုံကြည်သင့်တယ်၊ ဘယ်လို ကျင့်ကြံသင့်တယ်ဆိုတာကို ပြောပြဖို့ တာဝန်မရှိပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဘုန်းကြီးကိုယ်တိုင် စတင်လေ့လာတဲ့အချိန်တုန်းက ဒီအကြောင်းအရာတွေကို နားလည်ဖို့ နှစ်ပေါင်းများစွာ အချိန်ယူခဲ့ရသလို လမ်းမှားတွေလည်း အများကြီး လျှောက်ခဲ့ရပါတယ်။ ဒါကြောင့် အချို့သောသူတွေအတွက် အဲဒီလမ်းခရီးကို ပိုမိုချောမွေ့ လွယ်ကူစေဖို့ ရည်ရွယ်ပြီး ဒီမှတ်စုကို ပေးအပ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီဝေါဟာရတွေ၊ ဒေသနာတွေရဲ့ သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခဲ့ပုံတွေကို ဘုန်းကြီးအနေနဲ့ အသေးစိတ်ခြေရာခံဖို့ ကြိုးစားထားခြင်း မရှိပါဘူး။ ဒီစာအုပ်ဟာ စာတမ်းတင်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ စာရင်းတို့ထားတဲ့ မှတ်စုတစ်ခုမျှသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီထဲမှာပါတဲ့ အကြောင်းအရာတွေဟာ ရှုပ်ထွေးပြီး ငြင်းမယ်ဆိုငြင်းစရာတွေ အများကြီးပါ။ ရှုထောင့်စုံကနေ အနက်စုံပေးကြတာလည်း အများကြီးပါ။ ဘုန်းကြီးကတော့ ဒါတွေကိုလက်ရှောင်ချင်ပါတယ်။

ဒါ့အပြင် တစ်ဘဝပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တို့၊ ဈာန်အပျော့စားတို့လို ခေတ်ပေါ် အယူအဆတွေကိုလည်း ဘုန်းကြီး မဆွေးနွေးပါဘူး။ အဲဒီ အယူအဆတွေဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓဝါဒမှာရော၊ ထေရဝါဒမှာပါ မတွေ့ရတဲ့အတွက် ဖြစ်ပါတယ်။ ရှေ့ဘဝနောက်ဘဝ၊ နိဗ္ဗာန်၊ သံဃာအဖွဲ့အစည်း စတာတွေကို ငြင်းပယ်တဲ့ ခေတ်ပေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာပုံစံအချို့ နှစ်ပေါင်း ဆယ်ဂဏန်းအတွင်း ဗုဒ္ဓရဲ့မူလတရားတော်တွေကနေ သွေဖည်သွားခဲ့တာဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကြီးတွေ နှစ်ထောင်ချီအတွင်း ရှေးဦးဗုဒ္ဓအဆုံးအမကနေ လမ်းခွဲထွက်ခဲ့တာထက်တောင် ပိုကြီးကျယ်တယ်ဆိုတာ သတိပြုသင့်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓဘာသာဟာ တဖြည်းဖြည်းနဲ့ ပုံသဏ္ဌာန်သွင်ပြင်တွေ ပြောင်းလဲလာခဲ့တယ်ဆိုတာ အံ့အားသင့်စရာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ အဲဒါတွေအားလုံးကိုသာ စာရင်းတို့ရမယ်ဆိုရင် အာကာကို ပုံလွှာပြုရမလို ဖြစ်နေပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ တခုမမေ့ရမှာက မူလဗုဒ္ဓဘာသာ ပင်စည်ကြီးကနေ အကိုင်းအခက်တွေ ဘယ်လောက် ခွဲဖြာထွက်ခဲ့ထွက်ခဲ့ အဲဒီအကိုင်းအခက်တွေအားလုံးဟာ မူရင်း ဗုဒ္ဓဓမ္မတွေကို အစဉ်အဆက်ထိန်းသိမ်းခဲ့ပြီး၊ စာရေးသူအပါအဝင် မည်သူမဆို ဒီတရားတော်အတိုင်း လက်တွေ့ကျင့်ကြံ နိုင်ခွင့်ရအောင် ကျေးဇူးပြုခဲ့တယ်ဆိုတဲ့ အချက်ပါပဲ။ မည်သည့် ဗုဒ္ဓသာသနာ အစဉ်အလာပဲဖြစ်ဖြစ် အပေါ်ယံမှာ ဆွေးနွေးငြင်းခုံစရာ ခေါင်းစဉ်တွေ၊ ဒေသနာတွေ ဘယ်လောက်ပဲ ရှိနေပါစေ အားလုံးဟာ မူလဗုဒ္ဓဝါဒရဲ့ အတွင်းအနှစ်အသားကို မပျောက်မပျက် စောင့်ရှောက်ထားရာမှာတော့ အတူတူပါပဲ။

ဘိက္ခုသုဇာတော

မာတိကာ

စာရေးသူအကြောင်း

နိဒါန်း

အထွေထွေအချက်များ

• အနတ္တ

• သစ္စာနှစ်ပါး

• အဘိဓမ္မာနည်းကျအောင် ပြုပြင်သွတ်သွင်းမှု

• အဘိဓမ္မာကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်

• သုတ္တန်ထက် အဘိဓမ္မာကိုဦးစားပေးမှု

• ဘာသာစကား၏ထူးခြားအရေးပါမှု

• ဗြာဟ္မဏဝါဒနောက်ခံအဆက်အစပ် ပျောက်ဆုံးမှု

• ဝိဘဇ္ဇစိတ်ထား

• ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်များ

• တရားစခန်းများ

• အောက်ထစ်ရောက်နိုင်မည့်အဆင့်

• ကုသိုလ်ရေးလား လွတ်မြောက်ရေးလား

ဗုဒ္ဓကဏ္ဍ

• ဗောဓိသတ္တ (ဘုရားအလောင်း)

• ပါရမီ

• ဇာတကနိပါတ်များ

• သုဒ္ဓေါဒန၏အဆင့်

• နိမိတ်ကြီးလေးပါး

• တထာဂတ

• အလုံးစုံကိုသိခြင်း

• ဗျာဒိတ်

• ဗုဒ္ဓဒေသစာရီကြွရောက်ခဲ့ဖူးသောဒေသများ

• ဗုဒ္ဓဆင်းတု

• သရီရဓာတ်တော်

ဓမ္မကဏ္ဍ

• တွေးစရာအာရုံ (ဓမ္မာရုံ)

• စိတ္တက္ခဏ

• ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်

• သေခါနီးဆဲဆဲကံ (အာသန္နကံ)

• ကြားဘဝ

• မာတုဂါမတို့၏ ရူပါရုံကို စက်ဆုပ်စရာဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း

• သ-ဘာဝ သို့မဟုတ် အမြုတေအရှိ

• သမာဓိအမျိုးအစားခွဲခြင်း

• ဝိပဿနာသက်သက်ဖြင့် မဂ်ဉာဏ်ကိုရခြင်း

• ဝိပဿနာ

• ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်လေးပါး

• ဝိပါကဝဋ်ကြွေး

• အနတ္တကိုမြင်အောင်ကြည့်နည်း

• ‘နာမရူပ’ အောက်တွင် ‘ဝိညာဏ်’ ကိုထည့်သွင်းခြင်း

• နိမိတ္တ (ကမ္မဋ္ဌာန်းနိမိတ်)

• ကသိဏ (ကသိုဏ်း)

• ဧကာယန (အရာအားလုံး ပေါင်းစည်းညီညွတ်သော ဆုံမှတ်)

• ‘မုတ’ သည် ‘သိ၊ မှတ်ထင်၊ ကြံဆ’ သောအရာ

• သင်္ခါရသည် ‘ကံ’

• တောက်ပသောစိတ်

• ရူပကလာပနှင့် ရုပ်ကိုအန္တိမသဘောဆန်းစစ်မှု

• မနောဝိညာဏ်၏တည်ရာရုပ် (ဟဒယဝတ္ထု)

• တိ နှင့် တု

• ကုသိုလ်၏အဖို့ဘာဂ

သံဃာကဏ္ဍ

• သံဃာနှင့် ငွေကြေးပိုက်ဆံ

• သံဃအဖွဲ့အစည်းအဆင့်ဆင့်

• သံဃာရာထူးဌာနန္တရများ

• ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်

• နိကာယများ

• ရဟန်းခံအနွယ်စဉ်

• ရဟန်းမ (ဘိက္ခုနီသံဃာ)

• ဘိက္ခုသံဃာကို အထွတ်အမြတ်ထားမှု

• ဘိက္ခုနီဖြစ်ဖို့ ဘိက္ခုသံဃာထံမှာ ရဟန်းခံရခြင်း

• ယုံကြည်ရသော မာတုဂါမ (သဒ္ဓေယျဥပါသိကာ)

• တခြားဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကွဲများကို လက်မခံခြင်း

• မဂ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်

အထွေထွေအချက်များ

အနတ္တ

အနတ္တဟာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာရဲ့ အခြေခံအကျဆုံး၊ အရေးအကြီးဆုံး ဒေသနာတော်တွေထဲက တစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲအားလုံးကလည်း အနတ္တကို မိမိအားသန်ရာနည်းအလိုက် ဟောကြားကြတာချည်းပဲဆိုပေမဲ့ ထေရဝါဒကတော့ အနတ္တကိုအထူးအားပြုဟောပါတယ်။ ဒါကလည်း ရှေးကျတဲ့ ဗုဒ္ဓဝါဒဂိုဏ်းကွဲတွေထဲကတစ်ခုဖြစ်တဲ့ ပုဂ္ဂလဝါဒဂိုဏ်းနဲ့တုပြိုင်ပြီး မိမိတို့ အယူကိုတင်ပြရာကနေ အထူးရှေ့တန်းတင် အားပြုဖြစ်လာခဲ့ပုံပါပဲ။

ပုဂ္ဂလဝါဒဂိုဏ်းသားတွေက ‘အတ္တ’ မရှိဘူးဆိုတာကို လက်ခံပေမဲ့ ‘ပုဂ္ဂိုလ်’ သဘောတော့ ရှိတယ်လို့ ယူပါတယ်။ ခိုင်မြဲတဲ့အသက်လိပ်ပြာ၊ အတ္တမရှိဆိုတဲ့ အနတ္တသဘောရယ်၊ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ‘ငါ’ လို့သိနေတဲ့ သဘောရယ် အဲဒီ နှစ်ခုကြားမှာ အဆင်ပြေအောင် ပုဂ္ဂလဝါဒဂိုဏ်းက ကြားချလက်ခံတဲ့ နည်းလမ်းတစ်ခုပါပဲ။ ထေရဝါဒကတော့ ပုဂ္ဂိုလ်ရှိတယ်ဆိုတာကို လက်မခံပါဘူး။ ပုဂ္ဂလဝါဒရဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ရှိအယူဟာ ဘာမှမထူးတာကို ထူးခြားဟန်ပြုတယ်၊ ဗုဒ္ဓဝါဒရဲ့ အခြေပြုထောက်တည်ရာတွေကို ငြင်းပယ်တာနဲ့ ဘာမှမကွာဘူးလို့ ရှုမြင်ပြီး ထေရဝါဒက ပယ်ပါတယ်။

အဘိဓမ္မာခုနစ်ကျမ်းဝင် ကထာဝတ္ထုကျမ်းဟာ စင်ပြိုင် ဗုဒ္ဓဝါဒဂိုဏ်းကွဲတွေရဲ့ အယူအဆတွေအပေါ် ထေရဝါဒဘက်က ခုခံချေပချက်တွေကို စုစည်းထားတဲ့ကျမ်းဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂလဝါဒအပေါ် တုံ့ပြန်ချက်တွေနဲ့ ကျမ်းကို စဖွင့်ထားသလို အဲဒီကဏ္ဍက ကျမ်းတစ်စောင်လုံးမှာ အရှည်ဆုံးလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ဒီအယူအဆ အငြင်းအခုံမှာ ထေရဝါဒဂိုဏ်းက အထူးလက်ဆုပ်လက်ကိုင်ပြုချင်တဲ့ ဝိသေသကိုမြင်ရပါတယ်။ ဒီ အယူအဆ၊ ဒီ ရပ်တည်ချက်ရဲ့ လာရာဟာ ထေရဝါဒရဲ့ဖခင်ဖြစ်တဲ့ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ် ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုလို့ရပါတယ်။ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿရဲ့အမြင်မှာ ပုဂ္ဂလဝါဒဟာ ဗုဒ္ဓဓမ္မအတွက် အရေးကြီး ဓမ္မန္တရာယ်ဖြစ်တဲ့အတွက် ခုလို တုံ့ပြန်ခဲ့တာပါ။

ဒါပေမဲ့လည်း ထေရဝါဒရဲ့ အနတ္တအပေါ် အထူးဇောင်းပေးငြင်းခုံမှုဟာ အပေါ်ကပြောခဲ့တဲ့ အယူအဆကွဲမှု အချက်တစ်ခုတည်းကြောင့် မကပါဘူး။ စိုးရိမ်စိတ်ပဲ ပြောပြော၊ စိတ်မချနိုင်မှုပဲပြောပြော ဒါကို အတော်များများမှာ မြင်ရပါတယ်။ အနတ္တကို အသေးစိတ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ သုံးသပ်ပြတာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ရှိမှုအယူကို နည်းနည်းမှ လက်မခံလိုတာတွေဟာ ထေရဝါဒအဘိဓမ္မာ ကဏ္ဍတစ်ရပ်လုံးရဲ့ ဝိသေသတွေဖြစ်ပြီး မူလအနတ္တသဘောတရားရဲ့ ဆိုလိုရင်းမှာ နည်းနည်းလောက်လေး တိမ်းစောင်းသွားမှာကိုတောင် စိုးရိမ်မှုကဲတဲ့စိတ်ကို မြင်ရပါတယ်။

သစ္စာနှစ်ပါး

ထေရဝါဒဟာ သမ္မုတိသစ္စာနဲ့ ပရမတ္ထသစ္စာဆိုတဲ့ သစ္စာတရား နှစ်ပါးကို အထူးကွဲကွဲပြားပြား ပိုင်းခြားဆွေးနွေးပါတယ်။ သမ္မုတိသစ္စာဆိုတာကတော့ အများလက်ခံပညတ်ထားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်သတ္တဝါတို့၊ လူမျိုးတို့၊ နိုင်ငံတို့ စတဲ့ ဒြပ်ရှိဒြပ်မဲ့သဘောတွေဖြစ်ပြီး ပရမတ္ထသစ္စာကတော့ ရုပ်နာမ်ဓမ္မ သဘောတရားသက်သက်ကိုသာ ဆိုလိုတာဖြစ်တယ်၊ သုတ္တန်တွေဟာ သမ္မုတိသစ္စာနယ်ကနေ ဟောတာဖြစ်ပြီး အဘိဓမ္မာကတော့ ပကတိအရှိသက်သက် (ပရမတ္ထသစ္စာ) ကို ဟောတာဖြစ်တယ်၊ အဖြစ်တရား နဲ့ အရှိတရားကို ကွဲပြားအောင် ဟောတယ်၊ “အန္တိမ မှန်ကန်တဲ့” (အရှိ) တရားတွေဟာ သူတို့မှာရှိတဲ့ “ပကတိ အနှစ်သာရ” (သဘာဝ) ကြောင့် အဲဒီလိုမှန်နေရတာဖြစ်တယ်လို့ ထေရဝါဒက ယူပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ အဲဒီလိုအထူးပိုင်းခြားဟောတာမျိုး မတွေ့ရပါဘူး။ ဗုဒ္ဓဟာ ပုဂ္ဂိုလ်ကို လိုက်ဟောတဲ့ ဒေသနာတွေနဲ့ ဓမ္မသက်သက်ဟောတဲ့ ဒေသနာတွေ နှစ်ခုကြားမှာ အခက်အခဲမရှိ ကူးပြောင်း ဟောသွားတတ်တာကို မြင်ရပါတယ်။ ခုနကပြောသလို သစ္စာနှစ်ပါးဆိုပြီး ခွဲခြားရအောင် အရှိတရားပိုင်းဆိုင်ရာ ထူးခြားမှုမျိုး တကူးတက ထုတ်ပြစရာမလိုခဲ့ပါဘူး။

ဘာသာရပ်တွေကို အထူးပြုလေ့လာတဲ့အခါမှာ ဝေါဟာရတွေရဲ့ အနက်တွေဟာ နယ်ပယ်ကိုလိုက်လို့ ကွဲပြားနိုင်ပါတယ်။ အနက်တစ်ခုဟာ နယ်ပယ်တစ်ခုမှာ မှန်ပေမဲ့ တခြားနယ်ပယ်တစ်ခုမှာတော့ အဲဒီအနက်ကို ရချင်မှရပါတော့မယ်။ ဒါဟာ ပုံမှန်ဖြစ်လေ့ရှိတဲ့အရာသာဖြစ်ပြီး ဓမ္မရဲ့ ဝိသေသလက္ခဏာတစ်ရပ် မဟုတ်ပါဘူး။ ဥပမာပြောရရင် ရူပဗေဒနယ်ပယ်မှာ ဒြပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းတွေဆိုတာဟာ အာကာသထဲရွေ့လျားနေတဲ့ စွမ်းအင်တွေသက်သက်ပဲလို့ စဉ်းစားပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဒါကြောင့်မို့လို့ ရုပ်ဝတ္ထုတွေမှာ “အထည်ဒြပ်” ရှိတယ်ဆိုတဲ့ လူပြိန်းသိ၊ အရပ်အသိဟာ မှားတယ် ဒါမှမဟုတ် အလုံးစုံမမှန်ဘူးလို့ ဆိုလိုတာမဟုတ်ပါဘူး။ ရုပ်ဝတ္ထုတွေကို စွမ်းအင်တွေအဖြစ်နဲ့ စဉ်းစားတာဟာ ရူပဗေဒနယ်ပယ်ရှုထောင့်အရ မှန်တယ်လို့သာ ပြောချင်တာပါ။ နေ့စဉ်ဘဝမှာ ရုပ်ဝတ္ထုတွေရဲ့အထည်ဒြပ်ရှိမှု၊ အစိုင်အခဲဖြစ်မှုဟာ တကယ်လည်းငြင်းမရတဲ့ အမှန်တရားပါ။ ဘယ်ရူပဗေဒပညာရှင်မှ အုတ်နံရံကိုဝင်တိုးရင် လူပါဖောက်ဝင်သွားလိမ့်မယ်လို့ ယုံကြည်ပြီး တည့်တည့်ဝင်မတိုက်ကြပါဘူး။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ ‘ပရမတ္ထ’ ဆိုတဲ့ စကားဟာ “အန္တိမအနက်” တို့၊ “အန္တိမအရှိတရား” တို့ကို ဆိုလိုတာမဟုတ်ဘဲ “အန္တိမပန်းတိုင်” ကိုသာ ဆိုလိုတာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ‘နိဗ္ဗာန်’ ကို ရည်ညွှန်းတဲ့ စကားပါ။

အဘိဓမ္မာနည်းကျအောင် ပြုပြင်သွတ်သွင်းမှု

အဘိဓမ္မာစာပေကို ရေးသားပြုစုခဲ့ရတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်အမျိုးမျိုးရှိတဲ့အနက် တစ်ခုက သုတ္တန်ပိဋကတ်မှာသုံးထားတဲ့ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတွေ အမျိုးမျိုးကို စုစည်းပြီး ဘယ်နေရာမှာတော့ သူတို့ဟာ တူညီတယ်၊ ဘယ်နေရာမှာတော့ မတူဘူးဆိုပြီး ပိုင်းခြားပြဆိုဖို့ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ တစ်ဖက်ကကြည့်ရင် လေ့လာသူအတွက် အသုံးဝင်ပေမဲ့လည်း တစ်ဖက်မှာတော့ အဲဒီ ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတွေရဲ့ သီးခြားအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတဲ့ နောက်ခံအခြေအနေ ကွဲပြားမှုတွေကိုမကြည့်ဘဲ အလွတ်ထုတ်နုတ် လေ့လာတာဖြစ်တဲ့အတွက် တခါတရံမှာ ရှေ့နောက်မညီဖြစ်နေတာ၊ အံဝင်ခွင်ကျ မဖြစ်တာမျိုး ရှိပါတယ်။

ဒါကြောင့်မို့ ယနေ့ခေတ် ထေရဝါဒကိုကြည့်ရင် ဝေါဟာရအသုံးအနှုန်းတွေ၊ အယူအဆတွေကို ထပ်တူပြုရာမှာဖြစ်ဖြစ် ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရာမှာဖြစ်ဖြစ် ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ တွေ့ရတဲ့ သိမ်မွေ့ဂယက်အနက်တွေကို ဖုံးလွှမ်းသွားစေတဲ့ နည်းလမ်းတွေကို အသုံးပြုတာမျိုး တခါတရံမှာ မြင်ရပါတယ်။

အဘိဓမ္မာကျမ်းပြုပုဂ္ဂိုလ်

သုတ္တန်တွေကို မှတ်တမ်းတင်ရာမှာ သာဝတ္ထိ၊ ရာဇဂြိုဟ် စသည်ဖြင့် တရားဟောရာ နေရာဒေသကို ပုံမှန်ဖော်ပြလေ့ရှိပေမဲ့ အဘိဓမ္မာကျမ်းတွေကိုတော့ ဘယ်နေရာ ဘယ်ဒေသမှာ ဟောတယ်လို့ စာထဲမှာ တိုက်ရိုက်မပါပါဘူး။ ထေရဝါဒကတော့ အဘိဓမ္မာကို မြတ်စွာဘုရားက တုသိတာ နတ်ပြည်မှာ ရှိနေတဲ့ မယ်တော်မိနတ်သားကိုအမှူးထားပြီး နတ်ဗြဟ္မာတွေကို ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး အကျယ်ဟောတယ်၊ တစ်ခါ ဒါကိုပဲ လူ့ပြည်မှာ လက်ယာရံ ရှင်သာရိပုတ္တရာကို အကျဉ်းပြန်ဟောတယ်၊ အဲဒါကိုမှ ရှင်သာရိပုတ္တရာက သူ့တပည့်ရဟန်းတွေကို မကျဉ်းမကျယ် ပြန်ဟောတယ်လို့ အစဉ်အလာ လက်ခံထားကြပါတယ်။

နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓစာပေပညာရှင်တွေကတော့ ဒါကို ပယ်ချထားကြပါတယ်။ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ဟာ ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် ရာစုနှစ်နဲ့ချီကြာပြီးမှ ကျမ်းတတ်ပေတတ် ရဟန်းတွေက အဆီအနှစ်ထုတ် စုစည်းပြုစုထားတဲ့ ပိဋကတ်ဖြစ်တယ်၊ ပြုစုရာမှာလည်း ဂိုဏ်းကွဲအသီးသီးရဲ့အမြင်ကိုလိုက်ပြီး အဘိဓမ္မာမူကွဲ အမျိုးမျိုးရှိနေပြန်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီအဆိုကို တင်သွင်း ရာမှာ တိကျခိုင်မာတဲ့ ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ၊ စာသားဆိုင်ရာ၊ သမိုင်းဆိုင်ရာ၊ သဘောတရားဆိုင်ရာ အထောက်အထား အမျိုးမျိုးအပြားပြားအပေါ် မူတည်ပြီးတော့မှ ကောက်ချက်ချခဲ့တာဖြစ်တယ်။

နိုင်ငံတကာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပညာရှင်တွေကြားမှာ ဒီကောက်ချက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး တစိတ်တဝမ်းတည်း ရှိကြတာဟာဖြင့် ရာစုနှစ်တစ်ခုတောင် ကျော်ခဲ့ပြီဖြစ်ပါတယ်။

သုတ္တန်ထက် အဘိဓမ္မာကို ဦးစားပေးမှု

ထေရဝါဒရဲ့ သမ္မုတိသစ္စာနဲ့ ပရမတ္ထသစ္စာဆိုပြီး သစ္စာနှစ်ပါး ပိုင်းခြားအမြင်ကြောင့် ရလာတဲ့ရလဒ်က ဗုဒ္ဓရဲ့တိုက်ရိုက်ပြောစကားပါတဲ့ သုတ္တန်တွေထက် နှောင်းခေတ်ကျမှ ပြုစုခဲ့တဲ့ အဘိဓမ္မာကို ပိုဦးစားပေးလာတာပါ။ ယနေ့ခေတ် ထေရဝါဒမှာ အဘိဓမ္မာကို “သာလွန်ကြီးမြတ်တဲ့တရား”၊ သုတ္တန်ကို ရိုးရိုးသာမန်တရားဆိုပြီး ရှုမြင်ကြတာဟာ အဆန်းတကြယ် မဟုတ်တော့ပါဘူး။ သုတ္တန်ကို လေ့လာရာမှာလည်း အဘိဓမ္မာအမြင်ကနေ ချဉ်းကပ်ရမယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။

သတိပြုစေချင်တာက ‘အဘိဓမ္မာ’ ဆိုတဲ့ ဝေါဟာရကိုယ်နှိုက်က ပြဿနာရှိနေတဲ့ အသုံးတစ်ခုပါ။ ထေရဝါဒမှာကိုက ဒီဝေါဟာရဟာ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ကို တိုက်ရိုက်ရည်ညွှန်း သုံးခဲ့တာမျိုးထက် အဋ္ဌကထာအပါအဝင် နှောင်းပေါ်တဲ့ ‘အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ’ လို ကျမ်းတွေကနေ တဖြည်းဖြည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ စနစ်ကျလာတဲ့ အနက်ပြန်ဆိုမှုတွေကို ဆိုလိုတာမျိုး ပိုဆန်ပါတယ်။ ဘုန်းကြီးကိုယ်တိုင် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းရဲ့ ခေတ်ပေါ်အနှစ်ချုပ်ကို သင်ရိုးအနေနဲ့ စတင်သင်ယူခဲ့ရတာဖြစ်ပြီး သုတ္တန်ကိုတော့ ကိုယ့်နည်းကိုယ့်ဟန်နဲ့ လေ့လာခဲ့ရပါတယ်။

ပါဠိဘာသာစကားကို ပိုလွန်အရေးပေးမှု

ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှာဆိုရင် အတော်လေး ရဲတင်းတဲ့အဆိုတစ်ခု ပါပါတယ်။ အဲဒါ ဘာလဲဆိုတော့ ထေရဝါဒပိဋကတ်မှာ အသုံးပြုတဲ့ ပါဠိဘာသာဟာ သတ္တဝါတွေရဲ့သန္တာန်မှာ “နဂိုမူလကတည်းက ပါလာပြီးသား ဘာသာစကား” (သဘာဝနိရုတ္တိ) ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုထားတာပါ။ ကလေးငယ် တစ်ယောက်ကို မွေးကတည်းက မည်သည့်ပြင်ပလွှမ်းမိုးမှုမှမပါဘဲ ကြီးပြင်းစေခဲ့မယ်ဆိုရင် အဲဒီ ကလေးငယ်ဟာ ပါဠိဘာသာစကားကိုပဲ အလိုအလျောက် ပြောတတ်လာလိမ့်မယ်ဆိုတာပါ။

ဒါပေမဲ့ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင်က ဘာသာစကားဆိုတာဟာ လူလူချင်းကြား ဆက်သွယ်ရေးအတွက် အများသဘောညီ လက်ခံထားကြတဲ့ နည်းလမ်းတစ်ခုလို့ပဲ ယူဆပါတယ်။ “အထူး” ဘာသာစကားရယ်လို့ လောကမှာ မရှိပါဘူး။ ဗုဒ္ဓဟာ သူနဲ့သူ့ပတ်ဝန်းကျင်ကလူတွေ ပြောဆိုဆက်သွယ်ကြတဲ့ ဘာသာစကားကိုပဲ အသုံးပြုဟောကြားခဲ့တာဖြစ်ပြီး တခြားသူတွေကိုလည်း အလားတူ လိုက်နာကြဖို့ အားပေးတိုက်တွန်းခဲ့ပါတယ်။

ဒီအယူအဆမှာ မြင်ရတာက ပိဋကတ်အစွဲ သဘောမျိုးပါ။ ပါဠိ ဘာသာကို မပျောက်ပျက်အောင် ထိန်းသိမ်းထားရေးဟာ ပိဋကတ်သုံးပုံရဲ့ မူလပဓာနတာဝန်ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့ အမြင်ကို တွေ့ရပါတယ်။

ဗြာဟ္မဏဝါဒ နောက်ခံအဆက်အစပ် ပျောက်ဆုံးမှု

ဗုဒ္ဓဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှုကာလကြီးထဲမှာ နေထိုင်ကြီးပြင်းခဲ့တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေကိုကြည့်ရင် ဗုဒ္ဓဟာ ဗြာဟ္မဏတွေအပါအဝင် တခြားသော ဘာသာအယူ ဂိုဏ်းအသီးသီးက ပုဂ္ဂိုလ်တွေနဲ့ စကားစစ်ထိုး၊ ဆွေးနွေးငြင်းခုံခဲ့တဲ့ သာဓကတွေအများအပြားကို တွေ့ရမှာပါ။ ဗုဒ္ဓဟာ တပါးသော အယူဝါဒတွေနဲ့ ပတ်သက်ရင် ဝေဖန်ပိုင်းခြား စိစစ်တဲ့စိတ်ကို အမြဲ ပြသခဲ့ပါတယ်။ မစူးစမ်းမဆင်ခြင်ဘဲ လက်ခံတာမျိုး၊ ပယ်ချတာမျိုးမဟုတ်ဘဲ သိမြင် နားလည်အောင် အားထုတ်ပါတယ်။ ကောင်းမွန်တယ်လို့ သူမြင်တဲ့ အယူအဆနဲ့ အလေ့အထတွေကို ချီးမွမ်းလိုက်နာကျင့်သုံးဖို့ အသင့်ရှိနေသလို မှားယွင်းတယ် သို့မဟုတ် အကျိုးယုတ်စေတယ်လို့ သူယူဆတာတွေကို ငြင်းပယ်ဖို့လည်း ဝန်မလေးခဲ့ပါဘူး။ ဒါကြောင့်လည်း ဗုဒ္ဓဟောကြားခဲ့တဲ့ တရားဒေသနာတော်တွေထဲမှာ သူနဲ့ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်ခဲ့တဲ့ အယူဝါဒတွေကို တိုက်ရိုက် တုံ့ပြန်ချေပတဲ့ ဟောကြားချက်တွေ အများအပြားရှိပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ နောက်ပိုင်းမျိုးဆက်ဗုဒ္ဓဝါဒီတွေဟာ တခြားသော အယူဝါဒီတွေနဲ့ နေ့စဉ် စကားစစ်ထိုး ဆွေးနွေးငြင်းခုံနေရတာမျိုး မရှိတော့ဘဲ မိမိတို့ ဝါဒတူ၊ ဂိုဏ်းတူအချင်းချင်းကြားမှာသာ တရားတော်တွေကို လက်ဆင့်ကမ်း သင်ကြားတာ၊ ပိုပြီး စနစ်ကျအောင် တည်ဆောက်တာတွေကို ပြုခဲ့ရပါတယ်။

နောက်ပိုင်း ရာစုနှစ်တွေမှာပေါ်တဲ့ ဗုဒ္ဓဝါဒီပညာရှင်တွေအနေနဲ့ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဟာ ဘယ်သူတွေကို တုံ့ပြန်ချေပတဲ့အနေနဲ့ ဒီတရားဒေသနာကို ဟောခဲ့တာလဲ ဆိုတာကိုပါ ထည့်တွက်ဖို့ မေ့လျော့လာခဲ့ပါတယ်။ ဒေသနာတပုဒ်၊ ဥပမာတခု၊ ဂါထာတချက်ဟာ ဗြာဟ္မဏတွေ၊ ပြိုင်ဘက် တိတ္ထိ ဂိုဏ်းတွေကို တိုက်ရိုက်ချေပတဲ့အနေနဲ့ ဟောခဲ့ရာကနေ ပေါ်ထွက်လာခဲ့တာ ဆိုတဲ့ နောက်ခံအကြောင်းတရားကို မကြည့်တဲ့အတွက် တရားတပုဒ်ရဲ့ ရည်ရွယ်ရင်းကို အနက်ယူမှားတာ၊ ဘယ်သူ့ကို ဘာကြောင့် ခုလိုဟောလဲဆိုတာ ကြည့်ရမယ့်အစား အကြွင်းမဲ့သဘောအဖြစ် မှတ်ယူတာ၊ ပျောက်ဆုံးနေတဲ့ အဆက်အစပ်နေရာမှာ မိမိတို့ထေရဝါဒဘောင်ထဲမှာ အလုပ်ဖြစ်နေတဲ့ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းမှု၊ အနက်ပေးမှု အသစ်တွေနဲ့ ကွက်လပ်ကိုဖြည့်တာ စတာမျိုးတွေ ဖြစ်လာစေခဲ့ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓဘာသာဟာ သူ့ချည်းသက်သက်တည်ရှိနေခဲ့တဲ့ သက်ငြိမ် အယူဝါဒတစ်ခု မဟုတ်ဘဲ တခြားသော ခေတ်ပြိုင်အယူဝါဒတွေ၊ ဂိုဏ်းဆရာတွေနဲ့ အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးငြင်းခုံမှုရှိခဲ့တဲ့ သက်ဝင် လောကုတ္တရာလှုပ်ရှားမှုတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဟာ ခိုင်မာတဲ့အကြောင်းတစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပိုတဲ့အကြောင်းတွေကြောင့် ဒီနေရာမှာတော့ ဒီလိုဟောခဲ့တယ် ဆိုတာကို မမေ့ဖို့လိုအပ်ပါတယ်။

နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝထဲက ထေရဝါဒယဉ်ကျေးမှုမှာ ဟိန္ဒူအယူအဆနဲ့ အကျင့်အကြံတွေရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုကိုလည်း ထည့်သွင်းစဉ်းစားကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း အဲဒါတွေက အခုပြောဆိုဆွေးနွေးမယ့်ဘောင်ရဲ့ အပြင်ဘက်မှာ ရှိပါတယ်။ ထေရဝါဒထဲက ထေရ်ကြီးဝါကြီးတွေကိုယ်တိုင်က ဒါတွေဟာ ဟိန္ဒူအယူတွေဖြစ်တယ်ဆိုတာ ကောင်းကောင်းသိတဲ့အပြင် ဒါတွေကို ထေရဝါဒဖြစ်တယ်လို့လည်း အားမပေးကြပါဘူး။

ဝိဘဇ္ဇစိတ်ထား

မျက်မှောက်ခေတ် ထေရဝါဒမှာ မိမိကိုယ်တိုင် ဝေဖန်ပိုင်းခြားမှု၊ စူးစမ်းလေ့လာမှု (ဝိဘဇ္ဇ) ကို ဗုဒ္ဓနည်းလမ်းပဲလို့ သီအိုရီအရ လက်ခံထားပေမဲ့ တကယ့်လက်တွေ့မှာ ထေရဝါဒအစဉ်အလာဟာ အလွတ်ကျက် အာဂုံဆောင်နိုင်မှုနဲ့ ထေရ်ကြီးဝါကြီးပုဂ္ဂိုလ်တို့ရဲ့ အာဘော်ဩဝါဒအတိုင်း လက်ခံကျင့်သုံးမှုတို့အပေါ် အားပြုထားတာကို အတော်များများ တွေ့နေရတုန်းပါ။ ထေရ်ကြီး ဝါကြီးတွေကို ပြန်လှန်မေးခွန်းထုတ်တာဟာ အဲဒီလူရဲ့ အဇ္ဈတ္တမှာ ဉာဏ်အမြင် မခိုင်မာသေးတဲ့သဘောနဲ့ မရိုသေမလေးစားမှုတို့ရဲ့ သရုပ်သကန်ဖြစ်တယ်လို့ တချို့သော ထေရဝါဒီတွေက ယူဆကြပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာတော့ ပညာရှာဖွေရာမှာ ဆွေးနွေးငြင်းခုံတာ၊ အမေးအဖြေပြုလုပ်တာ၊ မိမိဘာသာမိမိ စူးစမ်းရှာဖွေတာမျိုးကိုသာ ပိုမိုအားပြုခိုင်းတဲ့သဘောကို တွေ့ရပါတယ်။ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင်က သူ့ကိုမေးခွန်းထုတ်ဖို့၊ စုံစမ်းလေ့လာဖို့ ခွင့်ပြုထားသလို လုပ်ရမယ့်နည်းလမ်းအသေးစိတ်ကိုလည်း ဟောပြထားပါတယ်။

ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်များ

ယနေ့ခေတ် ထေရဝါဒရဲ့ ဝိသေသတစ်ခုက ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှာလာတဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်တွေအပေါ် တလုံးတခဲတည်း အားပြုထားတာဖြစ်သလို အဲဒီ ကျင့်စဉ်တွေရဲ့ စစ်မှန်မှု၊ ထိရောက်မှုကိုလည်း အထူးအလေးပေး ချီးမွမ်းထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှာပါတဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်တွေဟာ ရှေးကျတဲ့ ဗုဒ္ဓစာပေတွေထဲမှာတော့ အသေးအစိတ်ဆုံးနဲ့ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ကမ္မဋ္ဌာန်း ကျင့်စဉ် လမ်းညွှန်ချက်တွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီကျင့်စဉ်တွေထဲမှာဆိုရင် ရင်းနှီးပြီးသား နည်းတွေဖြစ်တဲ့ ဂဏနာနည်း (ဂဏန်းရေတွက်နည်း)၊ အာနာပါနလိုမျိုး ထင်ရှားအာရုံတစ်ခုမှာ စိတ်ကို စုစည်းထားတဲ့နည်း၊ အမူအရာဖြစ်စဉ်တွေကို နှုတ်က မှတ်သားတဲ့နည်း၊ စင်္ကြံကြွရာမှာ ခြေလှမ်းအဆင့်ဆင့်ကို ရှုမှတ်တဲ့နည်း စသည်ဖြင့် ပါဝင်ပါတယ်။​

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေကတော့ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်အသေးစိတ်ကို ဒီလောက် ဟောထားတာ မတွေ့ရပါဘူး။ ကျင့်စဉ်ကိုအကြမ်းဖျင်းရှင်းပြမယ်၊ ကျင့်စဉ်ရဲ့ရည်ရွယ်ချက်ပန်းတိုင်ကို ဖော်ပြမယ်၊ ကျင့်စဉ်နည်းလမ်းရဲ့ တစ်ခုချင်း အလုပ်လုပ်ပုံထက်စာရင် ဘာကြောင့် ဒီကျင့်စဉ်နဲ့သွားခိုင်းရတယ်၊ ဘယ်လို အခြေအနေမှာ ကျင့်သုံးရတယ်ဆိုတာမျိုးကို ပိုပြီး ဂရုပြုထားပါတယ်။ ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဟာ ရှုမှတ်ပွားများတဲ့ ဘာဝနာနည်းလမ်း အမျိုးမျိုးအဖုံဖုံကို သင်ပြပေးလေ့ရှိပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်မယ့်ပုဂ္ဂိုလ်ဟာ မိမိရဲ့စရိုက်ကိုလိုက်ပြီး ဘယ်နည်းလမ်းကို ဘယ်လိုအသုံးချရမလဲဆိုတာ လေ့လာဆုံးဖြတ်ရပါတယ်။

ဒီကိစ္စမှာတော့ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေလာ ကမ္မဋ္ဌာန်းသဘောတွေကို အသေးစိတ် အကျယ်ချဲ့ထွင် ရှင်းလင်းဟောပြတဲ့သဘောမျိုး ပိုဆောင်သော်လည်းပဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းတွေရဲ့ နောက်ခံအကြောင်းတရားတွေ၊ ရည်ရွယ်ချက်တွေကို သိရှိသတိမူမိဖို့ထက်စာရင် ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်ပုံကျင့်နည်း မှန်ကန်ရေးကို အလေးပေးတဲ့ဘက်က ပိုကဲသွားတဲ့သဘော ဆောင်သွားတယ်လို့ ဘုန်းကြီးအနေနဲ့ ထင်မြင်ပါတယ်။

တရားစခန်းများ

ရက်တို၊ ရက်ရှည် ဝိပဿနာတရား စခန်းတွေဝင်ရောက်ပြီး အချိန်ပြည့် ရှုမှတ်လေ့ကျင့်တဲ့ အလေ့အထဟာ ယနေ့ခေတ် ထေရဝါဒခေါင်းစဉ်အောက်မှာသာ တွေ့ရတဲ့ သဘောလက္ခဏာတခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီလိုမျိုး ဝိပဿနာတရားစခန်းဝင်ပြီး ရှုမှတ်ပွားများတဲ့ဓလေ့ကို မျိုးစေ့ချပေးခဲ့တာကတော့ မြန်မာနိုင်ငံက ထင်ရှားတဲ့ ဝိပဿနာတရားစခန်းရိပ်သာကြီးတွေပဲ ဖြစ်ပြီး ဒါကလည်း တခါက ရဟန်းသံဃာတွေနဲ့သာ သက်ဆိုင်တဲ့ကိစ္စလို့ အစဉ်အဆက်သတ်မှတ်ခံခဲ့ရတဲ့ ပဋိပတ္တိလုပ်ငန်းကို လူဝတ်ကြောင်တွေနဲ့ပါ နီးစပ်သွားစေဖို့ ရည်ရွယ်တာပါ။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာတော့ လူဝတ်ကြောင်တွေကိုယ်တိုင် တရားစခန်းရယ်လို့ သတ်သတ်မှတ်မှတ်ဝင်ပြီး အားထုတ်ကြတာမျိုး ဖော်ပြထားတာ မတွေ့ရပါဘူး။ အဲဒါထက်စာရင် ဗုဒ္ဓခေတ် လူဝတ်ကြောင် ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာတွေအနေနဲ့ တစ်ပတ်မှာတစ်ရက် ရှစ်ပါးသီလယူ ဥပုသ်စောင့်တာ၊ ဥပုသ်စောင့်တဲ့နေ့မှာ တရားနှလုံးသွင်းတာနဲ့ ဝိပဿနာရှုပွားတာတွေကို အတတ်နိုင်ဆုံး အချိန်ပေး လုပ်ကြည့်တာမျိုးကိုသာ ပိုပြီးတွေ့ရပါတယ်။ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာတွေအတွက်တော့ ဒါဟာ တရားအသိဉာဏ်တွေ အဆင့်ဆင့် မြင့်တက်ဖို့ရာမှာ သိမ်မွေ့တဲ့၊ လက်လှမ်းမီတဲ့၊ အလုံးစုံလွှမ်းခြုံတဲ့ နည်းလမ်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓရဲ့တပည့်သား ရဟန်းသံဃာတွေအနေနဲ့ တခါတရံမှာ အချိန်တစ်ခုအထိ တောအရပ်ကိုမှီပြီး တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်း တရားအားထုတ်တာမျိုးလည်း ရှိပါတယ်။ ဗုဒ္ဓကိုယ်တော်တိုင်လည်း တစ်ပါးတည်း ဧကစာနေတာမျိုး ရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို တစ်ပါးတည်း ကိန်းအောင်း တရားကျင့်တော့မယ်ဆိုရင် မကျင့်ခင်မှာ ရဟန်းတွေဟာ မိမိတို့ရဲ့ဆရာထံမှောက်ကနေ ကမ္မဋ္ဌာန်းတောင်းကြပါတယ်။ တခါတလေမှာလည်း ဆရာလုပ်သူက တပည့်ရဟန်းအနေနဲ့ အဆင်သင့်မဖြစ်သေးဘူးလို့ ဆုံးဖြတ်တာမျိုးလည်း ရှိတတ်ပါတယ်။ ဉာဏ်အမြင် မရင့်သန်သေးချိန်မှာ အချိန်ပြည့် ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်တာဟာ အန္တရာယ်များတယ်လို့ ယူဆမှုရှိပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ တခုပြောချင်တာက ဘုန်းကြီးအတွေ့အကြုံအရ ယနေ့ခေတ် တရားစခန်းရိပ်သာ ဝင်ရောက်တဲ့ ဓလေ့ဟာ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အတော်များများအတွက် မဂ္ဂင်လမ်းမပေါ် အင်ဂျင်ကိုတွန်းနှိုးလိုက်သလိုမျိုး ဒိုင်းခနဲ အရှိန်နဲ့ထွက်သွားနိုင်ဖို့ရာ အခရာကျတဲ့ အလုပ်စခန်းတစ်ခု ဖြစ်တယ်ဆိုတာ မှန်ပါတယ်။​ ဒါပေမဲ့ သူ့မှာလည်း အားနည်းချက်ရှိပါတယ်။ တွေ့ရတတ်တာကတော့ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ဟာ ရိပ်သာဝင်နေစဉ်အတွင်း သမာဓိတွေကောင်းပြီး စိတ်တွေ ကြည်လင်နေမယ်၊ အမြင့်ကိုရောက်နေသလို ခံစားရပေမဲ့ ရိပ်သာကလည်း ထွက်ရော အရင်လိုပြန်ဖြစ်သွားပြီး ဒုံရင်းဘဝ ပြန်ရောက်သွားတတ်တာမျိုးပါ။ နေ့စဉ်ရက်ဆက် မိုးလင်းမိုးချုပ် ကမ္မဋ္ဌာန်းမှာပဲ စိတ်ကိုအထူးနှစ်မြှုပ်ထားတဲ့ အတွက် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ရှိတာထက် ပိုတွက်မိတတ်ပါတယ်။ တရားစခန်းတွေမှာဆိုရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် ဈာန်တို့၊ မဂ်ဖိုလ်တို့ရပြီလို့ ထင်သွားတဲ့ ယောဂီတွေလည်း ဒုနဲ့ဒေး ရှိတတ်ပါတယ်။

ဒါထက်ဆိုးတာက ဘာလဲဆိုတော့ တရားအားမထုတ်ခင်မှာ ပြည့်စုံပြီးဖြစ်ရမယ့် အရာနှစ်ခုဖြစ်တဲ့ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု ပရိကံနဲ့ ဆရာရဲ့ အနီးကပ်လမ်းညွှန်မှုတွေသာ မရှိခဲ့ရင် စိတ်ဖောက်သွားတာမျိုး ကြုံရတတ်ပြီး ဒါဟာ အန္တရာယ်အလွန်ကြီးပါတယ်။ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ဟာ တရားအားထုတ်ရင်း ပုံမှန်စိတ်အခြေအနေပျောက်သွားတာမျိုး ဖြစ်လာတဲ့အခါမှာ ဒါ ဘာဖြစ်မှန်းသိဖို့နဲ့ ကိုင်တွယ်တတ်ဖို့ရာ လိုအပ်တဲ့ စိတ်ပညာဆိုင်ရာ ဗဟုသုတအခြေခံနဲ့ ကျွမ်းကျင်မှုမျိုးတွေ ယနေ့ခေတ် ရိပ်သာအတော်များများမှာ မရှိဘဲ ဖွင့်လှစ်နေကြတာ တွေ့ရပါတယ်။ ဒါမျိုးကြုံလာရင် ကမ္မဋ္ဌာန်းဆရာက ယောဂီကို မှတ်နေကျအတိုင်း ဆက်မှတ်ဖို့ ညွှန်ကြားချင်ညွှန်ကြားမယ်၊ ဒါမှမဟုတ် ယောဂီ ထူးထူးဆန်းဆန်းတွေ မြင်နေ၊ ကြားနေတာတွေဟာ တရားထူးရတာပဲလို့ မှတ်ချက်ပြုချင်လည်း ပြုပါလိမ့်မယ်။

အောက်ထစ်ရောက်နိုင်မည့်အဆင့်

ယနေ့ခေတ် ဝိပဿနာဆရာတော်ကြီးတွေနဲ့ သူတို့တည်ထောင်ခဲ့တဲ့ ရိပ်သာကြီးတွေဟာ အနိမ့်ဆုံးအဆင့် သောတာပန်ဖြစ်ရေးဆိုတဲ့ အယူအဆအပေါ် အခြေခံပြီး လေ့ကျင့်ကြတာဖြစ်ပါတယ်။ ရိပ်သာတွေမှာ ဖွင့်လှစ်ကြတဲ့ ‘စခန်း’ ဆိုတဲ့ပုံစံကိုက အဲဒီအယူအဆအပေါ် အခြေပြုပြီး ဆွဲထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကတော့ ထေရဝါဒရဲ့ သီးခြားလက္ခဏာသဘောထက်စာရင် လူ့ ပင်ကိုလက္ခဏာမျိုး ပိုဆောင်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း လက်ရှိဘဝမှာ အောက်ထစ်ရရှိနိုင်မယ့် တရားထူးဆိုတာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ထေရဝါဒမှာ ဆန်းစစ်ကြတာ၊ ငြင်းခုံကြတာမျိုးကတော့ မြင်ကြားရတာ မဆန်းပါဘူး။

လူတွေရဲ့စိတ်ထဲကို သောတာပန်အောက်ထစ်ဖြစ်ရေးက ဝင်သွားပြီဆိုတာနဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းရဲ့ ဦးတည်ချက်က “ငါဘာကို လွှတ်ချနိုင်ပြီလဲ” (what can I let go of?) ဆိုတာကနေ “ငါအဲဒီအဆင့်ကို ရောက်ပြီးပြီလား” (have I made it yet?) ဘက်ကို ပြောင်းသွားပါတယ်။ ဒီလိုမျိုး စဉ်းစားတွေးခေါ်တဲ့ ပုံစံဟာ မူရင်းဟောခဲ့တဲ့ ဗုဒ္ဓကြောင့်ထက်စာရင် နှစ်ဆယ်ရာစုရဲ့ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းပန်းတိုင်ထားမှုကြောင့် ဖြစ်တာက ပိုများပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ဈာန်ရဲ့ အခန်းကဏ္ဍနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြောချင်ပါတယ်။ ယနေ့ ထေရဝါဒဘက်က ဝိပဿနာဆရာအတော်များများ ပြောတတ်တာက ဈာန်ရဖို့မလိုဘူးဆိုတာပဲ။ နောက်ပြီး သမထကနေ ရလာတဲ့ ဈာန်ချမ်းသာဟာ ဝိပဿနာ မဂ်ဖိုလ်ချမ်းသာနဲ့ယှဉ်ရင် အဆင့်နိမ့်တယ်၊ ဈာန်ဆိုတာဟာ ပစ္စက္ခအာရုံတွေကို လျစ်လျူရှုပြီး ပီတိနဲ့နေနေတာ သက်သက်မျှသာပဲလို့ ဆိုတတ်ပါတယ်။ ဈာန်ကို တွယ်တာမက်မောမနေဖို့ သတိပေးတတ်ပြီး အိပ်ပျော်စဉ်ကလွဲလို့ နိုးနေစဉ်တလျှောက်လုံးမှာ မိမိရဲ့ ရုပ်နာမ်ဖြစ်ပျက်ပုံ အသေးစိတ်ကို သတိကပ်ထားနိုင်ရင် “လုံလောက်” တယ်လို့လည်း ငြင်းချက်ထုတ်တတ်ကြပါတယ်။

ဒါဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေနဲ့တော့ မကိုက်ညီတော့ပါဘူး။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာဆိုရင် ဈာန်အဆင့်ဆင့်ဆိုတာဟာ မဂ်ဖြစ်ပေါ် လာစေဖို့ရာ ဦးစွာကျင့်ရတဲ့အဆင့်တွေ ဖြစ်ကြောင်း၊ ကြမ်းတမ်းတဲ့ ကာမဂုဏ်အာရုံတွေကို လွှတ်ချလိုက်ရာကနေ ရရှိလာတဲ့ အင်မတန်နက်ရှိုင်းတဲ့ သမာဓိအဆင့်တွေဖြစ်ကြောင်း သုတ္တန်တိုင်းမှာ ချီးမွမ်းခဲ့တာကို တွေ့ရလို့ပါပဲ။

အလားတူ ပြောင်းလဲသွားတဲ့ နောက်ထပ် သဘောထားတရပ်ကတော့ အသားစားခြင်းနဲ့ ဆိုင်တဲ့အပိုင်းမှာပါ။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ အသားစားခြင်းကို ခွင့်ပြုထားပါတယ်။ ဒါကို ကိုင်ပြီး ထေရဝါဒဘက်က အတော်များများက အသားစားတာ ပြဿနာမရှိဘူးလို့ ယူဆကြပါတယ်။ မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ ထေရဝါဒဘက်ကို ကူးပြောင်းတဲ့အခါ အသားစားတဲ့အကျင့်ကို စလုပ်ကြတာ ဖြစ်ရိုးဖြစ်စဉ်တစ်ခုပါ။

ဒါပေမဲ့လည်း ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင်က မတားမြစ်ခဲ့ဘူးဆိုတာနဲ့ပဲ ဘုန်းကြီးတို့အနေနဲ့ ဒါကို စားသင့်တယ်လို့လည်း မမှတ်ယူသင့်ပါဘူး။ တိရစ္ဆာန်တို့ရဲ့ ကောင်းကျိုးစီးပွား၊ အသားစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်လာတဲ့ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ဂေဟစနစ်နဲ့ဆိုင်တဲ့ အကျိုးဆက်စတာတွေဟာ ဗုဒ္ဓသက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ် အခါကာလကနဲ့ မတူတော့ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့လည်း အသားစားတာဟာ အပြစ်လို့ ဗုဒ္ဓမဟောခဲ့ဘူး ဆိုတာကြောင့်ပဲ အများစုက ဒီကိစ္စကို လျစ်လျူရှုထားလိုက်ကြပါတယ်။

ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ ဟောကြားခဲ့တာက ဒီသဘောမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ ဗုဒ္ဓဟာ သူ့ရဲ့တပည့်တပန်းတွေကို စွမ်းနိုင်သမျှ အကောင်းဆုံး၊ အမြင့်ဆုံးကို ကြိုးစားလျှောက်လှမ်းဖို့ သင်ကြားဟောပြခဲ့တာပါ။ ဗုဒ္ဓရဲ့လမ်းစဉ်ဟာ ကြီးကျယ်တဲ့၊ နက်ရှိုင်းတဲ့ ခရီးစဉ်တစ်ခုဖြစ်တယ်။ အဲဒီလမ်းစဉ်ဟာ လွယ်လွယ်ကူကူ ပေါပေါပဲပဲ ကျင့်ရုံနဲ့ ပေါက်မြောက်မယ့် လမ်းစဉ်မျိုးမဟုတ်ဘူး။ ဆွတ်ခူးမယ့် ပန်းတိုင်ဟာ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသလို ရင်းနှီးပေးဆပ်ရမယ့်အရာတွေကလည်း အလျှော့အတင်းလုပ်လို့ မရလောက်အောင် တန်ဖိုးကြီးမားလှပါတယ်။ အဲဒီ လမ်းစဉ်မှာဆိုရင် မည်သူမဆို ယခုကိုပဲ စလှမ်းနိုင်တဲ့ ခြေလှမ်းအဆင့်တွေ ပါဝင်တယ်။ အဲဒီအဆင့်တွေဟာ ဘာမှ အရေးမကြီးဘူး၊ အရေးမပါဘူးလို့ ထင်ရနိုင်ပေမဲ့လည်း တကယ်တော့ ဒါဟာ လွှတ်ချတတ်တဲ့စိတ်ကို လေ့ကျင့်ရတဲ့ ခရီးရှည်ကြီးရဲ့ ပထမခြေလှမ်းဖြစ်ပါတယ်။

ကုသိုလ်ရေးလား၊ လွတ်မြောက်ရေးလား

နိုင်ငံတကာမှာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာလို့ ပြောလိုက်ရင် သတိပဋ္ဌာန်ဝိပဿနာနဲ့ ယှဉ်တွဲပြီး မြင်ကြပေမဲ့ ထေရဝါဒကိုးကွယ်တဲ့ နိုင်ငံတွေရဲ့ မိရိုးဖလာကတော့ (အခြားသော ဖန်ဆင်းရှင်ဗဟိုပြုဘာသာတရားများနည်းတူ) နောင်တမလွန်ချမ်းသာကို မျှော်ရည်ရွယ် ကုသိုလ်ပြု ဆုတောင်းကြတဲ့ ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု (religion) တစ်ခုပါပဲ။ မိရိုးဖလာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေ အများစု လုပ်လေ့ရှိတာက ဘုန်းကြီးကျောင်းသွား၊ ဆွမ်းကပ်၊ သီလယူ၊ တရားနာ၊ ပြီးရင် အမျှဝေ သာဓုခေါ်ကြတာပါ။ သူတို့အတွက်ကတော့ ဒါတွေဟာ ကုသိုလ်ရေးလည်း ဟုတ်သလို ရပ်ရေးရွာရေး၊ လူမှုရေးလည်း ဟုတ်ပါတယ်။ မိသားစုဘဝကို တန်ဖိုးထားခြင်းဖြစ်သလို သံဃာအဖွဲ့အစည်းကို ထောက်ပံ့သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းလည်း မည်ပါတယ်။ ပြီးတော့ နောင်သံသရာမှာ တစ်ဆင့်ထက်တစ်ဆင့် ပိုမြင့်တဲ့ လူ့ချမ်းသာ၊ နတ်ချမ်းသာဘဝတွေကို ရရှိစေဖို့လည်း ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီ ကုသိုလ်ကောင်းမှုဓလေ့တွေဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ ပါပြီးသားဆိုပေမဲ့ ယနေ့ခေတ်မှာတော့ ဒါတွေအပေါ်ထားတဲ့ သဘောထားက ပြောင်းလဲသွားပါတယ်။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓဝါဒဟာ သမထ၊ ဝိပဿနာ ဘာဝနာတွေအပေါ် အခြေခံထားတဲ့ သစ္စာကို ကိုယ်ပိုင်ဉာဏ်နဲ့ ထိုးထွင်းသိမြင်ရေးလှုပ်ရှားမှုတစ်ခုပါ။ ခုနက ကုသိုလ်ရေးဆိုတာတွေဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ မပါဘူးမဟုတ်၊ ပါပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါတွေဟာ အလုပ်တခုမစခင်မှာ ကြိုတင်ပြင်ဆင်ရတဲ့ ပရိကံသဘော၊ ဆိုင်းဗုံတီးပေးတဲ့ သဘောမျိုးသာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါတွေမှာတင် လမ်းဆုံးသွားရမှာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။

ဒီသဘောကို ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း နားလည်ချင်ရင် ထေရဂါထာ၊ ထေရီဂါထာတွေရယ်၊ ထေရာပါဒန်၊ ထေရီ အပါဒါန်တွေရယ်တို့ကို ယှဉ်တွဲလေ့လာကြည့်လို့ ရပါတယ်။ ထေရဂါထာ၊ ထေရီဂါထာ ဆိုတာက ဗုဒ္ဓမြတ်စွာမျက်မှောက်ကိုမီခဲ့တဲ့ သို့မဟုတ် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီး နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ပေါ်ထွန်းခဲ့တဲ့ ဘိက္ခုနဲ့ဘိက္ခုနီ သာဝကတချို့ရဲ့ ဥဒါန်းကျူး စကားတွေဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ ဂါထာတွေကို ကြည့်ရင် သူတို့ ရဟန်းဘောင်ကိုရောက်လာခဲ့ပုံ၊ လူသူမနီးတောကြီးမျက်မည်းထဲ တစ်ကိုယ်တည်း ကိန်းအောင်းပျော်မွေ့ တရားအားထုတ်ရလို့ ဘယ်လိုမျိုး ချမ်းသာပီတိ ဖြစ်ရပုံ၊ ကိလေသာနဲ့ ရင်ဆိုင် ရုန်းကန်အနိုင်ရပြီး နောက်ဆုံးမှာ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် ဘယ်လိုရခဲ့ပုံတွေကို သီကုံးဖွဲ့ဆိုခဲ့တဲ့ ကဗျာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

အပါဒါန်တွေကတော့ ရာစုနှစ် အနည်းငယ်လွန်ပြီးမှ ရေးသားခဲ့တာတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ အပါဒါန်တွေမှာဆိုရင် ခုနက သာဝကတွေရဲ့ အတိတ်ဘဝ တွေ၊ ဘယ်ဘုရားလက်ထက်မှာ ဘယ်လို ကုသိုလ်ပြု ဆုတောင်းခဲ့ပုံတွေ ဖော်ပြပါတယ်။ ပြီးတော့မှ အတိတ်ဘဝက ကုသိုလ်နဲ့ မျက်မှောက်ဘဝရဲ့ တရားထူးရရှိမှု ဒီနှစ်ခုကို ဆက်စပ်ပြပါတယ်။ ခု နောက်ဆုံးဘဝမှာ တရားထူး ရရခြင်းရဲ့အကြောင်းကို တင်ပြရာမှာ လူဝတ်ကြောင်ကိုစွန့်ပြီး ရဟန်းပြု၊ တရားဘာဝနာကို စွဲစွဲမြဲမြဲ ကျင့်ကြံလို့ ဆိုတာထက် လွန်ခဲ့သော ကမ္ဘာပေါင်း ဘယ်လောက်မှာပွင့်တဲ့ ဘယ်ဘုရားလက်ထက်မှာ ဘယ်လိုမျိုးကုသိုလ်ပြုခဲ့လို့ ဆိုတာမျိုးကို ပိုဇောင်းပေးထားပါတယ်။

တကယ်တော့ ဗုဒ္ဓဓမ္မအရကြည့်ရင်လည်း အဲဒီနှစ်ခုကို ဆက်စပ်ဖို့ ဆိုတာ မဖြစ်နိုင်စရာ မဟုတ်ပါဘူး။ အတိတ်ဘဝတုန်းက ပြုဖူးခဲ့တဲ့ လှူဒါန်းမှု ဒါနကုသိုလ်မျိုးစေ့လေးကနေစလို့ ဒီပုဂ္ဂိုလ်ဟာ ဘဝအဆက်ဆက် ပါရမီဖြည့်ပြီး ခုနောက်ဆုံးဘဝရောက်တော့ ခုလို ရဟန္တာဖြစ်ရတယ်၊ အခု ဘဝမှာ ရဟန်းကိစ္စပြီးရတာဟာ အတိတ်မှာတောက်လျှောက်ပြုခဲ့တဲ့ ကံတွေမပါဘဲ မဖြစ်နိုင်ဘူးလို့ ငြင်းလို့လည်းရနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ မူရင်းတရားတွေကို အဂတိတွေမပါဘဲ ဖတ်ကြည့် လေ့လာမယ်ဆိုရင် တန်ဖိုးထားမှုအပိုင်း၊ အလေးပေးမှုအပိုင်းတွေမှာ သိသာထင်ရှားလောက်အောင် ကွာခြားတာကို သတိပြုမိမှာပါ။

ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီး နှစ်ပေါင်း နှစ်ရာလောက်အတွင်းမှာပဲ မဂ္ဂင်လမ်းက မှေးမှိန်သွားပြီး လောကီကုသိုလ်ရေးလမ်းက ရှေ့ရောက်လာပါတယ်။ လောကီကုသိုလ်ရေးကို ပိုအသားပေးတဲ့ ကျမ်းတွေကို ရေးသားလာခဲ့ကြပါတယ်။ အဲဒီ ကွာဟချက်ဟာ မျက်မှောက်ခေတ်အထိ ရှိနေတုန်းပါပဲ။ ထေရဝါဒထဲမှာကိုပဲ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးလုပ်လိုသူတွေက ဘုရားဒကာလမ်းစဉ်ကနေ ဝိပဿနာလမ်းစဉ် ပြန်ထွန်းကားရေး ကြိုးပမ်းနေကြတာလည်း တွေ့ရပါတယ်။

ဗုဒ္ဓကဏ္ဍ

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာလာတဲ့ ဗုဒ္ဓရှင်တော်မြတ်ဟာ ယနေ့ခေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းအသီးသီးက ကိုးကွယ်ပူဇော်နေကြတဲ့ ဘုန်းတော်အနန္တရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ထူးတစ်ပါးပုံစံထက်စာရင် လူသားပိုဆန်ပြီး ကျန်တဲ့လူတွေလို သွေးနဲ့ကိုယ်၊ သားနဲ့ ကိုယ်ပုံစံမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ တိတိကျကျဆိုရရင် စလာကတည်းက ဗုဒ္ဓကို သာမန်လူသားတွေမှာ လုံးဝမရှိတဲ့ တန်ခိုးဣဒ္ဓိပါဒ်တွေ၊ ဘုန်းကံဉာဏ်စွမ်းတွေ နဲ့ တန်ဆာဆင် ဖော်ညွှန်းထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း ဒါတွေဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့ လူသား ဆန်မှုနဲ့စာရင်တော့ နောက်တန်းရောက်သွားပြန်ပါတယ်။

ဗောဓိသတ္တ (ဘုရားအလောင်း)

တခြားဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းတွေမှာလိုပဲ ထေရဝါဒမှာလည်း ဗောဓိသတ္တ ဘုရားလောင်းအယူအဆ ရှိပါတယ်။ ဘုရားလောင်းဆိုတာက သဗ္ဗညုတဉာဏ် ရရှိရေးအတွက် သံသရာမှာ မရေမတွက်နိုင်တဲ့ ဘဝပေါင်းများစွာကို ဖြတ်သန်းပြီး ကြိုးစားဖြည့်ကျင့်နေ(ကြ)တဲ့ ပုဂ္ဂိုလ် (တွေ) ကိုဆိုလိုပါတယ်။ ဂေါတမဗုဒ္ဓ ဖြစ်လာမယ့် ပုဂ္ဂိုလ်ဟာလည်း သတ္တဝါတွေအပေါ် သနားတဲ့စိတ်ကို အရင်းခံပြီး ဗောဓိဉာဏ်ကိုရဖို့ ဘဝပေါင်းများစွာ ပါရမီတွေဖြည့်ကျင့်ခဲ့တယ်။ လွန်ခဲ့တဲ့ လေးအသင်္ချေနဲ့ ကမ္ဘာတစ်သိန်းကာလတုန်းက ပွင့်ထွန်းခဲ့တဲ့ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားတစ်ဆူ (ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား) ထံမှာ ကိုယ်တိုင်သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ် ရအောင် ကျင့်မယ်လို့ သစ္စာအဓိဋ္ဌာန်ပြု (ဘုရားဆုပန်) ခဲ့သူ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာတော့ ဒီဇာတ်လမ်းကို မတွေ့ရပါဘူး။ ‘ဗောဓိသတ္တ’ ဆိုတဲ့ စကားဟာလည်း ဂေါတမဗုဒ္ဓအလောင်းလျာ သိဒ္ဓတ္ထမင်းသား တောထွက်ရဟန်းပြုပြီး တရားကျင့်နေစဉ်ကာလကိုသာ ရည်ညွှန်းသုံးစွဲထားပါတယ်။ မှန်ပါတယ်။ သုတ္တန်တွေကိုကြည့်ရင် ‘ဗောဓိသတ္တ’ ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို ဒုက္ကရစရိယာကျင့်နေစဉ်ကာလကိုသာမက သိဒ္ဓတ္ထမင်းသား ဖွားမြင်သည်မှ တောမထွက်ခင်ကာလအထိလည်း သုံးစွဲတာကို တွေ့ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါဟာ နှောင်းခေတ်ကျမှ အနက်ကို ချဲ့ထွင် သုံးစွဲခဲ့ဟန် တူပါတယ်။

တကယ်တော့ ‘ဗောဓိသတ္တ’ [သက္ကတ - ဗောဓိသတ္တွ(bodhisattva)] ဆိုတာဟာ ‘ဗောဓိဉာဏ်ကိုရထားသူ’ ဆိုတဲ့ အနက်သာရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အသုံးတွင်ကျယ်နေပြီးသား ‘ဘုရားလောင်း’ ဝေါဟာရအတွက်ကတော့ ‘ဗောဓိဉာဏ်ရရှိဖို့ ဖြည့်ကျင့်နေသူ’ [သက္ကတ - ဗောဓိသျှက္တ (bodhiśakta)] ဆိုတဲ့ အနက်နဲ့က ပိုပြီးဆီလျော်မယ့်ဟန် ရှိပါတယ်။ ‘ဗောဓိသတ္တွ’ နဲ့ ‘ဗောဓိသျှက္တ’ ဆိုတဲ့ ဝေါဟာရနှစ်ခုဟာ သက္ကတဘာသာစကားမှာ အဓိပ္ပာယ်ကွဲပေမဲ့ ပါဠိမှာတော့ အတူတူဖြစ်နေပါတယ်1။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေကတော့ ယခုဘဝမှာ တရားဉာဏ်ထူးရဖို့ စိတ်အားထက်သန်စွာနဲ့ မဆုတ်မနစ် စိတ်ပိုင်းဖြတ် ကြိုးစားရှာဖွေနေတဲ့ ခိုင်မာတဲ့ သန္နိဋ္ဌာန်ကိုသာ ဗောဓိသတ္တ သိဒ္ဓတ္ထရဲ့ အဓိကလက္ခဏာအဖြစ် ပြဆိုပါတယ်။ ဒါ့အပြင် ထေရဝါဒမှာက သုမေဓာရှင်ရသေ့ဟာ သတ္တဝါတွေအပေါ် ကရုဏာ သက်တာကြောင့် မိမိတစ်ဦးတည်း သံသရာကလွတ်မြောက်ဖို့ မစဉ်းစားဘဲ သတ္တဝါတွေကိုပါ ကျွတ်တမ်းဝင်အောင် ကယ်တင်ချင်တဲ့ စေတနာကသာလျှင် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ် ရလိုစိတ်ကို ပြဋ္ဌာန်းတယ်လို့ ပြောပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေအရတော့ ဘုရားလောင်းဟာ ဗောဓိဉာဏ်ကို ရပြီးတဲ့နောက်မှသာ သတ္တဝါတွေ အပေါ် သနားကရုဏာသက်မိတာကြောင့် တရားဟောဖို့စိတ်ဆန္ဒ ပေါ်လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ပါရမီ

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဘုရားတစ်ဆူဆူထံမှာ ဗျာဒိတ်ရပြီဆိုတာနဲ့ ဗောဓိသတ္တ ဘုရားလောင်းတစ်ဦးဟာ ကုသိုလ်တရားတွေကို ဘဝပေါင်းများစွာ စနစ်တကျ ဖြည့်ကျင့်ရပြီး လုံလောက်အောင် ဖြည့်ကျင့်ပြီးတဲ့အခါ နောက်ဆုံးဘဝမှာ အဲဒါရဲ့ အကျိုးဖြစ်တဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရပါတယ်။ အဲဒီလို တစ်စတစ်စ ဖြည့်ကျင့်ရတဲ့ ကုသိုလ်ကမ္မပထ တရားဆိုတာတွေကို “ပါရမီ” လို့ခေါ်ပြီး ထေရဝါဒက ပြောတဲ့ ပါရမီစာရင်းနဲ့ မဟာယာနကပြောတဲ့ ပါရမီစာရင်း အတိအကျ မတူကြပြန်ပါဘူး။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ အဲဒီအယူအဆမျိုး မတွေ့ရပါဘူး။ ဗျာဒိတ်ရပြီးတဲ့ ဗောဓိသတ္တအတွက် လျှောက်လှမ်းဖြည့်ကျင့်ရမယ့် ပါရမီတွေဆိုတာ လောကမှာ ကြိုတင်ပြဋ္ဌာန်း ရှိပြီးသားဆိုတဲ့ အယူအဆလည်း မတွေ့ ရသလို အဲဒီပါရမီတွေက ‘ဘာ’ ဆိုတဲ့ ဖွင့်ဆိုရှင်းပြတာမျိုးလည်း မတွေ့ရ ပါဘူး။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ ဗုဒ္ဓရဲ့ အတိတ်ဘဝတွေက လေ့ကျင့်ခဲ့ဖူးတဲ့ ကျင့်စဉ်တွေ အကြောင်း (ဥပမာ - ဗြဟ္မဝိဟာရ လေးပါးကို ဈာန်ရအောင် ပွားခဲ့ဖူးတာမျိုး) ပါရှိတာတော့ မှန်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီတုန်းက အဲဒီလိုမျိုး လေ့ကျင့်ခဲ့တာတွေကြောင့် အခုနောက်ဆုံးဘဝမှာ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရတာ မဟုတ်ကြောင်းကို အလေးအနက် မြင်ရပါတယ်။ ဒါဟာ ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ ရဟန္တာဖြစ်ဖို့ ပါရမီတွေ ဘဝဘဝ ဖြည့်ကျင့်ရတယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆနဲ့တော့ ဖြောင့်ဖြောင့်ကြီး ဆန့်ကျင်နေပြန်တာပါပဲ။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ သိဒ္ဓတ္ထ တောထွက်ပြီးနောက် ခြောက်နှစ်တာ ကာလပတ်လုံး ကျင့်ခဲ့တဲ့ ဒုက္ကရစရိယာ အကျင့်အကြောင်း အသေးစိတ်ရော၊ အဲဒီအကျင့်ကို ကျင့်အောင် စေ့ဆော်မှုအကြောင်းကိုရော ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဘုရားဆုပန်ပြီး ဗျာဒိတ်ရခဲ့တာကြောင့် ဒါတွေကျင့်တယ်ဆိုတာကို ဘယ်မှာမှ မတွေ့သလို အခုဘဝမှာကျင့်တာဟာ အတိတ်ဘဝပေါင်းများစွာ ကျင့်ခဲ့တဲ့ ပါရမီဇာတ်လမ်းတွဲရှည်ကြီးရဲ့ နောက်ဆုံးဇာတ်သိမ်းခန်း ဖြစ်တယ် ဆိုတဲ့ သဘောမျိုးလည်း မတွေ့ရပြန်ပါဘူး။ ဘဝပေါင်းများစွာတုန်းက ချမှတ်ခဲ့တဲ့ အဓိဋ္ဌာန်ကို နောက်ဆုံးဘဝမှာ အဆုံးသတ်တာမျိုး ဖြစ်ဖို့ဝေးစွ၊ တကယ် တွေ့ရတာက တောထွက်ပြီးနောက်မှာ သိဒ္ဓတ္ထဟာ အကျင့်တွေကို တစ်မျိုးပြီးတစ်မျိုး စမ်းသပ်လေ့ကျင့်ကြည့်နေခဲ့တာပါပဲ။

သူတကယ် လျှောက်ရမယ့်လမ်းကို မသိသေးတဲ့အနေအထားမှာ အကျင့်အမျိုးမျိုး အယူအဆအမျိုးမျိုးကို လွတ်လွတ်လပ်လပ် စူးစမ်းလေ့လာကြည့်ခဲ့ပြီးတဲ့ နောက်မှာ အဲဒါတွေဟာ လမ်းမှန်မဟုတ်ဘူးလို့ နားလည်သွားပြီး ပြန်ပယ်ချခဲ့ပါတယ်။ ဒုက္ကရစရိယာ ခြောက်နှစ်တာ ကျင့်ခဲ့တာနဲ့ ပတ်သက်လို့ ဗုဒ္ဓကိုယ်တော်တိုင် ပြန်ဟောပြခဲ့တာကို မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ သုတ္တန်တွေကို ကြည့်မယ်ဆိုရင် ဗုဒ္ဓလောင်းလျာဟာ စမ်းသပ်ချက်တစ်ခုကို လုပ်ကြည့်လိုက်၊ ပယ်လိုက်၊ နောက်တစ်ခု စမ်းသပ်လိုက်၊ ပယ်လိုက် လုပ်ရင်းနဲ့မှ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးလမ်းကို တစ်ဆင့်ချင်း နီးကပ်ရောက်ရှိသွားတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဇာတကနိပါတ်များ

ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေဟာ နက်နဲတဲ့ဓမ္မသဘောတရားတွေကို မသိခင် ဗုဒ္ဓရဲ့ဘဝဖြစ်တော်စဉ်လို့ဆိုတဲ့ ဇာတက ဇာတ်နိပါတ်တွေနဲ့ ကလေးဘဝမှာ စတင်ထိတွေ့ရတာဖြစ်ပါတယ်။ ထေရဝါဒနိုင်ငံတွေမှာ အဲဒီ ဇာတကတွေကို မူရင်းအနေနဲ့ရော အများပြည်သူ အလွယ်တကူ ဖတ်ရှုနိုင်တဲ့ ဇာတ်လမ်းပုံပြင်တွေ အနေနဲ့ရော ဖန်တီးထားကြသလို ပန်းချီ၊ ပန်းပု၊ ပြဇာတ် စတဲ့ အနုပညာ ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးနဲ့လည်း မြင်ရတဲ့ဇာတ်လမ်းတွေဖြစ်ပါ တယ်။

ဇာတကတွေဟာ တစ်ပုဒ်နဲ့တစ်ပုဒ် အတိုအရှည်၊ ဇာတ်လမ်း ပုံသဏ္ဌာန် မတူကြပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ အားလုံးက မြတ်စွာဘုရား အလောင်းတော်ဘဝတုန်းက ဖြည့်ကျင့်ခဲ့တဲ့ ပါရမီတော်တွေအကြောင်း ချီးမွမ်းဖို့၊ ဒါမှမဟုတ် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် ခွဲခြားပြဖို့ဆိုတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်မှာတော့ တူညီကြပါတယ်။ အဲဒီ ဇာတ်လမ်းတွေကို ဗုဒ္ဓက ယခုမျက်မှောက်ဘဝ အဖြစ်အပျက်တချို့ကို အကြောင်းပြုပြီး (တိုက်ဆိုင်လို့) “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ယခုမှသာ ဤသို့ ပြုသည် မဟုတ်သေး၊ အတိတ်ဘဝတစ်ခုတုန်းကလည်း ဤသို့ပြုခဲ့ဖူးပြီ” ဆိုပြီး အတိတ်ကိုဆောင် ဟောတာဖြစ်တယ်၊ ဇာတကတွေထဲမှာပါတဲ့ ဇာတ်ကောင်တွေအနက် အဲဒီတုန်းက ဘယ်သူကတော့ဖြင့် ယခုဘဝမှာ “ငါဘုရား” ဖြစ်လာပြီး ဘယ်သူကဖြင့် ဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်လာတယ် စသဖြင့် အတိတ်ဘဝ၊ ယခုဘဝ နှစ်ခုကို ဆက်စပ် “ဇာတ်ပေါင်း” ပြပါတယ်။

ဇာတက ဇာတ်နိပါတ်တွေဟာ ကမ္ဘာ့ရှေးအကျဆုံး၊ အပြည့်စုံဆုံး၊ မူရင်းမပျောက်ဆုံး ရိုးရာပုံပြင်အစုအဝေးအဖြစ် ချီးကျူးလေးစားခံရတဲ့ စာပေဖြစ်ပါတယ်။ ဇာတက ဇာတ်နိပါတ်တွေဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာယဉ်ကျေးမှုအတွက်တော့ တန်ဖိုးဖြတ်မရနိုင်တဲ့ ရတနာတွေပါပဲ။ ဒါပေမဲ့လည်း ခြွင်းချက် ဇာတ်တချို့ကလွဲရင် ဇာတက ဇာတ်လမ်းတွေဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့အတိတ်ဘဝ ဖြစ်စဉ်တွေ မဟုတ်ပါဘူး။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင် သူ့အတိတ်ဘဝအကြောင်း ပြန်ပြောပြတဲ့ ဖြစ်စဉ်အချို့ကို သုတ္တန်အပိုင်းမှာ တွေ့ရပါတယ်။ ဇာတက နိပါတ်အချို့ဟာ အဲဒီသုတ္တန်တွေကို အခြေခံပြီး နောင်မှာ ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာခဲ့တဲ့ စိတ်ကူးဉာဏ်ကွန့်မြူးမှုတွေ ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ ဒါပေမဲ့ အခု ဘုန်းကြီးတို့ နားလည်ထားကြတဲ့ ဇာတကဆိုတဲ့ကဏ္ဍကြီးရဲ့ အစိတ်အပိုင်းအများစုက တော့ ရှိပြီးသား ရိုးရာပုံပြင်တွေကို မှီငြမ်းပြီး နှောင်းခေတ် စာရေးဆရာတို့ ရေးသားခဲ့တဲ့ဇာတ်လမ်းတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလိုဖြစ်နိုင်ကြောင်း သိနိုင်တဲ့ အထောက်အထား အတော်များများ ရှိပါတယ်။ ဘယ်လိုမျိုးလဲဆိုရင် ဗုဒ္ဓ မပွင့်ထွန်းမီ နှစ်နှစ်ရာလောက်အတွင်းမှာမှ ထွန်းကားခဲ့လိမ့်မယ်လို့ ယူဆနိုင်တဲ့ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာစကား၊ နိုင်ငံရေးပုံစံ၊ နည်းပညာ အဆင့်အတန်းမျိုးကို အဲဒီဇာတက တွေမှာ အမြဲလိုလို ထည့်ရေးထားတာမျိုးပါ။

ဒါကြောင့်လည်း ဇာတကတွေကို ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေစာရင်းမှာ ထည့်သွင်းမထားပါဘူး။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓဝါဒကို လေ့လာတဲ့ ပညာရှင်သုတေသီတွေဟာ ဒီဇာတကတွေရဲ့ ရေးဖွဲ့ဟန်၊ ရည်ရွယ်ချက်သို့ရောက်အောင် ပို့ဆောင်ပုံတွေရဲ့ လက်ရာပြောင်မြောက်မှုတွေကို ချီးကျူးကြပေမဲ့ ဒါတွေကို ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ အဆင်တန်ဆာအနေနဲ့ပဲ လက်ခံထားကြပြီး ဗုဒ္ဓဓမ္မရဲ့ အနှစ်သာရ စာရင်းဝင် စာပေလို့တော့ မသတ်မှတ်ပါဘူး။

သုဒ္ဓေါဒန၏ အဆင့်

အစဉ်အလာမှာတော့ ဗုဒ္ဓဟာ မင်းမျိုးကနေ မွေးဖွားလာသူဖြစ်တယ်၊ သူ့ရဲ့ ဖခင်ဟာ သကျသာကီဝင်တို့ရဲ့ ထီးဆောင်းမင်းဘုရင်ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါ တယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ သကျသာကီတို့ရဲ့ နိုင်ငံဟာ မျိုးရိုးမြင့်တဲ့ လူတန်းစားတစ်ရပ်က တိုင်းပြည်ကို အလှည့်ကျအုပ်ချုပ်တဲ့ နိုင်ငံဖြစ်တယ်လို့ ဖော်ပြထားပါတယ်။ နိုင်ငံရဲ့ထိပ်တန်း လယ်ပိုင်ရှင်မြေပိုင်ရှင် (ခတ္တိယမျိုး)တွေ ထဲကနေ ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးကို ရွေးကောက်တင်မြှောက်တဲ့ စနစ် (ဂဏ) ကို ကျင့်သုံးတယ်။ အဲဒီလို အလှည့်ကျအုပ်ချုပ်ရတဲ့ ခေါင်းဆောင်တွေကို ‘ရာဇာ’ လို့လည်း ခေါ်ကြတဲ့အတွက် ဒီလိုဆို ရင်တော့ ဗုဒ္ဓရဲ့ မိသားစုအဆက်အနွယ်ကို ‘မင်းမျိုး’ လို့သုံးရင် ရနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဖေသေရင် သားက အရိုက်အရာ ဆက်ခံတဲ့ ပုံစံမျိုးနဲ့ အုပ်ချုပ်တဲ့ သက်ဦးဆံပိုင်ဘုရင်စနစ် မဟုတ်တာကိုတော့ သတိပြုရပါမယ်။

နိမိတ်ကြီးလေးပါး

အစဉ်အလာအရ သိဒ္ဓတ္ထမင်းသားဟာ နိမိတ်ကြီးလေးပါးကို မြင်ရပြီး သံဝေဂရလို့ တောထွက်တယ်လို့ ယုံကြည်ကြပါတယ်။ သူ့အဖေ သုဒ္ဓေါဒနက သိဒ္ဓတ္ထကို တောထွက်မှာစိုးလို့ ငယ်ငယ်ကတည်းက သူအို၊ သူနာ၊ သူသေ၊ ရဟန်း သဘောတွေကို မသိအောင် ဖုံးကွယ်ထားတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ တွေ့ရတာက ဒီဇာတ်လမ်းဟာ (လွန်ခဲ့တဲ့ ကိုးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာထက်က ပွင့်ခဲ့ဖူးတဲ့) ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားရဲ့ ဇာတ်လမ်း ဖြစ်နေပါတယ်။ ခု လက်ရှိ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားဟာလည်း အလားတူ သံဝေဂမျိုး (အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းကနေ လွတ်မြောက်ဖို့) ရခဲ့ပြီးမှ တောထွက်ခဲ့တာ မှန်ပေမဲ့ အစဉ်အလာ လက်ခံထားကြသလိုမျိုး အသက်နှစ်ဆယ့်ကိုးနှစ်အထိ ဘာမှမသိခဲ့ဘဲ ထီးနန်းစည်းစိမ်တွေကို ခံစားနေခဲ့ရာကနေ တစ်နေ့မှာ ဥယျာဉ်တော်ကို ထွက်လည်တုန်း (နတ်တို့ဖန်ဆင်းပြလို့) နိမိတ်ကြီးလေးပါးကို မြင်တယ်ဆိုတဲ့ ဇာတ်လမ်းဇာတ်ကွက်မျိုး မပါရှိပါဘူး။ လူတွေ သိပ် သတိမပြုမိတတ်ကြတဲ့ အတ္တဒဏ္ဍသုတ် မှာဆိုရင် သိဒ္ဓတ္ထဘဝတုန်းက တစ်နေ့မှာ အချင်းချင်း ခိုက်ရန်ငြင်းခုံနေကြတဲ့သူတွေကို ကြည့်ပြီး ထိတ်လန့်သံဝေဂ ရခဲ့ဖူးတယ်လို့ ဗုဒ္ဓက သူ့ငယ်ဘဝကို ပြန်ဟောထားတာ ရှိပါတယ်။

တထာဂတ

ထေရဝါဒ အဋ္ဌကထာတွေကတော့ ဗုဒ္ဓရဲ့ဂုဏ်တော်ထူးတစ်ခုဖြစ်တဲ့ ‘တထာဂတ’ နဲ့ ပတ်သက်ပြီး အတော်ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဖွင့်ဆိုရှင်းပြကြပါ တယ်။ ယနေ့ခေတ်မှာတော့ ‘တထာဂတ’ ဆိုတာ “လာခြင်းကောင်းသော” သို့မဟုတ် “ရှေးဘုရားတို့အစဉ်အလာအတိုင်း ကြွလာ၍ နိဗ္ဗာန်သို့ မြန်းသွားပြီ ဖြစ်သော” လို့ ဆိုလိုတယ်လို့ သတ်မှတ်ထားကြသလို တစ်ဖက်ကလည်း ဒီ ဂုဏ်တော်ကို ရှင်းပြလို့မရနိုင်ဘူး ဒါမှမဟုတ် ဘာသာပြန်လို့ မရနိုင်ဘူး လို့လည်း ဆိုကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့လည်း တစ်ခုသိထားဖို့က အဋ္ဌကထာတွေရဲ့ အဓိကလုပ်ငန်း တာဝန်တစ်ခုက ဟောပြောပို့ချမယ့်ပုဂ္ဂိုလ်တွေအတွက် ဟောကွင်းဟောကွက် ဖန်တီးပေးဖို့ပါ။ အဲဒီလိုဖြစ်ဖို့ရာ အဋ္ဌကထာဆရာတွေက လူသိပြီးသား ဝေါဟာရတွေကို အနက်အဓိပ္ပာယ် အမျိုးမျိုး ဖွင့်ပေးတတ်ကြပါတယ်။ အဋ္ဌကထာနဲ့ အဘိဓာန် ကွာပုံက အဘိဓာန်ဟာ ဝေါဟာရကို အနက်ပေးတဲ့ အခါ မှားနေတဲ့၊ လွဲနေတဲ့ အနက်ကို သုတ်သင်သန့်စင်ပေးဖို့သာ ရည်ရွယ်တာဖြစ်ပြီး အဋ္ဌကထာတွေကတော့ ရည်ရွယ်ချက်ကိုက စာသင်သားတွေကို ပို့ချဖို့အတွက် ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ အာစရိယတွေဘက်က ကြည့်ရင်တော့ ပညာပြဖို့ အသုံးဝင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဝေါဟာရတစ်ခု၊ ပုဒ်တစ်ခုရဲ့ အနက် အစစ်အမှန်ကို အမြဲမရနိုင်ပါဘူး။

‘တထာဂတ’ ကိစ္စမှာတော့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ ဒီဝေါဟာရအတွက် တော်တော်လေး များများစားစား အနက်ပြန်ဆိုထားပြီးသားတွေ ရှိပါတယ်။ သာဓကဆိုရရင် “ဟောသည့်အတိုင်း ကိုယ်တိုင်ကျင့်သူ” ဆိုတာမျိုးပါ။ ခြုံပြောရရင်တော့ ‘တထာဂတ’ ဆိုတာဟာ “သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ထားပြီး သိတဲ့အတိုင်း ပြောဆိုပြုမူသူ” လို့ အနက်ရပါတယ်။ ဒါဟာ “The Realizer” ဆိုတဲ့ အင်္ဂလိပ်ဘာသာပြန်ချက်နဲ့လည်း ကိုက်ညီပါတယ်။

အလုံးစုံကိုသိခြင်း

ထေရဝါဒမှာ ဗုဒ္ဓကို အလုံးစုံသိတဲ့ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ပိုင်ရှင်အဖြစ် လက်ခံထားကြပါတယ်။ လောကနဲ့ပတ်သက်ရင် သိစရာမှန်သမျှကို မခြွင်းမချန် အလျားလိုက်ရော ထောင်လိုက်ရော အကုန်သိတယ်ဆိုတဲ့ သဘောနဲ့ပါ။

ဒါပေမဲ့ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင်က သူဟာ အလုံးစုံကိုသိသူဆိုတဲ့ အဆိုကို ငြင်းထားပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဟာ အလုံးစုံကိုသိတယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆဟာ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင် ဝိညာဏက္ခန္ဓာနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ဟောပြောချက်နဲ့ ဆန့်ကျင်ကွဲလွဲနေပါတယ်။ တကယ်က သိစိတ်ဝိညာဏ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာဖို့ဆိုတာဟာ ဖြစ်ပေါ်လာစေတဲ့ အကြောင်းတွေ တိုက်ဆိုင်မှုရှိမှဖြစ်တာမျိုးပါ2။

ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင်က သူ့မှာ တချို့သော တန်ခိုးအဘိညာဉ်တွေ ရှိတယ် ဆိုတာကို ဝန်ခံပါတယ်။ သူတစ်ပါးစိတ်ကိုသိတဲ့ (စေတောပရိယဉာဏ်) အဘိညာဉ်၊ သတ္တဝါတို့ သေခြင်းမွေးဖွားခြင်းကို သိနိုင်တဲ့ (စုတူပပါဒဉာဏ်) အဘိညာဉ်၊ ဖြစ်ခဲ့ဖူးတဲ့ ခန္ဓာအစဉ်ကို ပြန်အောက်မေ့နိုင်တဲ့ (ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်) အဘိညာဉ် စတာတွေပါ။ ဒါပေမဲ့ အများကြီးကိုသိတာနဲ့ အကုန်လုံးကို သိတာနဲ့ဟာ မနီးစပ်တဲ့ အရာနှစ်ခုပါ။

ဗျာဒိတ်

ဗုဒ္ဓဟာ အလုံးစုံသိမြင်တယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆနဲ့ဆက်စပ်တာ တစ်ခုက အနာဂတ်မှာ ဖြစ်ပျက်မှာတွေကို ကြိုတင်သိမြင်နိုင်စွမ်းရှိပြီး ဗျာဒိတ်ထားခဲ့တယ်ဆိုတာပါ။ ထေရဝါဒကတော့ ဗုဒ္ဓဟာ အနာဂတ်မှာ ဘယ်တော့ ဘာဖြစ်မယ်ဆိုတာကို တိတိကျကျ အဆင့်အလိုက် အလုံးစုံသိမြင်နိုင်တယ်လို့ ယုံကြည်ပါတယ်။ ဥပမာ အသောကမင်း ပေါ်ထွန်းလာမှာ၊ ကိုးတိုင်းကိုးဌာန သာသနာပြု စေလွှတ်မှာ၊ သာသနာ နေလိုလလိုထွန်းလင်းပြီးရင် သာသနာ ကွယ်ပဦးမှာ စတာတွေပါ။

ဗုဒ္ဓကတော့ နောင်တစ်ချိန်မှာ ဘာတွေဖြစ်မယ်ဆိုတာမျိုး သူကြိုမြင်တယ်လို့ မဆိုခဲ့ပါဘူး။ အဲဒီအစား အကြောင်းနဲ့အကျိုးသဘောမျိုးသာ ဟောခဲ့ပါတယ်။ လူတွေ ဒါမျိုးကိုလုပ်ရင် ဒီလိုမျိုး ရလဒ်တွေဖြစ်ပေါ်မယ်ဆိုတဲ့ ဥပဒေသ မျိုးကိုသာ ဟောခဲ့ပါတယ်။ ဒါဟာ ဓမ္မရဲ့သဘောကို သိမြင်နားလည်တဲ့သူ တစ်ယောက်အနေနဲ့ ဟောတဲ့သဘောမျိုးဖြစ်ပြီး အနာဂတ်ကို ကြိုသိမြင်တဲ့ တန်ခိုးစွမ်းအားရှင်၊ အကြားအမြင်ရသူနေရာကနေ ဟောတာမဟုတ်ပါဘူး။

ဗုဒ္ဓက နောင်အနာဂတ်မှာ ဒါတွေ ဒါတွေ ဖြစ်မယ်ဆိုပြီး ဟောခဲ့တယ် ဆိုတဲ့ ဇာတ်လမ်းတွေဟာ နှောင်းခေတ်ကျမှ ကြားညှပ်ထည့်ထားတဲ့ အဆိုတွေပါပဲ။

ဗုဒ္ဓ ဒေသစာရီကြွရောက်ခဲ့ဖူးသောဒေသများ

မည်သည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကမဆို ဗုဒ္ဓဟာ သူတို့နိုင်ငံကို ဒေသစာရီ ကြွခဲ့ဖူးတယ်၊ အဲဒီဒေသမှာ နောင်တစ်ချိန် သာသနာထွန်းကားမယ်လို့ ဗျာဒိတ်ထားခဲ့ဖူးတယ်လို့ အစဉ်အဆက် ယုံကြည်ကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေလာ မှတ်တမ်းတွေအရတော့ ဗုဒ္ဓဟာ ဂင်္ဂါလွင်ပြင်ရဲ့ နယ်နိမိတ်ကိုကျော်ပြီး တစ်ခါမှ ခရီးမသွားခဲ့ဖူးပါဘူး။ ထောင်နဲ့ချီတဲ့ သုတ္တန်တွေမှာ ဆိုင်ရာသုတ္တန် အစပြုရာ မြို့ရွာဒေသအမည်တွေကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ သုတ္တန်တွေအားလုံးမှာ ဒီလက္ခဏာရပ်ဟာ ရှေ့နောက် ညီညွတ်မှုရှိပါတယ်။ ဒါ့အပြင် နှောင်းခေတ်မှတ်တမ်းတွေနဲ့လည်း တိုက်ဆိုင်သလို လက်ရှိ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုတွေနဲ့လည်း ကိုက်ညီပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဟာ အဲဒီဒေသရဲ့ အပြင်ဘက်ကို ခရီးသွားခဲ့ဖူးကြောင်း ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေ ထဲမှာ မပါရှိသလို ဖော်ပြပါရှိတဲ့နေရာတွေဆိုရင်လည်း တိတိကျကျ ရည်ညွှန်းတာမျိုးမဟုတ်ဘဲ ဒဏ္ဍာရီဆန်ဆန်၊ စိတ်ကူးဆန်ဆန် ပြဆိုထားတာမျိုးပါ။ ဆိုလိုတာက အဲဒီ တိုင်းခြားနေရာဒေသတွေကို ကောလာဟလနဲ့ တစ်ဆင့် စကားတွေကနေ သိရရုံ ဆိုတာမျိုးပါ။

ဗုဒ္ဓဆင်းတု

ဗုဒ္ဓသက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်တုန်းကရော၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီး ရာစုနှစ်နဲ့ချီ ကြာပြီးတဲ့အထိရော ဗုဒ္ဓဆင်းတု ထုလုပ်ကိုးကွယ်တယ်ဆိုတာ မရှိခဲ့ပါဘူး။ အစောပိုင်းကာလတွေတုန်းကတော့ ဗုဒ္ဓနဲ့ပတ်သက်ရင် အထိမ်းအမှတ်အနေနဲ့ အသုံးပြုခဲ့တာတွေက ဗောဓိပင်၊ တရားဟောပလ္လင်၊ စေတီ (ထူပါ)၊ ခြေတော်ရာ စတာတွေဖြစ်ပါတယ်။

ယနေ့ခေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲအသီးသီးမှာတော့ ဗုဒ္ဓဆင်းတုဟာ နေ့စဉ်ဘာသာရေးဘဝရဲ့ အခရာကျတဲ့နေရာမှာရှိပါတယ်။ ဆင်းတုတော်တွေဟာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာရဲ့ ဂုဏ်တော်တွေကို ဉာဏ်နဲ့ အာရုံပြုနိုင်ဖို့ဆောင်ရွက်ပေးတဲ့ သင်္ကေတအထိမ်းအမှတ်တွေဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း ကိုးကွယ်ကြသူတွေ စိတ်ထဲမှာ ဒီဆင်းတုတွေဟာ တန်ခိုးရှိတဲ့အဆောင်လက်ဖွဲ့လည်း ဖြစ်နေပြန်ပါတယ်။ ဘယ်ဆင်းတုကို ကိုးကွယ်ရင် အနာရောဂါပျောက်တယ်၊ ဘေးအန္တရာယ် မကျရောက်ဘူး စသည်ဖြင့် ယုံကြည်ကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေနဲ့တော့ ဒီ အယူအဆတွေက လားလားမျှမသက်ဆိုင်ပါဘူး။

သရီရဓာတ်တော်

ဓာတ်တော်မွေတော် ကိုးကွယ်မှုဓလေ့ဟာ ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီး နှစ်ပေါင်း တစ်ရာ သို့မဟုတ် နှစ်တစ်ရာကျော်ကြာပြီးမှ ပေါ်ခဲ့တဲ့ ကျမ်းတွေမှာမှ ပါဝင်လာခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်တော်တွေဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့ ရူပကာယတော်ကနေ တိုက်ရိုက်ပြောင်းလဲသွားခဲ့တဲ့ ပစ္စည်းတွေဖြစ်တာမို့ ရုပ်ကြွင်းအမွေတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓရှင်တော် မရှိတော့တာတောင်မှ သူရှိနေသေးတယ် ဆိုတဲ့ စိတ်ကို ဖြစ်စေပါတယ်။

ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုဟာ အစဉ်အလာအဆိုအရတော့ အသောက ဘုရင်လက်ထက်မှာ အစပြုခဲ့ပါတယ်။ အသောကဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့ ဓာတ်တော်တွေကို တူးဖော်ပြီး သူ့ရဲ့ ဧကရာဇ်နိုင်ငံတော်အနှံ့ စေတီတွေမှာ ဌာပနာပြု တည်ထားကိုးကွယ်စေခဲ့ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရောက်ရှိပျံ့နှံ့ရာ နိုင်ငံဒေသ အသစ်တွေမှာ ဆိုရင်လည်း အဲဒီဒေသမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာထွန်းကားကြောင်း အထိမ်းအမှတ် ပြယုဂ်ကို အဲဒီနိုင်ငံကို ဗုဒ္ဓရဲ့ဓာတ်တော်တွေ ရောက်ရှိ တည်ထားကိုးကွယ်နိုင်မှုနဲ့ ကြည့်သလို ဖြစ်လာပါတယ်။ ယနေ့ခေတ်မှာတော့ ဘုန်းကြီးကျောင်းတွေ၊ စေတီတွေတိုင်းလိုလိုမှာ ဓာတ်တော်တစ်ဆူမဟုတ်တစ်ဆူ ဌာပနာပြုလုပ် ကိုးကွယ်ထားတတ်ကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ဓာတ်တော်တွေကို ထိန်းသိမ်းကိုးကွယ်ထားခြင်းဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့ တရားတော်တွေနဲ့တော့ မသက်ဆိုင်ပါဘူး။ ဝန်ခံရရင် ဒါကြောင့်လည်း ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေရဲ့ အာဘော်တွေဟာ လက်ခံယုံကြည်လို့ရကြောင်း ဘုန်းကြီးတို့ ဘဝင်ကျရတဲ့အကြောင်းတစ်ရပ်ဖြစ်ပါတယ်။ နှောင်းပေါ် ဗုဒ္ဓဝါဒ ဂိုဏ်းကွဲတွေဟာ ဓာတ်တော်ကိုးကွယ်မှုကို လျင်လျင်မြန်မြန် လက်ခံခဲ့ကြပေမဲ့ အဲဒီ ဓလေ့ကို လက်ခံတဲ့နေရာမှာ တရားဝင်မှုရအောင် (ဘုရားအာဘော်နဲ့ညီအောင်) ဆိုပြီး မူလ စာပေတွေကို ပြောင်းလဲပြင်ဆင်တာ ဒါမှမဟုတ် အသစ်ထပ်ထည့်တာမျိုး လုပ်ဖို့မကြိုးစားခဲ့ ကြပါဘူး။ အဲဒီအစား သူတို့ဟာ ဒီလိုကိုးကွယ်မှုဓလေ့သစ်တွေအပေါ် လူတွေ လက်ခံအောင် ကျမ်းအသစ်တွေကိုပဲ ရေးသားခဲ့ကြတာမျိုးဖြစ်စေ၊ ရှိပြီးသား သုတ္တန်တွေထဲ နောက်တိုးမှန်းသိသာစေတဲ့ စာပိုဒ်တွေ ထပ်ဖြည့်တာမျိုးဖြစ်စေ လုပ်ခဲ့ကြပါတယ်။ သာဓကအနေနဲ့ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်ရဲ့ နိဂုံးအပိုင်းတွေပါ။

ဓာတ်တော်ဆိုတာက အတုပြုလုပ်ရလွယ်ပါတယ်။ ဓာတ်တော် လောကတစ်ခုလုံးဟာလည်း ခေတ်တစ်လျှောက်လုံးမှာ လူလိမ်တွေ၊ လိမ်ညာ စားသောက်သူတွေနဲ့ အပြည့်ပါပဲ။ ခြွင်းချက်အနေနဲ့ ဒေလီပြတိုက်မှာရှိတဲ့ ကပိလဝတ်ကရတဲ့ ဗုဒ္ဓနဲ့ဆိုင်တဲ့ဓာတ်တော်တွေ၊ မဟာဗောဓိအသင်းမှာရှိတဲ့ ရှင်သာရိပုတ္တရာနဲ့ ရှင်မောဂ္ဂလာန်တို့ရဲ့ ဓာတ်တော်တွေ စတဲ့ နှစ်ဆယ်ရာစု ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်မှုကရခဲ့တဲ့ အမွေအနှစ်ပစ္စည်းတချို့ကလွဲရင် ယနေ့ခေတ် ကိုးကွယ်နေကြတဲ့ ဓာတ်တော်ဆိုတာတွေဟာ တကယ်ပဲ ဗုဒ္ဓ သို့မဟုတ် သူ့သာဝကတွေရဲ့ ဓာတ်တော်အစစ်ဖြစ်ပါတယ်ဆိုတာ သမိုင်းအထောက်အထား ပြစရာမရှိပါဘူး။

ရဟန်းတော်တွေဟာ ရဟန္တာလို့ကျော်စောတဲ့ပုဂ္ဂိုလ်တွေရဲ့ ကျင်ကြီးကိုတောင်မချန် လှန်လှောပြီး “ဓာတ်တော်” ကို လိုက်လံရှာဖွေနေပြီဆိုရင်တော့ ဒါဟာ အတော်ကြီးကို ဆိုးဆိုးရွားရွား မှားနေပြီဆိုတဲ့ လက္ခဏာပါပဲ။ ဓမ္မ ဆိုတာဟာ ရုပ်ဝတ္ထုပစ္စည်းမှာ တည်တာမျိုးမဟုတ်ပါဘူး။ ဓမ္မဟာ စိတ်ထဲမှာ တည်တာ၊ လက်တွေ့ကျင့်သုံးမှုမှာ တည်တာမျိုးပါ။

ဓမ္မကဏ္ဍ

တွေးစရာအာရုံ (ဓမ္မာရုံ)

(မျက်စိ၊ နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ် တို့နဲ့ အဆင်း၊ အသံ၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အထိအတွေ့၊ တွေးစရာကြံစရာတို့ ထိတွေ့ရာကနေ မြင်စိတ်၊ ကြားစိတ်၊ နံစိတ်၊ လျက်သိစိတ်၊ ထိသိစိတ်၊ ကြံသိစိတ် ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့ နေရာမှာ) တွေးစရာကြံစရာတွေကို ထေရဝါဒက ‘ဓမ္မာရမ္မဏ’ (ဓမ္မ + အာရမ္မဏ)၊ မြန်မာလို ‘ဓမ္မာရုံ’ လို့ သုံးပါတယ်။ ပါဠိ ‘အာရမ္မဏ’ ကို အင်္ဂလိပ်လို “object” လို့ပြန်ဆိုကြပါတယ်။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ တွေးစရာ ကြံစရာတွေကို ‘ဓမ္မ’ လို့ပဲသုံးပြီး ထေရဝါဒမှာတော့ ‘ဓမ္မာရမ္မဏ’ [တွေးကြံစရာအရာဝတ္ထု (ဝါ) အာရုံများ (mind objects)] လို့ အတော်လေး သုံးပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ ‘အာရမ္မဏ’ ကို “အရာဝတ္ထု” (object) ဆိုတဲ့ သဘောမျိုး သုံးတာ ဘယ်နေရာမှာမှ မတွေ့ရပါဘူး။ “ထောက်တည်ရာ၊ ကိုးစားရာ” ဆိုတဲ့ အနက်နဲ့ပဲ ‘အာရမ္မဏ’ ကို အစဉ်သုံးစွဲထားပါတယ်။ ဒါ့အပြင် တခြား မည်သည့်ပုဒ်ကိုမှလည်း အဲဒီအဓိပ္ပာယ်ထွက်အောင် သွယ်ဝိုက် သုံးထားတာမျိုး မရှိပါဘူး။ စာရေးသူ ပါဠိနိကာယ်လေးရပ်စလုံးကို (အင်္ဂလိပ်လို) ဘာသာပြန်တုန်းက ‘အာရမ္မဏ’ ကို “object” လို့ အနက်ကောက် ပြန်ဆိုခဲ့တာ ဘယ်နေရာမှာမှ မရှိခဲ့ပါဘူး။

ဒဿနိကရှုထောင့်က ပြောရင် “object” ဆိုတဲ့ စကားက ပြဿနာရှိ ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ သူ့ဟာသူ “ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ” (objectively) တည်ရှိနေတဲ့ တစ်စုံတစ်ခု ဆိုတဲ့ သဘောမျိုး သွယ်ဝိုက်ကောက်ယူလို့ ရနေလို့ ပါ။ တွေးကြံသိနေတဲ့ စိတ်နဲ့လွတ်ကင်းပြီးတော့၊ အဲဒီစိတ်နဲ့လွတ်ကင်းရာ “ပြင်ပတစ်နေရာမှာ” သူ့ဟာသူ တည်ရှိနေတဲ့ အရာဝတ္ထု (object) ဆိုတာ မရှိနိုင်ဘူး ဆိုရင် ‘ဓမ္မာရမ္မဏ’ (mind object) က ရည်ညွှန်းတဲ့ object ဆိုတာက ဘာကို ဆိုလိုချင်တာပါလဲလို့ မေးစရာဖြစ်လာပါတယ်။ ဗုဒ္ဓတရားတော်တွေရဲ့ ရည်ရွယ်ရင်းက အဲဒီလို အယူအဆတွေကို ယိုင်နှဲ့ဖို့ပါ။ အပြန်အလှန် အမှီသဟဲပြုပြီး ဖြစ်ပေါ် နေတဲ့ ဖြစ်စဉ်တစ်ခုမှာ ပေါ်လာတဲ့ အဖြစ်အပျက်သဘောတွေကို ပြောချင်တာသာ ဖြစ်ပါတယ်။

သ-ဘာဝ သို့မဟုတ် အမြုတေအရှိ မှာလည်း ရှု။

စိတ္တက္ခဏ

ထေရဝါဒမှာ အချိန်နဲ့ပတ်သက်လို့ တိကျခိုင်မာစွာ လက်ခံထားတဲ့ သီအိုရီတစ်ခုက ‘စိတ္တက္ခဏ’ အယူအဆ (စိတ်တစ်ခုရဲ့ ဖြစ်၊ တည်၊ ပျက်) ပါ။ ဒါဟာ အချိန်ကို အသေးဆုံးအဆင့်၊ အဏုမြူအဆင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာလိုက်တာ ပါပဲ။ ရှေးကျတဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲအများအပြားမှာတော့ အဲဒီ အယူအဆမှာ တူညီနေတာ တွေ့ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီ စိတ္တက္ခဏတစ်ခုကို ဘယ်လောက် ထပ်ပြီး အသေးစိတ်လို့ရသလဲဆိုတဲ့ရှုထောင့်မှာတော့ အယူအဆ မတူကြပြန်ပါဘူး။ ထေရဝါဒမှာတော့ ‘ခဏ’ ဆိုတဲ့ ကြာချိန်ကို “မျက်စိတစ်မှိတ်၊ လျှပ်တစ်ပြက်၊ လက်ဖျစ်တစ်တွက်” စတဲ့ ယူနစ်တွေနဲ့ တိုင်းတာကြပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ ဒီအယူအဆမျိုး မတွေ့ရသလို “စိတ္တက္ခဏ” ဆိုပြီး ညွှန်းဆိုတာလည်း လုံးဝ မမြင်ရပါဘူး။ အချိန်နဲ့ပတ်သက်တဲ့ သီအိုရီ ဆိုတာမျိုး ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေက ထုတ်မပေးခဲ့ပေမဲ့ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲမှု (အနိစ္စ) ဆိုတာရဲ့ အသေးဆုံး အခြေခံယူနစ်ဆိုတာ ရှိမနေဘူးဆိုတာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေရဲ့ အချိန်ကိုရှုကြည့်လက်ခံပုံကနေ သိနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီအစား ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေဟာ အချိန်ကာလတစ်ခုရဲ့ အတိုအရှည် ဘယ်လိုပဲရှိရှိ အဲဒါတွေအပေါ် “စစ်မှန်တဲ့”၊ အရေးပါတဲ့ ကာလတွေအဖြစ်ပဲ အယုတ် အလတ် အမြတ်မခွဲ ရှုကြည့်သုံးသပ်ပါတယ်။ နှစ်ဘီလီယံနဲ့ချီ ကြာတတ်တဲ့ ကမ္ဘာကြီးတစ်ခုရဲ့သက်တမ်းပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ရာစုနှစ်နဲ့ချီ ကြာတတ်တဲ့ လူ့ယဉ်ကျေးမှုခေတ်တစ်ခုရဲ့ အစနဲ့အဆုံးပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ ဆယ်စုနှစ်နဲ့ချီတဲ့ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဘဝသက်တမ်းကာလပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဖျတ်ခနဲ ပေါ်ပြီး ဖျတ်ခနဲ ပျောက်သွားတဲ့ အတွေးလေးတစ်ခုပဲဖြစ်ဖြစ် အားလုံးဟာ အနိစ္စ သဘောပါပဲ။ အားလုံးဟာ မမြဲခြင်းလက္ခဏာကို ကိုယ်စားပြုမှုမှာ အတူတူပဲ ဖြစ်တယ်။ “စစ်မှန်တဲ့” အနိစ္စလက္ခဏာ ဆိုတာဟာ ရုပ်တွေ စိတ်တွေကို အသေးဆုံးယူနစ်ဖြစ်အောင် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီးတော့မှ ရုပ်သက်၊ စိတ်သက် တစ်ခုချင်းစီရဲ့ မျက်စိတစ်မှိတ်ကာလအတွင်း ဖြစ်ပျက်တာကိုမှ တကယ့် အနိစ္စလို့ ဆိုလိုတာဟေ့၊ ကျန်တာတွေက အပေါ်ယံ အနိစ္စ၊ လူပြိန်းသိတဲ့ အနိစ္စပဲဟေ့ဆိုတဲ့ သဘောမျိုး ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းတာမျိုး မတွေ့ရပါဘူး။

ဒီအယူအဆကွဲပြားချက်ကို ဆဝါးနိုင်အောင် ဉာဏ်ဆိုက်တာနဲ့ ပတ်သက်တဲ့အပိုင်းကို ကြည့်ရင် သိသာနိုင်ပါတယ်။ ဒီနေ့ခေတ် ထေရဝါဒမှာ ဉာဏ်ဖြစ်တယ်ဆိုတာ စိတ္တက္ခဏအထိ ဖြစ်ပျက်မြင်အောင်ကြည့်နိုင်တဲ့အဆင့်မှာ ဖြစ်တာလို့ ယူဆလိုကြပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေအလိုအရတော့ အနိစ္စဆိုတာ အနေအထား အမျိုးမျိုး အဆင့်အဖုံဖုံမှာ ရှုမြင်နိုင်တဲ့အရာမျိုးပါ။ မပြတ်စီးဆင်းနေတဲ့ ရေတွေပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ တစ်စတစ်စ အိုမင်းရင့်ရော်လာတဲ့ လူတွေပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ စကြဝဠာကြီးထဲ တည်ရှိနေတဲ့ ခပ်သိမ်းသော ဒြပ်စင်ဒြပ်ဝတ္ထုတို့ရဲ့ မတည်မြဲခြင်းတွေပဲဖြစ်ဖြစ် သဘောအားလုံးဟာ အနိစ္စပါပဲ။ အဓိကပြောချင်တဲ့အချက်က အနိစ္စရဲ့ “အန္တိမသဘော” ဆိုတာကြီးကို ဒိုင်းခနဲ မြင်သွားဖို့ မဟုတ်ဘဲ လောကဟာ ခိုင်တယ်၊ မြဲတယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆ (သဿတ) ယုံကြည်မှုအခြေခံ ပြောင်းလဲသွားစေဖို့ပါ။

ဒါတွေကို အခြေခံပြီး ဘုန်းကြီးရဲ့အဆိုကို တင်ရရင် ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေအလိုအရ အချိန်ဆိုတာဟာ သတ္တဝါတွေရဲ့သန္တာန်မှာ ရှိတဲ့ သိမှု၊ ခံစားမှုတွေ ပြောင်းပြောင်းသွားခဲ့တဲ့ သဘောကို မှတ်မိနေခြင်းရယ်၊ အနာဂတ်မှာ ရရှိဖို့ မိမိတို့မျှော်လင့်နေတဲ့ သိမှု၊ ခံစားမှုတို့ရယ် အပေါ်မှာ အခြေခံပြီး ပေါ်ပေါက် လာတဲ့ ပညတ်တစ်မျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ ‘အချိန်ရဲ့အကျယ်အဝန်း’ ဆိုတာဟာ ‘တဏှာလိုအင်ရဲ့အကျယ်အဝန်း’ ပါပဲ။

ဖြည့်စွက်တင်ပြချက်

စာရေးသူရဲ့အာဘော်ဟာ ကျစ်လျစ်ပြီး အကျဉ်းချုံးထားတာမို့ ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်စွက်ချဲ့ထွင်ရှင်းပြလိုပါတယ်။

စာရေးသူဆိုလိုတာက ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေ အလိုအရ ‘အချိန်’ ဆိုတာဟာ သူ့ဟာသူ နဂိုအနေအတိုင်း သဘာဝအတိုင်း တည်ရှိနေတဲ့ ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်သဘောမျိုး၊ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ သိစိတ်နဲ့လွတ်ကင်းပြီး တည်ရှိနေတဲ့ အရှိတရားတစ်မျိုးလို့ မဟောထားပါဘူး။ အချိန် ဆိုတာဟာ သတ္တဝါတွေရဲ့ စိတ်မှာ စုဖွဲ့တည်ဆောက် အာရုံယူထားတဲ့ ပညတ်တစ်ခုမျှသာဖြစ်တယ်။ ကျွန်တော်တို့ဟာ အတိတ်ကာလကို မှတ်မိကြတယ်ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့မှာ ဖြစ်ခဲ့ဖူးတဲ့ သိစိတ်တွေ၊ သညာတွေ၊ ဝေဒနာတွေ၊ ကြံစည်စဉ်းစားမှုတွေ၊ အမှုကိစ္စတွေကို ပြန်လည်အောက်မေ့ ခေါ်ယူနိုင်စွမ်းဆိုတဲ့ မှတ်ဉာဏ်ရှိလို့ပါပဲ။ အကယ်၍ ကျွန်တော်တို့မှာ မှတ်ဉာဏ် ဆိုတာသာမရှိရင် ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အတိတ်ဆိုတဲ့သဘောဟာလည်း ရှိတော့မှာ မဟုတ်ပါ။

နောက်တစ်ခုက ကျွန်တော်တို့ရဲ့ သိစိတ်အလျင်ကြီးဟာ ဆက်တိုက်ကြီး တစ်သတ်မှတ်တည်း သွားနေတာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ တစ်ခုခုကို သိလိုက်၊ အာရုံပြုလိုက် ဖြစ်နေရာကနေ နောက်တစ်ခုကို ပြောင်းသိ၊ ပြောင်းအာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်ပြောင်းလဲနေတာပါ။ အဲဒီလို အာရုံပြုမှု၊ သိမှုကလေး ပြောင်းပြောင်းသွားတာကို ကျွန်တော်တို့ ပြန်သိနေတာကိုက ‘အချိန်’ ဆိုတာ အဲဒီလို အခိုက်အတန့်လေးတွေကို ချိတ်ဆက်ထားတာပဲလို့ ကျွန်တော်တို့သန္တာန်မှာ နားလည်တာပါပဲ။ အကယ်၍ အဲဒီ အာရုံပြုသိစိတ်တွေသာ တစ်သတ်မှတ်တည်း ဖြစ်နေမယ်ဆိုရင် အချိန်ဆိုတဲ့ အရာရဲ့ အနှစ်သာရ အဓိပ္ပာယ်ဟာ ပျောက်ဆုံးသွားပါလိမ့်မယ်။

နောက်တစ်ခု ‘အနာဂတ်’ ဆိုတာ ဘာလို့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နားလည်မှုထဲမှာ ရှိနေလဲဆိုရင် ကျွန်တော်တို့မှာ ဖြစ်ချင်နေတဲ့ ဆန္ဒတွေ ရှိတယ်၊ မျှော်လင့်ချက်တွေရှိတယ်၊ အကြောက်တရားတွေ၊ တောင့်တမှုတွေ ရှိပါတယ်။ ဒါတွေဟာ နောင်အနာဂတ်မှာ ကျွန်တော်တို့ မှန်းဆနေတဲ့ သို့မဟုတ် ဖြစ်စေချင်နေတဲ့ ခံစားစိတ် (ဝေဒနာ) တွေဖြစ်ပါတယ်။ အကယ်၍ မျှော်လင့်ချက်တို့၊ တောင့်တမှုတို့ မရှိခဲ့ဘူးဆိုရင် ‘အနာဂတ်’ ဆိုတာဟာလည်း ဆုပ်ကိုင်ပြနိုင်စရာ သဘောတရား တစ်ခု အဖြစ်ကနေ ပျောက်ကွယ်သွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဘိက္ခုသုဇာတော အလိုအရဆိုရင် အချိန်ဆိုတာဟာ မိမိက သတိ ပြုမိသည်ဖြစ်စေ မပြုမိသည်ဖြစ်စေ ‘ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ကျကျ’ တသွင်သွင် စီးဆင်းနေတဲ့ မြစ်တစ်စင်းလိုပုံစံမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ အနာဂတ်ဆိုပြီး ကျွန်တော်တို့ နားလည်နေတဲ့ အချိန်ကာလတွေဟာ -

၁) ဖြစ်ပြီးခဲ့တဲ့ သိမှု/သိစိတ်/ခံစားမှုတွေကို ပြန်အောက်မေ့သတိရနိုင်စွမ်း၊

၂) လတ်တလော သိမှု/သိစိတ်/ခံစားမှု ပြောင်းပြောင်းသွားတာတွေကို အချိန်နဲ့ တစ်ပြေးညီ သိနေမှု၊

၃) ဒါပြီးရင် ရှေ့ဆက် ပေါ်ပေါက်လာမယ့် သိမှု/သိစိတ်/ ခံစားမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဖြစ်စေချင်တာ မဖြစ်စေချင်တာ စတဲ့ ကျွန်တော်တို့ ရဲ့ မျှော်လင့်တောင့်တမှု

ဆိုတဲ့ အချက်သုံးချက်ကနေ ‘အချိန်’ ဆိုတဲ့ နားလည်မှုဟာ ပေါ်ပေါက် လာတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် စာရေးသူက “‘အချိန်ရဲ့အကျယ်အဝန်း’ ဆိုတာဟာ ‘တဏှာလိုအင်ရဲ့အကျယ်အဝန်း’ ပါပဲ” ဆိုတဲ့ စာကြောင်းလေး တစ်ကြောင်းတည်းနဲ့ အနှစ်ချုပ်ပြပါတယ်။ သဘောက ကျွန်တော်တို့ဟာ အမြဲတစေ ‘... ချင်’ နေကြပါတယ်။ ဟို ဟင်းလျာလေး စားချင်နေတယ်။ ဟိုပစ္စည်းလေး လိုချင်နေတယ်။ ဟိုလူကို ပိုင်ဆိုင်ချင်နေတယ်။ ဒါက အနာဂတ်ထဲကို ကျွန်တော်တို့ ကြိုသွားနေတဲ့ သဘောပါ။ ကျွန်တော်တို့ဟာ အတိတ်က ကြုံဖူး၊ ဖြစ်ဖူးတာတွေကို အမြဲတစေ ပြန်သတိရ အောက်မေ့နေမယ်ဆိုရင်လည်း ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့ အတိတ်ထဲကို ပြန်သွားနေထိုင်နေတဲ့သဘောပါ။ အဲဒီ ‘ချင်တယ်’ ဆိုတဲ့ တဏှာထဲမှာ ကျွန်တော်တို့ ရုန်းမရအောင် ငြိနေလေလေ အချိန်နဲ့ပတ်သက်တဲ့ ကျွန်တော် တို့ရဲ့ တွေ့ကြုံခံစားမှု၊ နားလည်မှု (ပညတ်) ဟာ ပိုမိုအားကောင်း ထင်ရှား ခိုင်မာလာလေလေပါပဲ။

အချိန်ရဲ့ဘောင်ဟာ တဏှာရဲ့ဘောင်နဲ့ ချိတ်ဆက်နေတယ်ဆိုရင် တဏှာကိုလွန်မြောက်သွားတာဟာ ‘အချိန်’ နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ပညတ်တရားကနေ လွန်မြောက်သွားခြင်းနဲ့ အတူတူပါပဲ။ ဒါကိုပဲ “နိဗ္ဗာန်”၊ “မောက္ခ”၊ “ဝိမုတ္တိ” စသည်ဖြင့် ခေါ်ပါတယ်။ အနာဂတ်မှာ ဖြစ်လာမှာတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး တောင့်တတဲ့၊ ဖြစ်စေချင်တဲ့ တဏှာမရှိတော့ဘူးဆိုရင်၊ အတိတ်က ဖြစ်ဖူး၊ ကြုံဖူး၊ ခံစားဖူးတဲ့ သိမှု၊ ခံစားမှုတွေကိုလည်း တွယ်တာ မနေတော့ဘူးဆိုရင် ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စိတ်ဟာ လွတ်လပ် (လွတ်မြောက်) သွားတာပါပဲ။ အဲဒီ လွတ်လပ် (လွတ်မြောက်) မှုနဲ့အတူ အချိန်နဲ့ ပတ်သက်တဲ့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အသေသတ်မှတ်မှုသဘော၊ နှောင်တွယ်မှု သဘောဟာလည်း ချုပ်ပျောက်သွားပါတယ်။

ဒီသဘောကို ထင်ရှားအောင် ဥပမာပေးရမယ်ဆိုရင် ကျွန်တော်တို့ ရုပ်ရှင်ကြည့်နေတယ် ဆိုပါစို့။ ကျွန်တော်တို့ဟာ ဖန်သားပြင်ရှေ့မှာထိုင်ပြီး ကြည့်နေသည်ဖြစ်စေ ကြည့်မနေသည်ဖြစ်စေ ရုပ်ရှင်ဟာ သူ့ဟာသူ အစကနေ အဆုံးအထိ တစ်ကွက်ပြီးတစ်ကွက် ပြောင်းပြောင်းပြသွားနေပါတယ်။ ဒီနေရာ မှာ ရုပ်ရှင်ရဲ့ “အတိတ်” ဆိုတာဟာ ကျွန်တော်တို့မှတ်ဉာဏ်ထဲက ပြကွက် အဟောင်းတွေဖြစ်ပါတယ်။ ရုပ်ရှင်ရဲ့ “အနာဂတ်” ဆိုတာကတော့ ကျွန်တော်တို့ စောင့်ဆိုင်းနေတဲ့ ပြကွက်အသစ်တွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပြီးရင် ဘာဆက်လာမလဲဆိုပြီး ကြည့်ချင်သိချင်နေမှု မရှိတော့ဘူးဆိုရင်၊ ကြည့်ပြီးသွားတဲ့ ပြကွက်အဟောင်းတွေကိုလည်း မမှတ်မိတော့ဘူးဆိုရင် “ရုပ်ရှင်” ဆိုတဲ့ အချိန် စီးဆင်းမှု သဘောဟာ (ဖန်သားပြင်မှာ ဘယ်လိုပဲ ဆက်လက် ပြသနေပါစေ) ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်အတွေ့အကြုံ (အာရုံ) ထဲကနေ ကွယ်ပျောက် သွားပါတယ်။

ဒီသဘောအတိုင်းပါပဲ။ ‘အချိန်’ ဆိုတာဟာ သဏ္ဌာန်မပြောင်းလဲနိုင်တဲ့ အထည်မာကြီးတစ်ခု၊ အဲဒီထဲမှာမှ ကျွန်တော်တို့က အချိန်ရဲ့သဘောကို ထိ တွေ့ခံစားရတယ်ဆိုတဲ့ သဘောဆန်ဆန် ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ မတွေ့ရကြောင်း၊ ‘အချိန်’ ဆိုတာဟာ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ စိတ်သန္တာန်ထဲက သိမှု၊ ခံစားမှု၊ သညာ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာ စတဲ့ သဘောတွေ မောင်းနှင်အလုပ်လုပ်တာကနေ ပေါ်ပေါက် လာတဲ့ တစ်သီးပုဂ္ဂလအတွေ့အကြုံတစ်ခု၊ အထည်ပျော့ကြီးတစ်ခုသာ ဖြစ် ကြောင်း ဘိက္ခုသုဇာတောက တင်ပြတာဖြစ်ပါတယ်။

ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်

“ပစ္စုပ္ပန္နက္ခဏ (ပစ္စုပ္ပန်တည့်တည့်) မှာ နေတယ်” ဆိုတဲ့ အယူအဆဟာ ယနေ့ခေတ် ဝိပဿနာတရားရှုမှတ်သူတွေကြားမှာ အလွန်ကိုကြားရတဲ့ စကားတစ်ခွန်းဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အံ့ဩစရာက ဗုဒ္ဓဟာ “ပစ္စုပ္ပန္နက္ခဏ” ကိစ္စကို လုံးဝ မဟောခဲ့ဖူးတာပါပဲ။ သူဟောတာက “ပစ္စုပ္ပန်” သာဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ပိုပြီး ယေဘုယျသဘောဆောင်သလို “ပစ္စုပ္ပန္နက္ခဏ” လိုမျိုး တိကျ သေချာတဲ့ အသေးစိတ်သဘောမျိုးနဲ့ မပတ်သက်ပါဘူး။ ဒေးဗစ် ကာလူပဟာန3 ပေးခဲ့ဖူးတဲ့ ဥပမာက မှတ်သားစရာပါ။ သူပြောတာက ‘ပစ္စုပ္ပန္နက္ခဏ’ ဟာ ကြိုးတန်းပေါ် လမ်းလျှောက်ရတာနဲ့ တူပြီး ‘ပစ္စုပ္ပန်’ ဆိုတာကတော့ ကုလားအုတ်ကျောပေါ် ထိုင်စီးသွားတာနဲ့ တူပါသတဲ့။

သူပေးတဲ့ဥပမာကို ရုတ်တရက်ကြည့်ရင်တော့ ဘာများကွာလို့လဲ ဆိုပြီး မေးချင်စရာ ပါ။ ဒါပေမဲ့လည်း ဒါဟာ ဝိပဿနာတရားရှုမှတ်တဲ့နေရာမှာ ကြီးမားတဲ့ ကွာခြားချက်ကို ပြနေပါတယ်။ ဘုန်းကြီးတို့အနေနဲ့ (လက်ဖျစ်တစ်တွက်မှာ ဖြစ်ပျက်သွားတဲ့ ရုပ်က ဘယ်နှကုဋေ၊ စိတ်က ဘယ်နှကုဋေ ဆိုတဲ့) ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်း တစ်ခုချင်းစီ (ပစ္စုပ္ပန္နက္ခဏ) အထိ အသေးစိတ် လိုက် ရှုမှတ်တာကမှအမှန်၊ ဒါကလွဲလို့ တခြား ဖြစ်မှုပျက်မှုတွေကို ရှုတာဟာ မှားယွင်းတယ် ဆိုတဲ့ ရှုထောင့်ကနေ ချဉ်းကပ်မှာလား။ ဒါမှမဟုတ် မွေးကတည်းက သက်ရှင်ကြီးပြင်း နေထိုင်လာခဲ့ကြတဲ့ “ပစ္စုပ္ပန်” ဆိုတဲ့ အချိန်ကာလဘောင် ထဲမှာ နေထိုင်နေရုံသက်သက်မျှသာပဲ ဆိုတဲ့ ရှုထောင့်ကနေ ချဉ်းကပ် မှာလား။

သေခါနီးဆဲဆဲကံ (အာသန္နကံ)

ထေရဝါဒီ အများစုဟာ သေခါနီးဆဲဆဲ (စုတိစိတ်ကျခါနီးဆဲဆဲ) မှာ ဖြစ်တဲ့စိတ်နဲ့ပတ်သက်ပြီး အတော်ကို စိုးရိမ်တကြီး ရှိကြပါတယ်။ အဲဒီ နောက်ဆုံး စုတိစိတ်ကျမယ့်အချိန်မှာ ဖြစ်တဲ့ (အာရုံပြုတဲ့) စိတ်ဟာ နောင်ဘဝကို အဆုံးအဖြတ်ပေးတယ်လို့ ယုံကြည်ကြပါတယ်4။

ဒါပေမဲ့ ဒီယုံကြည်မှုဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ မတွေ့ရတဲ့အချက် ဖြစ်ရုံသာမက ကံနဲ့ပတ်သက်တဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ အခြေခံအကျဆုံး အတွေးအခေါ်နဲ့ပါ ကွဲလွဲနေပါတယ်။ တကယ်က နောင်ဘဝကိုဆုံးဖြတ်မယ့် ကံ ဆိုတာ ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ် စေတသိက်တစ်မျိုးမျိုး ပါဝင်နေတဲ့ စေတနာပဲဖြစ်ပြီး သေခါနီးမှာမှ ကပ်ဖြစ်သွားတဲ့စိတ် မဟုတ်ပါဘူး။ လူတွေမှာ ဖြစ်တတ်တဲ့ အတွေးအကြံအများစုဟာ သိပ်ပြီး ကံမြောက်တဲ့ အတွေးတွေ မဟုတ်တတ်ကြပါဘူး။ အထူးသဖြင့် လူမမာတစ်ယောက်ဟာ သေခါနီးဆဲဆဲ အားယုတ်နေတဲ့ အချိန်၊ ဆေးဝါးတွေ အပေးခံထားရတဲ့အချိန်မျိုးမှာ အတွေးတွေက ဟိုရောက် သည်ရောက် ပေါ်လာကြစမြဲပါ။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေအလိုအရတော့ ဘဝအသစ် (ဇာတိပဋိသန္ဓေ) ဟာ ခု ဘဝမှာပြုတဲ့ ကြီးမားတဲ့ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ် (ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာကံ) တွေကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။ မှန်ပါတယ်။ ဒါတွေဟာ စိတ်နဲ့သာပြုတဲ့ကံတွေဖြစ်တယ်ဆိုပေမဲ့ ကြီးမားတဲ့ ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ် ကံတွေပါဝင်နေတဲ့ မနောကံဖြစ်ပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာတော့ သေခါနီးဆဲဆဲ ပြုတဲ့ကံကြောင့် ဘဝကူး ကောင်းသွားရပုံကို ဖော်ပြထားတဲ့ သုတ္တန်နှစ်ခုလောက် တွေ့ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါဟာ ခြွင်းချက်အနေနဲ့ ပါတာမျိုးပါ။ သုတ္တန် တစ်ခုမှာတော့ အကျင့်ပျက်၊ ပြည်သူကိုနှိပ်စက်လာတဲ့ အခွန်အတုတ်မှူး ဓနဉ္ဇာနိပုဏ္ဏား သေခါနီး အိပ်ရာထဲလဲနေချိန်မှာ အသိတရားရ၊ စိတ်ထားပြောင်းလဲသွားပြီး ကောင်းရာဘုံဘဝကို ရောက်သွားတဲ့အကြောင်းပါ5။ နောက်သုတ္တန်တစ်ခုမှာ ဆိုထားတာကတော့ တစ်ဖက်ရန်သူတွေကို သတ်မယ်၊ ဖြတ်မယ်၊ ညှဉ်းဆဲမယ်ဆိုတဲ့ စိတ်နဲ့အတူ စစ်မြေပြင်ထွက်သွားတဲ့ စစ်သည်ရဲမက်တစ်ဦးဟာ စစ်ပွဲအတွင်း အဲဒီခဏမှာ အသက်ပျောက်ခဲ့ရင် အပယ်ငရဲကို ကျမယ်လို့ ဟောတဲ့ အကြောင်းပါ6။

ဒီလို ခြွင်းချက်တွေကလွဲလို့ ကျန်တဲ့လူအများစုရဲ့ သေခြင်း၊ ဘဝ တဖန်မွေးခြင်းတွေကတော့ ဒီလိုမဟုတ်ပါဘူး။ လူအများစုဟာ သေခါနီးဆဲဆဲမှာ ကြီးမားတဲ့ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တွေကို ပြုနေကြတာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ ဘဝသစ်ကို ခုလက်ရှိဘဝတစ်လျှောက်လုံးမှာ အပြုများခဲ့တဲ့ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံတွေကပဲ ယေဘုယျ ဆုံးဖြတ်ပေးမှာဖြစ်ပါတယ်။ ဒီသဘောကို အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ထဲမှာလည်း တွေ့ရပြီး သေလွန်တဲ့အချိန်မှာ လွှမ်းမိုးထားနိုင်တဲ့ ကံအမျိုးမျိုးအကြောင်းကို ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တကယ့်လက်တွေ့မှာတော့ သေခါနီးဆဲဆဲကံ (အာသန္နကံ) နဲ့ပတ်သက်ပြီး လူအတော်များများက ပိုပြီးထိတ်လန့်စိုးရိမ်ကြပါတယ်။

သေခါနီးလူတစ်ယောက်ကို ကုသိုလ်စိတ်တွေပဲ ဖြစ်အောင် ဘေးနားမှာရှိတဲ့သူတွေက အားပေးစကားပြောတာ၊ တရားစာတွေရွတ်ဖတ်ပေးတာ၊ ပြုခဲ့ဖူးတဲ့ ကုသိုလ်တွေအကြောင်း ပြန်ပြောတာ စတဲ့နည်းနဲ့ ကူညီတာဟာ အင်မတန်ကောင်းမွန်တဲ့ကိစ္စပါ။ ဒါပေမဲ့ သေခါနီးဆဲဆဲမှာ ဖျတ်ခနဲပေါ်လာတဲ့ မသင့်လျော်တဲ့အတွေးလေးတစ်ချက်ကြောင့် ဘဝကူးမကောင်းဖြစ်ရလိမ့်မယ်လို့တော့ ဘုန်းကြီးတို့ မကြောက်သင့်ပါဘူး။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကိုယ်တိုင် သူ့ဆွေတော်မျိုးတော်ဖြစ်တဲ့ မဟာနာမ်မင်းကို “မဟာနာမ် မကြောက်လင့်၊ မဟာနာမ် မကြောက်လင့်” တစ်သက်တာလုံး ကောင်းမွန်စွာနေခဲ့သူဟာ ကောင်းရာဘဝကိုသာရောက်မြဲပဲ ဆိုပြီး အာမခံခဲ့ဖူးတဲ့ စကားကိုသတိရပါ7။

ကြားဘဝ

ထေရဝါဒရှုထောင့်အရ ဘဝတစ်ခုသေလွန်တဲ့အခါ ကြားဘဝမခံဘဲ နောက်ဘဝ တိုက်ရိုက်ကူးပါတယ်။ ခုဘဝနဲ့ နောက်ဘဝကြားမှာ ယာယီကြားခံအဆင့်မရှိပါဘူး။ ခုဘဝရဲ့ နောက်ဆုံး စုတိစိတ် ချုပ်ပျက်ပြီးတာနဲ့ အသစ်ဖြစ်မယ့်ဘဝကို ချိတ်ဆက်တဲ့စိတ် (ပဋိသန္ဓိဝိညာဏ်) က အကြားအလပ်မရှိ ဆက်တိုက်လာပါတယ်။

ဒါပေမဲ့လည်း ရှေးကျတဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းအများစုကတော့ “အန္တရာဘဝ” လို့ခေါ်တဲ့ ကြားခံကာလ သို့မဟုတ် ကြားဘဝရှိတယ်လို့ ယူကြတာ တွေ့ ရပါတယ်။ ထေရဝါဒဟာ အဲဒီအယူကို မယူဘူးဆိုပေမဲ့လည်း မိရိုးဖလာထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်အများစုကြားမှာတော့ သေပြီးတဲ့နောက် ဘဝမကူးသေးဘဲ မကျွတ်မလွတ်ဘဝနဲ့ ခဏနေရတယ် (အမျှဝေတာကိုစောင့်၊ သာဓုခေါ်ပြီးမှ ဘဝကူးတယ်) ဆိုတဲ့ ရိုးရာအယူအဆကတော့ အမြစ်တွယ်နေပြီးသားပါ။

အဲဒီ အယူနှစ်ခုမှာ လူအများစုရဲ့အယူအဆက မှန်ဖို့ပိုများပါတယ်။ ဘဝနှစ်ခု ကြားထဲက ယာယီဘဝအကြောင်းပြောထားတဲ့ စာပိုဒ်တွေသုတ္တန်ထဲမှာ တွေ့ရလို့ပါ။ သာဓကပြရရင် အချို့သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တွေဟာ အနာဂါမ်ဘဝနဲ့ ကွယ်လွန်တဲ့အခါ နောင်ဘဝမဖြစ်ခင် စပ်ကြားကာလမှာပဲ နိဗ္ဗာန်ကိုအဆုံးတိုင်မျက်မှောက်ပြုပြီး ရဟန္တာဖြစ်ကြတယ်ဆိုတာမျိုးပါ။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေကတော့ ရှေ့ဘဝနောက်ဘဝ ဆက်စပ်ပေးတဲ့ “ပဋိသန္ဓိဝိညာဏ်” လို့ မသုံးပါဘူး။ ဘဝတစ်ခုကနေ နောက်တစ်ခုဆီကို ဝိညာဏ်အစဉ်ကြီး စီးဆင်းသွားတယ်လို့သာ ပြောပါတယ်။ ဘဝသစ်ကူးတယ်ဆိုတာဟာ အိမ်ပြောင်းရွှေ့တာနဲ့ တူပါတယ်။ အိမ်အဟောင်းကို အရင်ထားခဲ့ရမယ်၊ ပြီးရင် အိမ်အသစ်ဆီကို လမ်းအတိုင်း လျှောက်သွားမယ်၊ ပြီးမှ အိမ်အသစ်ထဲကို ဝင်တာမျိုးပါ။

မာတုဂါမတို့၏ ရူပါရုံကို စက်ဆုပ်စရာဟု ဆင်ခြင်ရခြင်း

ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲအမျိုးမျိုး၊ အာစရိယဝါဒအသီးသီးရဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်း ကျင့်စဉ်တွေထဲက တူညီတဲ့တစ်ခုက ‘အသုဘ’ ကမ္မဋ္ဌာန်းပါ။ ခန္ဓာကိုယ်ကို မတင့်တယ်၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်လို့ ပြန်ဆင်ခြင်ရတာပါ။ ဒါဟာ ခန္ဓာကို တွယ်ငြိသာယာတပ်မက်နေတတ်တဲ့ တဏှာရာဂကို ဖြတ်တောက်ဖို့ရည်ရွယ်ပါတယ်။ ခန္ဓာကိုယ်ကို တင့်တယ်တယ်၊ သာယာတယ်ဆိုပြီး မြင်နေ၊ တပ်မက်နေရင် တရားရဖို့ မဖြစ်နိုင်ပါဘူး။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ ဒီကမ္မဋ္ဌာန်းကိုကျင့်မယ့်သူဟာ ယောက်ျား ဖြစ်စေ၊ မိန်းမဖြစ်စေ မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို အသုဘအဖြစ်ပြန်ဆင်ခြင်ရတာမျိုး (ဣမမေဝ ကာယော) ဒါမှမဟုတ် မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို တခြားသူရဲ့ခန္ဓာကိုယ်နဲ့ (အထူးသဖြင့် ပုပ်ပွလာနေတဲ့ အလောင်းကောင်နဲ့) နှိုင်းယှဉ်ပြီး “ဒီအလောင်းကောင်လိုပဲ ငါ့ ခန္ဓာဟာလည်း မတင့်မတယ် ရွံရှာစက်ဆုပ်ဖွယ်ပဲ” လို့ နှလုံးသွင်းရတာမျိုးပါ။ အဲဒီမှာ ပြောထားတဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းရှုရမယ့် ပြင်ပခန္ဓာနဲ့ပတ်သက်ပြီး မိန်းမခန္ဓာပဲ ဖြစ်ရမယ်လို့ မဆိုထားပါဘူး။ ဒါ့အပြင် အမျိုးသမီးရဟန်း (ဘိက္ခုနီ) တွေလည်း ဒီကမ္မဋ္ဌာန်းကိုရှုကြတယ်ဆိုတဲ့ မှတ်တမ်းတွေအရ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကိုပဲ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း ရှုရမယ်လို့ လုံးဝ မဆိုလိုကြောင်း သိသာပါတယ်။

ထေရဝါဒအပါအဝင် နှောင်းခေတ်ပေါ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းတွေကတော့ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းနဲ့ ပတ်သက်ရင် အမျိုးသမီး (မာတုဂါမ) ရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကိုပဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံအဖြစ် ယူတတ်ကြပါတယ်။ (ဘိက္ခုနီသာသနာ ကွယ်သွားပြီးနောက်) အမျိုးသားရဟန်း (ဘိက္ခု) တွေအတွက် ကမ္မဋ္ဌာန်းရဲ့ အကြီးဆုံး အနှောင့်အယှက်ဟာ အမျိုးသမီး (မာတုဂါမ) ရဲ့ ရူပါရုံကိုစွဲပြီး ဖြစ်တဲ့ ရာဂဖြစ်တာကြောင့် ဣတ္ထိယ ရူပါရုံကိုသာ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းအဖြစ် ဇောင်းပေးဟောကြပါတယ်။ တဏှာရာဂ ပယ်သတ်ရေးဟာ ပဓာန ကမ္မဋ္ဌာန်းပန်းတိုင် မှန်သော်လည်း ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ဟာ မိမိခန္ဓာကိုယ်ကို အသုဘအဖြစ် မြင်အောင်ရှုဖို့သာ လိုရင်းပဓာနဖြစ်ပါတယ်။ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ရူပါရုံကိုပဲ အသုဘရှုရမယ် ဆိုတဲ့ သဘောမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။

သ-ဘာဝ သို့မဟုတ် အမြုတေအရှိ

နှောင်းပေါ် ဂိုဏ်းကွဲတွေဟာ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဆင်ခြင်နည်းကိုသုံးပြီး အချိန်ရဲ့ အဏုမြူသီအိုရီတစ်ခုကို ထုတ်ဖော်သုံးစွဲခဲ့သလိုမျိုးပဲ အရှိတရားရဲ့အဏုမြူသီအိုရီ (ရှိမှုဗေဒ) တစ်ရပ်ကိုလည်း ထုတ်ဖော်ခဲ့ကြပါတယ်။ ဒီတစ်ခါမှာလည်း ဒီသီအိုရီဟာ ရှေးကျတဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းတွေမှာ တွေ့ရတဲ့ သဘောတရားတစ်ခုဖြစ်ပြီး ထေရဝါဒဟာလည်း ဒါကိုအခြေခံပြီးတော့မှ မိမိဘာသာ အနက်ပြန်ဆို သုံးစွဲသင်ကြားခဲ့ပြန်ပါတယ်။

ဒီအယူအဆကဘာလဲဆိုတော့ လောကမှာ ရှိရှိသမျှ ရုပ်တွေ နာမ်တွေမှာ သူတို့ကို ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ အသေးဆုံး၊ အဏုစိတ်အဆင့် တိကျတဲ့ သဘော (ဓမ္မ) တွေဆိုတာ ရှိတယ်၊ ဒါတွေကို အဘိဓမ္မာမူရင်းကျမ်းတွေနဲ့ အဋ္ဌကထာကျမ်းတွေထဲမှာ ရှင်းပြထားတယ်၊ အဲဒီ သဘော (ဓမ္မ) တွေ ဆိုတာဟာ ထပ်ပြီး အသေးစိတ်လို့မရတော့တဲ့ ရုပ်အခြေခံ၊ နာမ်အခြေခံ အရှိတရားတွေ ဖြစ်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ်ရဲ့သိမှုနဲ့ သီးခြားကင်းလွတ်ပြီးတော့ တည်နေတယ်လို့ ဆိုတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံက အကျော်အမော် လယ်တီဆရာတော်ရဲ့ စတုသစ္စဒီပနီ ထဲမှာ “ဓာတ် ၁၈ ပါး” ကို ပြဆိုရာမှာ အဲဒီ ဓာတ် (ဓာတု) တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးဟာ “ပုဂ္ဂိုလ် သတ္တဝါတို့၏ အလိုကို တစ်ရံတစ်ဆစ်မျှ လိုက်ခြင်း မရှိ၊ မိမိ မိမိတို့၏ သဘောကိစ္စကိုသာ ရွက်ဆောင်မှုကြောင့် ဓာတု ဟူ၍ ခေါ်သည်” လို့ ရေးထားပါတယ်။ အဲဒီ ဓာတု (သဘာဝ) တရားတွေထဲမှာ အဘိဓမ္မာက ဖွင့်ဆိုပြတဲ့ သင်္ခါရတရားတွေသာမက (အသင်္ခတဓာတ်ဖြစ်တဲ့) ‘နိဗ္ဗာန်’ ကိုပါ ထည့်သွင်းရေတွက်ထားပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ အဲဒီအယူအဆမျိုး မပါရှိသလို ရှိမှုဗေဒနဲ့ ဆိုင်တဲ့ တိတိပပဖွင့်ဆိုမှုမျိုးကိုလည်း မတွေ့ရပါဘူး။ ‘အရှိတရား’ ဆိုတာဟာ ‘အချိန်’ လိုပဲ နှိုင်းရသဘောတစ်ခု၊ အပြန်အလှန် အမှီသဟဲပြုနေတဲ့ တရားတစ်ခုအနေနဲ့ပဲ ပြဆိုထားသလို အန္တိမတည်ရှိနေတဲ့ အမြုတေ အဏုမြူအလွှာ တစ်ခုကိုငုံပြီးမှ ဖြစ်တည်ပေါက်ဖွားလာရတဲ့ အပေါ်ယံအလွှာပုံစံမျိုးလို့ ဖွင့်ဆိုထားတာ မတွေ့ရပါဘူး။

နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ ဒုက္ခဆင်းရဲအပေါင်းမှ ချုပ်ငြိမ်းရာလို့သာ ပြဆိုပါတယ်။ သူ့ဟာသူ တည်ရှိနေတဲ့ အရှိတရား တစ်ခုအနေနဲ့ ပြဆိုတာ မတွေ့ရပါဘူး။ နိဗ္ဗာန်ရဲ့ စစ်မှန်မှုကို ဖော်ပြရာ၊ ဖွင့်ဆိုရာမှာလည်း မရှိခြင်း၊ မဟုတ်ခြင်းဆိုတဲ့ အငြင်းသဘောတွေနဲ့သာ ဖွင့်ဆိုဖော်ပြထားတာကို တွေ့ရပါတယ် (ဥပမာ - “ဇာတိပဋိသန္ဓေပြန်မဖြစ်သော”၊ “သင်္ခါရ မဟုတ်သော”)။

သမာဓိအမျိုးအစားခွဲခြင်း

မျက်မှောက်ခေတ် ထေရဝါဒ၊ အထူးသဖြင့် နှစ်ဆယ်ရာစု ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းရှေ့ဆောင်တွေဟာ သမာဓိနဲ့ပတ်သက်ပြီး ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာမပါတဲ့နည်းနဲ့ အမျိုးအစားခွဲ ဖော်ပြတာကို တွေ့ရပါတယ်။

• ခဏိကသမာဓိ။ ။ ပစ္စုပ္ပန်မှာ ဖြစ်ချုပ်သွားတဲ့ ရုပ်နဲ့နာမ်သဘောကို မြင်နိုင်ရုံ အားကောင်းတဲ့ သမာဓိ။

• ဥပစာရ သမာဓိ။ ။ ဈာန်နားကပ်နေတဲ့ သမာဓိ။ ကိလေသာအညစ်အကြေးတွေ ကင်းနေပေမဲ့ ဈာန်အဆင့်မရောက်သေးတဲ့ သမာဓိ။

• လောကုတ္တရာသမာဓိ။ ။ မဂ်ဖိုလ်ဆိုက်ရောက်ပြီး ပုဂ္ဂိုလ် (အရိယာ) တွေရဲ့စိတ်မှာသာ ဖြစ်ပေါ်တဲ့ သမာဓိ။ ဒီအသုံးကို အဘိဓမ္မာမှာ စတွေ့ရပြီး မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် မျက်မှောက်ပြုဆဲအခိုက်မှာသာ ဖြစ်နိုင်တယ်လို့ နောက်ပိုင်း ဆိုကြတဲ့ သမာဓိ။

နှောင်းခေတ် အဘိဓမ္မာဆရာတွေဟာ မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးမှာပါတဲ့ “သမ္မာ သမာဓိ” နဲ့ပတ်သက်ရင် ဈာန်သမာဓိကိုမပြောဘဲ အပေါ်မှာပြောတဲ့ သမာဓိ အမျိုးမျိုးကိုသာ ပြဆိုကြပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ မဂ္ဂင်လမ်းလျှောက်မယ့် ပုဂ္ဂိုလ်အတွက် မရှိမဖြစ်လိုအပ်တဲ့ သမာဓိကို ဈာန်လေးဆင့် (ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်) လို့ပဲ အမြဲပြဆိုတာ တွေ့ရပါတယ်။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေလာ သမာဓိဟာ (ကာမဂုဏ်) အာရုံတွေကို လွှတ်ချလိုက်နိုင်အောင် စိုက်လိုက်မတ်တတ် လေ့ကျင့်ထားမှုရဲ့ရလဒ်၊ စိတ်ရဲ့တည်ကြည်ငြိမ်သက်မှုမြင့်မားတဲ့ အဆင့် ရလဒ်ပါပဲ။ အင်မတန် နက်ရှိုင်းအားကြီးတဲ့ စိတ်ရဲ့စုစည်းမှုဖြစ်ပါတယ်။ တခါတရံမှာတော့ သမာဓိကို ဒီထက် နည်းနည်းချဲ့ထွင်ဟောတာတွေ ရှိတာမှန်ပေမဲ့ အဲဒါတွေက မဂ္ဂင်အတွက် ပဓာနမကျတဲ့ ဖြစ်ရပ်တွေမှာပါ။

ဝိပဿနာသက်သက်ဖြင့် မဂ်ဉာဏ်ကိုရခြင်း

မျက်မှောက်ခေတ်မှာ အလွှမ်းမိုးဆုံး အယူအဆလို့ပြောလို့ရနိုင်တာကတော့ ဈာန်မပါဘဲ မဂ်ကိုရနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ လမ်းစဉ် (ဝိပဿနာယာနိက) အယူအဆပဲ ဖြစ်ပါလိမ့်မယ်။ အဲဒီအယူအဆထဲမှာလည်း နည်းနည်းပျော့တဲ့သူတွေက ဈာန်မပါဘဲ သောတာပန်အဆင့်လောက်ကို ရနိုင်တယ်လို့ ဆိုသလို လုံးဝပြင်းထန်သူတွေကတော့ အရဟတ္တမဂ်ကိုတောင် ဈာန်မလိုဘဲ ဝိပဿနာ သမာဓိသက်သက်မျှနဲ့ ရနိုင်တယ်လို့ ယတိပြတ်ပြောကြပါတယ်။ ဒီ အယူအဆဟာ အဋ္ဌကထာမှာပါတဲ့ အချက်တွေ (ဥပမာ အထက်မှာဆိုထားတဲ့ သမာဓိအမျိုးမျိုး) ကနေ ထုတ်ယူထားတာ ဆိုပေမဲ့ နှစ်ဆယ်ရာစုမှာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့တဲ့ မြန်မာပြည်က ဝိပဿနာဆရာတချို့တွေကတော့ ဒါဟာ မူရင်းပါဠိတော်တမျှ ခိုင်မာတိကျမှုရှိတယ်လို့ ယုံကြည်ကြပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ ဝိပဿနာယာနိကလမ်းစဉ်နဲ့ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်ရတယ်ဆိုတဲ့ ဟောကြားချက်မျိုး မတွေ့ရပါဘူး။ မဂ္ဂင်လမ်းကို လျှောက်တဲ့အခါမှာ မည်သည့်ကမ္မဋ္ဌာန်းကနေ ချဉ်းကပ်သည်ဖြစ်စေ သမာဓိ ပါရစမြဲဖြစ်ပြီး သမာဓိကို ဖွင့်ဆိုမှုတိုင်းဟာလည်း ဈာန်လေးဆင့်ချည်းပါပဲ။ သောတာပန် (နိဗ္ဗာန်ရေအလျဉ်သို့ဝင်ရောက်သူ) ပုဂ္ဂိုလ်ဟာ ဈာန်လေးဆင့် အပါအဝင် မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးမှာ ပြဆိုထားတဲ့ အင်္ဂါရှစ်ပါးစလုံးကို ဖြည့်ကျင့်ပြီးသူပါပဲ။

မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးကျင့်စဉ်ကြီးရဲ့ အဓိကကျတဲ့ ပင်မအစိတ်အပိုင်းကြီးတစ်ခုကို ခုလို ဖယ်ထုတ်လိုက်တာဟာ မကြုံစဖူးခြေလှမ်းသစ်တစ်ခု ဖြစ်သလို သန်းနဲ့ချီတဲ့လူတွေရဲ့ လက်တွေ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်ကိုလည်း ကိုင်လှုပ်လိုက်နိုင်ပါတယ်။ နှစ်ဆယ်ရာစုထက်ဝက်ကျိုးချိန်မှာ ဒီကိစ္စဟာ အတော်လေးကို အငြင်းအခုံဖြစ်စရာ ကိစ္စတစ်ခုဖြစ်ခဲ့ပြီး ထေရ်ကြီးဝါကြီးဆရာတော် အတော် များများက ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်ခဲ့ကြဖူးပါတယ်။ အဲဒီ ဆရာတော်တွေ မှန်ပါတယ်။ တကယ်တော့ မြတ်ဗုဒ္ဓဟာ ပီတိတွေ၊ သုခတွေ၊ တည်ကြည်ငြိမ်သက်မှုတွေ ထုံမွှမ်းနေတဲ့ သမထပိုင်းရယ်၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ဉာဏ်ဆိုက်မှုဆိုတဲ့ ဝိပဿနာပိုင်းရယ် နှစ်ပိုင်းစလုံးအတူယှဉ်တွဲ ဟန်ချက်ညီညီ ပူးပေါင်းလျှောက်လှမ်းရတဲ့ မဂ္ဂင်လမ်းကို ဟောခဲ့တာပါ။

ဝိပဿနာ

သမထလမ်းမပါဘဲ ဝိပဿနာသက်သက်မျှနဲ့ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်အထိ ဆိုက်ရောက်နိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆကနေမှ ဝိပဿနာဘာဝနာနဲ့ သမထဘာဝနာတို့ဟာ မတူကွဲပြားတဲ့ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်တွေဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့အဖြစ်ကို (ထေရဝါဒမှာ) ဒီကနေ့ ရောက်ရှိခဲ့ပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ သမထနဲ့ ဝိပဿနာတို့ဟာ မတူကွဲပြားတဲ့ကမ္မဋ္ဌာန်းတွေ မဟုတ်ဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ်တခုတည်းကနေ ပျိုးထောင်ယူရတဲ့ မတူညီတဲ့ စိတ်အရည်အသွေးတွေပဲ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီ နှစ်ခုစလုံးဟာ ဟန်ချက်ညီပြီး တခုနဲ့တခု သဟဇာတဖြစ်နေပြီဆိုရင် ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ဟာ ဝိမုတ္တိသုခကိုရဖို့ မဝေးတော့ပါဘူး။ ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာအားလုံးဟာ စိတ်ရဲ့ ငြိမ်သက်အေးချမ်းမှုကို ဦးတည်တာချည်းပဲဖြစ်သလို အဲဒီကနေမှ ဝိဇ္ဇာဉာဏ်ပညာ ပေါက်မြောက်မှုကိုလည်း ဖြစ်စေပါတယ်။ သမထအတွေ့အကြုံကတော့ ဘယ်လို၊ ဝိပဿနာကဖြင့် ဘယ်ပုံဆိုပြီး စကားအရ ဆွေးနွေးချင် ဆွေးနွေးနိုင်ပေမဲ့လည်း သမထနဲ့ ဝိပဿနာဆိုတာ ဒင်္ဂါးပြားတစ်ခုရဲ့ ခေါင်းနဲ့ပန်းပါပဲ။

ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်လေးပါး

မဂ္ဂင်လမ်းနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ထေရဝါဒအပိုင်းက ပြည့်ပြည့်စုံစုံ နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း မှတ်တမ်းတင်ထားတဲ့ ကျမ်းတွေထဲ ပထမဆုံးကျမ်းကတော့ ‘ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ’ (ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်) ဖြစ်ပါတယ်။ ပဋိသမ္ဘိဒါလို့ ခေါ်တဲ့ ဒီဉာဏ်တွေအကြောင်းကို သုတ္တန်တွေထဲမှာ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်နဲ့ တိတိပပ ဆွေးနွေးတာမတွေ့ရပေမဲ့ ဒီကျမ်းရဲ့ခေါင်းစဉ်တစ်ခုတည်းနဲ့တင် ‘ပဋိသမ္ဘိဒါ’ ဟာ ထေရဝါဒနဲ့ ခွဲခြားလို့မရတဲ့အထိ ဘယ်လောက်တောင် ထေရဝါဒရဲ့ ရုပ်သွင်ကိုဆောင်နေပြီလဲဆိုတာ သိသာနိုင်ပါတယ်။

‘ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်လေးပါး’ ဆိုတာကတော့ “အပြားအပြားကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသိတဲ့ဉာဏ်” ကို ခေါ်တာဖြစ်ပြီး ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရှိတဲ့ပုဂ္ဂိုလ်ဟာ ဟောမယ့်အကြောင်းအရာ၊ အသုံးပြုမယ့်ဘာသာစကား (ပါဠိ) တို့နဲ့ ပတ်သက်လို့ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုမလိုဘဲနဲ့ကို ပြေပြေပြစ်ပြစ် ချောချောမွေ့မွေ့နဲ့ ပရိသတ်ရဲ့ ဣန္ဒြေနဲ့ကိုက်ညီအောင် အလိုအလျောက် ကျွမ်းကျင်စွာ ဟောနိုင်တယ်လို့ ဆိုကြပါတယ်။

ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်လေးပါးဆိုတာဟာ -

(၁) အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ - ပါဠိတော်၏ အနက်အထူးကို ထိုးထွင်း၍ သိစွမ်းနိုင်သော ဉာဏ်ပညာ

(၂) ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ - အကြောင်းတရားတို့၌ ထူးသောသဘောကို ထိုးထွင်း၍သိတတ်သော ဉာဏ်ပညာ

(၃) နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ - ထုတ်ဆိုအပ်သော သဒ္ဒါကို ဝေဖန်ပိုင်းခြား၍ သိမြင်တတ်သော ဉာဏ်ပညာ

(၄) ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ - အထက်ပါ ဉာဏ်ပညာသုံးမျိုးတို့ကို အသီး အသီး ပိုင်းခြားထိုးထွင်းသိမြင်တတ်သော ဉာဏ်ပညာ

ဖြစ်တယ်လို့ ဆိုပါတယ်8။ အဲဒီဉာဏ်တွေအကြောင်း ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ ဖော်ပြတာ သိပ်မရှိပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ နဂိုမူလရည်ရွယ်ရင်းကတော့ ဓမ္မနဲ့ ပတ်သက်လာရင် သာမန်ထက် ပိုလွန်နားလည်ဟောပြောနိုင်တဲ့ ဉာဏ်ရည်ဉာဏ်သွေးကို ပြောချင်တာပဲ ဖြစ်ရမယ်လို့ ဘုန်းကြီး ယူဆပါတယ်။

ထေရဝါဒမှာတော့ အဲဒီဉာဏ်လေးပါးကို တချို့သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တွေမှသာလျှင် ပိုင်တဲ့ဉာဏ်ထူးတွေလို့ ယူဆလာပါတယ်။ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ကိုရတဲ့ ရဟန္တာ9တွေဟာ တရားတော်တွေကို လုံးစေ့ပတ်စေ့ ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် ထိုးထွင်းသိရုံမက ပါဠိဘာသာစကားကိုလည်း မှန်မှန်ကန်ကန် ကျွမ်းကျွမ်းကျင်ကျင် အသုံးပြုနိုင်တယ်လို့ ထေရဝါဒက အနက်ဖွင့်ပါတယ်။ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ကိုရတဲ့ပုဂ္ဂိုလ်ဟာ တစ်ခါမှ ပါဠိဘာသာစကားကို မသင်ထားဖူးရင်တောင်မှ ပါဠိလိုပြောတာ ကြားရ (ရေးတာဖတ်ရ) တဲ့အခါမှာ သဒ္ဒါမှန်မမှန် ချက်ချင်းတန်းသိတယ်လို့တောင် ဆိုပါတယ်။ ဒီအယူအဆဟာ ပိဋကတ်သုံးပုံနဲ့ ပတ်သက်ရင် ပါဠိဘာသာနဲ့သာ ထားရှိရေးကနေ တစ်ရွေးသားမှ မလျှော့လိုတဲ့၊ တခြားဘာသာစကားနဲ့ ပြောင်းလဲလိုက်ရင် မသန့်စင်တော့ဘူးလို့ ယူဆတဲ့ ထေရဝါဒရဲ့ အာဘော်နဲ့တော့ ကွက်တိပါပဲ။ ဒါကပဲ ထေရဝါဒကို တခြားဂိုဏ်းတွေကနေ လမ်းခွဲလာစေခဲ့တဲ့ မူလအကြောင်းရင်းပါ။

ဒီကနေ့ခေတ်မှာ ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရတယ်လို့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်ယူဆတဲ့ အာစရိယပုဂ္ဂိုလ်တွေဟာ အရိုးအစဉ် လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့တဲ့ အဋ္ဌကထာနဲ့ ပါဠိသဒ္ဒါတွေကို ဘယ်နေရာမှာတော့ မှားတယ်၊ လွဲတယ်လို့ပြန်ဝေဖန်ရင်း ပါဠိတော်တွေအပေါ် မိမိတို့အာဘော်အတိုင်း လက်တန်း အနက်ပြန်ဖွင့်ကြပါတယ်။ အဲဒီပုဂ္ဂိုလ်တွေရဲ့ အစဉ်အလာနဲ့ဆန့်ကျင်တဲ့၊ ယတိပြတ်လမ်းခွဲထွက်တဲ့ အနက်ဖွင့်ဆိုပုံတွေကို ပင်မ ထေရဝါဒဘက်က လက်မခံပါဘူး။ ဒါပေမဲ့လည်း ပဋိသမ္ဘိဒါကို ထေရဝါဒရဲ့ ချီးမြှောက်လွန်းမှု၊ စန်းတင်လွန်းမှုကပဲ အဲဒီလို ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရှင် ဆိုသူတွေကို အစဉ်အလာမဟုတ်တဲ့ အနက်ဖွင့်ဆိုမှုအသစ်တွေ လုပ်လာနိုင်အောင် လမ်းဖွင့်ပေးလိုက်သလို ဖြစ်သွားခဲ့တာပါ။

ဝိပါကဝဋ်ကြွေး

အခုဘဝမှာ ကြုံဆုံရတဲ့ ကံဆိုးမှုတွေဟာ အတိတ်ဘဝတွေမှာ ပြုခဲ့တဲ့ အကုသိုလ်ကံတွေရဲ့ ဝိပါကဝဋ်ကြွေးကို ပြန်ပေးဆပ်ရတာဖြစ်တယ်လို့ ထေရဝါဒနိုင်ငံတွေမှာ လူတော်တော်များများက ယုံကြည်ကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီအယူအဆဟာ နိုင်ငံတကာက ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေကိုရော၊ ပညာရှင်တွေဆီကိုရော သိပ်မထိုးဖောက်နိုင်ပါဘူး။ အတိတ်က အကုသိုလ်ကံဝဋ်ကြွေး ဆိုတာ နဲ့ ပတ်သက်ပြီး အများပေးကြတဲ့သာဓကတွေကတော့ ခုဘဝမှာ မသန်စွမ်းပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တာ၊ ဆင်းရဲတာ၊ မိန်းမဘဝ ဖြစ်ရတာ၊ စံသွေလိင်စိတ် ခံယူမှုရှိသူ (LGBTQI+) ဖြစ်ရတာ စတာတွေဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီ အယူအဆဟာ အတော်လေးတော့ ဆိုးကျိုးတွေ တစ်သီကြီးပေးနိုင်ပါတယ်။ အကြောင်းကတော့ နဂိုကမှ သဘာဝရဲ့၊ လူ့အဖွဲ့အစည်းရဲ့ အကာအကွယ်ကိုမရတဲ့ (ရရှိမှုနည်းတဲ့) လူတွေ ခံစားနေရတဲ့ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပြက်ရယ်ပြုစရာ၊ နှာခေါင်းရှုံ့ချင်စရာဖြစ်သွားစေနိုင်လို့ပါ။

မကောင်းသောစိတ်စေတနာတွေနဲ့ ယှဉ်ပြီး ပြုလုပ်တဲ့ကံတွေဟာ နောင်ဘဝမှာ မကောင်းသောအကျိုး ဝိပါက်တွေကို ဖြစ်စေမယ့် အခြေအနေတွေကို ဖန်တီးပေးလိမ့်မယ်လို့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေက ဆိုတာ မှန်ပါတယ်။ ဒါဟာ သတ္တဝါတစ်ဦး ပြန်လည်မွေးဖွားမယ့်ဘုံကို ရည်ညွှန်းတာလို့ သာမန်အဆက်အစပ်မှာ ကောက်ယူနိုင်ပါတယ်။ ဒါအရဆိုရင် လူ့ဘုံမှာ လူဖြစ်ရတာကိုက ကုသိုလ်ကံကြောင့်ပါပဲ။ လူ့ဘုံမှာလူလာဖြစ်ရပေမဲ့ မကောင်းတဲ့ကံတွေရဲ့ အကျိုးပေးဆိုတာလည်း ရှိတယ်လို့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေက ဆိုထားတာတချို့ ရှိပါသေးတယ်။ လူဖြစ်ပေမဲ့လည်း ဆင်းရဲသားဖြစ်ရတာ၊ ကျန်းမာရေးချို့တဲ့တာ၊ ထင်ပေါ်ကျော်ကြားမှု နည်းတာ၊ ဉာဏ်နုံ့တာ၊ အဆင်းမလှတာ စတာတွေဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေအရလည်း မကောင်းတဲ့ကံ အကျိုးပေးတွေပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီထဲမှာ မိန်းမဖြစ်ရတာနဲ့ လိင်စိတ်ခံယူမှု မတူတာတွေ မပါဝင်ပါဘူး။ မိန်းမ ဖြစ်ရတာပဲ ဖြစ်ဖြစ်၊ လိင်စိတ်ခံယူမှု ကွဲသူဖြစ်တာပဲဖြစ်ဖြစ် ဒါဟာ ကံ ကံ၏အကျိုး ရှုထောင့်ကနေ ရှင်းပြဖို့လိုတဲ့ ဝိပါကဝဋ်ကြွေးဖြစ်တယ်လို့ ဗုဒ္ဓကဟောခဲ့ကြောင်း ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ ဘယ်နေရာမှာမှ မပါပါဘူး။

လူဖြစ်လာရတဲ့ဘဝမှာ ကြုံဆုံရသမျှ ဆူကြုံနိမ့်မြင့်အခြေအနေတွေဟာ တစ်ကြောင်းထက်မကတဲ့ အကြောင်းတရားတွေကြောင့် ဖြစ်ရတာပါ။ ‘အတိတ်ကံ’ ဆိုတာက အဲဒီထဲကမှ တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဟာ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ကံ-ကံ၏အကျိုးတွေကို ဟောခဲ့တယ်ဆိုတာက သူဟာ မကောင်းမှုရှောင်၊ ကောင်းမှုဆောင်၊ ဖြူအောင်စိတ်ကိုထားနိုင်စေဖို့ရာ ဟောပြောညွှန်ပြသူ ဖြစ်လို့ပါ။ ဆရာဝန်ဖြစ်လို့၊ လူမှုရေးခေါင်းဆောင်ဖြစ်လို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ ဒါကြောင့်မို့ တခြားပြင်ပ အကြောင်းတရားတွေကို ဗုဒ္ဓက ပယ်ချခဲ့ တယ်လို့ မဆိုလိုပါဘူး။ သာဓကပြရရင် ရောဂါအနာဘယဖြစ်တာနဲ့ ပတ်သက်လို့ အကြောင်းရင်းတစ်ခုထက်မကရှိတယ်၊ အဲဒီထဲကမှ အတိတ်ကံက အကြောင်းတစ်ခုဖြစ်တယ်လို့ပဲ ဗုဒ္ဓကဟောပါတယ်။ ဗုဒ္ဓကိုယ်တော်တိုင်လည်း ရောဂါအနာဘယခံစားရဖူးပြီး ဒါဟာ အတိတ်ကံကြောင့် မဟုတ်ဘဲ စားတဲ့အစားကြောင့်လို့ပဲ သူက ဟောပါတယ်။ ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှုနဲ့ ပတ်သက်ရင်လည်း ဒါဟာ မင်းအစိုးရတွေရဲ့ အလိုလောဘကြီးမှုကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း၊ ချမ်းသာသူတွေဟာ ဆင်းရဲသူတွေနဲ့ မျှဝေသုံးစွဲခြင်းအားဖြင့် ဒီပြဿနာကို ဖြေရှင်းနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြဖူးပါတယ်။

အဲဒီ အရိုးစွဲနေတဲ့ ဝဋ်ကြွေးဆပ်အယူအဆက ယုတ္တိအမှားတစ်ခုအပေါ်မှာ အခြေခံပြီး ဖြစ်ရတာပါ။ ဘယ်လိုယုတ္တိအမှားလဲ ဆိုတော့ ‘A ကြောင့် B ဖြစ်တယ်လို့ပြောတာဟာ B ကြောင့် A ဖြစ်တယ်လို့ ပြောတာနဲ့ အတူတူပဲ’ ဆိုတဲ့ အကောက်အယူမျိုးပါ။ ကံ-ကံ၏အကျိုး သဘောကို ဟောရတဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က မိမိတို့ရဲ့ မကောင်းသော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ အမှုတွေဟာ ဒီအတိုင်း ပြီးမသွားဘူး၊ ယခုဘဝမှာ ဖြစ်စေ၊ နောင်ဘဝမှာဖြစ်စေ အကျိုးဆက်တွေ လိုက်လာဦးမယ်ဆိုတာကို အသိရှိစေဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့လည်း ဒါကြောင့်မို့ မကောင်းသောအကျိုးဆက်တွေ ကြုံရတိုင်း ဒါဟာ ကံကိုပဲလက်ညှိုးထိုးပုံချရမယ်လို့ မဆိုလိုပါဘူး။

မှန်မှန်ကန်ကန် နားလည်မယ်ဆိုရင် ကံ ဆိုတာဟာ မေတ္တာ၊ ကရုဏာတရား ထွန်းကားစေမယ့် အခြေခံအုတ်မြစ်ပါ။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ ဘယ်သူ ဘယ်လိုပဲ ဒုက္ခသုက္ခကြုံနေရပါစေ အဲဒီအခြေအနေဟာ ကိုယ့်ဆီကိုလည်း ရောက်ချင်ရောက်လာနိုင်တယ်ဆိုတာ ဘုန်းကြီးတို့အားလုံး နားလည်ထားကြလို့ပါ။ အရေးကြီးတာက ဘုန်းကြီးတို့ အတိတ်ဘဝမှာ ဘာလုပ်ခဲ့သလဲ ဆိုတာထက် အခုလက်ရှိမှာ ကိုယ်တိုင်ဖြစ်စေ သူတစ်ပါးဖြစ်စေ ကြုံဆုံနေရတဲ့ ဒုက္ခဆင်းရဲတွေကနေ လွတ်အောင် ဘယ်လိုမျိုး ဉာဏ်ပညာနဲ့ ကျော်လွှားမလဲ ဆိုတာကသာ အဓိကကျပါတယ်။

အနတ္တကိုမြင်အောင်ကြည့်နည်း

ပညတ်အခွံကိုခွာပြီး ပရမတ်အနှစ်ကို မြင်အောင်ကြည့်ခိုင်းတဲ့နည်းနဲ့ ထေရဝါဒဟာ အနတ္တတရားကို ဟောပြောပါတယ်။ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ ယောက်ျား၊ မိန်းမလို့ ထင်မြင်နေတဲ့အရာဟာ တကယ်တော့ ခန္ဓာငါးပါးမျှ သက်သက်ပဲ၊ ဒါကိုမြင်ရင် အနတ္တကိုသဘောပေါက်ပြီး မိမိကိုယ်မိမိ တွယ်တာနေတဲ့ သမုဒယကို ဖြတ်တောက်နိုင်လိမ့်မယ်လို့ ဆိုတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေကတော့ ခန္ဓာအစုအဝေးကို အတ္တအဖြစ် မှတ်နေတဲ့ သဘောကို ထောက်ပြတာပါ။ အတ္တအယူအဆအမျိုးမျိုးကို ဆစ်ပိုင်းပြဖို့ နည်းလမ်းတစ်ခုအနေနဲ့ ခန္ဓာငါးပါးဆိုပြီး ရေတွက်ပိုင်းခြားပြခဲ့သလားလို့ ယူဆရပါတယ်။

ဆိုကြပါစို့။ စာရှုသူက လူတစ်ယောက်ကို ခုလိုပြောမယ်။

“သူငယ်ချင်း။ မင်းက အတ္တလို့ယူဆနေတဲ့အရာဟာ တကယ်တော့ ခန္ဓာအစု အဝေးမျှ သက်သက်ပဲ။ ဒါထက် မပိုဘူး။”

ဒါဆိုရင် သူကလည်း ပြန်ပြောမယ်။

“ဒါပေါ့။ အဲဒီခန္ဓာအစုအဝေးကိုက ကျုပ်ရဲ့အတ္တပဲ (ကျုပ်ပဲ) ပေါ့။”

ဗုဒ္ဓက ငါ (အတ္တ) ကို ခန္ဓာအစုအစုတွေအဖြစ် ထပ်ခွဲစိတ်ပြတာမျိုးထက်စာရင် အတ္တလို့ပြောပြောနေတဲ့ (မှတ်ယူနေတဲ့) ခန္ဓာအစုမှာ အတ္တရဲ့ လက္ခဏာတွေ မဆောင်ဘူး (မတွေ့ရဘူး) လို့ ဆိုလိုတဲ့သဘောပါ။ ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ စတဲ့ သဘောတွေဟာ ဘုန်းကြီးတို့ရဲ့သန္တာန်မှာ ခု ပေါ်လာပြီးရင် ခု ချုပ်ပျက်သွားတဲ့ သဘောသာရှိတဲ့အတွက် ဘယ်လိုလုပ်ပြီး အတ္တလို့ခေါ်နိုင်ပါ့မလဲ။ အတ္တဆိုတာ မြဲတဲ့သဘောရှိရမှာ မဟုတ်ဘူးလား။

အဲဒီ နှစ်ခု ခြားနားချက်က သိမ်မွေ့ပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ဟာ ကားသစ်တစ်စီး ဝယ်လိုက်တယ် ဆိုပါစို့။ အဲဒီလူက သူ့ကားသစ်ကို သိပ်စွဲလန်းနှစ်ခြိုက်နေတယ်။ ဒီတော့ မိတ်ဆွေကောင်းတစ်ဦးအနေနဲ့ သင်က သူ့ကိုသွားပြီး မေတ္တာရှေ့ထား တရားပြဖို့လုပ်မယ်။

“သူငယ်ချင်းရေ။ မင်းကားသစ်က မိုက်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ မင်းမြင်အောင် ပြောရရင် ကားဆိုတာ သီးခြားအစိတ်အပိုင်းတွေ စုပေါင်းပြီးမှ ဖြစ်လာတဲ့အရာပဲကွ သိလား။ အဲဒီ အစိတ်အပိုင်းတွေ အားလုံးကို စုပေါင်းတပ်ဆင်လိုက်တဲ့အရာကိုမှ တို့က ‘ကား’ လို့ခေါ်တာ (ကားဆိုတာ နဂိုက ရှိနေတဲ့အရာ မဟုတ်ဘူး။ ပေါင်းလိုက်မှဖြစ်လာတဲ့အရာ)။ မင်းရဲ့ကားကို တစ်စစီ ဖြုတ်ကြည့်စမ်း။ အင်ဂျင်ကနေစပြီး ဖြုတ်ကြည့်မယ်။ အင်ဂျင်ဆိုတာ ကား ဟုတ်ရဲ့လား။”

ဒါဆို သင့်သူငယ်ချင်းကလည်း သင့်ကိုပြန်ချေမှာပဲ။

“ဒါပေါ့။ အင်ဂျင်က ကားတော့မဟုတ်ဘူး။ အင်း ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အင်ဂျင်လေးကလည်း တကယ့်အမိုက်စားကွ။ 4.0L V8 rumble အမျိုးအစား။ အားပါးပါး … အဲဒါနဲ့တင် မိုက်နေပြီ။”

ဒါဆို သင်ကလည်း ပြန်ပြောမယ်။

“ကားဘီးတွေ ဆိုရင်ကောကွာ။ ဘီးဆိုတာလည်း ကားကိုရွေ့အောင် လုပ်ပေးတဲ့ ပစ္စည်းတွေပဲ။ ကားမဟုတ်ဘူး။”

သင့် သူငယ်ချင်းကလည်း -

“အေး။ ဒါပေါ့ကွ။ ဟာ မင်းကြည့်စမ်း။ အဲဒီ ကားခွေ (ဂွေ) တွေက ရှယ်အမိုက်စားပဲ” လို့ ပြန်ပြောဦးမှာပဲ။

အဲဒီသူငယ်ချင်းဟာ ကားတစ်စီးလုံးအနေနဲ့သာမက ကားရဲ့အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုချင်းစီကိုလည်း စွဲမက်နှစ်သက်နေတာမြင်နိုင်ပါတယ်။ ဒီဥပမာမှာလိုပဲ ဘုန်းကြီးတို့အနေနဲ့ တစ်ကိုယ်လုံး (ငါ) ကိုရော၊ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုချင်းစီ (ဆံပင်၊ မျက်စိ၊ အသားအရေ) ကိုရော စွဲလန်းတပ်မက် နေနိုင်ပါတယ်။ (မိမိကိုယ်မိမိဖြစ်စေ အရာဝတ္ထုတွေကိုဖြစ်စေ) ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေအဖြစ် မြင်အောင် ခွဲခြမ်းကြည့်တာဟာ သမုဒယတဏှာကို ပယ်သတ်နိုင် မယ့် နည်းလမ်းတစ်ခုလားဆိုရင် ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီလိုလုပ်မှဖြစ်မှာ မဟုတ်သလို ဒါနဲ့လည်း မလုံလောက်သေးပါဘူး။

တချို့သောပုဂ္ဂိုလ်တွေအတွက် စုပေါင်း ပညတ်ကြီးတစ်ခုလုံးကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ပြီး ဒီသဘောကို မိမိခန္ဓာမှာ လက္ခဏာတင် ဆင်ခြင်ကြည့်ရုံနဲ့ သမုဒယကို ပယ်နိုင်ပါတယ်။ အဲဒီလိုပဲ တခြားပုဂ္ဂိုလ်တွေကျတော့လည်း အစိတ်အပိုင်းတွေကို မြင်အောင် ခွဲကြည့်ပြီး သမုဒယကို ပယ်နိုင်ကြပါတယ်။ ဒါတွေဟာ အသုံးတည့်တဲ့ နည်းလမ်းတွေပါပဲ။ ဒါပေမဲ့ အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို အစိတ်အပိုင်းငယ်တွေအဖြစ် အသေးစိတ် မြင်အောင်ကြည့်နိုင်မှ ဉာဏ်ဖြစ်တာမဟုတ်ပါဘူး။ အဆင့်ဆင့် ထပ်ခွဲကြည့်ရာကနေ အစိတ်အပိုင်းတွေရဲ့ မမြဲတဲ့အနိစ္စသဘောကို မြင်မယ်၊ ပြီးရင် မမြဲတဲ့အစိတ်အပိုင်းလေးတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ စုပေါင်းအရာကြီးကလည်း ဘယ်လိုလုပ် မြဲမှာလဲဆိုတဲ့ အမြင်ကိုရဖို့တော့ အထောက်အကူဖြစ်ပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ မျှမျှတတဖြစ်အောင် ပြောရရင် တချို့ပုဂ္ဂိုလ်တွေဟာ သမ္မုတိသစ္စာအပေါ် အခြေခံပြီးတော့ တရားထူးရကြသလို တချို့တွေက ပရမတ္ထသစ္စာကို အခြေခံပြီး တရားထူးရကြကြောင်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှာလည်း ဆိုထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ မျက်မှောက်ထေရဝါဒက ဒါကို မကိုးကားကြပါဘူး။

‘နာမရူပ’ အောက်တွင် ‘ဝိညာဏ်’ ကို ထည့်တွက်ခြင်း

ထေရဝါဒမှာ ‘နာမရူပ’ ဆိုတဲ့ ပါဠိပုဒ်ကို ‘နာမ်နဲ့ရုပ်’ ဆိုတဲ့ ခန္ဓာအစုနှစ်စုအဖြစ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ပါတယ်။ ရုပ်ခန္ဓာက တစ်ပါး၊ နာမ်ခန္ဓာက လေးပါး (ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ) စုစုပေါင်း ခန္ဓာငါးပါးလို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ ‘နာမ’ ကို “ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဖဿနဲ့ မနသိကာရ10” လို့ ဖွင့်ဆိုပါတယ်။ ‘ဝိညာဏ’ ကို ထည့်သွင်းမထားပါဘူး။ တစ်ခုရှိတာက ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာကို တစ်ကြောင်းတစ်ဂါထာ ဖြစ်နေသေးတာ သတိပြုရပါမယ်။ ‘ဝိညာဏ’ ကို ‘နာမ’ အောက်မှာ ထည့်တာကလည်း တစ်ခါတစ်ခါ တွေ့ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါတွေက (နောက်မှ) အဘိဓမ္မာရဲ့ လွှမ်းမိုးမှုနဲ့ ဖြစ်လာတာလို့ ဘုန်းကြီးအနေနဲ့ ရှုမြင်ပါတယ်။

ထူးခြားတာက (ထေရဝါဒက အားပြုတဲ့) ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ဟာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းရှင်းလင်းရာမှာတော့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေအာဘော်အတိုင်း ‘ဝိညာဏ’ ကို ‘နာမ’ အောက်မှာ မထည့်ပါဘူး။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ “နာမ်နှင့်ရုပ်” ဆိုပြီး ဒွိစုံတရားသဘော ယူဆတာမျိုးမရှိပါဘူး။ ရုပ်ဖြစ်စဉ်၊ နာမ်ဖြစ်စဉ်သဘောတွေဟာ တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အပြန်အလှန် အမှီသဟဲပြု ဆက်စပ်ပြီးမှ ဖြစ်ပေါ်ကြတာမျိုးပါ။ နာမရူပကိုလေ့လာဆန်းစစ်တာဟာ ဒီသဘောနှစ်ခုရဲ့ အပြန်အလှန် မှီခိုချိတ်ဆက်မှုသဘောကို ရှင်းပြဖို့ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ရုပ်နဲ့နာမ်ကို သဘောတရားနှစ်ခုပုံစံမျိုး သတ်သတ်စီ ခွဲပစ်လိုက်တာမျိုးနဲ့ စတင်တာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။

မြင်သာအောင်ပြောရရင် ခန္ဓာအစုတွေကို သုံးသပ်တဲ့အခါ ရုပ်ဟာ ကျန်တဲ့နာမ်ခန္ဓာလေးပါးနဲ့ မဆိုင်တဲ့ သီးခြားအရာအဖြစ် ခွဲထုတ်လို့မရစကောင်းပါဘူး။ တကယ်က (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အရ) ဝိညာဏ်ကို ‘နာမ်ရုပ်’ ထဲမှာ ထည့်မထားပါဘူး (“ဝိညာဏ ပစ္စယာ နာမရူပံ”)။ ဝိညာဏ်ကြောင့် နာမ်ရုပ် ဖြစ်လာတာပါ (သိစိတ်ရှိလို့ နာမရူပကို သိတာပါ/ထင်ရှားတာပါ)။

နိမိတ္တ (ကမ္မဋ္ဌာန်းနိမိတ်)

ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်တဲ့အခါမှာ နိမိတ်လို့ခေါ်တဲ့ ထူးခြားဖြစ်စဉ်တွေ ကို ယောဂီတွေ တွေ့ကြုံရတတ်တာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှာ အသေးစိတ် ဖော်ပြထားပါတယ်။ နိမိတ်ဆိုတာကတော့ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ဟာ သမာဓိအား ကောင်းလာပြီး စိတ်အညစ်အကြေး (နီဝရဏ) တွေကင်းစင်သွားချိန်မှာ အာရုံမှာ ထင်မြင်လာတတ်တဲ့ အရောင်အလင်းလို ဟာမျိုးပါ။ ယနေ့ခေတ်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းယောဂီတစ်ဦး နိမိတ်မြင်ရတယ်လို့ ပြောတာမျိုးဟာ မထူးဆန်းတော့ပါဘူး။

ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာတော့ ‘နိမိတ္တ’ကို ဒီသဘောမျိုးနဲ့ လုံးဝ သုံးမထားပါဘူး။ ‘နိမိတ္တ’ ကို တစ်စုံတစ်ခု လာတော့မယ်ဆိုတဲ့ ရှေ့ပြေး “လက္ခဏာ၊ သဲလွန်စ၊ ညွှန်ပြချက်” ဆိုတဲ့ အနက်အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုးနဲ့ သုံးစွဲတဲ့ သဘော၊ အဲဒီ လာတော့မယ်အရာရဲ့ “အကြောင်းရင်း” စတဲ့ အနက်နဲ့ သုံးစွဲတဲ့ သဘောမျိုးပါ။ ဥပမာပြောရရင် အရှေ့ကောင်းကင်မှာ ရောင်နီလာတာဟာ မကြာခင် နေထွက်တော့မယ့် နိမိတ်ပါ။ အလားတူ သမ္မာဒိဋ္ဌိဟာလည်း မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးပြည့်စုံတော့မယ့် နိမိတ် သို့မဟုတ် ရှေ့ပြေးအကြောင်းခံပါ။

ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားမှာတော့ ‘နိမိတ္တ’ ဟာ သတိပြုဆင်ခြင်ခြင်းအားဖြင့် အလားတူ သို့မဟုတ် ဆက်စပ်အရည်အသွေးတွေကို တိုးပွားလာစေမယ့် အရည်အသွေးတစ်ခု သို့မဟုတ် အတွေ့အကြုံရဲ့ ရှုထောင့်တစ်မျိုးကိုခေါ်တာပါ။ “လှပတင့်တယ်မှု လက္ခဏာ” (သုဘနိမိတ်) ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဟာ ရာဂကို တိုးပွားခြင်းရဲ့ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပြီးတော့ အနုပဿနာ လေးပါး (ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ၊ ဓမ္မ) ကို ပွားများဆင်ခြင်ခြင်းဟာ “သမာဓိရဲ့အခြေခံ” (သမာဓိနိမိတ်) ဖြစ်ပါတယ်။

တစ်ဖက်မှာလည်း တချို့သော ဘာသာပြန်ဆရာတွေက ပြောချင်ဇောအားကြီးပြီး အဋ္ဌကထာတွေကို အပြစ်တင်တတ်ကြပြန်ပါတယ်။ အဋ္ဌကထာတွေဟာ အဲဒီ ‘နိမိတ္တ’ ဆိုတဲ့ ပုဒ်ကို အနက် ပြောင်းလဲသုံးစွဲရုံတင်မက ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံမှာ မြင်တတ်တဲ့ အရောင်အလင်း စတာတွေကိုပါ တီထွင် ဖြည့်စွက်ရေးသားခဲ့တယ်လို့ စွပ်စွဲပါတယ်။ အဋ္ဌကထာဆိုတာကတော့ သုတ္တန်တွေကို အသေးစိတ်ချဲ့ထွင်ရေးသားတယ်ဆိုတာကတော့ ရှင်းပြီးသားပါ။ (ဒါက လည်း အဋ္ဌကထာရဲ့ မူရင်းရည်ရွယ်ချက်ပါပဲ။)

ဒါပေမဲ့ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ “အရောင်အလင်း” တို့၊ “ပုံသဏ္ဌာန်” တို့ဆိုတာတွေဟာ သမာဓိအား ကောင်းလာရင် မြင်ရတတ်တဲ့ ပုံမှန်ဖြစ်ရိုး ဖြစ်စဉ်တွေပဲလို့ ဆိုထားတာ တွေ့ရပါတယ်။ ဒါကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ယနေ့ ထေရဝါဒကသုံးတဲ့ အဓိပ္ပာယ်မျိုးနဲ့ပဲ နိမိတ္တ (နိမိတ်) ဆိုတဲ့ စကားကို အစကတည်းက နေရာအမျိုးမျိုး၊ အဆက်အစပ် အမျိုးမျိုးမှာ သုံးစွဲခဲ့ကြတယ် ဆိုတာ ရှင်းပါတယ်။

ကသိဏ (ကသိုဏ်း)

ကသိဏ (ကသိုဏ်း) ဆိုတာဟာ ဈာန်ရဖို့အတွက် သမထကို စ အားထုတ်ထုတ်ချင်းမှာ မျက်စိရှေ့မှာထားပြီး ရှုကြည့်ဖို့သုံးတဲ့ အဝိုင်းပြား (ကသိုဏ်းဝန်း) ဖြစ်တယ်လို့ ယနေ့ခေတ် ထေရဝါဒဟာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှာ လာတဲ့အတိုင်း ရှင်းပြပါတယ်။ မြေကသိုဏ်း၊ ရေကသိုဏ်း၊ အညိုကသိုဏ်း၊ အနီကသိုဏ်း၊ ဟင်းလင်းပြင်ကသိုဏ်း၊ အလင်းကသိုဏ်း စသည်ဖြင့် စုစုပေါင်း ကသိုဏ်းဆယ်ပါး ပြဆိုထားပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ‘ကသိဏ’ ပုဒ်ရဲ့ ရင်းမြစ်အဓိပ္ပာယ်က “အလုံးစုံ” သို့မဟုတ် “အကုန်အစင်” ဖြစ်ပါတယ်။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ အဲဒီအဓိပ္ပာယ်နဲ့ပဲ အမြဲတမ်း သုံးထားပါတယ်။ ‘ကသိဏ’ ဟာ သမာဓိအဆင့်အခြေအနေကို ဖော်ပြတဲ့စကားဖြစ်ပါတယ်။ စိတ်ရဲ့အလုံးစုံ တည်ကြည်ခိုင်ခံ့မှုကို ပြောတာဖြစ်ပါတယ်။ သမာဓိကိုရဖို့အတွက် အသုံးပြုရတဲ့ အဝန်းအဝိုင်း၊ ကသိုဏ်းအရှုခံအရာဝတ္ထု စတာတွေကို ဆိုလိုရင်းမဟုတ်ပါဘူး။

ကသိုဏ်းဆယ်ပါးနဲ့ ပတ်သက်တဲ့ အကြောင်းအရာဟာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓ စာပေထဲမှာ ပါရှိတာ မှန်ပေမဲ့ ပေါ်လွင်ထင်ရှားအောင် အဘိဓမ္မာက ဆောင်ကြဉ်းခဲ့ပါတယ်။ အဘိဓမ္မာလာ ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးဆယ်စာရင်းမှာ သူတို့ကို ထိပ်ဆုံးမှာ ထားထားပါတယ်။ အဲဒီလို ရှေ့ဆုံးမှာ ဦးစားပေးထားတဲ့ပုံစံကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကပါ လိုက်ဖော်ပြထားရာကနေ ကမ္မဋ္ဌာန်းအရှုခံဝတ္ထု အယူအဆဘက်ကို ပံ့ပိုးအားဖြည့်ခဲ့ဟန်တူပါတယ်။ အဲဒီလိုပြောင်းလဲလာရာမှာ ‘ကသိဏ’ ဟာ သမာဓိကို ပြောတဲ့သဘောကနေ မျက်စိရှေ့မှာ သီးခြားထောင်ပြီးရှုရတဲ့ အရှုခံဝတ္ထုဆိုတဲ့သဘော ဖြစ်လာပါတယ်။

ဧကာယန (အရာအားလုံး ပေါင်းစည်းညီညွတ်သော ဆုံမှတ်)

ဒီဝေါဟာရကို မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်မှာ အထင်ရှားဆုံး သုံးထားတာ တွေ့ရပြီး အဋ္ဌကထာကလည်း ‘ဧကာယန’ ကို အနက်အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုပြထားပါတယ်11။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီအနက်ဖွင့်ဆိုမှုတွေပဲဖြစ်ဖြစ် ဒီထက်ပိုပြီး အကျယ်ဖော်ပြထားတဲ့ တရုတ်မဟာယာန ကျမ်းစာတွေရဲ့ အနက်ဖွင့်ဆိုမှုတွေပဲဖြစ်ဖြစ် ဘဝင်ကျစရာမရှိပါဘူး။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာသုံးတဲ့ ‘ဧကာယန’ ဟာ ဗြာဟ္မဏအယူဝါဒထဲက အသုံးတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဟာ ဗြာဟ္မဏအယူထဲက အသုံးတစ်ခုကို သီးခြားအဓိပ္ပာယ်အသစ်တစ်ခုနဲ့ တီထွင်သုံးစွဲခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။

‘ဧကာယန’ ပုဒ်ကို နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးနဲ့ သုံးစွဲနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဓမ္မနဲ့ဒဿနိကဘောင်ထဲမှာဆိုရင်တော့ “စုဆုံတဲ့နေရာ” လို့ ဆိုလိုပါတယ်။ အရာအားလုံး ပေါင်းစည်းညီညွတ်တဲ့ ဆုံမှတ် ဖြစ်ပါတယ်။ အဓိပ္ပာယ်ကတော့ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်ဆိုတဲ့ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးလုံးဟာ “သမာဓိအတွက်အခြေခံ” ဖြစ်တယ်။ အဲဒီ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးထဲက ဘယ်သတိပဋ္ဌာန်ကိုပဲ ပွားသည်ဖြစ်စေ ဈာန်သမာဓိဆိုတဲ့ စူးစိုက်တည်ကြည်တဲ့ စိတ်အခြေအနေမှာပဲ သွား “စုဆုံ” တယ်လို့ ဆိုလိုပါတယ်။

‘မုတ’ သည် ‘တွေး၊ မှတ်ထင်၊ ကြံဆ’ သောအရာ

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ အတွေ့ရများတဲ့ လေးပါးအစုတရား တစ်မျိုး ရှိပါတယ်။ အဲဒါက ဒိဋ္ဌ၊ သုတ၊ မုတ နဲ့ ဝိညာတ ဆိုတဲ့ လေးပါးအတွဲပါ။ ဒိဋ္ဌ ဆိုတာ မြင်သော၊ သုတ ဆိုတာ ကြားသော၊ ဝိညာတ ဆိုတာ သိသော ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်ပေမဲ့ ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ အတော်ရှေးကျတဲ့ ကာလကစပြီး ထေရဝါဒမှာရော တခြားဂိုဏ်းတွေမှာပါ ‘မုတ’ နဲ့ ပတ်သက်လို့ အနက်ပေးရာမှာ ဒိဋ္ဌ၊ သုတ၊ ဝိညာတမှတစ်ပါး ကြွင်းသောအာရုံသုံးပါးဖြစ်တဲ့ ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗ [(နှာခေါင်းဖြင့်) အနံ့ခံအပ်၊ (လျှာဖြင့်) လျက်အပ်၊ (ကိုယ်ဖြင့်) တွေ့ထိအပ်သောအာရုံ] လို့ ပြဆိုကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ‘မုတ’ ဟာ ‘မညတိ’ (တွေးသည်၊ မှတ်ထင်သည်၊ ကြံဆသည်) ပုဒ်ကနေ ပါဠိသဒ္ဒါနည်းအရ ပြောင်းလဲထားတဲ့ အတိတ်ကာလ ပြီးမြောက်ခြင်းပြကြိယာ (တွေးထားသော၊ မှတ်ထင်ထားသော၊ ကြံဆထားသော) ဖြစ်ပါတယ်။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာလည်း ဒီအနက်အဓိပ္ပာယ်နဲ့ပဲ တောက်လျှောက် အသုံးပြုထားပါတယ်။

အဲဒီ ဖြစ်စဉ်လေးမျိုးအစုဟာ ဥပနိသျှဒ်ကနေ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာတာဖြစ်ပါတယ်။ ကေ၊ အယ်လ်၊ ဂျယတိလက12 ပြောသလိုပါပဲ။ အဲဒီ ဖြစ်စဉ်လေးမျိုးဟာ အာရုံခြောက်ပါးမှာ ဖြစ်ပေါ်တဲ့ သိစိတ် (စက္ခုဝိညာဏ်၊ သောတဝိညာဏ် ... မနောဝိညာဏ် စသည်) တွေကို အကျယ်ချဲ့ ဖော်ပြတာ မဟုတ်ဘဲ ဓမ္မကိုသိရှိရေး၊ အထူးအားဖြင့် ဘာသာတရား သင်ကြားရေးအတွက် နည်းစနစ်ကို လေ့လာစူးစမ်းဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။

‘မုတ’ ကို ‘ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဆိုတဲ့ အာရုံသုံးပါး’ လို့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုတာဟာ အဘိဓမ္မာဆရာတို့က အာရုံခြောက်ပါးရှင်းလင်းချက်အပိုင်းမှာ အံဝင်အောင် အဘိဓမ္မာနဲ့ပြန်ညှိယူခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ အဘိဓမ္မာရဲ့လုပ်ငန်းတာဝန်က ဗြာဟ္မဏတွေကို တုံ့ပြန်ဖို့ထက် ဓမ္မဝိနယမှာ ပုံစံအမျိုးမျိုး သုံးစွဲထားတဲ့ တရားတွေကို သဟဇာတဖြစ်အောင် ပြန်ညှိဖို့ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီလို အဘိဓမ္မာဘောင်ထဲဝင်အောင် ပြန်ညှိရာကနေ ဒီတရားပုဒ်တွေပါတဲ့ (ဓမ္မဝိနယထဲက) မူရင်းစာပိုဒ်တွေရဲ့ ရှုထောင့်နဲ့ အနက်တွေ ပြောင်းလဲသွားခဲ့ရပါတယ်။ ဒိဋ္ဌ၊ သုတ၊ မုတ၊ ဝိညာတ လေးပါးဟာ တရားဓမ္မကို သိမြင်နားလည်ရေး၊ တရားသေအမြင်ကို ပယ်ဖျောက်ရေးအတွက် သုံးစွဲရမယ့်နည်းလမ်း၊ လျှောက်ရမယ့်လမ်းစဉ်ဆိုတဲ့ ရှုထောင့်ကနေ အာရုံခြောက်ပါး တံခါးခြောက်ပေါက်ကတစ်ဆင့် ‘ဝေဒနာ ပစ္စယာ တဏှာ (ဝေဒနာကြောင့် တဏှာဖြစ်ရသည်)’ နဲ့ ‘ဝေဒနာ နိရောဓာ တဏှာနိရောဓော (ဝေဒနာချုပ်သော် တဏှာချုပ်သည်)’ ဖြစ်ရေး ရှုထောင့်ဘက်ကို ပြောင်းရွေ့ သွားပါတယ်။

သင်္ခါရသည် ‘ကံ’

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ ‘သင်္ခါရ’ ကို အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုးနဲ့ သုံးစွဲထားတာ တွေ့ရပါတယ်။ အဲဒီထဲကမှ အောက်ပါနှစ်ခုကတော့ ဓမ္မရှုထောင့်အရ အရေးအပါဆုံးပါပဲ။ သင်္ခါရဆိုတာ ...

• စေတနာနဲ့ယှဉ်တဲ့အမှုတွေ (ကာယကံ၊​ ဝစီကံ၊ မနောကံတွေ)

• နိဗ္ဗာန်မှတစ်ပါးသော တရားတွေ (စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်)

ထေရဝါဒဟာ ‘သင်္ခါရ’ ရဲ့ အဲဒီအဓိပ္ပာယ်နှစ်မျိုးကို လက်ခံပါတယ်။ ဥပမာ - “သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ” မှာပါတဲ့ ‘သင်္ခါရ’ ဟာ ရုပ်နာမ်ဓမ္မတွေကို ပြောတာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်မှာ (အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရာ) တော့ ‘သင်္ခါရ’ ဟာ ကံ ကိုပြောတာဆိုတဲ့အပိုင်းမှာပါ။

ဒါပေမဲ့ ခန္ဓာငါးပါးနဲ့ပတ်သက်တဲ့ အရေးကြီးတဲ့အပိုင်းကျပြန်တော့ ထေရဝါဒက ‘သင်္ခါရ’ ကို အတော် ထူးထူးဆန်းဆန်း အနက်ပေးပါတယ်။ ခန္ဓာငါးပါးထဲက ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ ဆိုတာဟာ “ကျန်ခန္ဓာလေးပါး (ရုပ်၊ သညာ၊ ဝေဒနာ၊ ဝိညာဏ်) မှာ အကျုံးမဝင်တဲ့ အရာအားလုံး” လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒါကလည်း ခုနတုန်းက ပြောသလိုပါပဲ။ အဘိဓမ္မာမှာ စနစ်တကျ တည်ဆောက်ပြဖို့အတွက် ခန္ဓာငါးပါးကို အဘိဓမ္မာစနစ်နဲ့ ကိုက်အောင် ပြန်ညှိဖို့ကြိုးစားရာကနေ ပေါ်ပေါက်လာတာပါ။

ခန္ဓာငါးပါးဆိုတာဟာ ရုပ်နာမ်ဓမ္မတွေကို ပြည့်ပြည့်စုံစုံ အုပ်စုခွဲပြဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ မှတ်သားစရာက “အားလုံး” ဆိုတဲ့ စကားဟာ အာရုံခြောက်ပါးကို ရည်ညွှန်းတာပါ။ ခန္ဓာငါးပါးကို ပြောတာမဟုတ်ပါဘူး။ ခန္ဓာငါးပါးဆိုပြီး ရေတွက်ပြတယ်ဆိုတာက အတ္တနဲ့ပတ်သက်ပြီး အယူဝါဒ ရှုထောင့်အမျိုးမျိုး စွဲကိုင်ကြပုံကို မြင်သာအောင် အုပ်စုခွဲပြတာပါပဲ။ ဗုဒ္ဓနဲ့ခေတ်ပြိုင် ဂိုဏ်းဆရာတချို့က ရုပ်ကို အတ္တလို့ယူတယ်။ တချို့က ဝေဒနာကို၊ တချို့က သညာကို၊ တချို့က စိတ်ကို အတ္တလို့ယူပါတယ်။ တချို့ကျတော့လည်း အဲဒီထဲက နှစ်မျိုး၊ သုံးမျိုးကိုပေါင်းပြီးမှ အတ္တလို့ ယူတာလည်း ရှိပါတယ်။

အဲဒီ ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာ စတဲ့ ခန္ဓာတွေဟာ မမြဲဘူး၊ ဆင်းရဲတယ်။ ဒါကြောင့် အတ္တမဟုတ်ဘူးဆိုတဲ့ တရားဉာဏ်ကို ရဖို့ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် ခန္ဓာငါးပါးမှာပါတဲ့ ‘သင်္ခါရက္ခန္ဓာ’ ဆိုတာဟာလည်း ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နဲ့တကွ တခြားသော ထိုထိုတရားတော်တွေမှာပါတဲ့ ‘သင်္ခါရ’ နဲ့ အနက်အတူတူပါပဲ။ ဆိုလိုတာက ကံကိုပဲ ပြောချင်တာပါ။ မိမိကိုယ်မိမိ ငါရှိတယ်၊ အတ္တရှိတယ်ဆိုတဲ့ သိမှတ်မှုမျိုး၊ “ငါဟာ ဆုံးဖြတ်သူဖြစ်တယ်” ဆိုတဲ့ အမြင်ဒိဋ္ဌိ ကိုင်စွဲမှုမျိုးကို ပြောတာပဲဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒါထက်ပိုတဲ့၊ ခြားနားတဲ့ အနက် အဓိပ္ပာယ်နဲ့ ‘သင်္ခါရ’ ကို သုံးထားတာမျိုး ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာ ဘယ်နေရာမှာမှ မတွေ့ရ ပါဘူး။

တောက်ပသောစိတ်

ထေရဝါဒအဋ္ဌကထာတွေမှာ နိဗ္ဗာန်ကို လောကုတ္တရာသိစိတ်တစ်မျိုး ဒါမှမဟုတ် “စိတ်၏ ကြည်လင်သန့်ရှင်း တောက်ပသော အရောင်သဘော13” အနေနဲ့ နားလည်လို့ ရနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆကို ဟိုနားဒီနား တို့ထိပြောထားတာမျိုး ရှိပါတယ်။ အဋ္ဌကထာလာ ဒီအယူအဆရဲ့ အဓိပ္ပာယ်နဲ့ သြဇာသက်ရောက်မှုက ဝိဝါဒကွဲစရာဖြစ်နေပေမဲ့ ခေတ်သစ်ထေရဝါဒ လောကရဲ့ နေရာတော်တော်များများမှာတော့ ဒါဟာ စံအယူအဆတစ်ခုနီးပါးတောင် ဖြစ်နေပါပြီ။

တစ်ဖက်မှာ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေကတော့ ဘယ်လို သိစိတ် (ဝိညာဏ်) မျိုးမဆိုဟာ ဒုက္ခပဲလို့ ဆိုပါတယ်။ နိဗ္ဗာန်ဆိုတာကတော့ အဲဒီ ဒုက္ခတွေ ချုပ်ငြိမ်းသွားတာကို ပြောတာပါ။ “တောက်ပတဲ့စိတ်” အပါအဝင် အဲဒီလို တခြားအလားတူ အသုံးအနှုန်းမျိုးတွေဟာ တကယ်တော့ ဈာန်ကိုပဲ ရည်ညွှန်းတာ ဖြစ်ပါတယ်။

နိဗ္ဗာန်ကို လောကုတ္တရာသိစိတ်တစ်မျိုးလို့ ယူဆကြသူတွေ ရည်ညွှန်းကိုးကားကြတာတွေဟာ တကယ်တော့ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုရ သိပ်မခိုင်မာလှတဲ့ စာပိုဒ်အနည်းငယ်ကိုပဲ ကိုယ့်စိတ်ကြိုက် ရွေးထုတ်ပြထားတာမျိုးပါ။ ဒီအကြောင်းအရာနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ရှင်းရှင်းလင်းလင်းဟောထားတဲ့ တခြား ဒေသနာအမြောက်အမြားကိုတော့ လျစ်လျူရှုထားကြပါတယ်။

ရူပကလာပနှင့် ရုပ်ကိုအန္တိမသဘောဆန်းစစ်မှု

ထေရဝါဒအဘိဓမ္မာဟာ နာမ်ကိုသရုပ်ခွဲလေ့လာမှုအပေါ်မှာ အဓိကထားတယ်ဆိုပေမဲ့ ရုပ်ရဲ့သဘာဝနဲ့ပတ်သက်လို့ အတော်အသေးစိတ်ကျကျ လေ့လာတာလည်း တွေ့ရပါတယ်။ သက်မဲ့ရုပ်တွေ၊ သတ္တဝါတို့ရဲ့ သဠာယတနခြောက်ပါး အစရှိသည်တို့ကို ‘ကလာပ’ လို့ခေါ်တဲ့ အခြေခံရုပ်အမှုန် (သိပ္ပံပညာက ပြောတဲ့ “မော်လီကျူး” နဲ့ အလားတူတယ်လို့ ယူဆနိုင်) တွေရဲ့ အစုအဝေး (ပရမာဏုမြူတွေ) အဖြစ် ဖော်ပြပါတယ်။

အဘိဓမ္မာက ရုပ်သဘာဝအကြောင်းဆွေးနွေးရာမှာ အတော်အသေးစိတ်သလို ခိုင်မာအောင်လည်း ကြိုးစားပါတယ်။ လက်တွေ့ သာဓကတွေ၊ ဥပမာတွေကိုလည်း အလျဉ်းသင့်သလို ဖော်ပြပါတယ်။ အသံဟာ အလင်းထက် နှေးတယ်၊ လူတစ်ယောက် အဝေးမှာ သစ်ခုတ်နေတာ မြင်တဲ့အခါ ပုဆိန်က သစ်တုံးကိုထိတာကိုမြင်ပြီးမှ ထိတဲ့အသံကို နားကကြားရတယ်ဆိုတဲ့ ဥပမာလိုမျိုးနဲ့ပါ။

ရုပ်ရဲ့သဘာဝတွေပဲဖြစ်ဖြစ်၊ “ပရမာဏုမြူတွေ” နဲ့ ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားတဲ့ မည်သည့်အရာဝတ္ထုတွေပဲဖြစ်ဖြစ် အဲဒီသဘောတွေကို တရားရှုမှတ်တဲ့ယောဂီဟာ ဘယ်လောက်အထိ မြင်အောင်ရှုဖို့လိုသလဲဆိုတာ မရှင်းလင်းပါဘူး။ ပြောနိုင်တာကတော့ အဘိဓမ္မာလာ ရုပ်သဘာဝဆွေးနွေးချက်တွေဟာ သီအိုရီအရ ရှင်းလင်းအောင်နဲ့ တိကျစေဖို့ဖြစ်ပါတယ်။

ထေရဝါဒအဘိဓမ္မာမှာ ဖော်ပြထားတဲ့ အသေးစိတ်သဘာဝတရားအများစုကို ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ မတွေ့ရပါဘူး။ ရုပ်နဲ့ပတ်သက်လို့ အဘိဓမ္မာက ဖော်ပြတာနဲ့ ယနေ့ခေတ်သိပ္ပံက ဖော်ပြတာနဲ့မှာ ဆင်တာ၊ ထပ်တူဖြစ်တာရှိသလို မတူတာတွေလည်း ရှိပါတယ်။ သာဓကပြရရင် အဘိဓမ္မာမှာ ‘အလင်း’ ရော ‘အသံ’ ရောကို ရုပ်ရဲ့အန္တိမသဘာဝတွေအဖြစ် ယူဆပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ ရူပဗေဒကတော့ အလင်းဆိုတာကို ‘ဖိုတွန်’ လို့ခေါ်တဲ့ လျှပ်စစ်သံလိုက် စွမ်းအင်ယူနစ်တွေအဖြစ် စဉ်းစားပါတယ်။ အသံကတော့ ကြားခံလေထုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်သွားတဲ့ ဖိအားလှိုင်းတွေဖြစ်ပြီး အသံမှာ အခြေခံအသံရုပ်အမှုန်ရယ်လို့ တိတိကျကျမရှိဘူးလို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီလိုမျိုး မတူတဲ့အချက်တွေအပါအဝင် တော်တော်များများကို အဘိဓမ္မာမှာ မတွေ့ရပါဘူး။

မနောဝိညာဏ်၏တည်ရာရုပ် (ဟဒယဝတ္ထု)

အဘိဓမ္မာအလိုအရ မနောဝိညာဏ်လို့ခေါ်တဲ့ သိစိတ်ဟာ နှလုံးအိမ်ထဲမှာရှိတဲ့ ‘ဟဒယဝတ္ထု’ ခေါ် အလွန်နူးညံ့သေးငယ်တဲ့ ကလာပ (ရုပ်အမှုန်) တစ်ခုမှာ တည်ပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေက ရုပ်နဲ့နာမ်နဲ့ကို အပြန်အလှန်အမှီသဟဲပြုကြတဲ့ တရားတွေအဖြစ် ဟောပေမဲ့ စိတ်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဘယ်အစိတ်အပိုင်း၊ ဘယ်အင်္ဂါဌာနမှာတည်တယ်လို့ မဆိုပါဘူး။ သိစိတ်ဝိညာဏ်ဟာ ခန္ဓာကိုယ်တစ်ခုလုံးမှာ ဖြစ်ပေါ်ပါတယ်။

တိ နှင့် တု

ရဟန်းသံဃာတော်တွေကို ဆွမ်းကပ်လှူတဲ့အခါမှာ အရင်ဦးဆုံးကြားရမယ့် ပါဠိစာသားတစ်ခုကတော့ အနုမောဒနာတရားပါပဲ။ ဒီကနေ့မှာ ဘုန်းကြီးတို့ဟာ ‘တု’ နဲ့ဆုံးတဲ့ ပါဠိကြိယာတစ်ခုကို အတော်လေးသုံးကြပါတယ်။ ပါဠိဘာသာမှာ ‘တု’ ဟာ “ဖြစ်စေ၊ ဖြစ်ပါစေ” ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်ပါတယ်။ ဥပမာ၊ “ဘဝတု သဗ္ဗမင်္ဂလံ ရက္ခန္တု သဗ္ဗဒေဝတာ” (ခပ်သိမ်းကုန်သော ကောင်းကျိုးစီးပွားတို့ ပေါ်ပေါက်ပါစေသတည်း၊ ခပ်သိမ်းကုန်သော နတ်မြတ်နတ်ကောင်းတို့သည် သင့်အား စောင့်ရှောက်ပါစေသတည်း)။ ဆိုလိုတာကတော့ သံဃာဟာ အနုမောဒနာပေးခြင်းအားဖြင့် ဆွမ်းအလှူ့ရှင် ဒကာဒကာမတွေကို ချီးမြှောက်နေတဲ့ သဘောပါ။

ဒါပေမဲ့ အဲဒီ အနုမောဒနာတရားတွေ ပေါ်ပေါက်တာက နောက်ကျပါတယ်။ ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ ဖော်ပြချက်အရ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကိုယ်တော်တိုင်က အလှူရှင်တွေကို အနုမောဒနာတရား ဟောပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဟောရာမှာ ဗုဒ္ဓ ရှင်တော်က ‘တု’ နဲ့ဆုံးတဲ့ ကြိယာနဲ့ ဟောတာမဟုတ်ဘဲ ‘တိ’ နဲ့ဆုံးတဲ့ ကြိယာ နဲ့ ဟောတာမျိုးပါ။ ‘တိ’ ဟာ “ဖြစ်သည်၊ ဖြစ်၏” ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်ပါ။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ တွေ့ရတဲ့ အနုမောဒနာတရားဟာ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်က အလှူပေးပုဂ္ဂိုလ်ကို ချီးမြှောက်နေတာ၊ ဆုတောင်းပေးနေတာထက်စာရင် ဗုဒ္ဓဘာသာကဟောတဲ့ ကံ ကံ၏အကျိုး အကြောင်းကို ရှင်းပြသင်ပြနေတာဖြစ်ပါတယ်။ အခုလိုမျိုး စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းခြင်းဆိုတဲ့ ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဒီလိုမျိုး ကံ၏အကျိုးတွေ ဖြစ်တယ်၊ ဖြစ်ပြီလို့ ဆိုလိုပါတယ်။ သံဃာက ဟောလိုက်တဲ့ (ဆုတောင်းချီးမြှောက်ပေးလိုက်တဲ့) အနုမောဒနာတရားကြောင့် ဖြစ်တာမဟုတ်ဘဲ အလှူရှင်တို့ပြုလိုက်တဲ့ ကုသိုလ်ကံတွေရဲ့အစွမ်းကြောင့် ဒီအကျိုးတရားတွေ ဖြစ်ထွန်းပြီလို့ ပြောတာပါ။

အဂ္ဂသ္မိံ ဒါနံ ဒဒတံ၊

အဂ္ဂံ ပုညံ ပဝဍ္ဎတိ။

အဂ္ဂသ္မိံ - အမြတ်ဆုံးသူ၌၊

ဒါနံ - အလှူဒါနကို၊

ဒဒတံ - ဒဒန္တာနံ - ပေးလှူသူအား၊

အဂ္ဂံ - အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော၊

ပုညံ - ကောင်းမှုကုသိုလ်သည်၊

ပဝဍ္ဎတိ - တိုးပွား၏။

အနုမောဒနာရဲ့ အဓိပ္ပာယ်ဟာ “ကောင်းချီးပေးခြင်း၊ ချီးမြှောက်ခြင်း” မဟုတ်ဘဲ “ဝမ်းမြောက်နုမော် သာဓုခေါ်” တာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းဖို့ သတိပေးတာဖြစ်ပါတယ်။ ကောင်းတာတွေ လုပ်ပြီးတဲ့ အခါမှာ မိမိရဲ့ကောင်းမှုကိုရော၊ သူတပါးရဲ့ကောင်းမှုကိုပါ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ဖို့၊ သာဓု ခေါ်ဖို့ သတိပေးတာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကုသိုလ်၏အဖို့ဘာဂ

ထေရဝါဒမှာ အပြုအများဆုံး ဓလေ့တွေထဲက တစ်ခုကတော့ သံဃာကို ဆွမ်းကပ်လှူတဲ့အခါမှာ ကွယ်လွန်သူဆွေမျိုးသင်္ဂဟတွေကို ရည်စူးပြီး ကုသိုလ်အဖို့ဘာဂကို အမျှပေးတာ (ပတ္တိဒါန) ဖြစ်ပါတယ်။

အဲဒီလိုမျိုး အလားတူစဉ်းစားပုံမျိုးကို ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ တစ်ခါ၊ နှစ်ခါ တွေ့ရပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒါဟာ ဗုဒ္ဓဓမ္မရဲ့ အဓိကအစိတ်အပိုင်းကြီးတစ်ခုတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ကောင်းရာသုဂတိကို ရောက်ဖို့ဆိုတာဟာ မိမိတို့ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ကျန်ရစ်သူမိသားစုတွေ မိမိကိုရည်စူးပြုတဲ့ ကုသိုလ်ထက် မိမိ မကွယ်လွန်ခင် အခွင့်ရှိသလောက် ကောင်းမှုကုသိုလ် ဘယ်လောက်ပြုခဲ့လဲ အပေါ် မူတည်ကြောင်း ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက အလေးအနက် ဟောခဲ့ပါတယ်။

ကွယ်လွန်သူအတွက် ကုသိုလ်ကောင်းမှုပြုရာမှာ အကျိုးခံစားမှု အများဆုံးရသူတွေကတော့ ကျန်ရစ်သူမိသားစုဆွေမျိုးတွေပါပဲ။ သိသာမြင်သာတဲ့ လက်ငင်းအကျိုးတစ်ခုကတော့ ဒီလို ပြုခြင်းအားဖြင့် မိသားစုအတွက် အဓိပ္ပာယ်တစ်ခုရှိစေပါတယ်။ ပူဆွေးဝမ်းနည်းနေရချိန်၊ အားငယ်နေရချိန်မှာ ကောင်းတဲ့အမှုတစ်ခုကို အတူတကွ ပြုခြင်းအားဖြင့် ကျန်ရစ်သူတွေကြားမှာ စည်းလုံးနီးကပ်သွားပါတယ်။

သံဃာ ကဏ္ဍ

ဗုဒ္ဓမြတ်စွာရဲ့ တပည့်သား ရဟန်း၊ ရဟန်းမတွေ လိုက်နာကျင့်သုံးရမယ့် ဥပဒေ စည်းကမ်းတွေကို ဝိနယပိဋက (ဝိနည်းပိဋကတ်) အစု မှာ ဖော်ပြထားပါတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲအသီးသီးအတွက် ဝိနယဟာ အခြေခံအုတ်မြစ်ပဲဖြစ်သလို ဂိုဏ်းတွေသာကွဲပေမဲ့ ဝိနည်းအပိုင်းမှာတော့ အတော်များများ တူညီကြပါတယ်။ ဝိနည်းကျမ်းတွေကို ဂိုဏ်းအသီးသီးက မိမိအားသန်ရာ ဘာသာစကားနဲ့ မှတ်တမ်းတင် ထားကြပါတယ်။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေကရော ထေရဝါဒကပါ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် အားလုံးကို “သံဃာ” လို့ မသုံးကြပါဘူး။ ‘သံဃာ’ ဆိုတဲ့ စကားရပ်ဟာ အိမ်ရာတည်ထောင်မှုကိုစွန့်ပြီး ရဟန်းဘောင်ကို ဝင်ရောက်ထားကြတဲ့ ဘိက္ခုနဲ့ ဘိက္ခုနီ အသိုင်းအဝိုင်းနှစ်ရပ်ကိုသာ ရည်ညွှန်းပါတယ်။

သံဃာနှင့် ငွေကြေးပိုက်ဆံ

ဂိုဏ်းကွဲအသီးသီးရဲ့ ဝိနည်းကျမ်းတိုင်းက ရဟန်း၊ ရဟန်းမတွေ ငွေကြေးပိုက်ဆံ ကိုင်တွယ်သုံးစွဲခြင်းကို တားမြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာလည်း ဗုဒ္ဓပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီး နှစ်ပေါင်းတစ်ရာအကြာမှာ ဒုတိယသံဂါယနာတင်ပွဲဖြစ်အောင် စေ့ဆော်ခဲ့တဲ့အကြောင်းရင်းဖြစ်ပါတယ်။ ရွှေ၊ ငွေ စတဲ့ ဒသဝတ္ထုဆယ်ပါးကို အလှူခံတာ၊ စုဆောင်းထားတာ၊ သုံးစွဲတာကို သံဃာတစ်ရပ်လုံးက ခြွင်းချက်မရှိ လက်မခံပယ်ချပါတယ်။

ယနေ့ခေတ်မှာတော့ ထေရဝါဒ ရဟန်းသံဃာအများစုကြီးက ငွေကြေးပိုက်ဆံ ကိုင်တွယ်သုံးစွဲကြပါတယ်။ ပိုက်ဆံလုံးဝအလှူမခံ၊ မသုံးစွဲတဲ့ ရဟန်းတွေကလည်း ရှိတော့ရှိပါသေးတယ်။ ဒါပေမဲ့ တောရဆောက်တည် တောမှီရဟန်းတွေလောက်ပဲ လိုက်နာကြတာမျိုးပါ။

ဒါပေမဲ့လို့ ပိုက်ဆံအသုံးပြုတယ်ဆိုတဲ့နေရာမှာ ဘာအတွက်သုံးသလဲဆိုတာက ပိုအရေးကြီးပါတယ်။ ဘတ်စ်ကားစီးဖို့ ဒါမှမဟုတ် စာအုပ်ဝယ်ဖို့လား၊ ရှေးဟောင်းကားကြီး ဝယ်ယူစုဆောင်းဖို့လားဆိုတဲ့ အခြေအနေနှစ်ခုက ကွာခြားပါသေးတယ်။ နောက်ပြီး အပေါ်ယံမှာ ဝိနည်းကိုလိုက်နာတဲ့အနေနဲ့ ငွေကြေးကို လုံးဝအလှူမခံ၊ မသုံးစွဲဘူးဆိုပေမဲ့ တစ်ဖက်ကတော့ တခြားသူကို အစားကိုင်ခိုင်းတာဖြစ်ဖြစ်၊ ဘုံရန်ပုံငွေအနေနဲ့ ထားထားပြီး စီမံခန့်ခွဲတဲ့နေရာမှာ မိမိရဲ့ဩဇာကိုသုံးတာမျိုးဖြစ်ဖြစ် ကျင့်သုံးပြီး ငွေကြေးကို သွယ်ဝိုက်သုံးစွဲနေနိုင်တာမျိုးလည်း ရှိနိုင်ပါတယ်။

မည်သို့ဆိုစေ ငွေကြေးပိုက်ဆံမကိုင်တွယ် မသုံးစွဲရဆိုတဲ့ ဝိနည်းပညတ်ကို လိုက်နာခြင်းဟာ ငွေကြေးကြောင့် ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ လောဘ၊ အလွဲသုံးစားမှု၊ မလျော်ဩဇာသုံးမှု စသည်တို့ကို တားဆီးပြီးသား ဖြစ်တာကတော့ အမှန်ပါပဲ။

သံဃအဖွဲ့အစည်းအဆင့်ဆင့်

ယနေ့ခေတ် ထေရဝါဒသံဃာကို အာဏာအဆင့်ဆင့် ကျင့်သုံးမှုရှိတဲ့ အဖွဲ့အစည်းပုံစံမျိုး တည်ဆောက်ထားသလို ရာထူးတွေ၊ ဘွဲ့တံဆိပ်တွေ၊ လုပ်ပိုင်ခွင့်တွေပါ ပေးထားကြပါတယ်။ ဒါတွေဟာ အာဏာယန္တရားတစ်ခုရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။

ဝိနည်းထဲမှာ ဒါမျိုးဘယ်နေရာမှာမှ မတွေ့ရပါဘူး။ ဝါတော်အရ ဖြစ်စေ၊ ထူးချွန်မှုအရဖြစ်စေ ဘွဲ့တံဆိပ်တို့၊ ရာထူးတို့ ဆက်ကပ်တာမျိုး မရှိပါဘူး။ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာကိုယ်တိုင်ကိုရော၊ သာဝကကြီးတွေကိုရော ‘ဘန္တေ’ လို့ပဲ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းကြပါတယ်။

ရဟန်းအချင်းချင်း တစ်ပါးနဲ့တစ်ပါး အမိန့်အာဏာကျင့်သုံးတာမျိုး ဝိနည်းထဲမှာ ဘယ်နေရာမှာမှ ခွင့်ပြုမထားပါဘူး။ သံဃအဖွဲ့အစည်းမှာ အားလုံးဟာ တန်းတူညီမျှပါပဲ။ အမိန့်အာဏာဟာ သံဃာထုမှာသာ ရှိပါတယ်။ ဒါဟာလည်း ဝိနည်းမှာပြထားတဲ့အတိုင်း အားလုံးသဘောညီ ဆုံးဖြတ်ရတာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဝါကြီးတဲ့ ရဟန်းတစ်ပါးက ဓမ္မ၊ ဝိနယနဲ့ မညီတာတစ်ခုခုကို မိမိကိုစေခိုင်းလာတဲ့အခါမှာ ဝါငယ်ရဟန်းဟာ ငြင်းဆိုခွင့်ရှိပါတယ်။

သံဃာရာထူးဌာနန္တရများ

ထေရဝါဒနိုင်ငံတွေဟာ ပိဋကတ်သုံးပုံမှာရော ဓလေ့တွေမှာပါ အတူတူပဲ ဖြစ်ပေမဲ့ နိုင်ငံအလိုက် သံဃာထုကိုအုပ်ချုပ်တဲ့ စနစ်အသီးသီး ရှိကြပါတယ်။

ထိုင်းနိုင်ငံမှာဆိုရင် သံဃကောင်စီက သံဃာကိုအုပ်ချုပ်ပြီး ကောင်စီကို ဘုရင်က ခန့်အပ်ပါတယ်။ ကောင်စီကမှ ရဟန်းလောင်းတွေကို ဥပသမ္ပဒကံဆောင် ရဟန်းပြုပေးပိုင်ခွင့် တရားဝင်ရှိတဲ့ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတော်တွေကို ပြန်ခန့်အပ်ပါတယ်။

ဝိနယမှာတော့ အဲဒီလိုစနစ်မျိုး လုံးဝမတွေ့ရတဲ့အပြင် အုပ်ချုပ်တဲ့မင်းအစိုးရဟာ သံဃာကိုချီးမြှောက်ဖို့သာဖြစ်ပြီး ထိန်းချုပ်ဖို့ မဟုတ်တာကိုပါ မြင်ရပါတယ်။ သတ်မှတ်ချက်နဲ့ ကိုက်ညီပြည့်စုံတဲ့ မည်သည့်ရဟန်းမဆို ရဟန်းလောင်းတစ်ဦးကို ဥပသမ္ပဒကံဆောင် ရဟန်းပြုပေးခွင့် ရှိပါတယ်။

ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်

ထေရဝါဒမှာ ဘုန်းကြီးကျောင်းတွေကို ကျောင်းထိုင်ဆရာတော်ရဲ့ အမိန့်အာဏာနဲ့ အုပ်ချုပ်ပါတယ်။ အသေးစိတ် အုပ်ချုပ်ပုံမှာ နေရာအလိုက် ကွာခြားပေမဲ့ အများစုမှာတွေ့ရတာက ကျောင်းထိုင်ပုဂ္ဂိုလ်ရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်က နောက်ဆုံးအတည်ပါပဲ။

ဝိနယမှာတော့ ကျောင်းထိုင်ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုတဲ့ သဘော မတွေ့ရပါဘူး။ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ဓမ္မဝိနယနဲ့အညီ သံဃာထုကပဲ ချမှတ်ပါတယ်။ သံဃာက ကိုယ်စားလှယ် ရွေးချယ်ပြီး ဆုံးဖြတ်ခိုင်းတာမျိုး လုပ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကိုယ်စားလှယ်တွေက ဆိုင်ရာအဝန်းအဝိုင်းမှာပဲ ဆုံးဖြတ်ခွင့် ပေးနိုင်ပါတယ်။ တခြား အဝန်းအဝိုင်းကို မဆုံးဖြတ်ပေးနိုင်ပါဘူး။

ရဟန်းချင်း ဝါစဉ်အလိုက် ဆက်ဆံရေးဟာ ရိုသေလေးစားမှုနဲ့ သွားရတာဖြစ်ပြီး အမိန့်အာဏာနဲ့ သွားရတာမဟုတ်ပါဘူး။ ဝါငယ်တဲ့ရဟန်းဟာ ဝါကြီးတဲ့ ရဟန်းတော်တွေရဲ့ ဆုံးမစကားနဲ့ လမ်းညွှန်ချက်တွေကို လိုက်နာရမယ်ဆိုတာကတော့ သေချာပါတယ်။ လိုက်လည်း လိုက်နာကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အမြဲလိုက်နာရမယ်လို့ ပြောလို့မရသလို မလိုက်နာလို့လည်း အပြစ်ဒဏ်ပေးတာ၊ တခြားအကျိုးဆက်တွေ ဖြစ်လာတာ မရှိပါဘူး။

နိကာယများ

ထေရဝါဒနိုင်ငံတွေဟာ မိမိနိုင်ငံအလိုက် သံဃာထုကို နိကာယတွေနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားပါတယ်။ နိကာယဆိုတာ အဆုံးအမဆိုတဲ့ သဘောပါ။ ဒီနေရာမှာ ‘နိကာယ’ ဆိုတာ သီးခြားအဓိပ္ပာယ်နဲ့သုံးတာ ဖြစ်ပြီး ပါဠိပိဋကတ်ထဲက ‘နိကာယ်ငါးရပ်’ နဲ့မတူပါဘူး။14 နိကာယအလိုက် ဘုန်းကြီးကျောင်း၊ သံဃိကပစ္စည်းစီမံခန့်ခွဲမှုရှိတယ်၊ စာသင်တိုက်တွေရှိတယ်၊ ရဟန်းခံပေးတာရှိပါတယ်။ တချို့ကိစ္စတွေမှာတော့ တချို့နိကာယတွေက နိကာယကွဲတဲ့ တခြားသံဃာတွေနဲ့ အတူတူတွဲပြီး သံဃာကိစ္စတချို့ကို မဆောင်ရွက်ကြပါဘူး။

သံဃာမှာမှ အုပ်စု၊ ဂိုဏ်းထပ်ခွဲတာမျိုး ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေမှာ မရှိပါဘူး။ ဒါပေမဲ့လည်း တစ်ဖက်ကကြည့်ရင် ဒီနေ့ခေတ်မှာ ကမ္ဘာကြီးက ပိုမိုရှုပ်ထွေးကျယ်ပြန့်လာတာနဲ့အမျှ စီမံခန့်ခွဲအုပ်ချုပ်တဲ့ ပုံစံသစ်တွေ ကျင့်သုံးရမယ်ဆိုတာ နားလည်ပေးနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သံဃာအချင်းချင်းကြား အုပ်စု၊ ဂိုဏ်းဂဏမတူတာကြောင့် သံဃကံ အတူတူမဆောင်နိုင်တာမျိုး၊ ဖယ်ထုတ်တာမျိုးကတော့ ဝိနယရဲ့ မူရင်းအနှစ်သာရနဲ့ရော ပြဋ္ဌာန်းချက်တွေနဲ့ပါ ဆန့်ကျင်ကွဲလွဲနေပါတယ်။ ဝိနယမှာ ပြဋ္ဌာန်းထားချက်အရ ရဟန်းတစ်ပါး၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းအစုတစ်ရပ်ကို သံဃာထဲကနေ ထုတ်ပယ်ပစ်ဖို့ (ရဟန်း မဟုတ်တော့ဘူးလို့ ကြေညာဖို့) ဆိုတာဟာ အဲဒီ ရဟန်း သို့မဟုတ် ရဟန်း အစုက ပါရာဇိက လေးပါး (မေထုန်မှီဝဲခြင်း၊ ခိုးခြင်း၊ လူကိုသတ်ခြင်း၊ ဈာန်-မဂ်ဖိုလ်မရဘဲ ရသည်ဟုလိမ်ခြင်း) ထဲက တစ်ပါးပါးကို ကျူးလွန်ထားမှသာ လုပ်ခွင့်ရှိတာပါ။

သီရိလင်္ကာနိုင်ငံမှာဆိုရင် ဂိုဏ်းကြီးဖြစ်တဲ့ ဆယမ်နိကာယမှာ ဆိုရင် အမျိုးဇာတ်ကိုလိုက်ပြီး ရဟန်းခံပေးကြပါတယ်။ ဒါဟာ အမျိုးဇာတ်ခွဲခြားတဲ့ဓလေ့ကိုရှုတ်ချခဲ့တဲ့ မြတ်ဗုဒ္ဓရဲ့သဘောထားနဲ့ ဖြောင့်ဖြောင့်ဆန့်ကျင်နေတယ်ဆိုတာတော့ ပြောစရာတောင် မလိုတော့ပါဘူး။

ရဟန်းခံအနွယ်စဉ်

ထေရဝါဒအပါအဝင် မည်သည့်ဗုဒ္ဓဘာသာမှာဖြစ်စေ အလေးအမြတ်ထားတာတစ်ခုက ဘယ်သူ့အနွယ်ကနေ ဆင်းသက်လာတဲ့ ရဟန်းလဲ ဆိုတာပါ။ ထေရ်ကြီး၊ ဝါကြီး မူလသံဃာတော်တွေဆီကနေ အနွယ်စဉ်မပြတ် အဆင့်ဆင့် ဆင်းသက်လာတဲ့ ရဟန်းဖြစ်မဖြစ်ဟာ ယနေ့သံဃာလောကမှာ အတော်အရေးကြီးတဲ့ ကိစ္စတစ်ရပ်ပါ။

ဝိနယမှာတော့ ရဟန်းဖြစ်လာတဲ့ အနွယ်စဉ်အယူအဆ မတွေ့ရပါဘူး။ ရဟန်းခံပေးတယ်ဆိုတာဟာ ရဟန်းအသစ်ကို လိုအပ်တဲ့ အကူအညီပေးဖို့နဲ့ ဗုဒ္ဓစာပေသင်ကြားပေးဖို့အတွက် ဖြစ်ပါတယ်။ ရေမရောတဲ့၊ အမျိုးမြတ်တဲ့ ဘာလူမျိုး၊ ညာလူမျိုး အယူအဆမှာလိုမျိုး သံဃာမှာလည်း ရဟန်းအနွယ်သန့်စင်မှုဆိုတာမျိုးနဲ့ ပင်ကိုအနေအားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးကို ဂုဏ်တင်ပေးဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ယနေ့ခေတ် မည်သည့်သံဃာပဲဖြစ်ဖြစ် မိမိတို့ဟာ ဗုဒ္ဓလက်ထက် မူလသံဃာကနေ အနွယ်စဉ်မပြတ် ရဟန်းခံထားသူဖြစ်တယ်လို့ သက်သေမပြနိုင်ပါဘူး။ အဲဒီအတွက် သက်သေပြလို့ရတဲ့ သမိုင်းအထောက်အထားတွေကိုက မရှိတာပါ။

ရဟန်းမ (ဘိက္ခုနီသံဃာ)

ဗုဒ္ဓမြတ်စွာလက်ထက်တုန်းက အမျိုးသမီးတွေကိုလည်း ရဟန်းခံခွင့်ပေးခဲ့ပြီး ဘိက္ခုနီသံဃာကို ထူထောင်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ၁၂ ရာစုလောက်ကစပြီး ဘိက္ခုနီသာသနာ ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီးဖြစ်တယ်လို့ ထေရဝါဒက ခံယူထားကြပါတယ်။ ကွယ်ပျောက်သွားတဲ့ ဘိက္ခုနီသံဃာအစား အမျိုးသမီးတွေအတွက် သီးခြားဗြဟ္မစာရီ (သီလရှင်) အဝန်းအဝိုင်းဆိုတာတွေ ပေါ်လာပြီး နိုင်ငံအလိုက် ဓလေ့တွေကွာခြားကြပါသေးတယ်။

သီလရှင်တွေဟာ ဘိက္ခု ရဟန်းတွေလိုပဲ ဆံပင်နဲ့ဝတ်ကြောင်ကိုစွန့်၊ အိမ်ရာမတည်ထောင်၊ ပရိယတ်ပဋိပတ်တွေလုပ်ကြပေမဲ့ ဘုရားရှင်လက်ထက်က ဘိက္ခုနီတွေနဲ့ တန်းတူသဘောထားမခံရပါဘူး။ ဘိက္ခုနီတွေအတွက် သီးခြားပညတ်ခဲ့တဲ့ ဝိနည်းတွေကိုလည်း ကျင့်သုံးခွင့်မရှိတော့ပါဘူး။ ယနေ့ခေတ် သီလရှင်လောကဟာ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ ဒုတိယတန်းစား အခန်းကဏ္ဍအတွက် သေချာစဉ်းစားထူထောင်ထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီကနေမှ တချို့သောရဟန်းတွေရဲ့ အမြင်မှာ သီလရှင်တွေဟာ ရဟန်းထက်နိမ့်တယ်လို့ ယုံကြည်ပြုမူလာကြသလို သီလရှင်တွေအပေါ် ဘိက္ခုသံဃာက အမိန့်ပေးအုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိတယ်လို့ ခံယူယူဆလာကြပါတယ်။

ဝိနယအရ ဘိက္ခုနီသံဃာဟာ ဘိက္ခုသံဃာရဲ့ အမှီခိုခံ၊ ဩဇာခံမျိုးမဟုတ်ဘဲ ရဟန်းခံခြင်းကိစ္စ၊ ပရိယတ္တိစာပေသင်ကြားမှု၊ ပဋိပတ္တိတရားအားထုတ်မှုနဲ့ ဘိက္ခုနီသံဃာဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကဏ္ဍတွေမှာ လွတ်လပ်စွာဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့ကြပါတယ်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံမှာ ဗုဒ္ဓသာသနာထွန်းကားခဲ့တဲ့ နှစ်ပေါင်း ၁၅၀၀ ကာလကိုပြန်ကြည့်ရင် ဒီအတိုင်းပဲမြင်ရပါတယ်။ ဘိက္ခုနီ သာသနာထွန်းကားနေဆဲဖြစ်တဲ့ နေရာဒေသတွေမှာလည်း အလားတူပါပဲ။

ဘိက္ခုသံဃာကို အထွတ်အမြတ်ထားမှု

ဘိက္ခုနီသံဃာ ပြန်အသက်သွင်းတာကို လက်မခံတဲ့ ထေရဝါဒအသိုင်းအဝိုင်းက ဘုရားရှင်ပညတ်ခဲ့တဲ့ ဂရုဓမ္မ (ဂရုဓံရှစ်ပါး) ကို ထောက်ပြပြီး ယနေ့ခေတ်မှာ ဘိက္ခုနီသာသနာကို ပြန်ထူထောင်လို့မဖြစ်နိုင်တော့ဘူးလို့ စောဒကတက်ကြပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ အဲဒီပုဂ္ဂိုလ်တွေပေးတဲ့အကြောင်းပြချက်တွေဟာ ဝိနယရဲ့ မူလရည်ရွယ်ချက်ကို ပြောင်းပြန်လှန်ပစ်လိုက်ပါတယ်။ ဝိနယ (ဝိနည်း) ဟာ မည်သူမဆို ဓမ္မကိုကျင့်သုံးပြီး သံသရာမှလွတ်မြောက်နိုင်အောင် အထောက်အပံ့ပေးဖို့ပါ။ တားဆီးဖို့၊ နှောင့်ယှက်ဖို့မဟုတ်ပါဘူး။ ဒီအချက်ကို မေ့ထားမယ်ဆိုလို့ရှိရင် ဝိနယဟာ ဒုက္ခဆင်းရဲမှလွတ်မြောက်ကြောင်း လမ်းစဉ်အစား အမျိုးသားတွေရဲ့အသာစီးရမှုကို အားပေးတဲ့လမ်းစဉ် ဖြစ်လာစေပါတယ်။

သုတေသနတွေအရ ဂရုဓံရှစ်ပါးဟာ နှောင်းမှဖြစ်လာတဲ့ ဓလေ့ပါ။ မူလ ဂရုဓံ ရှစ်ပါးဟာ ဗုဒ္ဓအပေါ် ငါ့သားဆိုတဲ့အစွဲနဲ့ မိခင်မာန တက်နေနိုင်စရာအကြောင်းရှိတဲ့ မိထွေးတော် မဟာပဇာပတိဂေါတမီထေရီ တစ်ပါးတည်းအတွက် သီးခြားပြဋ္ဌာန်းချက် ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ အားလုံးသိတဲ့အတိုင်း သကျသာကီဝင်တွေဟာ အမျိုးမာန်ကြီးကြတယ်ဆိုတာဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ အမည်း စက်တစ်ခုလိုပါပဲ။ ဒါကြောင့်လည်း ဗုဒ္ဓဟာ ဆွေတော်မျိုးတော်တွေ ဖြစ်ကြတဲ့ ဒေဝဒတ်၊ ဥပနန္ဒ၊ နန္ဒ၊ ဆန္န စတဲ့ ရဟန်းတွေအတွက် သီးခြားပညတ်ချက်တွေ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ရပါတယ်။

သမိုင်းကြောင်းအရ မည်သို့ပင်ရှိစေ နောက်ဆုံးအဆင့် အားလုံး သိထားကြတဲ့ ဂရုဓံရှစ်ပါးကိုယ်တိုင်က ဘိက္ခုနီသာသနာကွယ်စေဖို့ မဆိုထား နဲ့၊ ဘိက္ခုနီအပေါ် ဘိက္ခုက အုပ်ချုပ်လွှမ်းမိုးနိုင်ပါတယ်ဆိုတာကိုတောင် သက်သေပြဖို့ မလုံလောက်ပါဘူး။ ဂရုဓံရှစ်ပါးရဲ့ ရည်ရွယ်ချက်က လေးစားမှုနဲ့ ကူညီထောက်ပံ့မှုတွေ တည်ဆောက်ကျင့်သုံးဖို့ပါ။ လွှမ်းမိုးဖို့၊ ထိန်းချုပ်ဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။

ဘိက္ခုနီဖြစ်ဖို့ ဘိက္ခုသံဃာထံမှာ ရဟန်းခံရခြင်း

ဘိက္ခုသံဃာဟာ အမျိုးသမီးတွေကို ရဟန်းပြုပေးခွင့်ရှိတယ်လို့ ပါဠိဝိနယမှာ အတိအလင်း ဆိုထားပါတယ်။ ဒီ ခွင့်ပြုချက်ကိုပေးခဲ့တာဟာ အစောပိုင်းကာလ၊ ဘိက္ခုနီသံဃာရယ်လို့ မရှိသေးခင်ကာလက ဖြစ်ပါတယ်။ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင် ခွင့်ပြုပေးချက်အရ မဟာပဇာပတိဂေါတမီနဲ့ နောက်ပါ သာကီဝင်မင်းသမီးတွေကို ဘိက္ခုသံဃာက ရဟန်းပြုပေးခဲ့ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ နောက်ပိုင်း ဘိက္ခုနီသံဃာရှိလာတဲ့အခါမှာ ရဟန်းပြုလိုတဲ့ အမျိုးသမီးကို ဘိက္ခုနီကရော ဘိက္ခုကပါ နှစ်ဆင့် ရဟန်းခံပေးရတဲ့ ဓလေ့ဖြစ်လာပါတယ်။ အဲဒီလို ဓလေ့အသစ်ဖြစ်လာပေမဲ့လည်း မူလခွင့်ပြုချက်ဖြစ်တဲ့ ဘိက္ခုသံဃာတစ်မျိုးတည်းက ရဟန်းပြုပေးနိုင်တယ်ဆိုတဲ့အချက်ကို ဗုဒ္ဓက ပြန်ရုပ်သိမ်းခဲ့တဲ့ပညတ်မျိုး ဝိနယထဲမှာ မပါရှိပါဘူး။ ဒါကြောင့် ဘိက္ခုနီသံဃာမရှိတော့ပေမဲ့ ဘိက္ခုသံဃာတစ်မျိုးတည်းနဲ့တင် အမျိုးသမီးတွေကို ရဟန်းပြုပေးနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ အချက်ဟာ ယနေ့အထိ အကျုံးဝင်ပါသေးတယ်။

ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင်ခွင့်ပြုခဲ့တဲ့ အဲဒီပညတ်ချက်ရှိပေမဲ့လည်း ယနေ့ခေတ် ထေရဝါဒရဲ့ အဓိကအဖွဲ့အစည်းတွေဟာ ဘိက္ခုနီသာသနာမရှိတော့တဲ့အတွက် အမျိုးသမီးတွေကို ရဟန်းပြုပေးလို့မရနိုင်ဘူးလို့ပဲ ငြင်းဆိုနေဆဲပါပဲ။

ဒီလိုဆိုပေမဲ့လည်း ထေရဝါဒဆိုတဲ့ ခေါင်းစဉ်အောက်မှာကိုက ယဉ်ကျေးမှု ဓလေ့ထုံးတမ်းတွေ အမျိုးမျိုးကွဲသေးတယ်ဆိုတာ မမေ့ဖို့ အရေးကြီးပါတယ်။ ဘိက္ခုသံဃာထဲမှာကိုပဲ အမြင်အမျိုးမျိုး၊ ဓလေ့အသီးသီးရှိကြပါတယ်။ ထေရ်ကြီးဝါကြီးတွေနဲ့ အမြင်မတူကြဘဲ ဘိက္ခုနီသံဃာကို ပြန်ခွင့်ပြုပေးလိုတဲ့ရဟန်းတွေ အများအပြားရှိပါတယ်။

ယုံကြည်ရသော မာတုဂါမ (သဒ္ဓေယျဥပါသိကာ)

ရဟန်းတစ်ပါးဟာ မိန်းမတစ်ယောက်နဲ့ မေထုန်မှုလွန်ကျူးတယ်လို့ ‘ယုံကြည်ထိုက်တဲ့ မာတုဂါမ’ က စွပ်စွဲခဲ့တဲ့ သာဓကတွေ ဝိနယထဲမှာ မှတ်တမ်းတင်ထားပါတယ်။ အဲဒီလိုဖြစ်လာတဲ့အခါ တခြားသော အာပတ်ကျူးလွန်မှုတွေမှာလို ကာယကံရှင်ရဟန်းရဲ့ ဝန်ခံချက်တစ်ခုတည်းကိုပဲ ကြည့်ဆုံးဖြတ်တာမျိုးမဟုတ်ဘဲ မာတုဂါမရဲ့ ထွက်ဆိုချက်နဲ့အညီ စွပ်စွဲခံရတဲ့ ရဟန်းကို ဆုံးဖြတ်ရပါတယ်။

ထေရဝါဒ အဋ္ဌကထာတွေမှာတော့ စွပ်စွဲသူမာတုဂါမရဲ့ ထွက်ဆိုချက်ကို ထည့်စဉ်းစားစရာမလိုတော့ဘူးလို့ ဖွင့်ဆိုထားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ထိုင်းဗုဒ္ဓဘာသာရဲ့ဥသျှောင်မင်းသားကြီး ဝဇီရဉာဏဝရောရသက အဋ္ဌကထာရဲ့အဆိုကို လက်မခံပါဘူး။ ယုံကြည်ထိုက်သောမာတုဂါမ ကိစ္စဟာ ထပ်ပြီး လေ့လာစရာ၊ ငြင်းခုံစရာရှိသေးတယ်လို့ သူပြုစုခဲ့တဲ့ ‘ဝိနယမုခ’ ကျမ်းထဲမှာ ထောက်ပြခဲ့ပါတယ်။ ‘ဝိနယမုခ’ ဟာ ထိုင်းနိုင်ငံမှာ ယနေ့အထိ စံထားပြီးအသုံးပြုနေရတဲ့ ဝိနည်းလက်စွဲဖြစ်ပါတယ်။

အမျိုးသမီးတွေကို အကာအကွယ်ပေးဖို့ ရည်ရွယ်တဲ့ ဝိနည်းပညတ်တွေဟာ အမျိုးသမီးတွေကို ခွဲခြားဆက်ဆံတဲ့ ဝိနည်းပညတ်တွေဘဝကို ရောက်သွားရတဲ့ အလားတူဖြစ်ရပ်တွေ ရှိပါတယ်။ သာဓကတစ်ခုက ရဟန်းဟာ မာတုဂါမရဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို သာယာတဲ့စိတ်နဲ့ မကိုင်တွယ်မသုံးသပ်ရဘူးလို့ ဝိနည်းမှာ ပညတ်ထားပါတယ်။ ယနေ့ ထေရဝါဒမှာတော့ ရဟန်းဟာ ဘယ်လို စိတ်နဲ့ပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဘယ်လိုအခြေအနေမှာဖြစ်ဖြစ် မာတုဂါမကို မထိမကိုင်ရဘူးလို့ ပိုပြီးယတိပြတ် တားမြစ်ပါတယ်။

တခြားဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကွဲများကို လက်မခံခြင်း

ရဟန်းခံရာမှာ မူလအနွယ်စဉ်ကနေ ဆက်ခံရဟန်းပြုတယ်ဆိုတဲ့ အယူအဆနဲ့ နီးနီးစပ်စပ် တူညီတဲ့ နောက်တစ်ချက်က မိမိတို့ဟာ ဗုဒ္ဓဟောခဲ့တဲ့ မူရင်း တရားတွေကို မပြင်ဆင်မပြောင်းလဲ မူလအတိုင်း ဆက်ခံကျင့်သုံးတဲ့ ဂိုဏ်းဖြစ်တယ်၊ ဗုဒ္ဓဝါဒအစစ်အမှန်ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့ အမြင်ပါ။ ထေရဝါဒဂိုဏ်း တစ်ခုလုံးအနေနဲ့ရော၊ ထေရဝါဒထဲက တချို့သော ဂိုဏ်းဂဏငယ်တွေအနေနဲ့ရော မိမိတို့ထေရဝါဒဟာ မူလတရားတော်တွေဖြစ်တယ်၊ မူရင်းအတိုင်း ဆက်ခံခဲ့ကြတာ ဖြစ်တယ်ဆိုတဲ့အချက်အပေါ် အထူးအလေးအနက်ထားကြပါတယ်။ ဒါဟာ တခြားသော သံဃာဂိုဏ်းတွေ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းကွဲတွေအပေါ် မိမိတို့လောက် ဗုဒ္ဓဘာသာမစစ်ဘူး၊ သံဃာမစစ်ဘူးဆိုတဲ့ သဘောထားမျိုးကို ဖြစ်လာစေပါတယ်။ ဒါတင်မက တခြားသော ဗုဒ္ဓဘာသာဂိုဏ်းတွေဟာ ဗုဒ္ဓဘာသာတောင် မမည်ဘူးလို့ မြင်တဲ့အထိလည်း ဖြစ်လာစေခဲ့ပါတယ်။

ဗုဒ္ဓက စင်ကြယ်ခြင်း ‘သုဒ္ဓိ’ တရားဟာ အပြင်ပန်းနဲ့မဆိုင်ဘဲ အတွင်း အဇ္ဈတ္တနဲ့သာ ဆိုင်တယ်လို့ ဟောခဲ့ပါတယ်။ ပုဂ္ဂိုလ်ရဲ့စင်ကြယ်ခြင်းဟာ သူရောက်ရှိနေတဲ့ အစုအဖွဲ့မှာမတည်ဘဲ နှလုံးသားရဲ့မွန်မြတ်သန့်စင်မှုမှာသာ တည်ပါတယ်။ စင်ကြယ်မှုကို ဂိုဏ်းဂဏနဲ့တွဲဆက်လိုက်မယ်ဆိုရင် မစင်ကြယ်တဲ့သူတွေကို စင်ကြယ်ပါတယ်ဆိုတဲ့ ဂိုဏ်းဂဏအုပ်စုထဲ အယောင်ဆောင် ဝင်ရောက်လာအောင် ဖိတ်ခေါ်လိုက်သလိုပါပဲ။

မည်သည့် ဂိုဏ်းဂဏအစုအဖွဲ့မှာမဆို ရိုးသားဖြူစင်ပြီး မေတ္တာကရုဏာအပြည့်ရှိသူတွေ ရှိနေကြသလို လောဘ၊ ဒေါသ၊ မာနတွေ ပြည့်နေတဲ့သူတွေလည်း ရှိကြတာပါပဲ။ မကောင်းမှုရှောင်၊ ကောင်းမှုဆောင်ပြီး ဖြူအောင်စိတ်ကိုထားနိုင်မယ်ဆိုရင် မည်သည့်နေရာမှာနေနေ၊ မည်သည့်ဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်ဖြစ် နှလုံးသားမှာ ဓမ္မကိန်းသူဖြစ်နိုင်ပါတယ်။

မဂ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်

ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဟာ သူ့သာသနာကို ဝင်ရောက်ရဟန်းပြုလာကြသူတွေ ကိုသာ ‘သံဃာ’ လို့ ခေါ်တာမဟုတ်ဘဲ အရိယာအဆင့်ကို ရောက်ပြီးသူတွေကို ပါ သံဃာလို့ ရည်ညွှန်းသုံးစွဲပါတယ်။ မဂ္ဂင်လမ်းပေါ် ရောက်ပြီးဖြစ်ကြတဲ့ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်နဲ့ ရဟန္တာဆိုတဲ့ အရိယာပုဂ္ဂိုလ် လေးမျိုး ကိုပါ လူဝတ်ကြောင်ဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ ‘သံဃာ’ လို့ ရည်ညွှန်းပါတယ်။

ထေရဝါဒမှာ မဂ်ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်၊ ဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်၊ ပေါင်း အရိယာပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ယောက်လို့ ဆိုပါတယ်။ ‘အရိယာ’ ရဲ့ အန္တိမအနက်ကို ပေးတဲ့ သဘောမျိုးပါ။

ရှေးဦးဗုဒ္ဓစာပေထဲမှာတော့ မဂ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုတဲ့ အယူအဆ မရှိဘူးဆိုတဲ့ အချက်နဲ့ ကိုက်ညီတာတွေပဲ တွေ့ရပါတယ်။ မဂ္ဂင်လမ်းပေါ် ရောက်နေကြသူတွေဆိုတာဟာ မဂ္ဂင်လမ်းကို လျှောက်လှမ်းကျင့်သုံးနေကြ တဲ့၊ အထက်ကပြောတဲ့ သောတာပန်စတဲ့ပုဂ္ဂိုလ်တွေဆိုတာ ရှင်းလင်းပြီး သားပါ။

ဒီအချက်မှာ သုတ္တန်နဲ့ အဋ္ဌကထာ မတူညီတဲ့အချက်ဟာ ရှင်းလင်းလွန်းတာကြောင့် ဘုန်းကြီးအတွက် ဒါဟာ အဋ္ဌကထာတွေကို အလုံးစုံ အမြဲ ယုံကြည်လို့မရနိုင်ဘူးလို့ သဘောပေါက်မိစေတဲ့ အဓိကအချက်ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီ မတိုင်ခင်ကတော့ အဋ္ဌကထာတွေရဲ့ အလုံးစုံမှန်ကန်မှုကို သံသယမရှိခဲ့ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ အတိအလင်း ဆိုထားတဲ့ သုတ္တန်စာပိုဒ်အများအပြားကို လေ့လာပြီး နောက်မှာတော့ ဒီအယူအဆကို ဆက်စွဲကိုင်ထားဖို့ မဖြစ်နိုင်တော့ပါဘူး။

ဒီလို အမြင်ပြောင်းလဲရတာဟာ ဘုန်းကြီးအတွက်တော့ ခက်ခဲပါတယ်။ ကိုယ်မှားတဲ့အခါမျိုးမှာ ဝန်ခံဖို့ဟာ ဘယ်တုန်းကမှ မလွယ်ကူခဲ့ပါဘူး။ အဲဒီလိုပဲ အများစုလက်ခံတဲ့ ဘောင်ရဲ့ အရိပ်အာဝါသအောက်ကနေ ရုန်းထွက် ရဖို့ဆိုတာလည်း မလွယ်ကူလှပါဘူး။ ဒါပေမဲ့လည်း နောက်ဆုံးမှာတော့ ဘုန်းကြီးအနေနဲ့ ရုန်းထွက်ဖို့ခွန်အားသတ္တိ ရလာခဲ့ပါတယ်။ ဘာလို့လဲဆိုတော့ ထေရဝါဒ အစဉ်အလာဆိုတာဟာ လိပ်ခဲတည်းလည်း ဖက်တွယ်ထားရမယ့် တရားသေအယူတွေ မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်တိုင်ပါဝင်နေရတဲ့ မပြီးဆုံးသေးတဲ့ စကားဝိုင်းတစ်ခုဖြစ်တယ်လို့ သဘောပေါက်သွားခဲ့လို့ပါပဲ။

ဘုန်းကြီးတို့ရဲ့ ထေရဝါဒကို မိမိတို့ စတင်ထိတွေ့စဉ်အနေအထားထက် ပိုပြီးကျန်းမာတဲ့ အနေအထားအဖြစ် ချန်ထားခဲ့နိုင်အောင် ကြံဆောင် ကြပါစို့။ မည်သည့်ဂိုဏ်းဂဏ၊ မည်သည့်ဆရာစဉ်အဆက်အနွယ်၊ မည်သည့် အယူဝါဒကပဲဖြစ်ဖြစ် ဘုန်းကြီးတို့တစ်ဦးချင်းစီဟာ ဗုဒ္ဓရဲ့တရားတော်ဆိုတဲ့ မဟာရေစီးကြောင်းကြီးထဲမှာ ကူးခတ်နေကြသူတွေ ချည်းပါပဲ။ သတ္တဝါ အားလုံး အယုတ်၊ အလတ်၊ အမြတ်မရွေး ဒုက္ခဆင်းရဲအပေါင်းကနေ လွတ် မြောက်ဖို့၊ နိရောဓသစ္စာကို ဆိုက်ရောက်စေဖို့ရာ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာက ဓမ္မဝိနယကို အမွေထားရှိခဲ့တာ ဖြစ်တယ်ဆိုတာ သတိရကြပါစို့။

ဘိက္ခုသုဇာတော