Title: On Gödel

Genre: Monograph

Author: Jaakko Hintikka

Page no.72

Gödel’s incompleteness theorems are often perceived as deeply unsettling, suggesting that mathematical knowledge is irremediably limited. In a popular reading, they appear to demonstrate that within any sufficiently expressive formal system—one capable of encoding elementary arithmetic—there exist statements that are true yet unprovable, and that the system cannot certify its own consistency. This may seem to undermine the very foundations of mathematical certainty.

Hintikka’s monograph, however, offers a clarifying and ultimately more constructive interpretation. One may think of a formal system as an exhaustive rulebook governing a well-defined game. Gödel’s results show that if this game is sufficiently rich, it will contain propositions whose truth is evident from a semantic or higher-order perspective, but which cannot be derived from the rulebook’s own inferential machinery. Moreover, the system cannot even establish that its own rules are free from contradiction. The immediate reaction is to conclude that mathematics is permanently fractured.

Hintikka resists this conclusion. The apparent impasse arises only if one equates mathematical practice with the mechanical application of formal rules. But mathematics is not merely a syntactical exercise; it involves conceptual innovation, semantic insight, and what might be called “aha” moments of discovery. Gödel’s theorems do not pronounce mathematics hopeless; rather, they demonstrate that no finite formalization can ever exhaust the totality of mathematical truth. There will always be further insight, new axioms, and richer conceptual frameworks awaiting articulation.

This bears directly on Gödel’s well-known Platonism—the view that mathematical objects such as numbers and sets exist independently of the human mind. At first glance, this position may appear metaphysically extravagant. Yet Hintikka renders it more accessible by focusing on the phenomenology of mathematical experience. When one grasps a pattern, verifies a proof, or apprehends a deep structural fact, the experience is typically one of discovery rather than invention. Gödel’s position, on this reading, is simply the assertion that mathematical reality constitutes a genuine domain of investigation, accessible to the intellect in a manner analogous to empirical reality’s accessibility to the senses. It is not a superstition, but a commitment to the objective status of mathematical truth.

Thus, for those who have found Gödel’s theorems intellectually intimidating, Hintikka’s text serves as an instructive guide. The complexity of the formal landscape is not a prison but a garden—an open-ended realm of inquiry whose pathways far exceed what any single formal system can anticipate.

ወደ ጸሐፊዋ ስመለስ፣ ትእግሥት በትምህርቷ ከAAU በሥነ ልቦና የመጀመሪያና የሁለተኛ ዲግሪ ምሩቅ ስትሆን “በእርቅ ማዕድ” የሬድዮ ፕሮግራም ላይ ከጋዜጠኛ እንዳልክ ጋር እንዲሁም በ “እንመካከር” የኢቢኤስ የቴሌቪዥን ፕሮግራም በሰፊው ከብዙ ሰዎች ጋር በምክክር አገልግሎት የቆየችና ልምዱ ያላት ናት። በተጨማሪ፣ በደቡብ አፍሪካው “Trauma Center” የዕውቅና ምሥክር ወረቀት ያላትና በምሥራቅ አፍሪካ በጦርነት ወቅት በሚከሰት የአእምሮ ቁስለት ላይ በማማከር አገልግላለች። በምን ሆኛለሁ? ለሚለው መጽሐፍ ግብአት የሚሆን የትምህርትም የልምድም ዝግጅት ያላት ደራሲ ናት። በቅርቡ በተከፈተው የዩትዩብ ቻነሏም ከ93 ሺሕ በላይ ሰብስክራይበር ያላት ሲሆን ከዕለት ተዕለት የቻነሉ ተከታዮች እየጨመሩ ይገኛል። የልጆችም እናት ስትሆን ከመጽሐፉ እንደምንረዳው ለቀጣዩ ትውልድ የሚመችና በጤናማ ቤተ ሰብ ላይ የተመሠረተ ወይም የተገነባ አገር እንዲኖር የምትናፍቅ ናት።

በዚህም የመጽሐፍ ቅኝታችን ከፍልስምና ፭ ጋር በማስተያየት መለስ ቀለስ እያልን የምንዘልቅ ይሆናል። ምክንያቱም ያ መጽሐፍ ራሱ አንድም፣ ለምን ሆኛለሁ ግብአትና መሠረት የሚሆኑ ነጥቦችን የያዘ እንዲሁም ከጋዜጠኛ ቴዎድሮስ ጋር በመሆን ለሁለተኛው መጽሐፍ ወለድ ምክንያት የሆነ ነውና። እጄ ላይ ያለው ምን ሆኛለሁ መጽሐፍ 13ኛ ዕትም ሲሆን የታተመውም ጥቅምት ወር 2018 ዓ.ም ነው። የዚህ ዕትም ከመጀመሪያው ዕትም ጋር ያለው ልዩነት ምን እንደሆነ በመግቢያዎቹ ባይገለጽም ወይም ሰፊ ማብራሪያ ስለሌለው ከመጀመሪያው ጋር ተመሳሳይ የመሆን ዕድሉ ሰፊ ነው፤ ቢያንስ ተቀራራቢ ነው። መጽሐፉ በአጠቃላይ ሰባት ምዕራፎች ያሉት ሲሆን “የታመመ ግንኙነት” ከሚለው ርእስ ጀምሮ እስከ “ገበታ” እና “የሥነ ልቦና ሕክምና” ድረስ የአእምሮ ቁስለትን ከብዙ ምሳሌዎችና ጋር እያዋዛ የሚያብራራ መጽሐፍ ነው።

“መግቢያ-ሀ” ላይ ደራሲዋ ይህ መጽሐፍ የተጠነሰሰበትን በሰዎች ዘንድ ያስተዋለችውን ችግር ትገልጻለች። ይህም ባለ ትዳሮችን በማማከር ወቅት ፍቅረኛሞች ወይም ባለ ትዳሮቹ የብዙ ጊዜ ጠባቸው ወይም ያለ መስማማታቸው መንስኤ ወቅታዊ ጉዳይ ሳይሆን ወደ ልጅነት የሚመዘዝ እንደሆነ ማስተዋሏና ስለዚህ ጉዳይ ሰፊ ማብራሪያ የያዘውን የአእምሮ ቁስለት እውነታ መስማቷ ለዚህ መንገድ እንዳገዛት ትጠቅሳለች። በዚህም፣ ይህን መጽሐፍ በመከተብና እንዲህ ዐይነቱን ከትውልድ ወደ ትውልድ የሚተላለፍ “ርግማን” ለመግታት መነሣቷን ታወሳለች። በዚህም ጠቅለል ባለ መልኩ እንዲህ ትገልጻለች፤ “...ዛሬ ላይ የምናየው ችግር ከአሁን ይልቅ የትናንትና የዞረ ድምር ውጤት እንደሆነ ማወቅ በራሱ ለመፍትሔው አንዱ መንገድ ነው። ይህን መንገድ ነው መጽሐፉ የሚያሳየው። በዚህ መጽሐፍ ማሳየት የፈለግነው ሰዎች ለገጠማቸው ችግር መፍትሔውን የማይገኝበት ቦታ እንዳይፈልጉ ለማስቻል ነው። የሰዎች ትናንትና ከዛሬያቸው ጋር እንዲታረቅ...ለማስቻል ነው።” ገጽ 6

በመቀጠልም፣ “መግቢያ-ለ” ላይ ጋዜጠኛው እንዲህ ይለናል፤ “ “ምን ሆኛለሁ?” ለኔ እየተማርኩ የሠራሁት ነው...ይህ መጽሐፍ ለኔ ከአብዛኛዎቹ ሁሉ የእኔ ለምለው ሕዝብ እና አገር የማበረክተው (የምናበረክተው) ሥጦታ አድርጌ እቆጥረዋለሁ።” ገጽ 7 በዚያውም መጽሐፉን ደራሲዋ ለዶርቲ አሽማን ማስረከቧን በመግለጽ ወደ መጀመሪያው ምዕራፍ ትንደረደራለች። ይህ ምዕራፍ “የታመመ ግንኙነት” ምሳሌን በምሳሌ ላይ እያከታተለ በማብራራት የተሰደረ ስለሆነ ስለ አእምሮ ቁስለት ምንነት ወደ ፍልስምና ፭ መለስ ብለን ዕንይ። በዚያ መጽሐፍ የአእምሮ ቁስለትን እንዲህ ትፈታዋለች፤ “...አንድ ሰው “ይደርስብኛል” ካላሰበው፣ አእምሮው ከተዘጋጀበት በላይ ችግር፣ አደጋ ሲያጋጥመው የሚፈጠር የስሜት ምላሽ ነው። ችግሩ ወይም አደጋው ከአእምሮኣችን በላይ ሲሆን ማለታችን ነው።” ገጽ 170፣ 174

በመቀጠልም አእምሮ በተለያየ ምክንያት ሊቆስልና የቁስለቱ ምልክቶች ምን እንደሆኑ ታብራራለች። እንዲሁም ሰዎች ቁስለትን ወይም ሕመምን የመቋቋሚያ የተለያዩ ክሂሎቶች እንዳሏቸውና ከሰው ሰው እንደሚለያይ ትገልጻለች። በተጨማሪም፣ የአእምሮ ቁስለት ወደ ልጅነት እንደሚሳብ ትነግረናለች። አስከትላም በገጽ 174 ላይ ስለ አእምሮ ቁስለት በሰፊው ጥናት ለማድረግ የጀመረበትን ምክንያት ትገልጻለች፤ እሱም በቬትናም ጦርነት ወቅት ከውጊያው በተመለሱ ወታደሮች ይታይ የነበረው የአእምሮ አለመረጋጋት ነገሩን ትኩረት እንዲሰጡት ሆኗል።

ከገጽ 175-181 ድረስ የአእምሮ ቁስለት ዐይነቶችን ትዘረዝራለች። በዚህም፣ አደጋው አንዴ ቢከሰትም ቁስለቱ ዘላቂ የሆነበት የአእምሮ ቁስል “Single (one time) incident trauma”፣ በአደጋው ቀጥተኛ ተሳታፊ ባይኮንም ነገር ግን አደጋው ሲፈጸም በአጋጣሚ በዚያው ቦታ በመገኘት በተዘዋዋሪ የሚፈጥር የአእምሮ ቁስል “Secondary trauma”፣ ከአደጋው ተደራራቢነትና ውስብስብነት የሚነሣ የሚከሰት የአእምሮ ቁስል “Complex trauma”፣ በልጅነት ወቅት የሚገባ ትኩረት፣ ፍቅር፣ እንክብካቤ በመነፈጉ ምክንያት የሚከሰት የአእምሮ ቁስል “Developmental trauma”፣ አደጋውን ከሚያደርሱ አካላት ጋር አብሮ በመሆን ምናልባትም በአደጋው መፈጠር በ omission ተጠያቂ ሊሆን የሚችል በመተባበር የሚደርስ የአእምሮ ቁስል “Participatory trauma”፣ አንድ አደጋ ከደረሰ ከጥቂት ወቅቶች በኋላ የሚከሰት የአእምሮ ቁስል “Post Traumatic Stress Disorder (PTSD)”፣ በሆነ ማሕ በረሰብ ልማዳዊ ድርጊት የተነሣ የአእምሮ ቁስል “Cultural trauma”፣ እና በታሪክ አጋጣሚ ወይም በታሪካዊ ስሕተቶች ከትውልድ ወደ ትውልድ የሚዘልቅ የአእምሮ ቁስል “Historical trauma” በማለት በእነኚያ ገጾች ታብራራለች። እንዲሁም የዚህ ዐይነቱ የአእምሮ ቁስል የተለያዩ መልኮችን በመያዝ ወይም በተለያዩ መልኮች በመመሰል በድብቁ የአእምሮኣችን ክፍል ለረዥም ጊዜ እንደሚቀመጥና እነሱን የሚያስታውስ ነገር ሲኖር ብቅ እንደሚሉ ከገጽ 181-182 ትተነትናለች።

ገጽ 184-203 ስለ አእምሮ ቁስል ግለ ሰባዊና ማሕ በረሰባዊ ቁስል ትነግረናለች። በእኛም አገር የፖለቲካ ሥፍራ በሰፊው ከመሪዎቻችን ጀምሮ እስከ ተራው ዜጋ ድረስ በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ የአእምሮ ቁስል ያለብን እንደሆነና ትኩረት የሚያሻው እንደሆነ በአጽንኦት ታሳስባለች። ይህን ካልን ወደ ዋናው መጽሐፋችን እንመለስ። በዚህም ከቀዳሚው ትንታኔ በመነሣት ይህ መጽሐፍ (ምን ሆኛለሁ?) በ Developmental Trauma ላይ እንደሚያተኩር ከገጽ ሽፋኑ እስከ መዝጊያው ድረስ መረዳት እንችላለን።

በገጽ 9 ላይ ደራሲዋ ከአንዲት ሴት ጋር መተዋወቋን ትነግረናለች። ያቺም ሴት ጉዳዩኣን ከማስረዳቷ በፊት በሐዘን ስሜት ውስጥ የነበረችና በሕይወቷ ከደረሰው ነገር የተነሣ ተስፋ የቆረጠች እንደነበር ትገልጻለች። በጊዜው የነረቸበትንም ሁኔታ ስትገልጽ፣ 1) “በሕይወቴ ሁሉንም ነገር አጥቻለሁ።”

1.1) “ደስታዬን አጥቻለሁ።” 1.2) “መሞት እየተገባኝ የመኖር ዕድል የተሰጠኝ ሰው ነኝ።” በማለት በሕይወቷ ተስፋ መቁረጧንና በሕልውናዋ ዙሪያ ቁርጥ ያለ መልስ ፈልጋ እንደነበር ከጽሑፉ የምናነበው ነው። በቀጣዩ ገጽ እንዲህ ያለ ከባድ ወቀሳና ምሬት ውስጥ የገባችበትን ምክንያት ዕናያለን። እሱም ከባሏ ውጪ ከሌላ ወንድ ጋር መሄዷ ነበር። ወ/ሮ አስመረት በመባል የተሰየመችው ይህች ሴት ወደዚህ ሕይወት ይገባችው፤ 1) ከባሏ ውጪ የሄደችው፣ 2) ከፈጣሪ ጋር የተጣላችው፣ 3) የማይጣስ መስመር የጣሰችው፤ 4) ከሕግ ወይም ከኪዳኗ ውጪ የሆነችው ባሏ ከሷ ጋር በቂ ጊዜ አለማሳለፉና ፍቅር የማይሰጣት ሆኖ ስለተሰማት ነው፤ በአስመረት ገለጻ።

በዚህ ትዳር ውስጥ የገባው ሰው በሙያው ሐኪም ሲሆን ከሙያው ውጪ፣ ሙያዊ ድንበሩን በመጣስና እሷ የነበረችበትን ሥነ ልቦናዊ ድካም በመጠቀም የፈጸመው ነው። ይህ ሰው የእሷን ድካም ምክንያት በማድረግ የሥጋውን ምኞት ከሙያዊ ሥነ ምግባር ባፈነገጠ መልኩ በማዋል ልቧን ከባሏ ይበልጡኑ የሰረቀ ነው። ወ/ሮ አስመረት እንደ አገላለጿና በልጅነት ያጣችው ፍቅር ከዶ/ር ጋር የምትጣበቅ (clingy) ሊያደርጋት ቢችልም ያ ሰው የወደደውን አድርጎ ከእሷ መሸሽን መምረጡ መንገዷን ደግማ እንድታስበውና አካሄዷ ይበልጥ መጥፎ እንደሆነ እንዲሰማት እንዲሁም እንድትጸጸት ይበልጥ ምክንያት እንደሆናት መረዳት ይቻላል። በመኻልም ለዚያ ሰው እንዲወዳት ብዙ ነገር ስታደርግለት እንደነበረና ያ ሁሉ ያደረገችለት ደግሞ ለ”ፍቅር” ስትል እንደሆነም ትገልጻለች። (ገጽ 11)

በማያያዝም ደራሲዋ አንድ ወሳኝ ጥያቄ ታነሣለች፤ “...እውነት ፍቅር እንደዚህ ነው ወይ? ትክክለኛውን መንገድ አስትቶ የተሳሳተውን ያስመርጣል ወይ...ሰዎች ለምንድነው ከሚጠቅማቸው መስመር የሚወጡት? በወዳድነትም ቢሆን ለምንድነው የሚያስብላቸውን፣ የሚጨነቅላቸውን፣ እንዲሁም ስለነሱ ሲል መስዋዕትነት የሚከፍልላቸውን ሰው ትተው የሚገፋቸው ላይ የሚጣበቁት? ለምንድነው ካከበራቸው ይልቅ ለናቃቸው ቦታ የሚሰጡት?” ገጽ 11-12

ይህ ጥያቄ ደራሲዋን ለመፍትሔ ዐሳቧ የሚያንደረድራትና መፍትሔ የምትለውን የልጅነት የአእምሮ ቁስል እንድታብራራ አጋዥ የሚሆናት ነጥብ ነው። በመቀጠልም፣ እስከ ገጽ 13 ተመጋጋቢ ያልሆነ ፍቅር እና ዕውቀት ከስብዕና ጋር ሲፋታ ምን እንደሚመስል ዶ/ሩ ምሳል ሊሆን እንደሚችል በመግለጽ ወደቀጣዩ ትሻገራለች። ዕውቀት ከባሕርይ ጋር መታረቅ ያለበት ጉዳይ ነው። በዚህ ዕውቀት ከሰናይ ግብር ጋር መያያዝ እንዳለበት የሞገተውን በፕሌቶ ያወቅነውን ሶቅራጠስ ያስታውሰናል። በመቀጠልም ሁለት ታሪኮችን በመኻል በማስገባት ሰዎች በማይሆን ነገር ውስጥ የሚገቡበትን ምክንያት እንዲህ ትገልጻለች፤ “ለፍቅር ሲሉ አላስፈላጊ መስዋዕትነትን የሚከፍሉ ሰዎች ዋነኛ ምክንያት የታመመ ቤተ ሰብ ውስጥ ማደግ ነው።” ገጽ 18

በዚህ ዐይነት የወ/ሮ አስመረት ሁኔታ ውስጥ ሆነ በሌላ የመፈለግ ስሜት በሚል የማይሆን አጣብቂኝ ውስጥ የሚሰምጡ ሰዎች ትልቅ መንስኤ የታመመ ቤተ ሰብ ውስጥ ማደግ ወይም በልጅነት የአእምሮ ቁስል ነው፤ በደራሲዋ የመጽሐፍ ጭብጥ መሠረት። አያይዘውም ከገጽ 16 ጀምሮ የታመመ ቤተ ሰብን መልክ ትገልጻለች። 1) በጣም ተናዳጅ፣ ተቆጪ፣ እና በኃይል መምራት የሚፈልጉና የሚያደርጉ ወላጆች ያሉበት ነው፤ (ገጽ 16) 2) የልጆች መሠረታዊ ፍላጎቶች የማይሟሉበትና የልጆቻቸውን “አካላዊና ስሜታዊ ፍላጎቶቻቸውን ማሟላት ያቃተው” ቤተ ሰብ ይሆናል (ገጽ 16)፤ 3) ወላጆች ከልጆቻቸው በስሜትም በአካልም ርቀው ሲገኙ (ገጽ 17)፣ 4) ወላጆች በልጆቻቸው ከፍተኛ ኃላፊነት ሲጥሉና ከልጆቹ ፍጽምና ሲጠበቅ፣ እንዲሁም ያን ሆነው ካልተገኙ ደግሞ ማሳፈርና ማዋረድ ሲከተል፣ 5) ልጆች አዐቅማቸው በላይ በሆኑ ነገሮች ሲጠየቁና የጥፋተኝነት ስሜት እንዲሰማቸው የሚደረግበት ቤተ ሰበ ውስጥ ሲሆኑ (ገጽ 18)፣ 6) ልጆች የማይገመት ነገ እና ዕጣ ፈንታ እንዲኖራቸው የሚደረግበት ቤተ ሰብ (ገጽ 19)፣ 7) ፍጹም ተቃራኒ የሆኑ መልኮችን ማንጸባረቅ ወይም ጭምብል ያጠለቀ ቤተ ሰብ ሲኖር፣ 8) እናትና አባት ባለላደረጉት ነገር እንዲሞገሱ፣ በሠሩት ጥፋት ደግሞ እንዳይከሰሱ የሚደረግበት ባሕልና ቤተ ሰብ ውስጥ ማደግ (ገጽ 21)፣ 9) የሚታየው እንዳይታመን ይልቁን እንዲከካድ የሚደረግበት ቤተ ሰብ (ገጽ 22-23)፣ 10) ፍቅር ሆነ ትኩረት ለማግኘት ብዙ መጣር የሚያስፈልግበት ቤተ ሰብ (ገጽ 25-29)፣ 11) ተግባቦት ያለው የዐሳብ ልውውጥ የሌለበት ቤተ ሰብ (ገጽ 47-48) ናቸው።

እነዚህ ሰዎች በልጅነት ወራት በሚፈጠሩ ቁስሎችና በታመመ ቤተ ሰብ ውስጥ የማደግ ውጤቶች እንደሆኑ ደራሲዋ ትገልጻለች። ዋናው ምክንያት ወይም “ኒሞኒያው” ከልጅነት ጋር የተሳሰረው አለመወደድ፣ አለመፈለግ፣ ትኩረት ማጣትና በአጠቃላይ የልጅነት የአእምሮ ቁስል ሲሆን “ሳሉ” ደግሞ ካደጉ በኋላ ብቅ ብቅ የሚሉት ወይም በግልጽ የሚታይባቸው ጠባያት ናቸው። በዚህም በገጽ 18 ላይ የዚህን አስከፊነት እንዲህ ትመስላለች፤ “ልጅ በታመመ ቤተ ሰብ ውስጥ ሲያድግ በእንቁላል ቅርፊት ላይ እንደመራመድ ሆኖ ነው።” በመቀጠልም የዚህን እውነታ መግለጥ ዓላማው፣ “...የነቃ ትውልድ ለመፍጠር ነው። ገና ቤተ ሰብ ሳይመሠረት “እኛ ማን ነን? ከየት ነው የመጣነው? በምን ሁኔታ ነው የመጣነው?” የሚል ቤተ ሰብን ለመፍጠር ነው። “ልጅ በዕድሉ ያድጋል” እንደምንለው “ቤተ ሰብም በዕድሉ ይመሠረታል” እንዳንል ነው። ያለፈውን ስሕተት ላለመድገም ነው። የምናውቀው በሽታ እንዳያመን ነው። አመጣጡን የምናውቀው ጎርፍ ጠርጎ እንዳይወስደን ነው። ለደራሽ ጎርፍ ደግሞ ዝግጅት እንድናደርግ ነው።” ገጽ 51

በምዕራፍ ሁለት ማለትም ከገጽ 52-80 ድርስ የልጅ አእምሮ አስተዳደግ ምን እንደሚመስልና በልጅነት በተለያዩ ምክንያቶች የሚደርሱ የአእምሮ ቁስለቶችን ታበራራለች። ለልጅ አእምሮ የሚያስፈልገውን እንዲህ ገልጻለች፤ “ልክ እንደ መሬት ማዳበሪያ፣ ውሃ፣ አየር፣ ምርጥ ዘር ሲሟላለትና እንደ ነገሩ ሲዘራ ማለት ነው።” ገጽ 52 በማስከተልም፣ “ለመሬት ማዳበሪያ እንደሚያስፈልገው ሁሉ ለልጁ...የሚያስፈልገው...ፍቅር፣ ድጋፍ፣ እንክብካቤ፣ መወደድ፣ መነካት፣ መታቀፍ ነው...” ገጽ 53 የታመመ ቤተ ሰብ ውስጥ ይህ ነገር ጎዶሎ ነው። በዚህም ምክንያት ልጆች እነሱን ለማግኘት “የሜዳሊያ ልጅ” መሆን (54-56)፣ “ተሸካሚ ልጅ” መሆን (56-60)፣ “የጠፋው ልጅ” መሆን (60-72)፣ “የተቀባው ልጅ” መሆን (72-74)፣ “አስታራቂው ልጅ” መሆን (74-76)፣ “ሞግዚቱ ልጅ” መሆን (76-77)፣ እና “ብርቅዬው ልጅ” መሆን (77-80) ይጠበቅባቸዋል። “የታመመ ቤተ ሰብ ውስጥ ስታድግ...ሚናው ሁሉ ድብልቅልቅ ያለ ነው።” (80) ትለናለች።

በምዕራፍ ሦስት፣ የዚህን የአእምሮ ቁስለት ሁነት ከ “ሦስት ማዕዘን ድራማዊ” ክስተት ጋር ታስቃኘናለች። ይህም፣ “የታመመ የእርስ በርስና የምሕ በራዊ ግንኙነትን የሚያሳይ ሞዴል ነው።” 81 ይህ ደግሞ ለልጅነት የተፈጠረው የአእምሮ ቁስለት የሚፈጥረው ውጤት 1) ትልቅ ሆነው “መታዘል የሚፈልጉ” (86-92)፣ 2) “ማዘል የሚፈልጉ” (92-95)፣ እና 3) “ፈላጭ ቆራጭ” የሆኑና በእነዚህ አዙሪት ውስጥ ያሉ ሰዎችን ምሳሌ በምሳሌ ላየይ በማስከተል ታስቃኘናለች (95-110)።

ምዕራፍ ዐራት ላይ (ከ ገጽ 111-199 ድረስ) ሰዎች በተለያዩ ምክንያቶች የሚገደቡበትን “ሥነ ልቦናዊ አጥር” ታብራራለች። በዚያም ሰዎች እንዴትና በምን ሁኔታ ወደ ራሳቸው ሌሎችን ሰዎች እንደማያስጠጉም ታትታለች። በተጨማሪም፣ ሰዎች ድንበር የሚያደርጉባቸውን ማለትም “የስሜት”፣ “የአካል”፣ “የሥራ” (117)፣ “የንብረት”፣ እና የጊዜ” (118) ድንበሮችን ታስቃኛለች። በማከልም፣ ሰዎች በግንኙነት ወቅት እስከምን ድረስ ሰዎችን ወደ ሕይወታቸው እንዲገቡ መፍቀድ እንደሚገባቸውና መቼ “እሺ” እና “እምቢ” እንደሚሉ ትተነትናለች (127)። ስለ “ባሕርይ ሱሰኝነት” (138) ታስቃኘናለች። እንዲሁም ሰዎች የተጠቁበትን መጠቃት መልሰው ሊኖሩት እንደሚችሉ ትገልጻለች (141)። ከገጽ 152-155 በ EMDR የሥነ ልቦና ሕክምና መሠረት ምስራቅ የምትባልን ገጸ ባሕርይ እንዴት ልጅነቷን አሁን ካለችበት እውነታ ጋር ለማስታረቅ እንደተሞከረ ታብራራለች። የፈላጭ ቆራጭነት ሱስን ትዘረዝራለች (154-155)። ከገጽ 158-169 ራስን ከጥቃቱ ለማንጻት የሚደረግን ጥረት ትነግረናለች። በዚህም፣ እንደማይጸጸቱ እየማሉና እየተገዘቱ የሚገልጹት ፖለቲከኞች ሳይቀሩ የአእምሮ ቁስል ያለባቸው እንደሆነ ታብራራለች። በተጨማሪም፣ አንዳንድ ሥነ ልቦናዊ ሕመሞች ምልክታቸው በሰውነታችን እንደሚገለጡም ትገልጻለች (170)። የሥነ ልቦና ችግር መታከም የሚገባው እንደሆነና በሥልጣን ብዛት፣ በዕድሜ ርዝምት፣ እና በገንዘብ ብዛት የሚፈወስ ሳይሆን አግባብ ያለው ክትትል የሚያስፈልገው ነው። አልያ ካደጉ በኋላ በተለያዩ መንገዶች ይገለጣሉ። 1) “ወደ ውስጥ በመናደድ” (188)፣ 2) “በአዞ እንባ” መልክ (188)፣ 3) “ጭምብል” በማጥለቅ (192)፣ 4) “መቆጣጠርና ሽሽት” እና 5) “እጅ መስጠት” ናቸው (197)።

ምዕራፍ አምስት ከገጽ 200-207 ላይ ታካሚዎች ያሳዩትን ለውጥና ሰዎች አድገው እንኳ ያለ መለወጣቸውን ምክንያት በሰፊው ታብራራልናለች። ምዕራፍ ስድስት ላይ ማለትም ከገጽ 208-223 ድርስ እንዴት ወደ ልጅነት መመለስ ለሥነ ልቦና ችግር መፍትሔ ሊሆን እንደሚችል እንዲሁም የልጅነት የአእምሮ ቁስልን ለማከም ከሚያስፈልጉ “ስንቆች” ውስጥ የሥነ ልቦና አማካሪ ማግኘት አንዱ መንገድ እንደሆነ ሌሎችም መንገዶች እንዳሉ ትዘረዝራለች። በመጨረሻው ምዕራፍ ሰዎች በዚህ ሀኔታ ውስጥ ከተገኙ በኋላ ስለሚወሰዱ ርምጃዎች ትገልጻለች። የመጀመሪያው አንጎላችን በተፈጥሮ የሚከተላቸውና በተለያዩ ምክንያቶች ከውድቀት መነሣት እንደሚቻል ትጠቁማለች። በተጨማሪ፣ “ገበታ” እና የሥነ ልቦና ቴራፒ አስፈላጊ መንገዶች መሆናቸውን ታጸናለች (224-229)።

የእኔ አስተያየት

1) መጽሐፉ በጣም ጠቃሚና አስፈላጊ ሆኖ አግኝቼዋለሁ። በዋናነት የልጅነት የአእምሮ ቁስልን ጥልቅ በሆነ መልኩ የሚያብራራ መጽሐፍ በመሆኑ ሲሆን ሌላው እንደኛ በማደግ ላይ ቤተ ሰብን በጥንቃቄ መመሥረትና ለልጅ የስሜት ሆነ የአእምሮ ዝግጅት ኖሮ ወይም እንደዚያ ዐይነት ዝግጅት ባለበት ቤተ ሰብን መመሥረት ላይ አጽንኦት የሚሰጥ መጽሐፍ መሆኑ ጠንካራ ያደርገዋል። የቤተ ሰብ የአእምሮ ሁኔታ የአገርን የአእምሮ ሁኔታ ወይም ዕጣ ፈንታ ይወስናልና። በጤነኛ ቤተ ሰብ ውስጥ የሚያድግ ልጅ ለጤነኛ አገር መፈጠርና መበራከት አስተዋጽኦው የተዬለሌ ነው። ከመጽሐፉ እንዳየነው የታመመ ቤተ ሰብ በአንድ አገር ውስጥ የሚበዛ ከሆነ የአገሪቱ ዕጣ ፈንታ አሉታዊ ነገሩ ያመዝናል። የአእምሮ ጤና መሆን ለሰውነት ክፍል ጤንነት ወሳኝ እንደሆነው ሀሉ የአንድ ሰውና ቤተ ሰብ ጤና የአገርን ጤንነትና ሕልውና ይወስናል።

2) ለጤነኛ ልጆች የአእምሮ ዕድገትና ብሩሕነት የጤነኛ እናቶች (ሴቶች) መብዛት ማለትም በስሜትም በአእምሮም ጉዳይ የበሰሉ ሴቶች እንዲበዙ መጽሐፉ ልዩ የጥናት አድማስ የያዘም ሆኖ አግኝቼዋለሁ። ይህ የአእምሮ ቁስል በዋናነት ከ5 ዓመት በታች በሆኑ ሕጻናት ላይ የሚንጸባረቅ ነው፤ እንደ መጽሐፉ ሐተታ። በዚህ የዕድሜ ክልል ኢትዮጵያ ውስጥ በ Violence Against Children Survey (VACS) እና በ Ethiopian Demographic and Health Survey (2015-16) በተደረገ ጥናት መሠረት ከ0-5 በሚደርሱ ሕጻናት ላይ ~70-80% በሕጻናት የሚደርሰው ጥቃት በእናቶች አማካኝነት ነው። በተጨማሪ፣ በከተማ የእናቶች ቁጥር ወደ 45% ይጠጋል፤ በክፍለ አገራት 55% ይጠጋል። በዚህ ዕድሜ ላይ ያሉት ሕጻናት ከእናቶቻቸው ጋር ሰፊ ጊዜ የሚያሳልፉ በመሆናቸው ለጥቃቱ ተጋላጭ ያደርጋቸዋል። በተጨማሪ፣ በካናዳ የ2020 ጥናት ከ0-3 ዓመት ድረስ ባሉ ሕጻናት ከ60-70% የሚደርሰው ጥቃት በእናቶች ነው። በሰሜን አሜሪካ ካናዳንም ጨምሮ በ U.S. NCANDS 2022 በተደረገ ጥናት ከ1 ዓመት በታች በሆኑት ሕጻናት ወደ 65-70% የሚጠጋ፣ ከ1-3 ዓመት ባሉ ሕጻናት ደግሞ ከ55-60% የሚጠጋውም የአጥቂዎች ቁጥር የሚመሩት እናቶች ናቸው።

ይህ መረጃ በዚሁ መጽሐፍ ገጽ 22 ላይ “ብዙዎች እናቶቻቸውን እንደሚወዷቸው ነው የሚናገሩት። እናቶቻቸውን እንከን አልባ በሆነ መልኩ ይገልጿቸዋል። በምክክር አገልግሎት ጥቂት ሲቆዩ እናቶቻቸው ተቆጪ፣ ደብዳቢ፣ ንዴታም፣ እና ጨካኝ እንደሆኑ ነው ሚናገሩት።” ይህ ዐሳብና መረጃው ለእናቶች አእምሮ ትኩረት እንደሚያሻው ነው የሚገልጸው። እናቶች ረዥሙን ጊዜ ከአባቶች ይልቅ ከልጆቻቸው ጋር ስለሚያሳልፉ ልጆችን በንግግርም ሆነ በአካላዊ ነገር ጥቃት የማድረስ ዕድላቸው ሰፊ ነው። በዚህም ልጅን በሕይወት ዘመኑ አብሮት ከሚዘልቀው ቁስል ለማዳን እናቶችና እናት ለመሆን በሚያስቡ ሴቶች እእምሮ ላይ መሥራት ወሳኝ ጉዳይ ነው። በበኩሌ ከመጽሐፉ ሴቶች አእምሮ ላይ በሰፊው መሠራት እንደሚገባ የሚጠቁም 56 ኬዝ ለማግኘት ችያለሁ። ይህም ሕጻናትን ከአእምሮ ቁስል ለመጠበቅ የሚያስችል የጥናት ቦታ የሚጠቁም ነው። እናት አእምሮዋ ጤነኛ ከሆነ ጤነኛ ልጆችና ቤተ ሰብ ይኖራል። ለልጆቿም ጤነኛ ባል ትመርጣለች። በዚህም፣ ጤነኛ ቤተ ሰብ ይበዛል። ጤነኛ አገርም ያብባል። (Cases ያሉበት ገጽ 14፣ 15፣ 34፣ 36፣ 43፣ 46፣ 47፣ 48፣ 49፣ 50፣ 51፣ 54፣ 56፣ 57፣ 58፣ 59፣ 60፣ 63፣ 70፣ 72፣ 75፣ 76፣ 77፣ 78፣ 82፣ 94፣ 95፣99፣ 100፣ 110፣ 116፣ 119፣ 120፣ 122፣ 128፣ 132፣ 135፣ 136፣ 139፣ 145፣ 148፣ 150፣ 151፣ 182፣ 194፣ 206፣ 209፣ 216፣ 217፣ 218፣ እና 229ን አንብቧቸው፤ በሰፊው የሴቶች አእምሮ ላይ መሥራት ለ Developmental Trauma መቀነስ ግብኣት የሚሆኑ ናቸውና።

3) መጽሐፉ ለሌሎች ጥናቶችና የማሕ በረሰብ ቸግር ምክንያቶች መፍትሔ እንዲፈለግ በር ይከፍታል። በበኩሌ ሰዎች የልጅነታቸው ውጤቶች ብቻ ሳይሆኑ በተለያዩ ሁኔታዎችና አጋጣሚዎች የሚጭኗቸው የአእምሮ ሆነ የስሜት ዕውቀት ውጤቶችም ናቸው። በልጅነት የሚያጋጥመው ነገር አንዱ ክፍል ሲሆን ማሕ በረሰብና ሰዎቹ በነባቤ ቃለም ይሁን በተግባር የሚቀስሙት ዕውቀት ትልቅ ተጽእኖ አለው። ለምሳሌ፣ አንድ ሰው አሁን ያለው ያልተስተካከለ ወይም ጥራት የጎደለው አኗኗር ምክንያቱ ብዙ ለሆን ይችላል። ልክ በመጽሐፉ እንደተገለጸው “ኒሞኒያው” ሊሆኑ የሚችሉ ሌሎች ምክንያቶች ይኖራሉ። ከእነሱም ውስጥ እኔ ሁለት መንስኤዎች ከዚህ መጽሐፍ ዋና ነጥብ በተጨማሪ ይታየኛል። አንዱ፣ የሐጢኣት ጥልቀት ሲሆን ሌላው ደግሞ ያልጠራ የሰዎች አስተሳሰብ (bias) ነው። እነኚህ በግለ ሰብ፣ በቤተ ሰብና በአገር ላይ ትልቅ አሉታዊ ተጽእኖ አላቸው። ታላቁ ዐሳቢ ፕሮፌሰር አልቪን ፕላንቲንጋ በ Warranted Christian Belief መጽሐፉ እንደሚለን፣ ሐጢኣት የሰውን ልጅ የማሰብ ሆነ የመፈለግ ዝንባሌውን (Cognitive and Affective Faculties) አጥቅቶታል። በዚህም ምክንያት ምንም እንኳ መልካም የሆነውን ነገር ብናውቅም መጥፎውን እንፈልጋለን። በዚህ ጉዳይ የአስመረትን የምርጫ መወዛገብ ማሰብ እንችላለን። ከባሏ ውጪ መሄድ ትክክል እንዳልሆነ ዐውቃለች፤ ነገር ግን ሄዳለች። ዶ/ሩ እንደማይፈልጋት ታውቃለች፤ ነገር ግን እንዲፈልጋት ብዙ ጥረት ስታደርግ ነበር። ይሄ የልጅነት ቁስል ብቻ ነው ብንል ለአስመረት ሁኔታ ተጠያቂው እሷ ሳትሆን ቤተ ሰቦቿ ናቸው የሚሆኑት። በዚህም፣ ከኃላፊነት የራቀች ትሆናለች። ነገር ግን ይህቺ ሴት የማትፈልገውን የምታደርገው የልጅነት የአእምሮ ቁስል ስላለባት ብቻ ሳይሆን ፈቃዷና ዕውቀቷ በሐጢኣት በመበከሉም ጭምር ነው። በዚህም፣ ሐጢኣት በሰዎች ሕይወት ውስጥ አሉታዊ ተጽእኖው ከፍተኛ ነው፤ በዋናነትም ነገሮችን ማዛባት ነው። የአእምሮ ሆነ ለፈቃድ ክፍላችን የሚስተካከለው ሰው ወደ እግዚአብሔር ሲመለስ ነው በማለት ይሞግታል፤ ፕሮፍ (ከገጽ 199-241 ድረስ፤ ከምን ሆኛለሁ? ገጽ 12ና 14 ጋር ያነጻጽሩት)።

በተጨማሪ፣ ሰው ሆነ ማሕ በረሰብ ሆነ አገር የሚወዛገበው የተዛባ ወይም ያልጠራ አመለካከት ሲኖረው ነው። ሰዎች ለመፈቀር ብለው ብዙ ዋጋ የሚከፍሉት Irrational Escalation የሚባል bias ስላለባቸው ነው። በመጽሐፉ ከገጽ 24-237 ድረስ እነዚህ biases አሉት። Spot light effect+ Irrational Escalation+ Loss Aversion+ Social Desirablity bias+ Halo Effect+ Availability Bias+ Negativity Bias+ Fundamental Attribution Error እና የመሳሰሉት biases ትልቅ ተጽእኖ አላቸው። ለዚህ የኔን መጽሐፍ “ኑ! እናስብ”ን አንብቡት።

4) መጽሐፉ Helicopter Parenting ስለሚባለው ዐሳብ በገጽ 17፣ 109፣ እና 136 ያስቃኘናል። ይህም ወላጆች ልጆቻቸውን ከክፋት ለመጠበቅ በሚል የሚሄዱበትን መንገድና ርቀት ያሳየናል።

5) ከገጽ 33-39 በሚገርምና በሚያስደስት መልኩ የመዝናኛ መንገዶችን በሰዎች አእምሮ ላይ የሚፈጥሩትን አሉታዊ መልክ ታስቃኘናለች። ብዙ ጥቅም ያለው ቢሆንም አሉታዊ ነገሩንም እንድናይ በር ትከፍትልናለች።

6) “ገበታ” የሚለውን ቴራፒ አሠራር የሚያሳይ My Name Is Sarah የሚለውን ፊልም እንድታዩት ጋብዛችኋለሁ፤ ዐሳቡን እንድትረዱትና አስፈልጊነቱን እንድታዩ ያግዛችኋል።

7) መጽሐፍ በጠቅላላው የተዋጣለት መጽሐፍ ነው። ከአንዳንድ የቃላት ግድፈትና አንዳንድ ቦታዎች ላይ አብዛኛውን ነገር ከልጅነት ቁስል ጋር ብቻ የማያያዝ ዝንባሌ ቢኖረውም መልካሙ ጎኑ ያመዝናል።

ይህንን ጣፋጭ መጽሐፍ ስለ ሰጠሽን በጣም አመሰግናለሁ!

ገምጋሚ፣ የሺጥላ ይገዙ (MABTS ተማሪ)

AA ነዋሪ

የመጽሐፍ ዳሠሣ

ከፕሌቶ ጽሑፎች ውስጥ ረዘም ካሉት ጽሑፎች አንዱ ከ “ሎውስ” ጋር በርዝመቱ ተመሳሳይ የሆነው “ሪፐብሊክ” ነው።

በግሪኩ ፖሊቲያ ይባላል። ከ መጽሐፍ አልፋ ጀምሮ ኢዮታ ድረስ የሚዘልቅ ነው። ይህ መጽሐፍ የ ዐሥር መጻሕፍት ስብስብ ሲሆን የተለያዩ ገጸ ባሕርያትን በመያዝ ከሶቅራጠስ ጋር በተለመደው የቃለ ምልልስ አካሄድ ስለ ፍትሕ በሰፊው የሚተነትን የጥንት መጽሐፍ ነው።

በተለይም ፍትሕንና ፍትሐዊ ከተማን (ከተሞችን) ለመገንባት ወይም ፍትሕ የሰፈነበትን  ፖለቲካዊ ማሕ በረሰብ ለማሳደግ በቀድሞ ባለ ቅኔዎች፣ በአፈ ቀላጤዎች (ሶፊስቶች)፣ እንዲሁም በአብዛኛው ማሕ በረሰብ የተያዙትን የፍትሕ ዐሳቦች የሚመረምሩበት ጽሑፍ ነው።

ለፕሌቶ ፍትሐዊ አገርን ለመገንባት አንዱና ወሳኙ ነገር የሰዎችን ባሕርይና ፍላጎት ማወቅ ነው። ከዚህ በመነሣት ይህንን “ተምኔታዊ ማሕ በር” የሚመራው ጥልቅ ዐሳቢ (ወይም ፈላስፋ)  መሪዎች ሊሆኑ እንደሚገባ ያምናል። ምክንያቱም እነኛ ጥልቅ ዐሳቢ መሪዎች የሰዎችን ማንነትና ፍላጎት በማወቅ ፍትሐዊነት ለማስፈን ይችላሉ ብሎ ያስብ ነበር።

ታዲያ አሁን በምናየው መጽሐፍ በዋናነት የፍትሕን ምንነት ይመረምራል። ይኸው አካሄድ በተማሪው አርስቶትል በሰፊው ተንጸባርቋል። ማለትም አርስቶትል “ሜታፊዚክስ” በሚለው መጽሐፍ የመጀመሪያው ወይም አልፋ ድርሳኑ ላይ የቀድሞ ዐሳብያንን ስለ ድበ ቁስ የነበራቸውን አመለካከት ምን እንደሚመስል በማሳየት ከዚያ ነው ሚገመግመው።

በዚህም የፕሌቶ መጽሐፍ ላይ ሶቅራጠስ ፍትሕ ምን እንደሚመስል በመጠየቅ መልስ የሚሰጡትን ሰዎች እንደ አዋላጅ እስከ መጨረሻው ይመረምራቸዋል (ዐሳብን ያዋልዳቸዋል)።

በዚሁ መጽሐፍ (አልፋ) የተለያዩ ገጸ ባሕርያት ሲኖሩ ከእነሱም ውስጥ የፕሌቶ ወንድሞች ግላውኮንና አዴማንተስ፣ ሶፊስቱ ትራሲማከስ፣ የሱ ወንድም ፖሊማርከስ፣ ሴፋለስና ሌሎችም ተሳትፈውበታል።

ፒርየስ የምትባል ወደብ ሶቅራጠስና ግላውኮን ለአንድ በዓል አከባበር ሄደው ነበር። በዚያም ለሴት የትራሺያን አማልክት ጸሎት አቅርበውና የቀኑን ፌስቲቫል ዐይተው ለመመለስ ተነሡ። በመኻል ፖሊማርከስና አዴማንተስ ዐይተው ጠሯቸውና ከነሱ ጋር እንዲቆዩና ምሸቱ ላይ ያለውን ፌስቲቫል ደግሞ እንዲያከብሩ ጠየቋቸው።

በዚያም ብዙ ወጣቶችን እንደሚያገኙና የወደዱትን አድርገው (በተለይ ውይይት) ወደ አቴንስ እንደሚመለሱ ከነገሯቸው በኋላ ተስማሙ። በስፍራውም በዕድሜ ከእነሱ ያነሰ ሴፋለስ የሚባል ባለ ሀብት ነበር። ከእሱም ጋር ጨዋታ ይጀምራሉ። ሰዎች ሀብታም ሆነው ከኖሩ በኋላ ሞታቸው ድንገት ሲቃረብ ፍርሃት ይወራቸዋል፤ በዚያም ሰዎች ላይ ክፋት አድርገው እንደሆን ራሳቸውን ይመረምራሉ፤ ክፉ አድርገው ራሳቸውን ያገኙ እንደሆን ብርክ ይይዛቸዋል። ምክንያቱ ደግሞ ከዚያ በኋላ ሚጠብቃቸው ነገር እንዳለ ስለሚያውቁ በማለት ሴፋለስ ያለውን አመለካከት ያንጸባርቃል።

አስተሳሰቡን ካጤነ በኋላ ሴፋለስ የያዘውን የፍትሕ አመለካከት ይጠይቃል፤ ሶቅራጠስ። ዕዳን በሙሉ መክፈልና እውነትን መናገር ፍትሕ ነው፤ ወይም የፍትሐዊ ሰው መገለጫ ነው የሚለውን አስተሳሰቡን ቀጣዩን ጥያቄ በማቅረብ አፖሪያ (እንቆቅልሽ) ውስጥ በመክተት ይገታዋል።

ማለትም አንድ ሰው አንድን መሣሪያ አዋሰን እንበል። ያን መሣሪያ አእምሮው ትክክል ባልነበረበት ጊዜ ለዚያ አበዳሪ መመለስ ፍትሕን መፈጸም ነው ወይስ ኢ-ፍትሐዊነት? በመቀጠል፣ ለአንድ በትክክል ማሰብ ለከበደው ሰው (አእምሮውን ላመመው ሰው) እውነትን በሙሉ መናገር ፍትሐዊነት ነው? በማለት ቢጠይቀውም ሴፋለስ የመጀመሪያ ዐሳቡን ሊያጸና አልቻለም። በዚህም ዕዳን መክፈልና እውነትን መናገር የፍትሕ ማብራሪያ እንዳልሆነ ዐሳየው።

በዚህ ውይይት ውስጥ የሶቅራጠስ ተፋልሶአዊ ዐሳብ ምን ይመስላችኋል?

የመጽሐፍ ግምገማው መግቢያ

>የመጽሐፍ ቅዱስ አተረጓጎምና አፈታት

>ንጽረተ ዓለም

በጋሽ ዮናስ መጽሐፍ የቀረበው ታሪክ ተዓማኒነት

>ስለ አበው የሙዚቃ አመለካከት የቀረበው ታሪክ ምን ያህል ተዓማኒ ነው?

>ስለ Reformation ጊዜ የነበረው የሙዚቃ አመለካከት ምን ያህል ተዓማኒ ነው?

የተፋልሶ መታየት

ማጠቃለያ

ዋቢ መጻሕፍት

አላማው ፍቅር የተነሣ የአማኞችን ግራ መጋባት ለመቅረፍ፣

1) በቅን ልብ ጊዜን ሰጥቶ የሌላውን አመለካከት ከራሱ መጽሐፍ መገምገምን ማሳየት፣

2) ጤነኛና ምክንያታዊ አስተያየት አሰጣጥን ማሳየት፣

3) መጽሐፍ ቅዱስ አጠናን ምን እንደሚመስል ማሳየት፣

4) እንደቤሪያ ሰዎች እንዲህ ይሆንን? እያሉ መጻሕፍትን መበርበርን እንዲለመድ መንገድ ማሳየት፣

5) ሚዛናዊ መሆንን ማሳየት፣

6) ምክነያታዊነትን ማንጸባረቅ፣

7) ለበለጠ ጥናት መጋበዝና ፍንጭን ማሳየት፣

8) የክርስቶስ ልብ ኖሯት ቤተክርስቲያን ለሚጠፉት ከልብ ማሰብ እና መስራት ላይ እንድታተኩር መጠቆም፣

9) ለክርስቶስ ቤተክርስቲያን አስባለሁ የሚሉት ጋሽ ዮናስ መጽሐፋቸው የክርስቶስ ቤተክርስቲያንን የሚያንጽ ወይስ የሚያፈርስ? የሚያጠለሽና መሰናክል የሚሆን ወይስ ለበለጠ ለነፍሳት መዳን የሚሆን ነው? የሚለውን መልሰው እንዲያዩት ለማድረግ፣

መግቢያ፣

በዚህ የመጽሐፍ ግምገማ የምናያቸው አንዳንድ መሠረታዊ ነገሮች አሉ። ከነሱ ውስጥ አንዱ የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ምን ይመስላል የሚለውን ሲሆን፣ ይህ ደግሞ ልክ የሙዚቃ መሳሪያ እንደመጫወት ጥንቃቄና እውቀት ይፈልጋል። አንድ ሰው ሙዚቃ በመስማት መደሰት ስለቻለ ብቻ አንዱን የሙዚቃ መሣሪያ አንስቶ እንደመጣለት ያለ በቂ እውቀትና ልምድ የሰማውን የሙዚቃ አይነት መጫወት እንደማይችል፤ እንዲሁ አንድ ሰው መጽሐፍ ቅዱስ ላይ ያለውን እውነት ስለ ሰማ ብቻ እንደ ወደደ አድርጎ ትርጉም መስጠትና ደስ ስላሰኘው ብቻ የፈለገውን ለማግኘት ጥቅስ አንስቶ፣ የፈለገውን ትርጉም እንዲሰጥለት ቢጥር የመሳት እድሉ እጅግ በጣም የሰፋ ነው። ለዚህ ነው በተለያየ ጊዜ ሐዋሪያት በህይወት ከነበሩበት ጊዜ ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ ብዙ ስህተትና የተዛነፈ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጓሜ ልናይ የቻልነው።

በተጨማሪ ብዙ ሰዎች መጽሐፍ ቅዱስን በአንድ ርዕስ ማንበብ ከመጀመራቸው በፊት አንድ አንድ ጥያቄዎች ሲፈጠርባቸውና አብዛኛው አማኝ በተመሳሳይ ጥያቄ ውስጥ ሆኖ እያለ አንዳች ስህተት ቢኖር ነው በሚልና ታሪክ ቀያሪ ነገር በሱ/ሷ እንደሚሆን በማሰብ በአንድ ጀንበር ተነስተው ቤተክርስቲያን ከተቀበለችው በተለየ “ለእኔ ይህና ይህ ነገር ተገልጦልኛል”፣ “ቤተክርስቲያን ያላስተዋለችውና ለ1000-2000 ዓመት ያህል ያልታወቃት እውነት ለኔ በርቷል፣ መጽሐፍ ቅዱስም ይህን አያስተምርም”.... እያሉ ይናገራሉ። መናገር ብቻ ሳይሆን ብዙ ተከታዮች ሲያፈሩ ታይቷል።

በዚህ ሁሉ ግን ከልጅነታቸው ጀምረው መጽሐፍ ቅዱስን አጥንተው፣ ተምረው (በተለይ መጽሐፍ ቅዱስ በተፃፈበት የመጀመሪያ ቋንቋዎች፣ አረማይክ፣ዕብራይስጥና ጽርዕ (especially Hebrew and Greek)) ነገር ግን መጽሐፍ ቅዱስን በአግባቡ እንድታስተምርና ለምዕመኖቿ የመዳንን እውቀት እንድትገልጥ አደራ የተሰጣት ቤተክርስቲያን በዘመኗ ባለው የዓለም አስተሳሰብ፣ ጊዜውን በተቆጣጠረው ርዕዮተ ዓለማዊ እሳቤና ከክርስትና ውጪ ባለ ንጽረተ ዓለም አመለካከት ተዘፍቃ ሳለ፣ እኚህ ሰዎች ቤተክርስቲያንን ወደ መጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮት፣ አግባብ ወዳለው የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታትና ወደ ጥንት የቤተስኪያን አበው አስተምህሮት እንመለስ ብለው በቅንነት ጥያቄቸውንና ሙግታቸውን ያቀርባሉ።

ስለዚህ በዚህ ግምገማ የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ምን ይመስላል፣ ቅድመ-ልባዌ (Preunderstanding or Presupposition) ምን ማለት እንደሆነና አስከትሎቱን፣ የቅዱሳት መጻሕፍት አይነቶች ምን ይመስላሉ፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ተርጓሚዎች እነማን ናቸው፣ የሚሉትንና ደግሞም ወደ ምክንዮኣዊ አሳብ ዘወር ብለን እምነት (belief) ምን እንደሆነ፣ ማዕከላዊ መሆን ያለበት እምነትና ማዕከላዊ መሆን የሌለበት (ማንኛውም ጥያቄ ቢነሳና ይህንን እምነታችንን ብንተወው በዋናው እምነታችን ላይ ምንም ነገር የማይፈጥር እምነት)፣ አንድን ነገር አጥብቆና ተንትኖ ማሰብ ምን እንደሚመስል፣ በሙግታችን ውስጥ ሊኖሩ የሚችሉ ስሁት አሳቦችን (logical fallacies and cognitive biases) ምን እንደሚመስሉና በቂ መጽሐፍ ቅዱሳዊ፣ በምክንያት የተደገፈና በታሪክ ተገቢውን ትንተና ተሰጥቶት እሙን የሆነን ነገር ለመቀበል ክፍት መሆንንና የመሳሰሉትን ነገሮች እናያለን።

ለዚህም መግቢያ እንዲሆን ስለ መጽሐፍ ቅደስ አፈታት አብረው የጻፉትን ሁለት የመጽሐፍ ቅዱስ ሊቃወንት (አንዱ በብሉይ ኪዳን ጥናት Phd የሰራ፣ ሌላኛው ደግሞ አዲስ ኪዳን) የፕሮፌሰር ጄ. ሰኮት ዱቫልና የፕሮፌሰር ጄ.ዳንኤል ሃይስን “Grasping God’s Word: A Hands-on Approach to Reading and Interpreting, and Applying the Bible” መጽሐፍ ተጠቅመን የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ጉዞ ምን ይመስላል የሚለውን እንይ።

በአጭሩ ስለ አፈታት ከማየታችን በፊት መጽሐፍ ቅዱስ (በተለይ በእጃችን ያለው በ2000 ዓመተ ምህረት ከታተመው ውጪ፣ እሱ ከመጀመሪያው ቋንቋ የተተረጎሙ ሳይሆን የትርጉም ትርጉም ነው። ማለትም ቀድመው ከተተረጎሙት ከግዕዝና የአማርኛ ትርጉሞች የተተረጎመ ነው። የቃላትና የትርጉም ልዩነትም አለው።)

ከዋናው ደራሲ (ከእግዚአብሔር) እንዴት በሰዎች ለሰዎች እንደደረሰ የሚያሳይ በመጽሐፉ የተከተበ ሲሆን ሂደቱም ይህን ይመስላል። በመጀመሪያ የቅዱስ ቃሉ ሰጪ አለ (Divine Author)---> ጸሃፍት (Human Authors) (እነኚህ Inspiration በሚለው እቅፍ ውስጥ ይገባሉ)፣ በመለጠቅ ከ ጸሃፍት--->የመጀመሪያ መጻህፍት ወይንም ቅዱሳት መጻህፍት ይገኛሉ (Original Texts or Scripture)--->ከዛ በብዛት የመጀመሪያ መጻሕፍት ቅጂዎች ይገኛሉ (Copies of Original Texts)--->ከዛም በብዛት የተፈተሹ መጻሕፍት ይገኛሉ ( Critical Text) እኒህ ደግሞ መጻሕፍቱ እንዴት እንደላለፉ የሚያሳዩ ስለሆነ በ Transmission እቅፍ ውስጥ ይገባሉ፣ ከዛ በመቀጠል በትርጉምና ፍቺ/አፈታት (Translation and Interpretation) ውስጥ የሚቡት ከ Critical Text--->የተርጓሚው፣ የትርጉም ኮሚቴ (Translation or Translator Committee) አለ ወይንም አሉ--->የኢንግሊዝኛ፣ትግርኛ፣ ኦሮምኛ፣ አማርኛ፣ ግዕዝ...ወዘተ ትርጉም (English, Afaan Oromo, Tigrigigna, Amaharic, Ge’ez... translation/s)---> ከዛ የዘመኑ አንባቢ/ተቀባይ (Modern Reader) ድረስ እጃችን የገባው የመጽሐፍ ቅዱስ ሂደት ይህን ይመስላል።

በዚህ ሁሉ ሂደት አንድን መጽሐፍ ቅዱስ ከመጀመሪያው ቋንቋ ወደ አማርኛም ይሁን ሌሎች ቋንቋዎች ለመተርጎም ብዙ ዓመታትንና ሊቃውንትን ይፈልጋል። ለምሳሌ፣ በጋሽ ያሬድ ሽፈራው የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊ አመጣጥ፣ ቅጽ ፪ መጽሐፍ ላይ ከገጽ3-19 ባለው የመጽሐፍ ቅዱሰስ ማኅበር ርዕስ ስር በትርጉም ስራው የኦርቶዶክስ፣ የካቶሊክና የፕሮቴስታንት ሊቃውንት እንደሚሳተፉና ሙሉ መጽሐፍ ቅዱስን ለመተርጎም ለ12-15 ዓመታት እንደሚቆይ እንዲሁም ከ3-3.5 ሚልዮን ብር እንደሚወጣ በጽሁፋቸው አትተዋል።

በዚህ ሁሉ ጉዞ ደግሞ ምናልባት የቃላት ግድፈት ኖሮት ይሆን? ከመጀመሪያው ቋንቋስ ጋር ምን ያህል ስምሙ ነው? በሚል የትርጉም ስራውን የሚሃይሱ ወይንም የሚመረምሩ አሉ። ይህ ተግባርም Textual Criticism (or analysis) ይባላል። ስለዚህም ጉዳይ የዶ/ር ኖርማን ኤል.ጋይዝለርን Baker Encyclopedia of Christian Apologetics መጽሐፋቸው ውሰጥ በሁለት ዋና ዋና የምርመራ አይነቶች ይከፍሏቸዋል።

እነሱም ከፍተኛ (higher) ምርመራና ዝቅተኛ (lower) ምርመራ ይሏቸዋል። በከፍተኛ ምርመራ ደግሞ ልብ ሊባል የሚገባው ምርመራው አሉታዊ ነው ወይስ አወንታዊ፣ አፍራሽ ነው ወይስ አዳሽ የሚለው እሳቤ ይሆናል።

አሉታዊው በዋናነት የሃየሱትን ክፍል (ታሪክ፣ ተዓምራት...) በጥርጣሬ የሚተውና ‘guilty-until-proven innocent’ bias (እስኪ ረጋገጥ ድረስ የተኮነነ አድርጎ ማሰብን ያመለክታል) አቀራረብ የሚያመለከት እንደሆነም ያትታሉ። የሚገርመው በሁለቱም የምርመራ አይነቶች ውስጥ የሚሳተፉት ትልልቅ ሊቃውንት ሲሆኑ በአሉታዊና አፍራሽ በሆነው ሂስ ላይ ግን የመጽሐፍ ቅዱስ ሊቃውንት ያልሆኑም ሰዎች ሊሳተፉ ይችላሉ።

በተለይ ፈላስፎችና ሌላ ሙያ ያላቸው ሰዎች (ይህንንም ጋይዝለርን ጨምሮ ሌሎች ሊቃውንት በጻፉት የመጣጥፍ ስብስብና Biblical Errancy: An Analysis of Its Philosophical roots በሚለው መጽሐፍ ውስጥ ይመለከቷል)፤ ነገር ግን ጥልቅ የሆነ የመጽሐፍ ቅዱስ እውቀት በሌላቸው (ክርስቲያኖችም ወይንም ጋይዝለር የለበጣ አማኞች የሚላቸው/ tongue-in-cheek ወይንም የማያምኑ ሰዎች) ልክ እንደ ቤከን በ Inductivism አቀራረብ መጽሐፍ ቅዱስን መገምገም፣ እንደ ቶማስ ሆብስ በ Materialism እሳቤ ግምገማን ማካሄድ፣ እንደ ስፒኖዛ በ Rationalism (Rationalism ከ Reasonableነት እንደሚለይ ጋይዝለር ይናገራሉ። ም/ታቸው ደግሞ Rationalists የአንድን ነገር እውነታ በቁጥር ወይንም በአእምሮ ብቻ ለመፍታት የሚሞክሩ ሲሆን Reasonables ደግሞ እውነት በቁጥር ወይንም በአእምሮ እውቀት ብቻ የተወሰነች እንዳልሆነ ያስባሉ)፣ እንደ ሂውም Scepticism፣ እንደ ካንት Agnosticism፣ እንደ 19/20 ክ/ዘ Logical Positivists እና Verificationists በእኔ እይታ ደግሞ የጋሽ ዮናስ አቀራረብ እንደ Secularist, Humanist (ለመጽሐፍ ቅዱስ አውድ፣ ለሃገር ባህል ጥርጣሬ ያለው/ እንደ PostModernists አፍራሽ (Deconstractivists) አቀራረብ) አላቸው።

ወደ ተነሳሁበት ነጥብና መጽሐፍ (Grasping God’s Word....) ስመለስ፣ መጽሐፉ ከላይ ከተፃፈው በተጨማሪ የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ጉዞን ያስገነዝበናል። ከዛ በፊት መጽሐፍ ቅዱስ ሲተረጎም ሁለት መንገዶች አንዳሉ እነ ፕ/ር ስኮት ይነግሩናል። የመጀመሪያው የቃል በቃል ትርጉም (Formal Approach, Literal or Word-for-Word Approach) ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ግብራዊ አቀራረብ (Functional Approach, thought-for-thought or Ideomatic Approach) ሊሆን ይችላል። ስለዚህ የትርጉም ስራው ሙሉ በሙሉ Literal ወይንም ሙሉ በሙሉ Functional Approach ላይሆን ይችላል።

በመለጠቅ የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት መንገዶችን የሚያሳዩን እኚህ ሊቃውንት (በተለይ ከሃዳሲያን መንገድ ጋር ተመሳሳይነት አለው) እንዲህ ይሉናል። “...Keep in mind that our goal is to grasp the meaning of the text God has intended. We do not create meaning out of a text; rather, we seek to find the meaning that is already there...However, we recognize that we cannot apply the meaning for theancient audience directly to us today because of the river that separates us (culture, time, situation, covenant, etc.). Following the steps of the Interpretive Journey provides us with a procedure that allows us to take the meaning for the ancient audience and to cross over the river to determine a legitimate meaning for us today...” ይህን ምክር ልብ ይሏል።

ከዚህ ጉዞ፦

1) “Grasping the Text in Their Town

Question: What did the text mean to the biblical audience?”

በዚህ ደረጃ ላይ አንድ መጽሐፍ ቅዱስ አንባቢ የመጽሐፉን ትርጉም ለማግኘት በትኩረት ማጥናት እንዳለበት፣ እያንዳንዱን ሰዋሰው በልቶ (ከፋፍሎ) መመልከት እንዳለበት፣ የታሪክና የአጻጻፍ አውዱን ማብጠርጠር እንዳለበት፣ እና ይህ ጥቅስ (ምዕራፍ) ቀድመውት ካሉት ክፍሎችና አልፈው ከመጡት ምንባባት ጋር በምን እንየሚቆራኝ በመጠየቅ ማንበብ እንዳለበት፣ ከዛም ለመጀመሪያ ተደራሲያን ያለውን የምንባባቱን ድምዳሜና ፍቺውን በአንድ ወይንም ሁለት ዓ/ነገር አሳጥሮ መጻፍ እንደሚገባው ያም ለመጀመሪያው ተደራሲያን የተላለፈው ፍቺ እንደሆነም በአላፊ ግስ (Past-tense verb) መጻፍ እንዳለበት ይጠቁማሉ። በዚህ ደረጃ ላይ ደግሞ የጥቅለላ ፍረጃን ማስቀመጥ እንደማይገባና ውስን (ለተደራሲያኑ የተመላከተ) እንዲሆንና ምንም አይነት ሥነ-መለኮታዊ መርህ መጎተት (መሳብ) እንደማያስፈልግ ያስረዳሉ።

2) “Measuring the Width of the River to Cross

Question: What are the differences between the biblical audience and us?”

የመጀመሪያ ተደራሲያንንና የአሁኑን ክርስቱያኖች የባህል፣ የጊዜ፣ የሁኔታ፣ የቋንቋንና በተለይ የኪዳን ልዩነት በማሰብ ለመጽሐፍ ቅዱስ ፍቺ ጥንቃቄ ማድረግ እንደሚገባም ያሳያሉ። በኛ ዘመንና በነሱ ዘመን ያለውን የወንዙን ስፋትና ጥልቀት አይተን ቀጥታ በነሱ አውድ የተጻፈውን ለመፍታት አዳጋች እንደሆነም ይናገራሉ። እንዲህም ይመክሩናል፦ “...It is obviously important to know just how wide the river is before we start trying to construct a principalizing bridge across it...”

3) “Crossing the Principlizing Bridge

Question: What is the theological principle in this text?”

ይህ ደረጃ ደግሞ እጅግ ከባድ እንደሆነና ከመጀመሪያው ነጥብ ያገኘነውን የመጽሐፍ ቅዱሱን ክፍል ፍቺ ወደ ሥነ መለኮታዊ መርህ ለመመለስ (ለመፍታት፣ ለመስጠት) ጥንቃቄ እንደሚፈልግ፣ መር ከመጽሐፍ ትርጉም ጋር የተቆራኘ መሆን እንዳለበት፣ የኛ ስራ ትርጉሙን ማግኘት (discover) ማድረግ እንጂ ትርጉም መፍጠር (create) ማድረግ እንዳልሆነ፣ ም/ቱ ደግሞ የእግዚአብሔር መርህ ዓለም አቀፋዊ ቢሆንም በአውድ የተጠለጠ ስለሆነ አውዱ ወሳኝነት እንዳለው፣ በተለይ የብሉይ ኪዳንን መጻሕፍት ስናጠና የሚያመሳስሉንና የሚያለያዩን (ከ Biblical audience እና Contemporary people or believers) ነገሮች (ኪዳን፣ ሁናቴ፣ ጊዜ...) እንዳለ ማሰብ፣ እንዲሁም መርሆቹ ምን መምሰል እንዳለባቸው ይነግሩናል።

3.1) The Principle should be reflected in the text.

3.2) The Priniciple should be timeless and not tied to a specific situation.

3.3) The Principle should not be culturally bounded.

3.4) The Priniciple should correspond to the teaching of the rest of Scripture.

3.5) The Priniciple should be relevant to both the biblical and the contemporary audience.

መርሁንም (መርሆቹን) በአንድ ወይንም በሁለት ዓ/ነገር እና በአሁን-ጊዜ ግሶች መጻፍ እንደሚገባ ያስረዳሉ።

4) “Consult the Biblical Map

Question: How does our theological principle fit with the rest of the Bible?”

ይህ ደረጃ ደግሞ ከክፍል-ሁሉም የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍልና አስተምህሮት የሚደረግ ጉዞን የሚያሳይ ሲሆን መርህ/ሆች ብለን ያገኘነውን በተቀሩት የቅዱሳት መጻሕፍት ክፍሎች የምንመረምርበት መንገድ ነው። ያገኘነው የመጽሐፍ ቅዱስ መርህ ከሌሎች የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍሎች ጋር ስምሙ ነው ወይ የሚለው የሚጠየቅበት፣ ስምሙነት፣ ተመጋጋቢነት፣ ተዛምዶ የሚታይበት፣ በተለይ መርሁን ከ አዲስ ኪዳን መጻሕፍትና አስተምህሮት ጋር የምናመሳክርበት መሆን እንዳለበት ይነግሩናል። ም/ቱም የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት መርሁን ስለሚያሻሽሉት ወይንም ከክርስቶስ አስተምህሮት አንጻር ስለሚመለከቱት።

5) “Grasping the Text in Our Town

Question: How should individual Christians today live out the theological principles?”

በዚህ የመጨረሻ ደረጃ አሰሳ ደግሞ የመጽሐፍ ቅዱስን ፍቺ ወደ ከህይወታችንና ከእለት ለዕለት ኑሮኣችን ጋር ለማዛመድ ከላይ የተዘረዘሩትን 4 ነጥቦች ልብ ይሏል የሚለውን አጽንኦት ይሰጣል። እናም አንድ አማኝ እኚህን (የተገኙትን) የመጽሐፍ ቅዱስ መርሆች እንዴት መኖር አለበት የሚለው የሚጠየቅበት ክፍል ነው። እንደተባለው ከሌሎች የመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮት ጋር በተለይ ከክርስቶስ ትምህርት (በወንጌላትና በመልዕክታት በተገለጠው) ጋር እንዴት ነው የሚሄደው የሚለውን የተገኘው መርህ/ሆች ማገናዘብ አለበት።

አንድ አንድ መታሰብ ያለባቸውን ነገሮች ለመጨመር ያህል የመጽሐፍ ቅዱስ ዓ/ነገሮችን እንዴት እናንብብ/እናጥና ለሚል ይህን ልብ ይሏል። (ከዛው መጽሐፍ)

1) Repetion of words፦ የቃላት/የሐረግ ድግግሞሽን መመልከት፣

2) Contrasts፦ የሚቃረኑ ሃሳቦችን፣ ነገሮችንና ግለሰቦችን መመልከት፣

3) Comparisons፦ የሚመሳሰሉ ሃሳቦችን፣ ነገሮችንና ግለሰቦችን መመልከት፣

4) Lists፦ ከሁለት በላይ የሆኑ ነገሮችን የሚዘረዝርውን የመጽሐፍ ክፍል መመልከት፣

5) Cause and effect፦ በጽሁፉ ውስጥ ከአንድ በላይ ውጤት (አስከትሎት) በአንድ ምክንያት ልናገኝ እንችላለንና እሱን መመልከት፣

6) Figures of Speech፦ ምስል በመከሰት የተጻፉትንና ቀድሞ ከተጻፈው በተለየ መልኩ የተገለጡ አጻጻፎችን መመልኩት፣

7) Conjunctions፦ አገናኝ ቃላትን መመልከት እንደ “ነገር ግን”፣ “ለ/በ”፣ እና “እና” ያለትን መመልከት፣

8) Verbs፦ ግሱ አላፊ፣ የአሁንና የወደፊት ድርጊት (ጊዜ) አመልካች መሆኑንና active (ባለቤቱ አድራጊ የሆነበት) ወይንም passive (ባለቤቱ የድርጊቱ ተቀባይ የሆነበት) መሆኑን መመልከት፣

9) Pronouns፦ እያንዳንዱን ተወላጠ ስም ለ antecedent (ባለቤት፣ አድራጊ) ማገናኘት።

የአንድ መጽሐፍ አንቀጽ (የዓረፍተ ነገሮች ስብስብ) እንዴት ይጠናል ለሚለውም እኚህ ሊቃውንት የሚነግሩን ነገር አለ።

ከዛው የንባብ ትኩረት ክፍል በመቀጠል፣

10) Questions and Answers፦ ጽሁፉ በዚህ Q&A መዋቀሩን መመልከት፣

11) Dialogue፦ ጽሁፉ ቃለምልልስ የያዘ ከሆነ ማን እየተናገረ እንደሆነና ለማን እየተናገረ እንደሆነ መመልከት፣

12) Means፦ ጽሁፉ/ዓ/ነገሩ የተከናወነ ነገር ካሳየ በማንና እንዴት የሚለውን መመልከት፣

13) Purpose/result statements፦ አንድ ነገር የተከናወነበትን ምክንያት አላማውን ወይንም ውጤቱን የሚያሳይ እንደ “ስለዚህ”፣ “እንግዲህ” የሚሉትን ቃላት መመልከት፣

14) General to specific and Specific to general፦ በዝርዝርና ውስን ምሳሌዎች የተደገፉ General ዓ/ነገሮችንና በውስን ዓ/ነገሮች ተቀምጠው በአጠቃላይ ዓ/ነገሮች የተገለጡ ዓ/ነገሮችንን መመልከት፣

15) Conditional Clauses፦ ይህ ከሆነ፣ ይህኛው ይከተላል (If...then) የተገለጡ ጽሁፎችን መመልከት፣

16) Actions/roles of God፦ ጽሁፉ የሚያሳየውን የእግዚአብሔርን ድርጊትና ሃላፊነት መመልከት፣

17)Actions/roles of People፦ ጽሁፉ ለሰዎች የሚሰጠውን ተግባርና (ወይንም) ሃላፊነት መመልከት፣

18) Emotional terms፦ ጽሁፉ የተዛምዶን (አባት፣ ልጅ...) ወይንም የስሜትን (መለመን፣ ማዘን...) ነገሮች ያመለክታል ወይ የሚለውን መመልከት፣

19) Tone of the passage፦ የጽሁፉ ድምፀት (መልክ) ምን ይመስላል የሚለወን መመልከት፣ ሃዘን ነው?ደስታ? ማበረታቻ...?

ሌላኛው ቅድመ ልባዌ ሲሆን ይህም የራሱ መልካም ነገር ያለው ቢሆንም በተለይ የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ላይ ግን ትልቅ ብዥታን ሊፈጥር ይችላል። ለምሳሌ፦ አንድ ሁለትና ከዛ በላይ ሚስት ማግባት ችግር የለም ብሎ የሚያስብ ሰው ቢኖር ይህን አሳቡን ከብዙ ሰዎች ጋር በሙግት ቢረታ በኃላ ሰዎቹ መጽሐፍ ቅዱስን ቢጠቅሱለት እሱ ይህን አመለካከቱን (ምናልባትም በ Logic እና ሌሎች መሞገቻ ነጥቦች አሳምኗቸውም ይሆናል) የሚቃረን ምንም ነገር እንዴለ በማሰብ መጽሐፍ ቅዱስን ከዘፍጥረት እስከ ራዕይ ሲያነብብ ቀድሞ የያዘወን እሳቤ የሚያፀኑለት ብዙ ጥቅሶችና በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ የተገለጡ ከአንድ በላይ ሚስት የነበራቸውንና በእስራኤል ታሪክ ትልቅ ቦታ የሚሰጣቸውን ሰዎች ቢያገኝ ይህ ሰው አመለካከቱን የሚያጸድቅለት ብዙ ሰዎችና ጥቅሶችን ስላገኘ አሳቤ መጽሐፍ ቅዱሳዊም ነው ብሎ ሊደመድም ይችላል።

ይህን አይነት የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ሊቃውንት eisegesis (reading meaning into them) ይሉታል። Chosen but Free የሚለው መጽሐፋቸው ላይ ጋይዝለር አክለውም በተቻለ አቅም በገለልተኝነት ቃሉ ብቻ ይናገር ብለው መጽሐፉን ለመተርጎም የሚሞከርበትን መንገድ ደግሞ exegesis (reading the meaning from them) ይሉታል።

ስለዚህ ጉዳይ እነኛ ሊቃውንት (Grasping God’s Word...ን የጻፉት) የሚሉት ነገር አላቸው።

...Preunderstanding refers to all of our preconceived notions and understandings that we bring to the text, which have been formulated, both consciously and subconsciously before we actually study the text in detail... Preunderstanding of biblical texts are also formed by hymns, and other Christian music, pop songs, jokes, art, and nonbiblical literature, both Christian and secular. Likewise, culture constantly creeps in...Note that your preunderstanding of any given passage may indeed be correct. The problem, however, is that often it is not, and until you study the text seriously, you simply do not know whether it is accurate. The danger here is for those who assume that their preunderstanding is always correct. Vanhoozer labels this attitude as pride. This kind of pride, he writes, ‘encourages us to think that we have got the correct meaning before we have made the appropriate effort to recover it. Pride doesn’t listen. It knows.’...

ስለዚህ ከዚህ ወደ መጽሐፍ ቅዱስ ጥናት ስንመጣ የያዝነው ወይንም ቀድሞ የነበረን አመለካከታችን ወደ መጽሐፍ ለማስገባት ሳይሆን መጽሐፉን በአግባቡ አጥንተን ምክንያታዊ ውሳኔን መስጠቱ ይጠቅማል። ልክ እንደ ሙዚቃው ሁሉ መጽሐፍ ቅዱስም በተለያዩ ዘውጎች (genre) የተጻፈ መሆኑን ልብ ማለት መልካም ነው። ሙዚቀኛው (በ Instrumental music) የጃዝን አጨዋወት በብሉዝ፣ የብሉዝን በሬጌ፣ የሬጌን በአምባሰል ቅኝት፣ የአንቾዬን በባቲ ቅኝት፣ በሙዚቃ መሣሪያ ደግሞ ከሄድን የቤዝ (Bass) ጊታርን ለፒያኖ፣ የፒያኖን ለድራም...በድምጽ (vocal music) ደግሞ ከሄድን አካፔላውን ከሶናታው፣ ሶናታውን ከካንታታው፣ ካንታታውን ከኳየር...በኖታ (symbolic expressions) ደግሞ ከሄድን G ክሌፍንና C ሻርፕን፣ ከሌላው የሚቀበሉትንና ለሌላው የሚሰጡትን የኖታ አይነቶች ካላወቅን ሙዚቃውን ስማ አልባ ነገር ማድረጋችን እሙን ነው።(በዚህም ስለ ሙዚቃ ስዘረዝር ሁላ የተሳሳትኩት ነገር ይኖራል)። ስለዚህ ከላይ በታየው መንገድ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥናትም መዛግብተ ቃላት ደርድሮ ብቻ የሚጠና እንዳልሆኀ እንረዳለን። በማከልም በሙዚቃው አውድና ባህል ከፍተኛ ቦታ እንዳለው ሁሉ በመጽሐፍ ቅዱስ አተረጓጎምም ሆነ አፈታት አውድና ባህል ትልቅ ቦታ አለው።

አሁን ደግሞ ከ’ነኛ ሰዎች መጽሐፍ የአውድን ጥቅም ምሳሌ ቃል በቃል እናያለን። ከዛ በፊት የ A Basic Guide to Interpreting the Bible ጸሃፊ የአዲስ ኪዳን መጻሕፍት ጥናት ሊቅ የሆኑት Professor Robert Stein, “...context refers to the willed meaning that an author gives to the literary materials surrounding his text...is valuable because it assists the reader in understanding the meaning the author has given the text...”

አውድ ይህ ከሆነና አስፈላጊ ከሆነ ወደ’ነ ዱቫል መጽሐፍ ስመለስ የታሪክንና የሃገር አውድን በምሳሌ ያሳዩናል።

Let’s begin with a story. Danny and his family spent several years working as missionaries in Ethiopia. Right after moving “downcountry,” Danny was privileged to watch a Christmas pageant presented by an Ethiopian evangelical church in Dilla, Ethiopia. Was that ever a different experience! There were no Christmas trees with lights, nor was there any snow. The weather was balmy, and therewere banana trees growing right outside the church. Over four hundred people crowded into the church building, which hadseating for maybe 150 or so. Of course, we use the term “seating” loosely — the pews consisted of uncomfortable benches constructed out of rough, uneven, hand-cut lumber. The church had dirt ɻoors (where ɻeas ɻourished), mud walls plastered white with lime plaster, rafters made of eucalyptus poles of various sizes, and a corrugated steel roof.

Whenever the sun would go behind a cloud, the change in temperature on the corrugated steel roof would cause it to contract, creating a creaking, groaning sound for several seconds. Then the sun would emerge again, causing the roof to get hot again, and the corrugated steel would repeat the ritual moans until the metal had expanded back to its original size. Thus a certain background rhythm of “roof groaning” developed. The inside of the church was lit by only two forty-watt lightbulbs. Most of the needed light was usually provided by the numerous windows on each side, but on this particular day much of the light was blocked by the dozens of eager spectators jammed around each window outside the church, standing on their tiptoes and craning their necks, trying to see. They had arrived too late to get a seat inside. Christmas pageants in the United States are fairly stereotypical. Danny assumed that this one would be similar. How else can you tell the story? Was he in for a shock! The pageant started out normal enough. At the beginning a “town crier” of sorts was walking back and forth shouting through a megaphone, proclaiming the new Roman census requirements (similar to Linus’s proclamation of Luke 2:1 at the beginning of all Peanuts pageants). After some preparation by Joseph’s family, he and Mary ɹnally departed for Bethlehem. Here the pageant began to diʃer, for Joseph and Mary did not travel alone. Mary, quite big in her last month of pregnancy, was accompanied by over a dozen aunts and female cousins. Joseph walked alone in front, followed by all of these women, who were chatting and giggling merrily about babies and “motherly” things. “Whoa,” Danny thought, “whatever happened to the typical travel scene with Mary, Joseph, and the donkey? Where did all of these women come from? They’re not in the story!”A few minutes later the noisy entourage arrived in Bethlehem and were directed to the “sheep pen,” crowded with sheep. Soon Mary started labor. Joseph paced nervously back and forth in front of the stable, while the women, several of them midwives, crowded around Mary to help deliver the baby.

A short labor ensued, and soon the women all gave a high shrill vibrating cry — the typical Ethiopian joy cry that announces the birth of every child in Ethiopia. The spectators cheered, and the women in the crowd joined in the joy cry with the actors. Hearing the cry, Joseph ran into the sheep pen to see the newborn baby. Later, of course, the familiar shepherds came, followed by the wise men.

All in all the pageant took two hours! What struck Danny was the way in which the Ethiopians had interpreted the story through their culture. They were not consciously contextualizing the story to make it Ethiopian. They were trying to portray it in the way they thought it actually happened. Yet notice what they did. As we do in our pageants, they ɹlled in all of the gaps in the story with explanations that made sense in their culture. For example, to the Ethiopians it is unthinkable that Mary’s family would have allowed her to make this trip by herself. She was a young woman expecting her ɹrst baby, and the Ethiopians could not imagine her making the trip with only Joseph to help her. Who, after all, would deliver the baby? Only an irresponsible person would travel in this condition without her aunts there as midwives! It is not a big deal to us in North America because we live in a world of doctors and hospitals. We don’t even put midwives in the story.

Actually, we Americans generally skip over the question of who delivered the baby. We just check the young couple into the stable and then presto! Baby Jesus appears in Mary’s arms. But think about it. Did Joseph deliver the baby? The Ethiopians would laugh at us for suggesting such a preposterous thing. Could a young, newlywed man with no other children deliver a baby? Such a thing would not happen in Ethiopia.Notice what has happened. As we in America portray the story, we ɹll in the silent gaps in the text with an Americanized point of view. In our world we deal primarily with nuclear family units (Mom, Dad, children), and so we have no problem with Joseph and Mary traveling by themselves. It never occurs to us to consider midwives because we rarely use them. We are familiar in our culture with the scene of a young man and his pregnant wife rushing of alone to the hospital by themselves as she starts into labor. The man checks the wife in at the hospital, and after some time behind closed doors, presto! The baby comes. Thus we are comfortable with presenting Mary and Joseph in a similar fashion. The Ethiopians, by contrast, have a diʃerent cultural experience with childbirth. The young expectant mother is surrounded by her female relatives and pampered during the ɹnal weeks of the pregnancy. She is never left alone. The birth of a baby does not normally occur in a hospital but in a home. It is an extended family affair. Either relatives or neighborhood midwives (friends of the family) deliver the baby. To send the young mother on a trip without her female relatives is unthinkable, as is the thought of the young, inexperienced Joseph somehow doubling as an obstetrician. Since Americans have seen the same basic pageant presented every

Christmas, they have generally accepted that presentation as the complete truth. Yet both the Americans and the Ethiopians take some liberty with the story to ɹll in the gaps with things that concur with their respective cultures. Whose culture, do you suppose, is closer to that of the Bible?

ለመጽሐፉ መገምገሚያ እንዲሆን ስለ መጽሐፍ ቅዱስ አተረጓጎም ይቺን ካየን አሁን ደግሞ ስለ ምክንያታዊነትና እምነት ብንመለከት መልካም ነው። ይህም አንድ ሰሞን ከጻፍኩት ጋር የሚመሳሰል ነው።

“...ሰውን እንዲያስብ ልታደርግ ባትችልም፣ ማሰብ እንደሚችል ግን ልትነግረው ትችላለህ...” ከ‘ጥበብ ከጲላጦስ’ መጽሐፍ የተወሰደ። የሰው ልጆች መሆናችን የምንከተለውን፣ የምናምነውን፣ የምንፈልገውን ልንጠይቅ፣ ልናስብ፣ ልንመረምር ይገባል እላለሁ። የአለመኖር መጽሐፍ ደራሲ ዶ/ር ዳዊት በመጽሐፋቸው ባለው ገፀባህሪ እንዲህ ይሉናል፣ “...‘ሰው በአጠቃላይ፤ የኛ ሃገር ደግሞ በተለይ፤ ለመኖር የተባለውን የሚቀበል ነው። ብዙ አይጠይቅም።’...” ለምን ይህ ይሆናል? ለምን በልዩነት ሃገሬ ላይ ይሄ አለመጠየቅና አለመመርመር በዛ? በኃላ ገፅ 107 ላይ እንዲህ ብሎ ወጣቶችን ይመክራሉ፣ “...በወጣትነትህ አንተ ላይ ያለው ሃላፊነት፤ ስለተባሉትና ስለተጻፉት ነገሮች ማሰብ ብቻ ነው...” መጠየቅ፣ማሰብ....በዚህ ክፍል የምንዳስሰው፦ ሙግት፣ የሙግት ነጥብ፣ ድምዳሜ፣ አዋጅ፣ ምንጨታዊ ሙግት፣ መስተጋብኣዊ ሙግት፣ ርቱዕ ሙግት፣ ስሙር ሙግት፣ራስን በራስ የሚቃወም ሙግት፣ ተፋልሶ ምን እንደሆኑ በጥቂት ማብራሪያ እናያለን።(ከላይ የተጠቀምኳቸው አብዛኛዎቹ የሥነ አመክንዮ ቃላትና ሃረጎችን የተዋስኩት ከዶ/ር ተስፋዬ ሮበሌ “ሥነ አመክንዮ” ከሚለው መጽሐፋቸው ነው። እንድታነቡት በትህትና እጋብዛችኀለሁ።)

#ሙግት (argument) ውበት ባላቸው ዐረፍተነገሮች የተዋቀረ፣ የመነሻ ነጥቦችና ድምዳሜ የተሰናሰለ ፍልስፍናዊ ውቅር ነው። ሙግት ሃሳባችንን በምክንያት የምንዘውርበት መንገድ ነው። ሙግት መደማመጥ የበዛበት የጠያቂዎች ሜዳ ነው። ሙግት ጭቅጭቅ፣ስድብ፣ እንካ ሰላንቲያ አይደለም።

#የሙግት ነጥብ (premise) የእውነትነት ይዘት ያላቸው ድምዳሜውን የሚደግፉ ዐ/ነገሮች ናቸው።

#ድምዳሜ (conclusion) እውነትነት ያለው በሙግት ነጥቦቹ የሚደገፍ ወይም ስሙምነት ያላቸው ዐ/ነገሮች ናቸው።

#አዋጅ (proposition) የእውነት ፈይዳን (truth value) ያቀፈ ማለትም እውነት ወይንም ሃሰት ሊሆን የሚችል አ/ነገር ነው።

#ስሙር ሙግት (valid argument) በአሰካክ ሂደት የሙግት ነጥቡ የድምዳሜውን ሲያፀና(በዋናነት አሰናሰሉ ነው ሚታሰበው)።

#ርቱዕ ሙግት (sound argument) የምንለው ደግሞ ምክኖዮኣዊ፣ ስሙር ሲሆንና እውነት የሆኑ የሙግት ነጥቦች ሲኖረው ነው።

#ምንጨታዊ ሙግት (deductive argument) የሙግት መነሻ ነጥቦች እውነትነት ለድምዳሜው እውነትነት ዋስትና ሲሰጠን ሙግቱን DA እንለዋልን። “the premises guarantee the truth of their conclusions.”Dr. William Lane Craig.

#መስተጋብኣዊ ሙግት (Inductive argument) ከተቀናቃኝ ሙግቶች በላይ የሙግት ነጥቦቹ የድምዳሜውን እውነትነት ደረጃ ሲጨምሩ IA እንላቸዋልን።(የፍልስፍና ት/ት ቅፅ 1 ላይ፣ “ፍራንሲስ ቤከን...አርስቶትልን እንደወረደ ከመቀበልና DA ከመጠቀም ይልቅ የሙከራ ሳይንስን...እና IA መጠቀም ተፈጥሮን ይበልጥ ለማወቅ እንደሚረዳ ተከራከረ...” ይሉናል። ከሆነ IA ያገኘው ፍራንሲስ ቤከን ነው።)

#ራሱን በራስ የመቃወም ሙግት (self-defeating argument) ይህ ሙግት እየተቃወሙ ያሉትን ሃሳብ በግልፅም በውስጠ ታዋቂነትም መደገፍ፣ እየደገፉ ያለወንም ሃሳብ በግልፅም በውስጠ ታዋቂነትም መቃወም።

#ተፋልሶ (fallacy) የሙግት ህፀፅ ማለት ሲሆን ብዙና ልዩልዩ ናቸው።

ከፍልስፍና ሀሁ መፅሐፍ የተወሰደ፣ “...ሶቅራጠስ ይጠይቃል፣ ከዚያም መልስን ያገኛል...” እንጠይቅ፣ እውነትን እንከተል።

መሃመድ (ቡርሐን) አሊ ከ ቴዎድሮስ ተ/አረጋይ ጋር ፍልስምና 4 ላይ ሲወያዩ መሃመድ (ቡርሐን) እንዲህ ብሎት ነበር፣

“...ጭንቅላት ትልቅ ነገር ነው...ብዙ ጊዜ ትልቅ ሐሳቦች የሚወጡት ከተጨቆኑ ህዝቦች ነው። በአለም ላይ ትልልቅ አብዮቶች የሚወለዱት ከተጨቆኑ ህዝቦች ነው። ህመም ሲበዛ ነው መድሃኒቱ የሚፈለገውም የሚገኘውም...” ይህን ሃሳቡን እጋራለሁ።

በአለም ላይ የሚታየውን ፈጣን እድገት ስናይ የሰው ልጅ ምን ያህል ግሩም አይምሮ የተቸረው እንደሆነ እናስብና ደግሞ እንዲህ በፍጥነት እያደገ ያለው የሰው ስልጣኔ ከሞራል መላሸቅ ጋር የተሟሸ ሲሆን ምን ያህል ጥበብ እንደሚያስፈልገን እንገነዘባለን። በህይወት ጥበብን ለማግኘት ከፈጣሪ መቸር እንዳለ ሆኖ፣ እኛም አይምሮኣችንን ነገሮችን በጥልቀት እንዲያስብ ማሰብ እንደሚገባን እንረዳለን።

“የአስተሳሰብ መሠረታዊያን” (The rule of thoughts or the rule of foundationalism) የሚባሉ በነባራዊ (በዘላቂ) እውነታ ላይ የተንተራሱ የእሳቤ ህጎች አሉ። እነኚህ ህጎች የነገሮችን እውነታና የሰውን ሃሳብ በጥልቀት እንድንረዳ ፋይዳቸው ብዙ ነው። ከነዚህም ውስጥ፤

የህላዌ ህግና የ’ራስነት ህግ (the law of existence and the law of identity):- ህልው (ያለ፣ “ለ”ሲጠብቅ) ነገር ያው ያለ ሲሆን፣ አንድ ነገር ያው አንድ ነገር ሲሆን፤ ለምሳሌ፣ “ሀ”፥”ሀ” እንጂ “ለ” ወይንም ሌላ ፊደል አይደለም። አንድ ሰው የራሱን መኖር ሊክድ አይችልም። ምክንያቱም የራሱን መኖር ለመካድ መኖር ስላለበት።

ለምሳሌ፦ የእኔን መኖር እጠራጠራለሁ። ምንድነው የምትለው?! ባትኖር ይሄን እንዴት ትፅፋለህ በ ማፋጠጥ ከዛ ወዶ አለው ይላል?!

ራስን በራስ የመቃወም ሙግት (self-defeating or self-stultifying or self-refuting argument):- በግልፅም ሆነ በውስጠ ታዋቂነት እየደገፉ/እየተቃወሙ ያሉትን ሙግት መቃወም/መደገፍ።

ለምሳሌ1፦ ሁሉም ሰው ውሸታም ነው። >>ይህ አ/ነገር እውነት ከሆነ፦ ራሱን ትክክል አድርጓልና ስህተት ነው። ውሸት ከሆነ የእውነት ፋይዳ ያለው አ/ነገር ሆኗልና ሁሉም ሰው ወሸታም አለመሆኑ አ/ነገሩን ውሸት ያደርገዋል።

ምሳሌ2:- ፍፁም እውነት የለም። ወይንም እውነት ሁሉ አንፃራዊ ነው። 1) ይህ አ/ነገር እውነት ከሆነ፦ ከሱ ጋር እንድንስማማ ይህ ፍፁም እውነት ነው ተቀበሉት እያለን ስለሆነ ስህተት ነው።

2) ውሸት ከሆነ፦ የእውነት ፋይዳ ያለው አ/ነገር ስለሆነ ውሸት ነው።

ምሳሌ3:- እውነት በውጤቱ ይረጋገጣል። ችግሩ፦ አ/ነገሩ እራሱ ስላልተረጋገጠ ውሸት ነው። ወይንም ገና ጅማሬው ላይ ሆኖ ፍፃሜው ላይ ነኝ እያለ ስለሆነ ዋሽቷል።(a means justifies an end እንጂ ተቃራኒው እውነት አይሆንም።)

ምሳሌ4:- ሁሉም ነገር በአምስቱ የስሜት ህዋሳት ካልተረጋገጠ ውሸት ነው። ችግሩ፦ ይህ አ/ነገር እራሱ በአምስቱ የስሜት ህዋሳት ሳይረጋገጥ እውነት እንደሆነ ማሰቡ።

ምሳሌ5:- በአምስቱ የስሜት ህዋሳት የማይረጋገጥ ነገር ሁሉ ትርጉም አልባ ነው። ችግሩ፦ ይህ አ/ነገር በአምስቱ የስሜት ህዋሳት የተረጋገጠ ስላልሆነ ትርጉም አልባነቱን ራሱ በራሱ ላይ መናገሩ።

ምሳሌ6:- ስለ ምንም ነገር እርግጠኛ መሆን አንችልም። ችግሩ፦ ስለ ምንም ነገር እርግጠኛ መሆን አንችልም ስላለው አ/ነገር እርግጠኛ መሆኑ ራሱን በራሱ ይቃወማል።

ምሳሌ7:- ሁሉም እምነት ውሸት ነው። ችግሩ፦ በመሰረቱ ይሄን አ/ነገር ባያምነውና እርግጠኛ ባይሆንበት እንድንቀበለው አያውጅም። (“...the tradition or standard definition of propositional knowledge is the view that knowledge is justified true belief...” Dr. William Lane Craig) ስለዚህ አ/ነገሩንም ጨምሮ ውሸት ሊሆን ነው ይህ ከሆነ ሰህተት ነው። ራሱን በራሱ እየተቃወመ ነው።

ምሳል8:- ስለ ፈጣሪ መኖር/ህላዌ ማወቅ አንችልም። ችግሩ፦ ስለ ፈጣሪመኖር ማወቅ አለመቻሉን ማወቁ ራሱን በራሱ የሚቃወም ሙግት ነው።

ምሳሌ9:- ሰለማምነው እምነት ምንም ማስረጃ ማቅረብ አይጠበቅብኝም። ችግሩ፦ ማስረጃ ማቅረብ እንደማይጠበቅበት ለማስረዳት ማስረጃ ማቅረቡ።

ምሳሌ10:- ስለ ፈጣሪ መኖር ትሩጉም በሚሰጥ አ/ነገር ማውራት አንችልም። ችግሩ፦ ስለ ፈጣሪ መኖር ትርጉም በሚሰጥ አ/ነገር ማውራት አለመቻሉን ትርጉም በሚሰጥ አ/ነገር ስለ ፈጣሪ ማውራቱ።

ምሳሌ 11:- በአማርኛ መፃፍ አልችልም። ይኸው ፃፍኩ’ኮ¡ (Pragmatism, scientism, verificationism, logical positivism, postmodernism or relativism, agnosticism, and acognosticism, presuppositionalism ተዳሰውበታል።)

“It is the function of the wise man to know order.” Aristotle

“Logic is the science of knowledge. It is a tool of reason.” Robert Lane

የጥሩ ምንጨታዊ (deductive) ሙግትን ዘጠኝ መርሆች ነው። አንድ ሙግት ጥሩ ምጨታዊ ሙግት ነው ለማለት፤

1) የሙግት ነጥቦቹ (premises) ለድምዳሜው ፍሰታቸውን የጠበቁ አጋዦች መሆን አለባቸው (formally valid)፣

2) የኢመደበኛ ተፋልሶዎችን አስወጋጅ መሆን አለባቸው (informally valid)፣

3) ከተቀናቃኝ ሙግቶች በተሻለ (በበለጠ) ሁኔታ ተዓማኒ መሆን አለባቸው (more plausible than their contradictories)።

እነኚህ ከታች የምናያቸው አረፍተነገር

ተኮር ስነ አመክንዮን “sentential or propositional logic” ናቸው።

#ሌላው የምልክት ስነ አመክንዮን ማሰብ ጥሩ ነው። ማለት አንድን አ/ነገር ለመወከል የተለያዩ ምልክቶችን እንደምሳሌ ለመጠቀም ያህል።(symbolic logic)

#ህግ1:- ሞደስ ፖነንስ (MP)፤

የዚህ መርህ መልክ ይህን ይመስላል፦ 1) አ/ነገር “ሀ” ከሆነ “ለ” ይሆናል።

2) አ/ነገር “ሀ” ሆነ።

3) ስለዚህ “ለ” ሆነ።

#ምሳሌ፦ 1) በደንብ ካላጠናሁ ፈተናውን አልፋለሁ። 2) በደንብ አጥንቻለሁ። 3) ስለዚህ ፈተናውን አልፊያለሁ።

#ህግ 2:- ሞደስ ቶለንስ (MT)፤

የዚህ መርህ መልክ ይህን ይመስላል፦ 1) አ/ነገር ሀ ከሆነ ለ ይሆናል።

2) ለ ከአልሆነም።

3) ስለዚህ ሀ አይሆንም።

#ምሳሌ፦ 1) በደንብ ካጠናሁ ፈተናውን አልፋለሁ። 2) ፈተናውን አላለፍኩም። 3) በደንብ አላጠናሁም።

#ህግ 3:- መላምታዊ መንታ ሙግት (hypothetical syllogism)፣

አካሄዱ ይህን ይመስላል፦ 1) ሀ ከሆነ ለ ይሆናል።

2) ለ ከሆነ ሐ ይሆናል።

3) ስለዚህ ሀ ከሆነ ሐ ይሆናል።

#ምሳሌ፦ 1) በደንብ ካጠናሁ

ፈተናውን አልፋለሁ።

2) ፈተናውን ካለፍኩ በውጪ ሃገር የትምህርት እድል አገኛለሁ። 3) ስለዚህ በደንብ ካጠናሁ በውጪ ሃገር የትምህርት እድል አገኛለሁ።

#ህግ 4 ፦ የጥምረት መርህ (conjunction)፤

1) ሀ ነው።

2) ለ ነው።

3) ስለዚህ ሀ እና ለ ናቸው።

#ህግ 5:- ባጭሩ የሚያስረዳ መርህ (simplification)፤

1) ሀ እና ለ።

2) ስለዚህ ሀ። ወይንም 1) ሀ እና ለ። ስለዚህ ለ።

#ህግ 6:- የማካተት መርህ (absorption)፤

1) ሀ ከሆነ ለ ይሆናል።

2) ስለዚህ ( ሀ እና ለ) ከሆኑ ሐ ይሆናል።

#ህግ 7:- ድምዳሜውን ይበልጥ አፅዳቂ መርህ/ለስህተት ተጋላጭነቱን የሚያፀዳ መርህ (addition)፤

1) ሀ ነው።

2) ስለዚህ ሀ እና ለ ነው።

#ህግ 8:- አንዱን አክሻፊ የመንታ ሙግት

መርህ (disjunctive syllogism)፣

1) ሀ ወይንም ለ።

2) ለ አይሆንም።

3) ስለዚህ ሀ ነው። (1/ ሀ ወይንም ለ። 2/ ሀ አይሆንም። 3/ስለዚህ ለ ነው።)

#ህግ 9:- ገንቢ የሆነ ግራ አጋቢ መርህ (constructive dilemma)፤

1) (ሀ ከሆነ ለ ይሆናል) እና ( ሐ ከሆነ ረ ይሆናል)።

2) ሀ ወይንም ሐ ነው።

3) ሰለዚህ ለ ወይንም ረ ነው።

ጋሽ ዮናስም በክፍል ሁለት፣ ምዕራፍ አንድ ላይ ካነሱት የጥልቅ አሳቢነት ትንታኔ በተጨማሪ ከ Critical thinking በተለየ ወይንም በላቀ መልኩ በዚህ ፅሁፌ የምጠቀመው Analytical thinking የሚባለውን ሲሆን የዚህ አስተሳሰብ መንገድ ለ’ነዚህ ጉዳዮች አጽንኦት ይሰጣል፦ 1) standing back from the the information given (ይህ ማለት የተሰጠውን መረጃ ለመገምገም እንዲመችና በውስጡ ምንን እንዳቀፈ ለማወቅ ራቅ (ነጻ ሁኖ) ብሎ መገምገምን ያበረታታል)፣ 2) examining it in detail from many angles (ይህም ራቅ ማለቱ ከተለያዩ ማዕዘኖች ወይንም እይታዎች የተሰጠውን መረጃ አብጠርጥሮ መገምገምን ያበረታታል)፣ 3) checking closely whether it is completely accurate (ይህም የተሰጠው መረጃ ትክክል መሆኑን መገምገምን ያበረታታል)፣ 4) checking whether each statement follows logically from what went before (ይህም የተሰጠው መረጃ ለመደገፍ የተኬደበት መንገድ ወይንም የሙግቱ ውቅር ምን ያህል ስምሙ ነው የሚለወን መገምገምን ያበረታታል)፣ 5) looking for possible flaws in the reasoning, the evidence, or the way that conclusions are drawn (ይህም በተሰጠው መረጃ ወይንም ማስረጃ ውስጥ ያለውን ስህተት ነቅሶ ማውጣትን የሚበረታታ መንገድ ነው)፣ 6) check the hidden assumptions (ይህም ከተሰጠው ማስረጃ ድብቅ አጀንዳ (በማወቅም ሆነ ባለማወቅ የተያዘ) እንዳለው በጥልቀት ማየትን ወይንም መገምገምን ያበረታታል)።

ከብዙ ሰዎች እምነት (faith) እና ምክንያት እንደማይስማሙ እንሰማለን። ምናልባትም ይህ እሳቤ የመጽሐፍ ቅዱሱን የእምነት ካለመረዳት ይሆናል ይህ የሚከሰተው። ዶ/ር ዊሊያም ሌን ክሬግና ዶ/ር ጄ.ፒ ሞርላንድ በጻፉት Philosophical Foundations for a Christian Worldview መጽሐፍ ውስጥ የመጽሐፍ ቅዱሱ እምነት ሶስት ነገሮችን የሚያቅፍ እንደሆነ ይነግሩናል። 1) Notitia (የክርስትናን እምነት ጭብጥ መረዳትን የሚያመለክት ሲሆን)፣ 2) Fiducia (trust, መታመንን፣ መደገፍን)፣ እና 3) Assensus (እውነታ ካላቸው አ/ነገሮች ጋር መስማማት የሚያመለክት ነው) ይሉናል። በማከልም መታመን (Trust) በመረዳት፣ በእውቀትና የአሳቢው ከእውነታ ጋር መስማማት መሠረቱ የሆነ መሆኑን ይነግሩናል።

ስለ እምነት (belief) በጥቂቱ ለመዳሰስ ያህል፣ አማኝ ስለ ብዙ ነገሮች ሊያምን ወይንም እምነቶች (beliefs) ሊኖሩት ይችላል። እነኚህ እምነቶች በማስረጃ የተደገፉም ያልተደገፉም ሊሆኑ ይችላሉ። ይህ ብቻም ሳይሆን justified (የጸደቁ፣ የተረጋገጡ፣ warranted) ሊሆኑም ላይሆኑም ይችላሉ። ለምሳሌ፦ አንድ ሰው ሆዱን ካመመው ያ ህመም በሃኪም ቢታይም ባይታይም “ሆዴን አመመኝ” ብሎ ማለቱ በራሱ ትክክለኛ እምነት ያለበት እውቀት ነው። ሃኪሙ አላመመህም ቢለው እንኳን የሰውየው መታመም ለሰውየው እውን ከሆነ ማብራራት ሳይጠበቅበት ህመሙ እሙን መሆኑን ‘ርግጠኛ ነው። (ለዚህም ስለፈጣሪ መኖር እነ ጋሽ አልቪን ፕላንቲንጋ የጆን ካልቪንን ሰዎች ሁሉ በተፈጥሮኣቸው ፈጣሪ መኖሩን ማወቅ ይችላሉ ወይንም sense ማድረግ ይችላሉ ወይንም ውስጣቸው sensus divinitatus (sense of divinity) አለ እንደሚሉት ነው)። ስለዚህ እኛ አማኞች የተለያዩ እምነቶች ሊኖሩን ይችላሉ። ማለትም በእውቀት ላይ የተመሰረተ እምነት። በአንድ ትምህርተ ጉባኤ (lecture) ላይ ዶ/ር ዊሊያም ሌን ክሬግ ስለ እምነቶች (beliefs) እያወሩ የሸረሪት ድር በነጩ ሰሌዳ ላይ ከምስል ካስቀመጡ በኃላ እኛ አማኞች መኃከል ላይ ሊኖር የሚገባው እምነቶቻችን ውስጥ በዋናነት ስለ ፈጣሪ መኖርና ስለ ኢየሱስ ማንነት፣ ሞትና ትንሳኤ ሲሆን፣ ልክ የሸረሪት ድሩ ጥግ አካባቢ ደግሞ ስለ ተለያዩ ነገሮች ለምሳሌ ስለ መጽሐፍ ቅዱስ ህፀፅ አልቦነት (Inerrancy of the Scriptures) ያለን እምነት ለሆን ይገባል እያሉ አስተምረዋል። ይህም ያሉበት ለምሳሌ መጽሐፍ ቅዱስ (ትርጉሙ) ስህተት አለበት ከተባለ የሸረሪት ድሩ መኃል ስላልሆነ ይህ እምነታችን ቢበጠስ እንኳን በመኃከሉ ላይ ብዙም ተጽዕኖ የለውም። ነገር ግን የመኃከሉን አጥብቀን መያዝ እንዳለብን ለማሳሰብም ነው ይህን የተጠቀሙት። (ይህን ክሬግ Central Beliefs and Peripheral Beliefs ይሉታል)

እኔም ይህን ያነሳሁት አማኞች የመኃከሉ እምነታችን ሊሆን የሚገባውን አጥብቀን በመያዝ ከላይ ከላይ ያሉትን ልክ “ዘፈን ሃጢኣት” ነው ብለን ያየዝነውን እምነት “ዘፈን ሃጢኣት” አይደለም ብሎ አንድ ሰው ሲሞግተን የምንናወጥበት ሊሆን አይገባም። ይልቁን የመኃከሉን ለማስጠበቅ በቅዱስ ቃሉ፣ በቤተክርስቲያን አስተምህሮትና በምክንያት (ይህም የህያውን መንፈስ ምስክርነት ይጨምራል) አዲሱን ሙግት ለመገምገም እንደምንሞክር ሁሉ ያንንም እንዲሁ መሞቱ መልካም ነው። ከሱ በላይ ለዘፈን ሙግት ብለን መሠረታዊ እምነታችንን አለማስነካትን ልብ ይሏል!

በተጨማሪ አንድ ተሟጋች ይህን ልብ ሊል ይገባል። በግልፅ እውነት፣ በደደረ ሙግት፣ በበቂ ማስረጃ፣ በብዙ ጥያቄ የአንድን ሰው “Belief (system)” ድካም ማሳየትና ውጤቱን መግለጥ፦ 1) ለዛ ሰው ራስ ምታት ይሆናል፣ 2) ቁጣና ሌሎችንም አይነት ስሜታዊ ‘ርምጃዎች እንዲወስዱ ያደርጋል፣ 3) ከፈረሰ በኃላ የሚያርፉበት መሠረት ከሌለ ወና ላይ እንዳሉ ስስ ነገሮች ተንሳፋፊና ቀውላላ ያደርጋል፣ 4) በብዙ ነገር ላይ ጥርጣሬን ይፈጥራል። ግና መድኃኒት ቢመርም መዋጥ (መውሰድ) ለጤንነት ነውና ልብን ከበሽታ ለመታከም ማዘጋጀት መልካም ነው!

ስለዚህ እኔ “ዘፈን ሃጢኣት” ነው ብዬ ስሟገት የእኔ ተሟጋች ልቡ ክፍት ሊሆን ይገባል። አለበለዚያ “ነፋስን እንደመጎሰም” ነው የሚሆነው። ልብን ዝግ ማድረግ ደግሞ ዋናው ምክንያቱ ሁለት ነው፦ 1) ፍጹም ቸልተኝነት! 2) ጉራ ወይንም ትዕቢት ነው!

ይህን ካየን አሁን ደግሞ ስለ ንጽረተ-ዓለም፣ በጋሽ ዮናስ መጽሐፍ የተመለከትኳቸውን ቅይጥ ያሉ አመለካከቶችና መነሻቸውን ተመልክተን በተጨማሪ የጋሽ ዮናስን ከመጻፋቸው ያስተዋልኩትን ቅድመ-እሳቤ (preunderstanding) አይተን ወደ መጽሐፉ ግምገማ በሰፊው እንገባለን።

ንጽረተ-ዓለም ወይንም ጀርመኖች እንደሚሉት ቬልታንሻንግ (Weltanschauung) ስለ ዓለምና ህይወት ያለን የአንድን ሰው እይታ የሚመለከት ሲሆን በዚሁም አንድ ሰው እውነታን እንዴት እንደሚመለከትና ትርጉም እንደሚሰጥ የሚያያሳይ መነጽር ነው። ዶ/ር ኖርማን ጋይዝለር እንዲህ ይላሉ፦ “A worldview makes a world of difference in one’s view of God, origins, evil, human nature, values, and destiny.”

በዚህ ውስጥ የ Christian Worldview ከሌሎች ንጽረተ ዓለማት ለየት ባለ መልኩ የሚቀርብ ነው። አንድ ክርስቲያን ዓለምንና በዓለም ያለውን ህይወት እንዴት ነው የሚያየው? ከሌሎች ንጽረተ ዓለማት በምን ይቃረናል? በምን ይመሳሰላል? ቅይጥነት ለአማኝ አስፈላጊ ነው? የሚለውን መገምገም መልካም ነው።

(ቅይጥነት) Syncretism፦ is the combination of different systems philosophical or religious belief or practice ይላል Encarta Dictionaries

ይህ ከሆነ ዘንዳ ከክርስቲያን ንጽረተ ዓለም ለየት የሚሉትን አንድ አንድ እይታዎች እንመልከት (ቢያንስ ከክርስትና አስተምህሮት ጋር የማይዛመዱትን)።

1) Secular, Humanism፦ ከጥንት ፈላስፎች ጀምሮ የነበረ እይታ ሲሆን “Man is the measure of all things.” የሚልና በነ ካርል ማርክስ፣ ጆን ዶዊ፣ አያን ራንድ፣ እና ጃን ፖውል ሳርተር የተለያየ ትርጓሜ ተሰጥቶታል። ከላይ የጠራኀቸው ሰዎች ከክርስትና ንጽረተ ዓለም ለየት የሚል አመለካከት ያላቸው ሰዎች ነበሩ። አክለውም ጋይዝለር እንዲህ ይሉናል፦ C. S. Lewis የ Humanismን እንቅስቃሴ በተለይ Secular የሆነውን እንደሚቃረን እንዲህ ይገልጻሉ፦ “...Secular Humanism, in a sort of ghastly simplicity, removes the moral organ and yet demands the moral function. ‘We make men without chests and expect of them virtue and enterprise. We laugh at honour and are shocked to find traitors in our midst’...”

ለጥቀውም በ Utilitarian Hedonists የተቀመረውን የ Humanist Manifesto እንዲህ ያስነብቡናል።

Secular Humanist Manifesto 1

Affirmation 5፦ “Humanism asserts that the nature of the universe depicted by modern science makes unacceptable any supernatural or cosmic guarantee of human values.” There are no God-given values to discover; therefore values are relative and subject to change.

Affirmation 6:- “We are convinced that the time has passed for theism, deism, modernism, and several varieties of ‘new thought’...”

በ Atheists ደግሞ የረቀቀው ሁለተኛው Humamist, Secularist Manifesto,

...Regretably, we are today faced with a variey of anti-secularist trends: the reappearance of dogmatic, authoritarian religions; Fundamentalist, literalist, and doctrinaire Christianity...As secular humanists, we are generally sceptical about supernatural claims...

የ Secular Humanismን የጋራ በኃሪ እንዲህ ይገልጹልናል።

1) Nontheism is common to all forms of secular humanism...

2) Naturalism is essential to humanism, following from the denial of theism...

3) Evolution is the secular humanist’s way to explain origin...

4) Ethical relativism unites secular humanists, for they have a distaste for absolutes...

5) Human self-suffiency is a central tenet...

ሲጠቀልሉት፦ Secular humanism is a movement consisting mostly of atheists, agnostics, and deists...

ይህን ስለ Secularism, Humanism በጋይዝለር ምስክርነት ከተመለከትን ዘንዳ ወደ ፕሮፌሰር አሊስተር ኢ.መግሪት የ Secularism እሳቤ ጥንስስ ምን እንደሚመስል ወዳስቃኙበት መጽሐፍ ጎራ እንበል። የመጽሐፉ ርዕስ፦ Christianity’s Dangerous Idea፡ The Protestant Revolution---A History From The Sixteenth Century To The Twenty-First በተለይ የ Humanism እሳቤ በ Renaissance ጊዜ የአሁኑ የ20/1ኛወው ክ/ዘ እይታ እንደሚለያይ ይነግሩናል። ከላይ ያሳየሁትና በኃላ የጋሽ ዮናስ መጽሐፍ ላይ የማሳየው የ Secularism እሳቤ ከ20/1 ክ/ዘ ጋር የሚቆራኝ ነው።

“...Secularism takes various forms: in the United Kingdom, Secularism is basically an aspiration toward the elimination of any religious influence on public institutions; in the United States that aspiration takes the form of eliminating any religious presence in public institution. In the face of this threat, increased collaboration between Protestants is to be expected...” በዚህም ምስክርነት የምናየው Seculariam አወንታዊ የሆነ connotation እንደሌለው ነው!

Christianity and Culture በሚለው የ C. S. Lewis Article ይህን እናነባለን፦ ...I found the famous saying, attributed to Gregory, that our use of secular culture was comparable to the action of the Israelites in going down to the Philistines to have their knives sharpened...” ይህን ጋሽ ሌዊስ ያገናኙት የአለማውያንን ባህል (ልምድ፣ ጽሁፍ...) ለወንጌል ከመዋጀት አንጻር ነው። ሆኖም Secular culture የሚለው አሁንም አሉታዊ ስያሜ ነው ያለው።

በ Screwtape Proposes A Toast article ውስጥም እንዲህ ብለዋል፦ ከአሜሪካ የነጻነት ውጊያ ድልና ከፍሬንች አብዮት ስኬት ጋር ብዙ መልካም ነገሮች ቢከሰቱም፣ But on the other hand, there was in the movement so much rejection of faith, so much materialism, secularism, and hatred, that we felt we were bound to encourage it...

ስለ secularism እንደዚህ አይነት ፍንጭ አይተናል። አሁን ሌላኛውን የንጽረተ ዓለም ገጽ Hedonism, Utilitarianismን እንይ።

2) Hedonism, ይህን አሳብ The short Routledge Encyclopedia of Philosophy by Prof. Edward Craig የተጻፈውን በመንተራስ እንዲህ እንፈታዋለን፦ Hedonism is the doctrine that pleasure is the good. በዚህም የምንረዳው ደስታን ወይንም እርካታን በራሱ ማሳደድን ሲሆን Edward Craig በማከልም ሶስት አይነት Hedonists እንዳሉ ይነግሩናል።

እነሱም፣ 1) Psychological Hedonists hold that we can pursue only pleasure; 2) Evaluative Hedonists that pleasure is what we ought to pursue; and 3) Reflective Hedonists that it is what on reflection gives value to any pursuit. ይሉናል። ስለዚህ ይህ እሳቤ ከጥንት ከነ ኢፒኩሪያን ጀምሮ የነበረ ቢሆንም አሁን መልኩን እየቀየረ መጥቷል። ዶ/ር ኖርማን ጋይዝለርም እንዲህ ይሉናል፦ They (Utilitarian Hedonists) promoted the notion that every man was the best judge of his own interests; man should be free to act as he pleases as long as others are not provoked by his efforts. Following ancient Hedonism, they held that the ultimate good was pleasure. Hence maximizing pleasure and minimizing pain for the greatest number of people in the long run was their ethical goal...the right thing to do is what will bring the greatest good to the greatest number of people in the long run...

ይህም ለራስ ደስታና እርካታ አጽንኦት መስጠትን የሚያመለክት ሲሆን፣ ከጥቅመኝነት (Utilitarianism) ጋር ሲገናኝ ደግሞ ብዙ ሰውን መጥቀም (ይህም ከራስ ደስታ ጋር የተቆራኘ እንጂ ከፈጣሪ ጋር የተገናኘ አይደለም) እና ደስታንና እርካታን ማብዛት፣ መጨመር ላይ ያተኩራል። ማለትም ከምክንያቱ በላይ ውጤቱ ላይ የሚያተኩር እሳቤ ነው። ሰዎቹ መደሰታቸው እንዴት ነው የሚለዚህም ይመስላል C. S. Lewis በአንድ Hedonics በተባለው Articleኣቸው ውስጥ እንዲህ ያሉን፦ ...Hedonism - the gloomy philosophy which says that Pleasure is the only good..

አሁን ደግሞ ከ Secularism ጋር ዘመድ የሆነውንና የ modernism ተቃራኒ ነኝ የሚለውን እንዲሁም ከላይ በዘረዘርናቸው የ Secular Humanism ማኒፌስቶ ከዘመናዊነት በተቃርኖ እንዳየነው Postmodernism, Deconstructionismን እንይ።

3) Deconstructionism, Postmodernism: ይህ እሳቤ በዋናነት በ ፈረንሳዊው ፈላስፋ ዣክ ደሬዳ እንደ ተጠነሰሰ ይናገራሉ። Deconstructionsim is a form of hermeneutics, of interpreting a text... It stands against fixed rules of analysis...Deconstructionism embraces...referentialism... We (deconstructionists) constantly change the context through which we view symbols...holds to semantic progressivism... a text can always be deconstructed...All Meaning is Contingent. Every object of language and meaning is contingent upon a changing life reality. There is no objective meaning...Derrida shows how the linguistic tradition leads to agnosticism...the movement also is called “postmodern”...

በ Western Philosophy መጽሐፋቸውም ይህን ይሉናል፦ ...this downward spiral led to textual and hermeneutical relativism...

የመጽሐፍ ርዕስ፦ ቤት ያጣው ቤተኛ፡ ሙዚቃ፣ ሙዚቀኝነትና ኢትዮጵያዊቷ ቤተክርስቲያን ፫ እትም (2012ዓም.)

የመጽሐፍ ደራሲ፦ ሙዚቀኛ ዮናስ ጎርፌ

የመጽሐፍ ዘውግ፦ ኢ-ልበወለድ

የገጽ ብዛት፦ 273

መጽሐፉ በሁለት ክፍሎችና በዘጠኝ ምዕራፎች የተከፋፈለ ሲሆን የመጀመሪያው ክፍል መጀመሪያ ምዕራፍ ስለ ሙዚቃ ታሪክ ከክርስትና በፊት ያለውን ይዳስሳል፣ በሁለተኛው ምዕራፍ ከ30-1400AD ድረስ የሙዚቃን ታሪክ በዋናነት በክርስትና ክበብ ውስጥ ያለውን ይዳስሳል፣ ሶስተኛ ምዕራፍ ከ1400-አሁኗ ቤተክርስቲያን ድረስ ያለውን የሙዚቃ አጠቃቀምና አመለካከት ይዳስሳል፣ አራተኛው ምዕራፍ ላይ የኢትዮጵያን የሙዚቃ ታሪክ አጠር በተደረገ ሁኔታ ይዳስሳል፣ በሁለተኛው ክፍል የመጀመሪያው ምዕራፍ ላይ ስለ ጥልቅ አሴቢነት ይዳስሳሉ፣ በሁለተኛው ምዕራፍ ስለ ሙዚቃ ምንነት ይገልጻሉ፣ በሶስተኛው ምዕራፍ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅሶችንና ዘፈን የሚለውን አሳብ ይገመግማሉ፣ በአራተኛው ምዕራፍ ለተለያዩ ነጥቦችና ጥያቄዎች ምላሽ ይሰጣሉ፣ በመጨረሻው ምዕራፍ ማሳሰቢያቸውን ለሙዚቀኛው፣ ለአንባቢውና ለወንጌል አስተማሪው ይሰጣሉ፣ ከዛም አሳባቸውን ይጠቀልሉታል።

ከመጽሐፋቸው ያገኘሁት በጎ ነገር፦

1) ስለ ሙዚቃ ሰፋ ያለ ነገር እንዳውቅ አድርገውኛል። ከእሳቸው መጽሐፍ ብቻ ሳይሆን ዋቢ ካደረጓቸውም መጻሕፍት እንድጠቀምና እውን አበው እንደዚህ ብለዋል? እነ ሉተር ይህን አስተምረዋል? የኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን ብቻ ናት ይህንን የዘፈን አቋም የያዘችው ወይስ ከድሮም የነበረ ነገር ነው? በሚል በጥቂቱም ቢሆን መጻሕፍትንና አጫጭር መጣጥፎችን እንዳነብ አድርገውኛል።

2) በእውነት ለኪነጥበብ ባለሙያው ቤተክርስቲያን ልትራራ ይገባታል። ይህም ርህራሄ እነሱን ከመረዳትና ለክርስቶስ ካለ ፍቅር ሊመነጭ ይገባል የሚል አሳብ አስርፀውብኛል።

3) በገጽ 92 ላይና በሌሎችም ገጾች ላይ Christian Critical Thinker መሆኖትን አይቻለሁ። ከሁሉ በላይ ለጥልቅ አሳቢነትና ለቃለ እግዚአብሔር የሰጡት ቦታ ለብዙ ነገር መሰረት ሊሆን እንደሚችል ልብ ብያለሁ።

4) ስለ እዮብ መኮንን ሲናገሩ በእውነት ለአብዛኛዎቹ ዘማሪዎቻችን፣ ሰባኪዎች ይህንን ልምምድ እንድመኝ አድርገውኛል። እሱም ስለ ቃለ እግዚአብሔር ማውጋት፣ ስራን (ሙያን) በ’ሱ መገምገምን እንደ ትልቅ ነጥብ ነው የወሰድኩት።

እና ሌሎችም...

አሁን ከላይ ባየነው መሰረት ከጋሽ ዮናስ መጽሐፍና በሕንጸት ከተዘጋጀው የሙግት መድረክ ያስተዋልኩት ቅድመ-እሳቤዎች (Presuppositions, Preunderstandings)....

1) ክርስቲያኑ ማህበረሰብ ዘፈንና ሙዚቃን አውግዟል፣ በእሳቸውም እይታ ሙዚቃና ዘፈን የሚለዩ መሆን የለባቸውም የሚል፣ አማኝ ለሙዚቃና ዘፈን ጥላቻ አለው፣ ስለዚህ ሙያ ጥልቅ እውቀት የለውም፣ በሁለቱ መኃከል ልዩነት ሳያደርግ ተችቷል!ሁለቱንም በአንድ መነጽር ነው የሚያየው!

ይህን አሳብ ከመጽሃፋቸው ገጽ 11፣ 12፣13፣14፣15፣16፣ 20፣24፣ 34፣ 35፣ 36፣37፣38፣39፣40፣ 41፣ 42፣ 44፣46፣ 47፣ 49፣ 50፣ 51፣62፣ 65፣69፣ 75፣97፣ 107፣ 113፣ 114፣ 116፣ 118፣ 119፣ 122፣ 124፣ 127፣ 128፣ 129፣ 133፣ 134፣ 136፣ 137፣ 138፣ 140፣ 146፣ 148፣ 149፣ 150፣151፣152፣153፣154፣158፣ 159፣160፣ 167፣ 168፣ 169፣ 170፣ 171፣ 172፣ 173፣ 174፣ 175፣ 176፣ 177፣ 178፣ 179፣ 180፣ 181፣ 182፣ 183፣ 184፣ 186፣ 187፣189፣ 190፣191፣ 192፣ 195...

2) የዘፈን ሃጢአትነት ወይንም ከመንፈሳዊነት ጉዳይ ውግዝ የመሆን ጉዳይ በኢትዮጵያውን አማኞች ዘንድ ብቻ ተቀስፎ የተቀመጠ ነገር እንደሆነ ማሰብ፣ ይህም ያለው ገጽ 11፣ 12፣ 13፣ 14፣ 15፣ 16፣ 18፣ 97፣ 107፣ 116፣ 117፣ 122፣ 124፣ 127፣ 128፣ 129፣ 130፣ 134፣ 140፣ 148፣ 150፣ 152፣ 153፣ 154፣ 159፣ 160፣ 167፣ 168፣ 169፣ 170፣ 171፣ 172፣ 173፣ 174፣ 176፣ 177፣ 178፣ 179፣ 180፣ 181፣ 182፣ 183፣ 184፣ 186፣ 187፣ 191፣ 192፣ 194፣ 200፣ 201...

3) ለሙዚቃ ወይንም ዘፈን ከምንም ነገር በላይ ከፍ ያለ ቦታን መስጠት፣ ከምንም ነገር ነጻ ማድረግ (ነጻ ናት ብሎ ማሰብ)፣ ዘፈን (ሙዚቃ መጫወት) መዝፈን የሞትና የህይወት ጉዳይ ነውና ልክ እንደሌሎቹ ሙያዎች ታይቶ ለገቢ ምንጭ ስለሆነ አማኙ ሙዚቀኛ መዝፈን አለበት፣ ካልዘፈነ (ወይንም መዝፈንን ውጉዝ ካደረገ) ግብዝ፣ አስመሳይ፣ ዳተኛ፣ አድር ባይ ነው ብሎ ማሰብ፣ ከገጽ 140-270 ባለው የተጠቀሰ አሳብ፣

4) አማኝ ለእግዚአብሔር ክብር መኖርንና ለሰዎች ጥቅም መኖርን በፍጹም ልዩነት መመልከት አለበት፣ በሁለቱ መኃከል ልዩነት አለ፣ ለሰዎች ደስታን በራሱ በደስታነቱ መመልከት እንጂ ከእግዚአብሔር ክብር ጋር ማገናኘት አይስፈልግም፣ ሁለቱ የሚገናኙት ልክ እንደ ውሃና ዘይት እንጂ ተቀይጠው አንድ እንደሚሆኑ ወይንም አንዱ የአንዱ ንዑስ ስብስብ (set and subset or set and element or member of that set) አይነት ሳይሆን ሁለት የተለያዩ sets (ስብስቦች) አድርጎ ነው። ገጽ 141-153

5) እኔ ትክክል ነኝ፣ ሌላው አማኝ በተለይ ኢትዮጵያዊ አማኝ ሁሉ ስለ ሙዚቃ ያለው አመለካከት ትክክል አይደለም። በየመ፡፡ ከመጽሐፉ መግቢያ እስከ መደምደሚያው ድረስ

6) Secular እና Sacred የሚባል ሙዚቃ (ሙዚቃ ሲባል ዘፈንንም ጨምሮ ነው) የለም! Secular የሚለው ዓለማዊነት

ታሪክ አቀራረቡ ላይ ልክ ነው ወይ?

በገጽ 22 ላይ “ቸርች ሞድ” ብለው የጻፉበት ስፍራ ላይ፦ የትኛዋ ቤተክርስቲያን? ዝማሬን ያላደረገችበትስ ወቅት አለ? “ቸርች ሞድ” ምጸት ነው ወይስ እንዲህ ብላ ሰይማለች ማለት ነው? ከሆነስ ለምን ተጠቀመችው? ነው ወይስ የ’ሷ ያልሆነውን መጠቀም አትችልም? ደግሞስ እነኚህን ሞዶች ለመቀበል ለምሳሌ የሉተር አይነት ሙዚቃ ልክ እንደ ሂሳብ ከፈጣሪ የተሰጠ ነው ብላ የምታስብ ከሆነና ግሪኮ-ሮማንስ ከአምልኮተ እግዚአብሔር ውጪ (ከእግዚአብሔር የተሰጠ ከሆነ ለእርሱ መሆን አለበት ብሎ ማሰብ consistent thinking ነውና) የዋለውን “የእግዚአብሔርን ለእግዚአብሔር” ብላ ቢሆንስ? በተጨማሪ የቤተስኪያን አበው ፍልስፍናን (ጥበብን መውደድ) የፈጣሪ ስጦታ ነው ብለው ያስቡ ስለነበር የግሪኮችን “የማይታወቀው አምላክ” እሳቤ እርሱ የክርስቲያኖች አምላክ ነው ማለቱ የ’ነ ጳውሎስን monotheistic እሳቤ የሚያጎላና ሌሎች አማልክት ሊኖሩ አይችሉም፣ ከሌሉ ደግሞ በሰዎች ዘንድ አምላክን የማምለክ ፍላጎት በሰው ልብ የሚያስቀምጠው አምላክ የአይሁድ-ክርስቲያኖች (Judeo-Christian) አምላክ ነው ብሎ ማለት የራሳቸው (የክርስቲያኖች) ያልነበረውን የክርስቲያን አደረጉት ሊባል ይችላል?

ገጽ 22፦ ሌላው ሮማውያንና ግሪኮች ለሙዚቃ እድገት ከፍተኛ አስተዋጽኦ እንዳደረጉ ከገጽ 19-24 አትተዋል። ይህን ሲያደርጉ/ሲነግሩን ግን፦

1) የግሪኮችንና የሮማውያኑን ንጽረተ ዓለም አልዳሰሱም። ይህ የሆነው ከሙዚቃ አጠቃቀማቸው ጋር አይገናኝም ብለው ነው ወይስ ዋና ጉዳዮት ሙዚቃ ብቻ ስለሆነ ነው? የመጀመሪያው ከሆነስ ለምን በገጽ 22 ላይ ስለ አማልክቶቻቸውና ስለሙዚቃው ግንኙነት ማተት አስፈለገ? በተጨማሪም ለምን በገጽ 23 ላይ በሁሉም የሮማውያን ህይወት ላይ ሙዚቃ ጣልቃ ገብ መሆኑን አጽንኦት ሰጥቶ ማሳየቱ አስፈለገ?

2) በግሪኮች ዘንድ ሙዚቃን ልክ እንደ ዋናና አስፈለጊ ነገር ተንትነዋል። ይህ ደግሞ በሌላኛው አቅጣጫ ሙዚቃን ምን ያህል እርሶ በተደጋጋሚ የጠቀሱትን Plato (አፍላጦን) እንኳን የሚከለክላቸው የሙዚቃ አይነቶች እዚህ ጋር (እርሶ ከሚሉት በተቃራኒ ማለትም ከዘፈኑ ይዘት አንጻር መጥፎና ጥሩ ካሉት) በሚገርም ሁኔታ እርሶ St. Augustine ላይ የወረዱበት የተዛባ ትችት ምንጩ ፕሌቶ እንደሆነ ሳያስቡ ፕሌቶን ከፍ አድርጋቹ ኦገስቲንን (ያው ክርስቲያን ስለሆነ ለሙዚቃ የተዛባ አመለካከት የያዘው ከዚህ የተነሳ ነው የሚል ቅድመ ልባዊ ስላሎት) ዝቅ ማድረጎ ምናልባትም በዘፈኑ ይዘት ሳይሆን በሙዚቃው ውቅር የተነሳ ፕሌቶ የሚያወግዛቸውና ነፍስን ያጎድፋሉ ብሎ የሚያስባቸውን አለማወቆ one-sided assessment የሚለውን ደካማ አቀራረብ ያሳዩበት ነው። ለዚህ ነው ንጽረተ ዓለም በእርሶ ቦታ ሳይኖረው እንዲያው ሙዚቃውን ግሪኮች ከፍ አደረጉት ክርስቲያኖች ዝቅ አደረጉት ማለቶ የተዛባ አመለካከቶንና በዘመናዊው የድህረ-ዘመናዊነት አፍራሽ እሳቤ መጠቃቶን የሚያሳብቀው።

ፕሌቶ ነፍስን በሶስት ክፍል ከፋፍሎ ያስባታል Rational part, Courageous or Spirited part, and Appetitive part. ከነዚህም ፕሌቶ የሚመርጣቸው የሙዚቃ አይነቶች ለ rational parts የሚሆኑትን እንጂ ለ Appetitive part የሚሆኑቱን አይደለም። But although Plato asserts an essential distinction between soul and body, he does not deny the influence that may be exercised on the soul by or through the body. In the Republic he includes physical training among the constituents of true education, and he rejects certain types of music because of the deleterious effect they have on the soul...ይሉናል የፍልስፍና ታሪክ ፕሮፌሰር የሆኑት ፍሬድሪክ ኮፕለስተን።

በዚህ አይነት፦ 1) ኦገስጢንን ጨምሮ በመሃከለኛው ዘመን የነበሩትን በፕሌቶ ፍልስፍና የተነኩትን ክርስቲያን ፈላስፎች መረዳት አስፈላጊ ነው፣ 2) ሙዚቃን መቃወም በክርስቲያኖች የተለጠፈው ትችት እርሶ ባወደሱት የፕሌቶም ፍልስፍና ላይ መንጸባረቅ ነበረበት። ፕሌቶ በዚህ ዘመን ቢኖር እርሶ ከዘረኝነትና ከአጋንንት አምልኮ ጋር ብቻ ለማገናኘት የሞከሩትን የሮክ ኤንድ ሮልን፣ ጃዝን... ሙዚቃ ይቃወም ነበር። ምክንያቱም ከነፍስ ጋር ባለው ግንኙነት ምን ያህል የእነዚህ የሙዚቃ ዘውጎች በራሳቸው (ግጥም ሳይጨመርበት) ትልቅ አሉታዊ ተጽዕኖ እንደሚያሳድሩ ስለሚገልጥ። ማንም አንባቢ ይፍረድ ሮክ ኤንድ ሮል፣ ሂፓፕ፣ ጃዝ፣ ብሉዝ በፕሌቶ እይታ ስሜት ቀስቃሽ ናቸው ወይስ ለማሳብ ማሰላሰል የሚጠቅሙ (ማሰብ ስል ደግሞ ሂሳብንና ፍልስፍናን እያልኩ ነው)? ሁለተኛው እንደማይሆን ግልጽ ነው። ለዚህ ነው እንኳን ክርስቲያኖች ፕሌቶ ራሱ ቢኖር በእነዚህ ሙዚቃዎች ላይ ትችቱን ያሳርፋል። Professor Allan Bloom እንዲህ ይሉናል፦ “...It is Plato’s teaching that music, by its nature, encompasses all that is today most resistent to philosophy. So it may well be that through the thicket of our greatest corruption runs the path to awareness of the oldest truths...They wanted to cultivate the enthusiastic states of the soul and to re-experience the Corybantic possession deemed a pathology by Plato...”

ለዚህ ጠቃሚ ጥናት እንዲሆን እነኚህን መጻሕፍት ብታነቧቸው መልካም ነው፦ The Closing of the American mind እና How Christianity changed the world የሚሉትን

3) እንዲያው በግርድፉ ግሪኮችና ሮማውያን ሙዚቃን እንዳንቆለጳጰሷት ከመተንተን በተቃራኒው ያሉትን እይታዎች ቢቃኙ መልካም ነበር ባይ ነኝ። እንዳሉትስ ሙዚቃና ሌላው አርት በግሪኮ-ሮማን ተወድሶ በክርስቲያኖች ሞቷል? እርሶ ያለ ሰፊ ጥናት ካስቀመጡት በተቃራኒ ፕሮፌሰር አልቪን ጄ.ሽሚድ How Christianity Changed the World በሚለው መጽሐፋቸው መግቢያ እንዲህ ይሉናል፦ “...Pagan Rome,” says one observer, “made no contribution to musical progress.” Its music was “a degenerate form of music that was used in temple, theatre, and circus in the time of the empire.”1 It was into this cultural environment that the Christians brought a very different kind of music. Following the Old Testament tradition, they initially sang biblical psalms, and in time they progressed from monophonic to polyphonic singing, always influenced by the life, death, and resurrection of Jesus Christ. Whether in formal or informal contexts, Christians praised and honored God through music and song. As one observer expressed it, “The Christian Church was born in song...”

በተጨማሪ በ Dr. Rodney Stark, Victory of Reason መጽሐፍ ላይም እንዲህ ይሉናል፦“...The Romans and Greeks sang and played monophonic music: a single musical line sounded by all voices or instruments. It was medieval musicians who invented polyphony, the simultaneous sounding of two or more musical lines, hence harmonies...”

ገጽ 24 ላይ የተጠቀሙት ጠቅላላ ፍረጃ ያው ይህን ፍረጃዎትን ለማድበስበስ ከእርሶ ከዚህ አሳቦት ጋር የሚጋጭ ነገር በመሃል በመሃል ስለ ቤተክርስቲያን መልካም ተጽዕኖ ቢጽፉም ዋናው አሳቦት ግን ለማንም አንባቢ እንዲህ ቁልጭ በሎ ተቀምጧል፦ “...ክርስትና በመጠኑም ቢሆን የቤተ መንግሥት ሃይማኖት ሆኖ ማገልገል ከጀመረበት ጊዜ አንሥቶ ከፍተኛ የሆነ የኪነጥበብ መዳከም አሳይቷል...”

ስለዚህ ፍረጃቸው እነዚህን ይመስላል፣

1) ከ312 እ.ኤ.አ ጀምሮ ያለው ክርስትና በኪነጥበብ (በተለይ በሙዚቃው) ከፍተኛ መዳከም አሳይቷል፣ የ’ኔ ሙግት ደግሞ እውነት ኢየሱስን የተረዳች ቤተክርስቲያን ከአይሁድ፣ ግሪክና ሮማውያን ያነሰ ተጽዕኖ ነበራቸው ወይ?

For centuries both sacred and secular music in Western society, much of it written by Christians or by musicians influenced by Christianity, had a highly edifying effect on people. But with the continued growth of secularization and relativism, there has been a steep and rapid decline in the wholesomeness and beauty of music...from Christianity’s earliest years and for centuries thereafter, Christian musicians gave beauty and majesty to Western music...

ለሙዚቃው ዓለም የተበረከተ፦ ወይንም በሙዚቃው ዓለም የተቀዳ የክርስቲያን ሙዚቀኞች ፈጠራ፣

Monophonic music (pre-10th cent.)

—Ambrosian chant (late 4th cent.)

—Antiphonal singing (late 4th cent.)

—Congregational singing (late 4th cent.)

—Plainsong (4th cent.)

—Gregorian chant (late 6th cent.)

Polyphonic music (late 9th cent.)

Church operas (9th cent.)

Solmization (10th cent.)

Staff of four lines (10th cent.)

Motet (13th cent.)

Madrigal (14th cent.)

Anthem (16th cent.)

Oratorio (16th cent.)

Symphony (16th cent.)

Sonata (16th cent.)

Cantata (17th cent.)

Concerto (17th cent.)

Well-tempered scale (18th cent.)

Five-finger technique for keyboard instruments (18th cent.)

1.2) What if Jesus had never been born? በሚለው የሁለት ዶክተሮች ስራ ላይ በ Artና music ላይ ያለውን የክርስትና ትልቅ ተጽዕኖና ምንጭ እንዲህ ይነግሩናል፦ Why was it that music in the Western world developed differently from any other music on the earth? Jesus Christ has everything to do with that answer. In all cultures, music has been connected to the worship of the gods. While the Greek and Roman cultures laid the foundations for Western sculpture, painting, literature, and drama, the Jews laid the foundations for Western music. Even though the lyre was used in the cult surrounding Apollo and the aulos in the Dionysus cult (from which the Greek drama developed), there are no authentic remains of Roman and Greek music—only literary descriptions of performances and music theory and philosophy. But as for their music itself, we don’t know what it was like...Whether made by a Christian or a non-Christian, the greatest theme of art has been inspired by the life of Christ. We close with a thought on Christ’s impact on literature, which applies equally as well to Christ’s impact on art in general...

ክርስትና ለሥነ ጽሁፍ፣ ሙዚቃና ሌሎች የኪነ ጥበብ ዘርፎች ትልቅ አስተዋጽኦን አድርጓል። ክርስትና ባይኖር ሼክስፒር ይታሰብ ነበር? ክርስትና ባይኖር ባህ፣ ሞዛርት፣ ሄንድል...ይታሰቡ ነበር? ክርስትና ባይኖር በአምስት ጣት ሙዚቃ መጫወት ይታሰብ ነበር? ክርስትና ባይኖር ብሔራዊ መዝሙር ይታሰብ ነበር? ክርስትና ባይኖር ሙዚቃ ብቻ ሳይሆን በሌሎች የታየው የኪነጥበብ እድገት ይታሰብ ነበር? ይሄ ጅምላ ጭፍጨፋዎት ስሜታዊነቶን የሚያሳይ እንጂ እንደ ሚዛናዊ ሰው በሁለቱም ጎን ያለውን የገመገመና ተገቢ ብይንን የሰጠ ሰው አያስብሎትም። በዚህም መጽሐፎት ትልቅ bias አለውና ድጋሚ ይታይ እላለሁ!

በ asterisk (*) በገጽ 24 የግርጌ ማስታወሻ ላይ ያስቀመጡት አሳብ ተገቢ አይመስለኝም። ወይንም የማያስፈልግ መረጃ ነው! 1) እዛው ገጽ ላይ ክርስትና ከግሪኮች፣ ከሮማውያንና ከአይሁዶችም ያነሰ ነገር ለ ኪነጥበብ እንዳለው ከገለፁ በኃላ በዚህ የተዛባ እሳቤዎት ላይ (ወይንም ይህንን የተዛባ እሳቤዎትን በሚያጸና መልኩ) ክርስትና ከአይሁድ የሙዚቃ ብቻ ሳይሆን የአስተምህሮት ለውጥ እንደ ፈጸመ የሚያሳይ አቀራረብ ነው አጠቃቀሞ። መረጃው (ስለ ብሉይ ኪዳንና አዲስ ኪዳንነት ያወሩት) ትክክል ቢሆን በተዛባ እሳቤ ላይ የቆመና ያለቦታው የገባ ነውና ይህም ይታይ።

2) ጥልቅ ጥናት ያካሄዱበት ጉዳይ አይደለም። ይህም አይሁዳውያን በመጀመሪያው ቤተመቅደስና በሁለተኛው ቤተመቅደስ የነበረው ሥርዓተ አምልኳቸው ምን ይመስል ነበር የሚለው በስፋት አለመዳሰሱ። ከሁለተኛው ቤተመቅደስ መፍረስ በኃላ ያላው የአይሁድ አምልኮ ምን ይመስላል የሚለው አለመገምገሙና በእርሶ አለመቅረቡ። አይሁዶች ከቤተመቅድስ አምልኮ ወደ ምኩራብ አምልኮ ሲዞሩ የሙዚቃ መሳሪያዎቹን እንደ ቤተመቅደሱ ጊዜው ነበር የሚያስቧቸው ወይ የሚለው አለመታየቱ። ክርስትናስ ይህን የምኩራብ አምልኮ አልተከተለም ወይ? በምኩራብ አላመለኩም ወይ? ካመለኩስ ለምን ለሙዚቃ ዝቅተኛ ስፍራ እንደሰጡ ይታሰባል?

Worship in the early Church በሚለው መጽሐፋቸው Ralph P. Martin እንዲህ ይሉናል፦

Worship is a noble word. The term comes into our modern speech from the Anglo-Saxon weorthscipe. This later developed into worthship, and then into worship. It means, ‘to attribute worth’ to an object. We use the word loosely when we say of a man, ‘He worships his money’, or his car, or his golf clubs. A deeper meaning is found in the honorific title, ‘His Worship the Mayor’, by which we dignify the first citizen of our town or city as a person who deserves special esteem and respect. In the Marriage Service of the Book of Common Prayer, the prospective husband’s promise is ‘With my body I thee worship’—a pledge of utter loyalty and devotion to his bride, who is worthy of this, in his eyes. If we may elevate this thought to the realm of divine human relationships, we have a working definition of the term worship ready—made for us. To worship God is to ascribe to Him supreme worth, for He alone is worthy ...the matrix of early Christian worship was the ancestral cultus and devotions of the Jewish faith, as these were seen to have been fulfilled in the coming of the Messiah. It is necessary, then, to begin with the Old Testament, the common Scriptures of both Judaism and the nascent Church.

ገጽ 29 ላይ ስለ መጀመሪያዋ ቤተክርስቲያን ህይወት እያወሩ ማለትም እርሶ እንደጻፉት ከ30-90 ባሉት ዓመታት ውስጥ ያሉት አማኞች አይሁዳውያን (በጠቅላላው በሚመስል ሁኔታ) ነበሩ ይላሉ። ይህም በእነዚህ የተዛቡ አመለካከቶት እንደሆነ መረዳት ይቻላል፦ 1) ቅድም እንደ ጻፍኩት እርሶ ክርስትናው (በተለይ ከ312 በኃላ ያለው) ከአይሁድ እምነት ፍጹም የተለየ ነው ብለው ስለሚያስቡ የመጀመሪያዎቹን በጠቅላላ አይሁዳዊ ናቸው ማለቶ ከዚህ የተነሳ እንደሆነ ማንም ይረዳዋል።

2) እዛው ገጽ ላይ (ገጽ29) እንዲህ ብለዋል፦ “ሐዋርያትም ሆኑ ከተለያዩ ቦታዎች የተሰበሰቡት ሌሎች አይሁዳውያን ይሁዲነትን ተቃወመው “ክርስትና” የሚባል ሃይማኖት አልፈጠሩም። የመጀመሪዎቹ አይሁዳውያን ክርስቲያኖችም ራሳቸውን ከአይሁዳዊነት ውጪ በሌላ መልክ አያዩም...” ይህም 2.1) በ312 ክርስትና የሚል ሃይማኖት ተፈጠረ የሚል እሳቤ ስላላቸው ነው፣ 2) ከ312 አ.ኤ.አ በኃላ ክርስትናው ከአይሁድነት ስለራቀ ለሙዚቃው ዝቅተኛ ቦታ ሰጡት ብለው ስለሚያስቡ ነው።

ትችት፦ 1) የመጀመሪያዎቹ ክርስቲያኖች ሁሉ አይሁዳውያን አልነበሩም። ከ30-90 ከሆነ በእርሶ አባባል፦ በዚህ ሁሉ አመት ከሌሎች ሃገራት ክርስትናን የተቀበሉ የለም ወደ ማለት ይለጠጣል። ይሄ መጽሐፍ ቅዱስን ለሚያነብ ሰው እንግዳ አሳብ ነው። ይህን አላልኩም ብለው መካድ አይችሉም። መጽሐፋቸው ይህን ስለሚል። ሉቃስ ምናዊ ነው? ሐዋርያት ሥራ ላይ ያሉት ጃንደረባ፣ እነ ጵርስቅላ፣ አቂላ፣ ቆርኔሊዎስ፣ የሮሜ ሰዎች ምናዊ ናቸው?የቆሮንቶስ ሰዎች ምናዊ ናቸው? የኤፈሶን...? ይሄ የእርሶ ግምገማ ፍጹም በሌላ ቅድመ ልባዌ የተጠቃ ስለሆነ ውሸት አለበት።

2) ይሁዲነትን አልተቃወሙም የሚለው እሳቤዎት ከምን የተነሳ ነው? ይህን የሚጠይቅ ሰው ከመጽሐፎት የሚገኘው ጳውሎስ ሁላ የአይሁዳውያንን ሥርዓት እንደሚጠብቅ የገለጹበት መንገድ ሙዚቃውንም እንዲህ ተቀብለው ነበር። በኃላ በ312 ይህን አፈረሱት የሚል እሳቤ ስላሎት መሆኑ የታሪክ ሙግቶን በጸና መሠረት ላይ ያልቆመ ደካማ ያደርገዋል። ሥርዓቱን ጠበቁ ማለት ይህንኑ ሥርዓት ከድነት ጋር ሲያገናኙት ከአይሁዶች ጋር አልተለያዩም ማለት ነው? የሐዋርያት ሥራ 15ቱ ሙግት ምን ነበር? በገላቲያ መጽሐፍ የጳውሎስ የአይሁዳውያንን ሥርዓት የመቃወሙ ምክንያት ምን ነበር? አማኞች ከኢየሩሳሌም ተልቅ ስደት የገጠማቸው ይሁዲነትን ስለሰበኩ ነበር?

በተጨማሪም በገጽ 31 ላይ የ ፋይሎን በግሪክ ፍልስፍና መጠገን ከነገሩን በኃላ ፋይሎ የአይሁድን እምነት ከግሪክ ፍልስፍና ጋር ለማመሳሰል የሄደበትን ርቀት ማሳየታቸው የመነሻ አሳባቸውን ማለትም ይሁዲነትም ሆነ ግሪካዊነት ለ Art and music ትልቅ ቦታ ነበረው የሚለውን ለማጽናት ሲሆን በዚሁ ልክ ግን (ያው ይህም ታሪክ ሙሉ ባይሆንም ምክንያቱም እሳቸው ፍልስፍናን የአይሁድ ለማስመሰል ወይንም ከአይሁዳዊያን እምነት ጋር የሚመሳሰል አድርጎ ፋይሎ እንዳቀረበ መተረካቸው ምኑን ለማመሳሰል እንደጣረ እንዲያው በግርድፉ ከመጠቅለል ውጪ በሰፊው አልተነተኑትም) የእነ ኦገስጢንም እሳቤ በአወንታዊ መልኩ ስለ ሙዚቃው ከፕሌቶ (Neo-Platonism) የተወሰደ እና ከክርስትና አስተምህሮት ጋር የተተነተነ መሆኑን አላሳዩም።

ሌላው በገጽ 32-33 ላይ የቅድመ ኒቅያ ክርስትና ውስጥ “አንዳንድ መዛግብት” በማለት ለአይሁድ-ክርስቲያን አመለካከት “ብዙም መልካም” (ምን ማለት ይሆን?) ያልሆነ አመለካከት እንደበራቸውና በዚህም ምክንያት በሚመስል ሁኔታ የመሪነቱን ቦታ በትውልዳቸው አይሁድ ያልሆኑ የሌላ አገር ዜጎች እንደተቆናጠጡት ይነግሩናል። እንደዚህ አይነት ድምዳሜ ለመስጠት፦ 1) Early Church fathersን ሁሉንም በደንብ ማስተዋወቅ ያስፈልጋል፣ 2) ቢያንስ ከ70-177 እ.ኤ.አ የነበሩትን አባቶች (የአይን እማኝነታቸውን የተመሰከረላቸውና አንዳንዶቹም እንደነ ፖሊካርፕ፣ የሮማው ቀልሜንጦስ...ያሉትን) መዛግብት ማገላበጥ ምን ያህል ለሐዋርያት ትምህርት ጥንቁቆች እንደሆኑ መረዳት ይቻላል። እና እነሱ የአይሁድ-ክርስቲያንን እምነት የተዛባ አመለካከት ይኖራቸዋል ለማለት አያስደፍርም። በተጨማሪም ይህ ትችት እነሱን ለማጣጣል የሚደረገው (ለምን ለሙዚቃ ቦታ አልሰጡትም የሚመስል ቅድመ ልባዌ) ውረፋው ሊደርስባቸው አይገባም።

እነሱ እንዲጠብቁ አደራ የተባሉት ሙዚቃን ሳይሆን ጌታ ኢየሱስ ያስተማረውንና ሐዋርያት ሲመሰክሩ የታየውን ወንጌል እንጂ። ለዚህም በሚገርም ሁኔታ የ’ነሱ ስራ አሁን በእጃችን ለገባው ሙሉ መጽሐፍ ቅዱስ መጠበቅ፣ ለ እውነተኛው የአይሁድ-ክርስትና አስተምህሮት የትዬለሌ አስተዋጽኦ አድርገዋል። በሚገርም ሁኔታ እነ ሉተር እንኳን እኚህን አበው ተተግነው ነው የዘመናቸውን የቤተክርስቲያን ኑሮ (እና ምልልስ) የሞገቱት።

በገጽ 33 ላይ እንዲህ ይላሉ፦ “...በመጀመሪያው ምዕተ ዓመት...ኢየሱስን ቀጥታ የሚያወድሱ ዝማረሬዎች እንደነበሯቸው የሚያሳዩ የታሪክ መዛግብት እስከ አሁን በበቂ ሁኔታ አልገኘም...”

1) በዚህ ስፍራ የጥንቷ ቤተክርስቲያን ከመዝሙረ ዳዊትና ከሌሎች የብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ብቻ የተወሰደ መዝሙሮች ብቻ እንዳሏቸው የሚያንጸባርቅ ሃተታ ነው፣

2) ይህም የአይሁድ ተጽዕኖን በሚገባ ለማሳየት የገባ ክፍል ነው። እርግጥ ነው ገጽ34 ላይ ይህን ታሪክ የሚቀለብስ ነገር በ Pliny እንደታየ ነግረውናል። ይህ ግን መጽሐፎትን ላጠና የአይሁድ በሙዚቃ የበላይነት ለማጽናት የገባና እርስ በእርሱ የሚጋጭ አሳብ ነው ያቀረቡት።

ትችት፦ 1) ክርስቲያኖች ከመዝሙረ ዳዊትና ከሌሎች የቅዱሳት መጻሕፍት ውጪ መዝሙሮች እንደነበሯቸው የሚያሳይ ክፍል፦

The New Testament also states that St. Paul encouraged the Christians in Ephesus to “speak to one another with psalms, hymns and spiritual songs. Sing and make music in your heart to the Lord” (Ephesians 5:19). To the believers in Colossae he wrote similar words. At first the early Christians, like their Jewish ancestors, sang psalms, but as they moved into Asia Minor and Europe, and with Gentiles joining the church, they increasingly began singing hymns as lyrics set to music. References to hymns and spiritual songs are also found in the New Testament (written from about A.D. 50 to 95) —for instance, in 1 Corinthians 14:26, Ephesians 5:19, and Colossians 3:16. In St. Paul’s first epistle to Timothy he quotes a fragment of a hymn that Christians sang before Paul composed this letter in about A.D. 64. The fragment reads:

He [God] appeared in a body,

was vindicated by the Spirit,

was seen by angels,

was preached among the nations,

was believed on in the world,

was taken up in glory. (1 Timothy 3:16)

Thus, it is not surprising that Pliny the Younger reported to Emperor Trajan in about A.D. 111 that the Christians sang hymns. Specifically, he told Trajan that they assembled on a “fixed day before it was light, when they sang in alternate stanzas songs to Christ as to a god” (Epistolae, or The Letters of Pliny 10.96).

ምናልባትም በራሳቸው የፈጠሩት ማለትም ከብሉይ ኪዳን መጻሕፍት ውጪና ከ አይሁዶች antiphonal ዜማ ውጪ የተጠቀሙት የለም ለማለት ከሆነም ይህ የእርሶ ሙግት አያዛልቅም። በራሳቸው በቀጥታ አልዘመሩምና antiphonalን ተጠቅመዋል ማለት ይለያያልና።

አንባቢ እንዲረዳ የምፈልገው የጋሽ ዮናስ መጽሐፍ ስለ ጥንቷ ቤተክርስቲያን ይህን የሚስል ነው አመለካከታቸው፦ 1) የመጀመሪያው የአይሁድ-ክርስትና ብለው ጋሽ ዮናስ ያቀረቡት መረጃ ምን እንደሚመስል፣ 2) ክርስትና በተለይ ከ90 እ.ኤ.አ-1517/47 (የነ ሉተር አሳብ እስኪመጣ) ድረስ ለአርትና ሙዚቃ በር ዘግታለች፣ 3) ያው አንዳንዴ ደግሞ ለማስተባበል የሚጠቀሟቸው ቃላት አሉ። ለምሳሌ፦ የውዳሴ ዜማዎች ነበሩ፣ ምናምን የሚሉ። ግን በአጠቃላይ ስለ ጥንቷ ቤተክርስቲያን ያላቸው አመለካከት ከላይ ካስቀመጥኩት በተጨማሪ እንዲህ ብለው ገልጸውልናል። ይህ የእሳቸው እንጂ ሙሉ በሙሉ እንደዚህ እንዳልሆነ ከላይ አይተናል፦ “...በመጀመሪያውና በሁለኛው ክ/ዘ የነበሩት ክርስቲያኖች ከአይሁድነት ወይም ከግሪክ/ሮማዊነት ጋር የተነካካን ነገር ሁሉ ውግዝ አድርገውት ነበር...” ነው ወይ????! አሁንም በዚህ እሳቤያቸው ያንን የተዛባ ቅድመ ልባዌ እዚህ እያሰረጹት እንደሆነ እንረዳለን። በተጨማሪ ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ ነው የሚለው የእሳቸው ሙግት በዚህ በራሳቸው ቃል ዋጋ ቢስ እንደሆነም እንደሆነም እንገነዘባለን። አሁንም ይህ መጽሐፍ በፍጹም ጥርጣሬ ይታይ ዘንድ አሳስባለሁ። መታረምም ይገባዋል ብዬ አምናለሁ።

አሁንም ሙዚቃን በአይሁድ እምነት ትልቅ ስፍራን መስጠታቸውን ለመጠበቅ በገጽ 35 ላይ እንዲህ ብለዋል፦ “...በአሁኑ ወቅት (21ኛው ክ/ዘ ይህ የዘመን አሰጣጥ የእኔ ነው) (በተለይ ከ2ኛው የዓለም ጦርነት በኃላ) አብዛኛዎቹ የአይሁዳውያን ምኩራቦች ከኦርጋን አንሥቶ ትላልቅ ሲምፎኒ ኦርኬስትራን ለአምልኮተ ኤሎሂም ሲጠቀሙ፣ እጅግ በጣም ወግ አጥባቂ በሆኑ አይሁዳውያን (Orthodox Jews) ምኩራቦች ውስጥ ግን ምንም ዐይነት የሙዚቃ መሣሪያ ጥቅም ላይ አይውልም። ለዚህም ምክንያታቸው እ.ኤ.አ 70 ላይ በሮማውያን የፈረሰው የሰለሞን ቤተመቅደስ ተመልሶ እስኪሰራ ድረስ በዚያን ጊዜ ታውጆ የነበረው የሐዘን ዘመን አሁንም እንዳላበቃ ማመናቸው ነው እንጂ፣ በሙዚቃ መሣሪያ አምልኮተ ኤሎሂም መፈጸም ክልክል እንደሆነ ስለሚያምኑ አይደለም...” ይሉናል።

የእሳቸውን እይታ ስንገልጠው ይህን ይመስላል፣

1) ከ70 AD. በኃላ ለአምልኮ ኤሎሂም አንዳንድ አይሁዳውያን የሙዚቃ መሣሪያ ላለመጠቀማቸው ምክንያቱ አንድ እና አንድ ነው እሱም ከቤተመቅደሱ መፍረስ በኃላ የታወጀው የሃዘን አዋጅ ስላለ ነው (አንድ እና አንድ ያልኩት እሳቸው “እንጂ” የምትለዋን ሌላ ምክንያት እንደሌላቸው ለማሳየት ያስገቧት ስለሆነ ነው)

ትችት፦ Edward Foley, Foundations of Christian Music በሚለው መጽሐፋቸው ጋሽ ዮናስ ካስቀመጡት በተቃራኒ የአይሁዶች ቤተመቅደሱ ከፈረሰ በኃላ ሙዚቃን የማራቃቸውን ምክንያት እንዲህ ይላሉ፦

While the Temple was a place of instrumental music, the synagogue was not. Even before the destruction of the Temple in 70 CE there is little evidence to suggest that any instruments—possibly with the exception of the shofar—were ever used in the synagogue. After 70 CE only the shofar was employed in syn￾agogue worship.1 As to the abandonment of all other instaimental music in the synagogue, Werner offers this assessment: ‘At the destruction of the Temple all instrumental music apart from that of the shofar was excluded from worship, partly because of the hostility of the Pharisees to such music, partly because of the deep mourning for the Tem￾ple and the land, and the disappearance of the levitical functions, including the provision of music for the sanctuary. .. . With the destruction of the Temple the hour of the rabbis struck. During the next five or six centuries they patched up a legal framework for the general prohibition of all instrumental music, from various and not always convincing arguments.... This exclusion of instruments from Jewish worship remained in force generally for many centuries; only at the loss of political power by the rabbis in the 19th century Emancipation did instrumental music once again appear in the (liberal) synagogue, and the exclusion still remains in force where, as in modern Israel, orthodox rabbis retain some power.’ከእስካሁኑ ግምገማችን እንደምናየው ሙዚቃን መቃወም በክርስቲያኖች ብቻ የታየ ሳይሆን በግሪክም በአይሁዳውያንም የታየ ነገር ነው! ነገር ግን እሳቸው እንዲሁ በቤተክርስቲያን አባቶቸ የታየ ጥላቻ ብቻ ነው ብለው ስለሚያስቡ (ወይንም ሳይጠብቁት ለጥናት በገቡበት ይህንን ስላስተዋሉ) የቀድሞዋ ቤተክርስቲያን (ቅድም ከላይ እንዳስቀመጥኩት) ሙሉ በመሉ ሙዚቃን አውግዛለች ብለው ሙግታቸውን ይቀጥላሉ።

ገጽ 35ና 36 ላይ የአሌክሳንድሪያውን ቀልሜንጦስ በመጥቀስ፦ 1) ቅድም ከላይ እንዳስቀመጥኩት ከአይሁዶች በተለየ የሙዚቃን መሳርያ ለአምልኮተ ኤሎሂም መጠቀም አይስፈልግም ባይ ናቸው ከተባሉት አበው አንዱ ናቸው ብለው መጥቀሳቸው፣ (አይሁዳዊያኑም የሙዚቃ መሳርያዎች ለአምልኮተ ኤሎሂም መሆን የለበትም እንደሚሉም አይተናል)፣ 2) ሌላው በሁለተኛውና ሶስተኛው ክፍለ ዘመን የነበረውን የእስክንድርያን አበው መጽሐፍ ቅዱስ አተረጓጎም በደንብ ሳይተነትኑ እንዲያዊ በግርድፉና ግራ በሚያጋባ መልኩ የቀልሜንጦስን አቀራረብ ከሙዚቃ ጠልነት ጋር የተቀነጨበ አሳብ አቅርበዋል።

ትችት፦ 1) ጋሽ ዮናስ እንደሚያስቡት ቀልሜንጦስ የሙዚቃን መሳሪያ አልከለከለም! በቀልሜንጦስ Instructor መጽሐፍ ምዕራፍ 4 (How to conduct ourselves at feasts) በሚለው መጽሐፉ ላይ የሙዚቃ አይነቶችንና በጊዜው እየዋሉበት የነበረበትን መንገድ ተነተኑ እንጂ። ከዛ ግን እነ Professor Philip Scaff እንዲህ ይላሉ፦ “...He distinguishes between the lewd (indecent: sexual in an offensive way) music of Satanic Odes..., and another art of music of which he will soon speak...Instrumental music is allowed, though he turns everything into a type...”

በተጨማሪ ቀልሜንጦስ የሙዚቃን መሳሪያ እሳቸው እንደ ፈረጁት ውግዝ ያለ ሳይሆን ከጋሽ ዮናሽ መጽሐፍ እንደ ሙዚቃ ባለሙያ ላገኝ ያልቻልኩትን የሙዚቃ መሳሪያ አይነትና የሰው ልጆች ስሜት በምን እንደሚገናኙ የተነተኑበትና በሙዚቃ መሳሪያ አይነትና በስሜት መካከል ካለው ቁርኝት የተነሳ ቀልሜንጦስ ትችታቸውን አሳይተዋል። ይሄ አይሁዶችም የተቹበት መንገድ ነው። ፕሌቶም በዚህ መንገድ ሙዚቃን የተቃወመበትን አይተናል። ስለዚህ እንዲያው ለቀድሞዋ ቤተክርስቲያን ካለ ጥላቻ የመነጨ እንጂ ፍረጃው ትክክል አይደለም!

2) አንድ Charles H. Cogrove የሚባሉ ጸሃፊ በ Journal of Early Christian Studies, Volume 14, Clement of Alexandria and Early Christian Music ላይ እንዲህ ብለዋል፦ “... He associates the tympanum and cymbal with “absurd” pagan rites... but his primary polemic against musical instruments concerns their passion-inflaming powers, not their uses in pagan worship. The focus in Paedagogus is the use of musical instruments in dinner-party entertainments...”

ስለዚህ አሁንም የጋሽ ዮናስ ትችት ውሃ የማይቋጥርና ሰፊ ጥናት የሚያጥረው ደካማ ሙገት ነውና አንባቢ በአይነ ቁራኛ መጽሐፋቸውን ይገምግም።

3) ቀልሜንጦስ በዘይቤያዊ መንገድ የአይሁዳውያንን ሥርዓት ሁሉ ክርስቲያኖች ግዴታ መቀበል እንደሌለባቸው ካንፀባረቀበት አንዱ ክርስቲያን ትኩረቱ ኢየሱስ ላይ እንዲሆን ማሳሰቡ ላይ አጽንኦት ሰጥቷል። ይህንንም Charles H. Cosgrove እንዲህ ይላሉ፦

A connection between music and morals also appears in Clement’s conception of Christ as the New Song... In the first book of Protrepticus, Clement recounts Greek stories about the power of music to charm animals, build walls, and transplant trees. He goes on to say that only Christ the New Song has the power to turn the truly wild beast, the human being, into a gentle creature...Christ is an odist who frees people from musicinduced enchantments to demons. He is God’s magical chant...for warding off the passions...These claims about the musical power of Christ appear to be more than metaphor. At another point in Protrepticus, Clement says that the New Song gives order and harmony to the cosmos. This amounts to saying that the New Song governs the music of the spheres... The idea of heavenly music is also found in Stromata. Clement says that the sun “gives the keynote...to those above and below [the planets] according to a kind of divine music.”...The context is a cosmological interpretation of the Jewish tabernacle. The sun and the planets (with their divine music) lie just outside God’s heavenly abode. In the tabernacle they are symbolized by the lamp on the altar of incense in front of the internal veil (hiding the inner sanctum), the veil signifying the border between the sensible and the supra-sensible (intelligible) world. Viewed within the framework of Clement’s description of the blessed state in Stromata, the divine music of the sun and planets must belong to the eighth heaven, which in other gnostic systems is the place of the fixed stars where the first-created angels dwell.130 It is important to observe that in the allegory of the tabernacle, music is not one of the symbols but is a heavenly reality to which one of the symbols points. This suggests that Clement conceives the heavenly music as actual music of some kind. The belief that the heavens make music was widespread in antiquity. Many people thought of heavenly music mathematically, believing that musical ratios are the most fundamental relations holding the cosmos together. The Pythagoreans exerted considerable influence here, as did Plato...These passages from Philo and Aristides put in fresh perspective Clement’s allegory of the choral dance on God’s mountain at the end of Protrepticus. This allegory depends on a Platonic translation of mystery language into ontological categories...which Clement has adapted to his Christian conception of the vision of God ...If the divine music of the New Song is a real, supra-sensible music, this suggests a direct connection in Clement’s thought between Christ’s power to liberate human beings from their passions and the power of temperate Christian song to charm the passions...With the word katepñdontew, Clement associates literal Christian song with the tempering power of Christ the musical charm... an idea we have already noted in connection with Christ’s power to liberate people from the enslavements induced by pagan music...

ስለዚህ ጋሽ ዮናስ ትልቅ ስፍራ የሰጧቸው ፕሌቶ፣ ፊሎና የአይሁድ ሙዚቃ እሳቤ በእሳቸው ትችት ተወርፈዋል። ምክንያቱም ይህ ዘይቤያዊ (Allegorical Interpretation) የነ ፕሌቶም ሆነ የነ ፊሎ ስለሆነ።

ገጽ 36 ላይየጋሽ ዮናስ ቁንጽል አሳብ ስለ ኦገስጢን ተቀምጧል ይህም በነጥብ በነጥብ ሳስቀምጠው ይህን ይመስላል፦ 1) እሱም ከሌሎቹ አበው ጋር ሙዚቃን አውግዟል። 2) ምክንያቱ ደግሞ ለአህዛብ አማልክት የሚውልና ለጭፈራና ለቲያትር መጠቀሚያ በመሆኑ ነው።

ትችት፦ 1) በእሳቸው እሳቤ በሙሉ ሙዚቃን ከቤተክርስቲያን አላወገዘም። ይህንም ለማየት በTheodore Gracyk መጽሐፍ እንዲህ እናነባለን፦ The first five books of Augustine’s De Musica (ይህን መጽሐፍ እንደጻፈ ያውቁ ይሆን፣ ጋሽ ዮናስ?) (written prior to his conversion) are devoted to a definition of music and a study oc rhythm, relying on number and proportion. The sixth book (written after his conversion) is entirely different in style, tone, and content: here, number and proportion are projected from corporeal to the incorporeal. Music has a sensory (and sensuos) dimension, but it also causes the soul to imitate the harmony of number in proportion, leading it to a love of God. By absorbing the neo-Platonic view of music and adapting it to Christianity, Augustine (in parallel with other Fathers of the Church, East and West) provides a compelling argument for music not only in Christian worship but also as a legitimate field for philosophical and theological study. These roles are pursued in two types of medieval musicography: the so-called cantus tradition of early medieval music theory, which evolves into the tradition of musica practica, and the tradition of musica or musica speculativa...

በዚህም የምንረዳው፦ 1.1) ሙዚቃን ሙሉ በሙሉ ውግዝ እንዳላለ፣ 1.2) ሙዚቃና ስሜት ያለውን ቁርኝነት እንደ ፕላቶኒስቶች እንደገመገመ፣ 1.3) ሙዚቃ ለአምልኮተ እግዚአብሔር ጠቃሚ ነገር እንደሆነ፣ 1.4) ለአውሮፓ የሙዚቃ ጥናት እድገት መሠረት እንደጣለ እንጂ እንደ ጋሽ ዮናስ ግምገማ ሙዚቃን እንዲሁ የተቸ አይደለም!

ከገጽ 36-37 ያለትን ኢዩሲበስን፣ ኖቫቲያንንና የቂሳሪያውን ቲዮዶር እሳቸው እንደጠቀሱት ቁንጽል አሳብ ብቻ ማስቀመጥ እንደማያስፈልግ ከላይ የቀልሜንጦስንና የኦገስጢንን ማየታችን ለበለጠ ግምገማ ራሳችንን እንድናዘጋጅ ይጋብዘናል።

ገጽ 37 ላይ ስለ Justin Martyr በጥቂቱ እንዲህ ያትታሉ፦ 1) ታላቅ የሥነ መለኮትና የፍልስፍና ሰው እንደነበር፣ 2) ክርስትና በእውቀት የተመሰረተ እምነት እንደሆነ የሞገተ እንደሆነ፣ 3) ሙዚቃ በባህል ውስጥ ትልቅ ቦታ እንደነበረው የሚያምን እንደነበር፣ 4) ነገር ግን በአምልኮ ስፍራ ላይ ሙዚቃን (ሙዚቃ ሲሉ እዚህ ጋር ግልጽ አላደረጉትም የድምፅ ነው? የመሳሪያ ነው?...መዝሙር፣ የመዝሙር ግጥም...በሙዚቃ ውስጥ የሚካተት ስለሆነ አሳቦት አሻሚ ነው) መጠቀምን ልክ እንደሌሎቹ የሚከለክል እንደሆነ ተቀምጧል፣

ትችት፦ 1) እግዜሩ ቁሳቁስን እንደማይፈልግ ማለትም የሙዚቃ መሳሪያንም እንደ አንድ ለአምላክ የሚቀርብ ስጦታ አድርጎ ማሰብ ትክክል እንዳለሆነ የሚያሳስብ አመለካከት እንደነበራቸው በመጀመሪያው The First Apology በሚለው መጽሐፍ ምዕራፍ 10 ላይ ይህን ይላል፦ “...We (Christians) have received by tradition (Jewish or Apostolic Christian tradition) that God does not need the material offerings which men can give, see, indeed, that He Himself is the provider of all things. And we have have been taught, and are convinced, and do believe, that He accepts those only who imitate the excellences which reside in Him, temperance, and justice, and philanthropy, and as many virtues as are peculiar to a God...”

2) በአምልኮኣቸው ጊዜ ሙዚቃን ይጠቀሙ ነበር (ሙዚቃ ሲባል የመዝሙር ዳዊትን መዝሙር ሊሆን ይችላል። በተጨማሪ በሐዋርያት ጊዜ የነበረችውን ቤተክርስቲያን ቅኔ፣ ማህሌት (hymns) ሊሆን ይችላል።) በዛው መጽሐፍ ምዕራፍ 13 ላይ እንዲህ ይላል፦ “What sober-minded man...worshiping...Him to offer thanks by invocation (solmn prayer) and hymns...” ይላል።

3) ስለ አይሁዶች አምልኮተ ኤሎሂም ያለውን አመለካከት ሲገልጽ ለሙዚቃ ያለውን ጥላቻ ሳይሆን የገለጸው አሁን ማለትም ኢየሱስ በምድር ከተመላለሰ በኃላ ያለው የአይሁድ አምልኮተ ኤሎሂም ኢየሱስን ስላልተቀበሉና አሁንም በሃጢኣታቸው ስላሉ የሚያቀርቡት የትኛውም የአምልኮ ሥርዓት ተቀባይነት እንደሌለው የሚገልጥ ነገር ከ አይሁዳዊው ትሪፎ ጋር ባደረጉት ቃለ ምልልስ ገልጾታል። የትኛውም የአይሁድ ሥርዓት ማለትም ለኤሎሂም የሚቀርበው ልክ እነ ጳውሎስ ሌላውን ሥርዓት (የግርዘት፣ የምግብ፣ የቀናት...) እንደተቃወመ ለአምልኮ የሚቀርብ የሙዚቃ ጋጋታን ያህዌ እንደማይቀበላቸው ተናግሯል። (ይህን ሙግት ጋሽ ዮናስ የማይቀበሉ ከሆነ ክርስቲያንነታቸውን እጠራጠራለሁ። ምክንያቱም እንደ ሉትራን በስራና ስርዓት አንድንም የሚሉ ከሆነ ይህ የአይሁድን ስርዓት ለምን ተቃወመ ብለው ማቅረብ አይችሉም።)

Dialogue with Trypho, Chapter 22, so also were sacrifices and oblations በሚለው ጽሁፉ ላይ እንዲህ ይለናል፦

“... accordingly He neither takes sacrifices from you not commanded them at first to be offered because they are needful to Him, but because of your sins. For indeed the temple, which is called the temple of Jerusalem, He admitted to be His house or court, not as though He needed it, but in order that you, in this view of it, giving yourselves to Him, might not worship idols....” ለዚህ ነው ለኢየሱስ ሳይታዘዙ የሚቀርቡ ማንኛውም አምልኮተ እግዜር ተቀባይነት የሌለው።

በጋሽ ዮናስ መጽሐፍ ስለ Ambrose, Gregory Nazainzus, Canon of Hippolytus, Basil, council of Laodicea, Basil of Caesarea, John Chrysostom, and Epiphanus of Salamis የተጻፉት አጫጭር ፍረጃዎች ከላይ በሳየሁት አይነት አጠናን በጥልቀት ሊጠኑ ይገባል። እነኚህ አበው፣ አንዳንዶቹ በቤተክርስቲያን ታሪክ በጥርጣሬ የሚታዩትን (ኖቫቲያን አስተምህሮታቸው ላይ ችግር የነበረ እንደነበረና ውግዝ መባላቸው ይታወቃል) በጠቅላላ የሙዚቃ ተቃዋሚ አድርጎ ማቅረብ ልክ መግቢያው ላይ ራሳቸው በራሳቸው መጽሐፍ ስለ ራሳቸው የመሰከሩትን ያሳያልና እሱም “...እኔ ማየት የፈለግሁትን ስላየሁም ይሆናል...” ብለዋልና።

Theoderet ይህን ማለቱን ልብ ማለቱ መልካም ነው። የትኛውን አይነት ሙዚቃ? ጭፈራን መቃወማቸው ሙዚቃን በሙሉ ከመጥላት ነው ወይ ብሎ መጠየቅ መልካም ነው።

Chapter III.—Of the number and character of the deeds done by Pagans against the Christians

when they got the power from Julian.

“When Julian had made his impiety openly known the cities were filled with dissensions. Men enthralled by the deceits of idolatry took heart, opened the idols’ shrines, and began to perform those foul rites which ought to have died out from the memory of man. Once more they kindled the fire on the altars, befouled the ground with victims’ gore, and defiled the air with the smoke of their burnt sacrifices. Maddened by the demons they served they ran in corybantic607 frenzy round about the streets, attacked the saints with low stage jests, and with all the outrage and ribaldry of their impure processions.” [607 Corybantes, the name of the priests of Cybele, whose religious service consisted in noisy music and wild armed dances, is a word of uncertain origin. The chief seat of their rites was Pessinus in Galatia.]

ይህንን የጥንቷን ቤተክርስቲያን ((ማለትም ግራ በሚያጋባ መልኩ፦ 1) ከ90 እ.አ.አ በኃላ ያሉትን ከሐዋርያት ለመለየት የተጠቀሙበት ቢሆንም፣ 2) ሌላ ደግሞ ከ312 በኃላ ያለውን እየወረፉ፣ ማለት የመንግሥት ሃይማኖት በሚል ቃል የተብራራ መሆኑን አንባቢ ልብ ይበል)) ታሪክ ስለ ሙዚቃ ያላቸውን አመለካከት [በጋሽ ዮናስ እይታ] በጠቅላላው ከገጽ24-47 ይህን ይመስላል፦ 1) ከሐዋርያት በኃላ የመጡት ክርስቲያኖች የአይሁድን የሙዚቃ (ሙዚቃውን በሙሉ) ሥርዓት በሙሉ ጥለዋል፣ 2) ለሙዚቃ መሣሪያ ከአይሁድና ከግሪኮ-ሮማን በተለየ መልኩ የወረደና የደከመ ቦታ ነበራቸው፣ 3) ሙዚቃን ክርስቲያኖች አድክመውታል፣ 4) ለዚህም ዋነው ምክንያታቸው ከአይሁድ ለየት ያለ (ትክክል ያልሆነ፣ ያው ሰርዓቱን ስለተቃወሙና ይሁዲነትን ስለተቃወሙ) አስተምህሮት ስላመጡ ነው፣ 5) ሙዚቃን ከግሪኮች ጣዖታት አምልኮ ጋር ያገናኙት ስለነበር ነው፣ 6) ለአይሁዶች ጥላቻ ስላላቸው ነው ይላሉ።

ምናልባትም አንዳንዶቹ ምክንያቶች ሊያስኬዱ ወይንም ትክክለኛ ግምገማ ነው ብንልም፤ ነገር ግን ታሪኩ በአግባቡ እንዳልተጠና ከላይ ባየነው መሠረት ስለ ጥንቷ ቤተክርስቲያን የሰጡትን የተዛባ መረጃ በዚህ እንደመድመዋለን፦ 1) ከጥንት ጀምሮ የጌታ ደቀመዛሙርት (በእሳቸው አባባል እስከ 90AD ድረስ ያነበሩት) በትውልዳቸው አይሁድ ብቻ አልነበሩም፣ 2) እነሱም ሆኑ ኢየሱስ የሰበኩት የአይሁድ ሥርዓት ከድነት ጋር ምንም ግንኙነት እንደሌለውና ለመዳን በኢየሱስ ብቻ ማመን በቂ እንደሆነ ነው፣ 3) ከ90 በኃላም ይሁን ከ312 AD በኃላ የነበሩት አበው የሰበኩት የትኛውም አይሁዳዊ በኢየሱስ የሆነውን የሃጢኣት ይቅርታ ሳይቀበል የሚያቀርበው የአምልኮተ ኤሎሂም ተቀባይነት እንደሌለው ሲሆን በዚህም እነሱ በሙዚቃ ሥርዓቱን መፈጸም ልክ እንደሌሎቹ ሥርዓቶቻቸው ለመዳን አስፈላጊ ነው የሚለውን ተቃውመዋል፣

4) ጋሽ ዮናስ ከላይ ያስቀመጥኩትን ማለትም አይሁዶች ራሱ የሙዚቃን መሣሪያ ለአምልኮተ ኤሎሂም ከ70 AD. በኃላ መጠቀምን እንደተቃወሙ በሰፊው አልዳሰሱም። እንዲያው ክርስቲያኖች ብቻ ይህን እንደፈጸሙ ተናገሩ እንጂ። 5) የነ ፕሌቶን የሙዚቃ ትችት ጥሩና መጥፎ ዘፈን አለ በሚል ግርድፍና በቂ ጥናት ያልተደረገበት መላምት ከማስቀመጥ እንደ ሙዚቃ ባለሙያ የትኛው የሙዚቃ አይነት ከስሜት ጋር እንደሚገናኝ እነ ፕሌቶ እንደነገሩን አልነገሩንም። ስለ’ነ ፕሌቶ የቀረበው ታሪክ አጠራጣሪ ነው። በዚሁ ዝም ብሎ የቤተክርስቲያን አበው ለይ ትችትን ማለትም ሙዚቃን ያወገዙት ከአምልኮተ ጣኦት ጋርና ከመጥፎ ውጤቱ ጋር ስለሚያገናኙት ነው ከሚሉ ምን ያህል የሙዚቃ አይነቶቹ ከሰው ነፍስ ጋር ቁርኝት እንዳለው ስለተረዱ ነው ማለቱ ታሪክን በአግባቡ ያጠና ሰው ምላሽ ይህ መሆን አለበት። በጠቅላላው ለቤተክርስቲያን ያለን መጥፎ አመለካከት አጉልተው እንዳሳዩ ይታያል።

ምናልባትም በእሳቸው መጽሐፍ ያልተዳሰሰ ለሙዚቃ እድገት ትልቅን መሰረት ከጣሉ አሳቢዎች ውስጥ ኦገስጢንና ቦይተስ ተጠቃሽ ናቸው።

ገጽ 56 ላይ አሁንም የቤተክርስቲያን ተጽዕኖ አሉታዊ እንደነበር ለማሳየት፦ 1) ቤተክርስቲያን Heliocentric የሆነውን የ solar system discovery ዋና ተቃዋሚ አድርገው ማቅረቦት፣ 2) የሬኔ ዴካርት አሳብ አመንጪነት ይመስል “I think, therefore I am”ን ማቅረቦት ማለትም ቤተክርስቲያን በኪነጥበብም ሆነ በፍልስፍና ደካማ ነገር ነበራት የሚል ነገር ለአንባቢው ያጭራል።

ትችት፦ 1) ታሪክ በአግባቡ ሲጠና የሬኔ ዴካርት እሳቤ እርሶ የወረፉት የኦገስጢን ቀዳሚ እሳቤ እንደሆነ ያውቃሉ? 2) ጋሊልዮን በዋናነት የተቃወሙትስ የአርስቶትልን የuniverse eternalነት ፍልስፍና የሚከተሉ ፈላስፎችስ እንደሆነ ያውቃሉ? 3) ለህዳሴው ዘመን ሆነ ለዘመናዊው ሳይንስ ትልቅን አስተዋጽኦ ያደረጉት ክርስቲያን ፈላስፎች፦ እንደ’ነ ኦገስጢን፣ አኳዬናስ፣ ዊሊያም ኦፍ ኦካም (ሉተር የዚህን ሰው ፍልስፍና ነበር የሚከተለው፣ ወይንም ተጽእኖ አሳድሮበታል)፣...ናቸው።

ሌላኛውና አማኝ ሁሉ ሲያነበው ትልቅ ጥርጣሬን ሊያሳይ ይገባል የምለው ክፍል ጋሽ ዮናስ ስለ ሉተርና ካልቪን የተነተኑበት ክፍል ነው። ይህም ከገጽ 59-73 ባለው ይገኛል። የክፍሉ አሳብም በእነዚህ ነጥቦች ተጠቅልሏል፦ 1) ሉተር ሙዚቃ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው ብሎ ስለሚያምንና ለወንጌል ስራ አስፈላጊ ነው ብሎ ስለሚያስብ ይወድ ነበር፣ 2) ክርስቲያኖች በሙሉ የሙዚቃን ታላቅነት እንዲረዱ ይፈልግ ነበር፣ 3) ከሙዚቃ ከነገረ መለኮትና ከእግዚአብሔር ቃሉ በመቀጠል ታላቅ ስጦታ ነው፣ 4) በሙዚቃ ጉዳይ ሉተርና የቤተክርስቲያን አባቶች ትልቅ ልዩነት ነው ያላቸው፣ 5) ሙዚቃን በጥቅሉ ወይንም በደምሳሳው አላስወገደም። ይልቁን እየመረጡ እንዲጠቀሙ የሚል ሰው ነው። 6) የካቶሊክ ቤተክርስቲያን አምልኮ ምዕመኑን የሚጋብዝ ስላልሆነ ሥርዓቱን መለወጥ ነበር አላማው፣ 7) መዝሙሮችን በህዝቡ ባህላዊ ዜማና በራስ ግጥም አቀረበ፣ 8) የሥነ መለኮት ተማሪ የሆነ አንድ ካህን ከሌሎች መመዘኛዎች እኩል ስለ ሙዚቃ ያለው አመለካከት ሊመዘን ይገባዋል ብሎ ያምን ነበር፣ 9) ሉተር የሙዚቃ አቀናባሪዎችን ለጥሩ ሙዚቃ አቀራረብ ያነቃቃቸው ነበር፣ 10) በመንፈሳዊነት ሰበብ ሙዚቃ እንደወገድ የማይፈልግና ይበልጡን ለእግዚአብሔር ክብር እንዲውል ይመኝ ነበር፣ 11) በ’ነ ሉተር ጊዜ (እነ ካልቪንንም ጨምሮ) ለሙዚቃ የ secular እና sacred የሚል ልዩነት የለም፣ 12) ካልቪን ደግሞ ሙዚቃን በአይነ ቁራኛ ይመለከተዋል፣ 13) መዝሙሮች በምንም አይነት የሙዚቃ መሳሪያ እንዳይታጀብ ይፈልጋል፣ 14) በኃላ ትንሽ ለዘብ ብሎ በኦርጋን እንዲታጀብ አድርጓል፣ 15) የሙዚቃ መሳሪያን ለመከልከል ምክንያቱ የመዝናኛነት እንጂ ለአምልኮ አይሆንም የሚል አመለካከት ስለነበረው፣ 16) የቤተክርስቲያን ሙዚቃና ሌላው ሙዚቃ መለየት አለባቸው ብሎ ያምን ነበር፣ 17) በሙዚቃ ሃይለኝነት ያምን ነበር፣ 18) ካልቪን ጸረ-ሙዚቃዊ አልነበረም፣ 19) ሙዚቃን በአራት ከፍሎ ነበር የሚያየው ፦ 19.1) የቤተክርስቲያን ውስጥ የአምልኮ ሙዚቃ፣ 19.2) በየቤቱ የሚዘመር ሃይማኖታዊ ሙዚቃ፣ 19.3) መልካም የሆነ ማህበራዊ (secular) ሙዚቃ፣ 19.4) ወደ መጥፎ የሚገፋፋ አለማዊ (worldly) ሙዚቃ፣ 20) ማህበራዊ (secular) ሙዚቃ ላይ ሉተርና ካልቪን ተመሳሳይ አቋም ነበራቸው፣ 21) በቤተክርስቲያን ሙዚቃ ላይ ግን ልዩነት ነበራቸው፣ 22) ከቤተክርስቲያን ውጪ ያሉ ለመልካም የምንጠቀማቸው የሙዚቃ አይነቶች አሉ ብሎ ያምን ነበር።

ይህ ሁሉ ጋሽ ዮናስ በመጽሐፋቸው ስለ’ነ ሉተርና ካልቪን ያሉት ነው። ምን ያህል እውነት ነው የሚለውን እንይ።

ትችት 1፦ ሉተር እርሶ እንዳሉት ሙዚቃ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው ብሎ የሚያምን ቢሆንም የትኛውን የሙዚቃ አይነት ወይንም ከምን ተነስቶ ይህንን እንዳለ አላብራሩልንም። ማለትም ወንጌል ለመስበክ፣ አማኞች በዚህ ስጦታ እንዲገለገሉ ከመፈለግ አንጻር ሙዚቃ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው ያለበትን ቁልፍ ሚስጥር አልተነተኑልንም። Jeremy Begbie፡ Music, Modernity, and God በሚለው መጽሐፋቸው የሉተርን አንድ ጽሁፍ ስለ ሙዚቃ አይነት ያለውን አመለካከት ከዘረዘሩ በኃላ ከአንድ ጽሁፉ እንዲህ ያለውን ይገልጹልናል፦ Luther’s Liturgical Music, 67–70.

Leaver explains: ‘the question of the origin of music cannot be answered simply in terms of history, chronology, or human progenitors; indeed, the question cannot be understood, let alone answered, without recourse to theology, since music per se was not invented by humans but rather created by God...

የሙዚቃ ውቅር ሂሳባዊ እና ለዚህም በራሱ (per se) ሙዚቃ የፈጣሪ ስጦታ እንደሆነ ይገልጽልናል። ከዛ ሉተር የፈጣሪን ስጦታ ለፈጣሪ ክብር እናውለው ማለቱ (ማለትም ለወንጌል ስራ ይዋል) consistent አመለካከት እንዳለው ያሳያል። በጣም ከጋሽ ዮናስ አመለካከት ጋር ሉተርን የሚለየው ሙዚቃን ለ secular fantasy መጠቀምን አጥብቆ መቃወሙና ይህንንም ማድረግ በሚገርም ሁኔታ እንደ ከጋለሞታ ጋር መዳራት ይቆጥረዋል። Take special care to shun perverted minds who prostitute this lovely gift of nature and of art with their erotic rantings; and be quite assured that none but the devil goads them on to defy their very nature which would and should praise God its Maker with this gift, so that these bastards purloin the gift of God and use it to worship the foe of God, the enemy of nature and of this lovely art’: Luther, Luther’s Works, liii. 324.

በማከልም Jeremy የሉተርን አመለካከት እንዲህ ያጸንሉናል፦ For Luther, ‘music had its highest purpose when it was joined with God’s Word for the proclamation of the Gospel’...After all, the ability to see music as a good gift of creation and use it appropriately presupposes the faith that comes through responding to Jesus Christ, and this happens through hearing the life-changing kerygma of the Gospel ...

2) ሙዚቃን አማኞች በሙሉ እንዲረዱ የፈለገበት ምክንያት እርሶ እንደሚያስቡትና በራሱ ለመደሰት (Hedonistic Approach) ወይንም በራሱ እንዲያጣጥሙት ሳይሆን እግዚአብሔርን በማህበር እግዚአብሔርን ለማምለክ ስለሚያነሳሳ (ነፍስን ስለሚያነቃት) እንደሆነ ይነግረናል

...Luther not only reformed and restored the church’s theology, but he also reformed its music. Congregational singing by lay members, as it was practiced by the early Christians during the reign of Emperor Trajan (early second century) ...

Polyphonic የሆነን ሙዚቃ በመጠቀም ሉተር ጉባኤው በሙሉ እንዲዘምር አደረገ። ይህም ጥንት አበው በህብረት hymns እንደሚዘምሩት ሲሆን ከጊዜ በኃላ በቀሳውስት ብቻ እንዲከወን የተደረገውን የመዝሙር ኩነት ወደ ጥንቱ መለሰው። በዚህም ማህበሩ በሙዚቃ (ከሙዚቃ መሳሪያው በሚወጣ ድምጽ ስጋውን እንዲያስደስት ሳይሆን) ነፍሱ ተነሳስታ ፈጣሪውን በሚያቀው መዝሙርና ቋንቋ እንዲያመልክ ማድረጉን የሚያሳይ ነው። ለዚህም አንድ ሙዚቀኛ የሉተርን A Mighty Fortress Is Our God የሚለውን በጀርመንኛ ለምዕመኑ በሉተር የተጻፈውን መዝሙር ጥልቅነት በሉተር ከሙዚቃ (መዝሙርን) ጥቅም ጋር የገለጸውን እንዲህ ገልጦታል፦

The good that this hymn has done, the faith it has inspired, the hearts it has comforted, the influence it has exerted, cannot be measured and will first be revealed to us in eternity, where the saints of God will praise their Lord and redeemer for many blessings, not the least of which will be the privilege of having known and sung this hymn on earth... ሉተር ማህበሩ (ምዕመኑ) ሁሉ በሚያቀው ቋንቋና ዜማ የተዘመረን መዝሙር በመዘመር ፈጣሪውን እንዲያወድስ እንጂ ሙዚቃን በራሱ የማጣጣም ሙግት ሲገጥም አናይም።

3) ልክ እንደ እግዚአብሔር ቃልና ሥነ መለኮት ሁሉ ሙዚቃ ታላቅ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው ያለበት ምክንያት በተደጋጋሚ እርሶ በመጽሐፎት እንደ ገለጡት ሙዚቃን ከወንጌል ነጻ ለማድረግና ለሰዎች ደስታ የሚለውን በእርሶ የተቀየረ አተረጓጎም እንዳሉት ሳይሆን፥ ሉተር ይህንን ስጦታ የእግዚአብሔር ነውና ለእግዚአብሔር መዋል አለበት የሚል አማኝ እንደሆነና እንዲሁም ሥነ መለኮትም ሆነ መጽሐፍ ቅዱስ ዋና ግባቸው የአጥኚዎቻቸውን አእምሮ ማንቦርቀቅ ሳይሆን ለወንጌል ስራና ለክርስቶስ መሰል ህይወት እንደ ሆነ ሁሉ ሙዚቃም የእግዚአብሔር ስጦታ ስለሆነ ለእግዚአብሔር ወንጌል ይሁን ወይንም መሆን አለበት ነው የሉተር ውትወታ!

Luther made music for the congregation to sing; by using chorales and hymns, he sought to teach the masses—many of whom were illiterate—basic Christian doctrines through music...What if Jesus had never been born

None of this generous enthusiasm for music should be taken as suggesting a weak commitment on Luther’s part to the priority of Scripture or to the need for the specific and focused Word of the Gospel, written and preached. After all, the ability to see music as a good gift of creation and use it appropriately presupposes the faith that comes through responding to Jesus Christ, and this happens through hearing the life-changing kerygma of the Gospel. ..For Luther, ‘music had its highest purpose when it was joined with God’s Word for the proclamation of the Gospel ‘...

4) በሙዚቃ ጉዳይ ሲባል አንባቢ ግራ ይጋባል። ማለት በመዝሙር ጉዳይ ነው? በሙዚቃ መሳሪያ ጉዳይ ነው? ለዓለም በመዝፈን ጉዳይ ነው? ከላይ እንዳየነው ሉተር የሙዚቃ መሳሪያዎችን ከመጠቀሙ አንጻርና ለሙዚቃ መሳሪያ ክፍት ከመሆን አንጻር ሊሆን ይችል ይሆናል ይህ ድምዳሜዎ የመጣው። ሆኖም Instrumental musicን አበው ሙሉ በሙሉ የከለከሉትም ሆነ የተቀበሉት ሉተር እነኚህን የሙዚቃ መሳሪያ ለመጠቀም ከፈለገበት አላማ ጋር ተመሳሳይ ነው። እሱም ወንጌል ነው። ወንጌልን ለማሰራጨት ሉተር ይህን የሙዚቃ መሳሪያ ተጠቀመ። በጊዜው ከነበረው የ Neo-Plantonic theory of music የተነሳ የጥንቷ ቤተክርስቲያን አበው ሙዚቃን (Instrumental musicን እሱም ውስን የሆኑት አበው፥ እንጂ የድምጽን ተጠቅመዋልና) ለወንጌል ስራ ብለው አልተጠቀሙትም። በተጨማሪ ሉተር ወደ አበው የመዝሙር እሳቤ ተመለሰ እንጂ አዲስ ነገር አልፈጠረም። እሱም በማህበር ማምለክ ነው።

5) ሉተር ሙዚቃን (በጋሽ ዮናስ እሳቤና ሙግት ዘፈንና መዝሙርን) እየመረጡ እንዲጠቀሙ እንጂ ሙሉ በሙሉ አላስወጠደም። በአጭሩ ሙዚቃ የእግዚአብሔር ለእግዚአብሔር ነው መዋል ያለበት ከዛ ውጪ ከሆነ ለእግዚአብሔር የተፈጠረውን ከአላማው ውጪ አውለዋልና ግልሙትና ነው ባይ ነው። ስለዚህ በዚህም ከጥንት አበው ጋር ይስማማል።

6) ልክ እንደበፊቷ ቤተክርስቲያን ተራውም ምዕመን ማምለክ አለበት በሚል ወደ ከላይ ያየነውን ስራ ሰርቷል።

7) አው ይህንን ከላይ እንዳየነው አድርጓል።

8) ይህ አይነት አመለካከት ሊኖረው የቻለው ብለን መገመት የምንችለው፦ 8.1) ሙዚቃ የእግዚአብሔር ስጦታ ነው ብሎ ያስብ ስለነበር፣ 8.2) በፊት ከነበሩት ከአራቱ ትምህርቶች (Arithmetic Astronomy, Geometry) ውስጥ አንዱ የሂሳብ ዘርፍ ሆኖ ስለሚታሰብ ይህንን የሙዚቃ ሂሳባዊ ውቅር ከማወቅ አንጻር፣ 8.3) ይህንን አውቆ ወንጌልን በዚህም ድንቅ ስጦታ አማካኝነት እንዲሰብክ እንዲመቸው ለማድረግ፣ እንጂ እንዲዘፍን አይደለም።

9) በጋሽ ዮናስ እሳቤና በመጨረሻዎቹ ገጾቻቸው እንደተስተዋለው ሉተር አቀናባሪዎችን ያነቃቃቸዋል ማለት ልክ የኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን አስተማሪዎችን ሙዚቀኛ ምዕመኖቻቸውን እየመረጡ እንዲዘፍኑ እንዲመክሯቸው እንደገሰጹና ለሙዚቀኞችም (ዘፋኝ፣ አቀናባሪ...) ሲመክሩ እየመረጡ (በእግዚአብሔር ቃል እየፈተሹ? ያው ጥያቄ ምልክት ያደረኩት ይህ አባባላቸው ለዘፈን ከመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅስ እየመዘዙ እንደ ተከራከሩት ከሆነ እሱን የእንደ እግዚአብሔር ቃል አካሄድነት መጽሐፍ ቅዱሳዊ ስለመሆኑ በእጅጉ ስለማላምን ነው) እንዲዘፍኑ እንደመከሯቸው ሉተርም ይህንን ያደረገ እንዳለ በማሰብ የተጻፈ ይመስላል። ለዚህ ግን ሉተር እንዲህ ይላል ይሉናል፦ ‘Christian musicians should let their singing and playing to the praise of the Father of all grace sound forth with joy from their organs, symphonias, virginals, regals, and whatever other beloved instruments there are (recently invented and given by God), of which neither David nor Solomon, neither Persia, Greece, nor Rome, knew anything...Whenever human beings used their voice to sing God’s praises, musica humana and musica caelestis [are] conjoined...

10) ሙዚቃን መጠቀምን ከወንጌል አንጻር ስለሚመለከተው ነው ይህንን ሊል የቻለው። እንጂ ሙዚቃን ለዘፈን ይዋል በሚል ይህንን የሚነቅፉትን ለመተቸት አይደለም ይህንን የሚለው።

11) የsecular and sacred music የሚባል ግድግዳ በ’ነ ሉተር ጊዜ አልነበረም ያሉት ከምን አንጻር እንደሆነ ግልጽ አይደለም። በ Musical melody በ’ነ ካሊቪን ጊዜ secular እና sacred የሚባል እንደነበር እርሶም ሆነ Jeremy Begbie ነግራቹናል። በ Instrumental musicም ከሆነ secular and sacred የሚባል ልዩነት እንደነበር Jeremy Begbie በመጽሐፋቸው ነግረውናል። ሉተር ከነበረው የሙዚቃ አመለካከት የተነሳ ለወንጌል ስራ secular የሚባሉትን የሙዚቃ መሳሪያዎች የተጠቀመው በዛ ሲሆን Calvinም Jeremy እንደሚሉን ከ Catholic Church ውጪ ያሉትንና በመሃከለኛው ዘመን Humanists movement አፅንኦት የተሰጠውን የ secular text አጠቃቀም በማየት መዝሙረ ዳዊትን በ secular melody እንዲዘመርና ወንጌል አማኙ እንዲዘምርበት አድርጓል። ታዲያ ይህም የሚያሳየው ሙዚቃንም ሆነ የሙዚቃን ቃና ለመጠቀም መነሳታቸው ከነበረቻቸው የሥነ መለኮታዊ እይታ (ሉተር ለ ሙዚቃ አመጣጥ አጽንኦት ሲሰጥ፥ ካልቪን ከሰውነት ጋር ያቆራኘበት) የተነሳና ወንጌልና ወንጌል ብቻ የሆነበት እንደሆነ እንጂ ጋሽ ዮናስ በ21ኛው ክ/ዘ የ secularism እሳቤ ከወንጌል ውጪ መርጠን እንዝፈን እንደሚሉት አይደለም። እርግጥ ነው ከነ ባህ በኃላ የሁለቱን ልዩነት (secular and sacred) ለማጥበብ ተሞክሯል። ለበለጠ ጥናት የሚሆን አሳብ ለማቅረብ ያህል አሁን ያለው አይነት የ sacred and secular music ( ልክ እንደ’ነ ሉተር ጊዘዜው ወንጌል የማይታወጅበት ወይንም የመዝሙር መጻሕፍት ለአምልኮ በተለያዩ ከካቶሊክ ቤተክርስቲያን ውጪ ባሉ የሙዚቃ ቃናዎችና የሙዚቃ መሳሪያዎች በተቃራኒው ስለ ወንድ፣ሴት፣ ሃገር፣ ማህበረሰብ አነቃቂ ግጥምና ዜማዎች...) አቀራረብ ልዩነት (የሁለቱ) የጠፋው ከባህ ጀምሮ ነው የሚል አሳብ አለኝ። ለዚህም Professor Alvin J. Shmidt እንዲህ ይሉናል፦ In his mind, however, there was no sacred-secular distinction in music. All of his compositions, even his “secular” music, was dedicated to God’s

glory....ከዚህ በኃላ ነው እንግዲህ በባህ Influence የተደረጉ ሙዚቀኞች እንደ ሄንድል፣ ሞዛርት፣ ሹበርት...ወዘተ የወጡት።

In fact, Calvin wants to replace all secular vocal music with Psalm-singing. We should not be misled by his warm recommendation in the Foreword to the Psalter that we sing beyond the church in ‘homes’ and ‘fields’. What looks like an endorsement of ‘secular’ song is in fact nothing of the sort: the context makes it clear he has Psalm-singing in mind ...It is worth pausing to consider the different senses in which Calvin’s convic￾tions about music relate to his commitment to Scripture’s primacy. First, and most obviously, he is attempting a renovation of worship in accordance with the simplicity he believed it possessed in New Testament times—as testified in Scripture. Music must be deployed in a way that corresponds to apostolic practice. Scripture therefore has a programmatic priority in his approach to music; it informs us of the practice of the earliest Christian communities to which contemporary practice must conform. Second, in worship (and, it would seem, beyond worship) music is to be subservient as far as possible to the scriptural text being sung. At the semantic level, Calvin wants the ethos of all music in worship to be one of gravity and majesty, as is apt for the God with whom the Psalms (and all parts of worship) engage. Moreover, it has been pointed out that in his approved musical settings, different modes are used to reflect the specific qualities of different Psalms: the melody for Psalm 51 is in the ‘sombre’ Phrygian mode, whereas that for Psalm 19 uses the ‘brighter’ Mixolydian mode... Along with this, the music must promote verbal audibility and intelligibility ...

13) ካልቪንም እርሶ (ጋሽ ዮናስ) ከሌሎቹ አበው ጋር ለሙዚቃ መጥፎ አመለካከት አለው ብለው የወረፉት

የኦገስጢን አስተምህሮት ተከታይ ነው። በዚህ (በሙዚቃ) ጉዳይም ተጽዕኖ ያሳደረበት እሱ ነው። ነገር ግን እርሶ ካልቪንን በሙዚቃ ጉዳይ አሞግሰው ኦገስጢንን አኮስሰዋል። ይህ የካልቪን የሙዚቃ አመለካከት አመጣጡ ከኦገስጢን እንደሆነ ያለመረዳት ይመስላል።

Calvin goes on to allude to Augustine’s Confessions, specifically to where the Latin saint warns of being moved more by singing than by what is sung, and writes of wishing he could restore the ancient custom of instructing the reader to veer closer to speaking than singing. The text must always temper the music: ‘when this moderation is maintained, it is without doubt a most holy and salutary practice’...It is worth underlining that the principle of ‘moderation’ is grounded at a deeper level in what Calvin believes is an appropriate disposition before God: one marked by being content with what God has provided. Moderation and gratitude—in music, as in all parts of worship—are fitting in the presence of God the Giver...And which texts are permitted? Above all the Psalms, or more strictly, poetic, metrical reworkings of the Psalms... Left to ourselves, we are prone to favour poor and damaging words, and we recall that music can intensify the harmful effects of bad words. The God-given Psalms cannot be surpassed: what Saint Augustine says is true, that no one is able to sing things worthy of God unless he has received from him. Wherefore, when we have looked thoroughly everywhere and searched high and low, we shall find no better songs nor more appropriate to the purpose than the psalms of David which the Holy Spirit made and spoke through him. And furthermore, when we sing them, we are certain that God puts the words in our mouths, as if he himself were singing in us to exalt his glory.

14) አው በሁለተኛው እትም ካልቪን ያለ ሙዚቃ መሳሪያ መዝሙረ ዳዊት እንዲዘመር ያለውን በሙዚቃ መሳሪያ ይዘመር ብሎ ፈቅዷል። በዚህም ቢሆን የካልቪን አጽንኦት ለምዕመኑ በቅዱስ ቃሉ መታነጽና ለጸሎት ነፍሱ እንድትነሳሳ በሚል እንደሆነ ቤግቢ ይነግሩናል።

15) የሙዚቃ መሳሪያን የከለከለበት ምክንያት ኦገስጢን ከከለከለበት ምክንያት ጋር ይያያዛል።

16,17) ካሌቪን ልክ እንደ ኦገስጢንና ሌሎች አበው ለሙዚቃ መሳሪያ ትልቅ አጠቃቀም ትልቅ ጥንቃቄ ያደርግ ነበር፣ 18) ካልቪንም ልክ እንደ አበው ጸረ-ሙዚቃዊ አልነበረም። አበውም ለሙዚቃ መሳሪያ ጥንቃቄ አድርገው የሙዚቃ ክፍል ለሆኑት ቅዱሳት መጻሕፍትን በቃል ማነብነብ (chanting)፣ ለማህሌት (hymns)...monophonical music or non instrumental music እንደከወኑት ካልቪንም ልክ እንደ አበው አድርገዋል።

19-20 ይህ ክፍፍል ከምን የተነሳ ነው? ማለት ካሊቪንም ሆነ ሉተር ለሙዚቃ (Instrumental music) እና ስለ ቅዱስ ቃሉ ወንጌል (Sola Scriptura, Only Scripture) ከሚለው የጸና አቋም የተነሳ ለዘፈን (secular music) ቦታ አላቸው ማለት ከእውነት የራቀ ነው። 1) ዘፈን የሚዘፍኑ አሉ ማለትና ዘፈን ሃጢኣት አይደለም ማለት ይለያያል፣ 2) በኛ ዘመን ካለው የHumanism, secularism እሳቤ በነሱ ዘመን (በ reformation time) የነበረው Humanism, secularism concept በእጅጉ ይለያያል። secular or sacred የሚሉት ራሱ ከሙዚቃ መሳሪያውና ከሚጠቀሟቸው መጻሕፍት አንጻር እንጂ ከመጽሐፍ ቅዱስ አሳብ (ከወንጌል አሳብ) ፈጽሞ የራቀን የግጥምና ዜማን ውህድ አይደለም።

He urges that the Psalms alone are to be sung, for only in this way will the heart be appropriately stirred. We also find an appeal to history—he believes that psalmody was an apostolic practice, and that it now needs to be restored in the local tongue in a context where liturgical music has rendered the Word of God largely unintelligible to worshippers (we recall the common attack on the Roman Church for using Latin, and often inaudibly). The Church must sing with understanding. All Calvin’s later writings on church music develop these points. Psalm-singing is thus intrinsically linked to Calvin’s programme of restoring the face of the ancient Church according to the Word of God. ..; what is said and sung must be derived from Scripture; the case for singing in worship must be grounded in scriptural evidence and the practice of the early Church...

ካልዳነ ሰው የሚወጣው ነገር (ዘፈን) ቀጥታ ወንጌልን የማይሰብክ፣ ለእግዚአብሔር ምስጋናን የማይሰጥና በዚህም እግዚአብሔርን የማያከብር ስለሆነ ተቀባይነት የለውም ይላል፥ ካልቪን (ስለዚህ ካልቪን secular music ላይ ችግር እንደሌለበት አድርጎ ማቅረብ ውሸት ነው) ምክንያቱም የልባቸው መሻት ይህ ስላልሆነ፤

Even a fine song can be sung to evil purpose if it does not issue from a regenerate heart.

... unless voice and song, if interposed in prayer, spring from deep feeling of heart, neither has any value or profit in the least with God. But they arouse his wrath against us if they come only from the tip of the lips and from the throat, seeing that this is to abuse his most holy name and to hold his majesty in derision ... Yet we do not here condemn speaking and singing but strongly commend them, provided they are associated with the heart’s affection ...

His lively paraphrase of Paul’s words in Colossians 3:16 is worth quoting in this connection:

‘Leave to unbelievers that foolish delight which they get from ludicrous and frivolous jests and witticisms. Let your words, not merely those that are serious, but those also that are joyful and cheerful, contain something profitable. In place of their obscene, or at least barely modest and decent, songs, it becomes you to sing hymns and songs that sound forth God’s praise.’...

In fact, Calvin wants to replace all secular vocal music with Psalm-singing. We should not be misled by his warm recommendation in the Foreword to the Psalter that we sing beyond the church in ‘homes’ and ‘fields’. What looks like an endorsement of ‘secular’ song is in fact nothing of the sort: the context makes it clear he has Psalm-singing in mind ...

ሉተርም ቢሆን secular ተብሎ የሚታሰበውን የሙዚቃ አጠቃቀም ማለትም በማህበር ምዕመኑ አለመዘመሩንና አብዛኛዎቹ የጀርመን ምዕመናን በማይረዱት በላቲን ቋንቋ የተጸፉትን መዝሙራት በሃገሬው ቋንቋ እንዲዘምሩት እንዳደረገ እንጂ ለዘፈን (ከወንጌል ውጪ ላለ ግጥምና ዜማ) ፈቃድ መስጠቱን ከJeremy ስለ ሉተር የሙዚቃ አስተሳሰብ በገመገሙበት መጽሐፍ አናነብም። ይልቁን ሙዚቃን ለወንጌል ስራ ትልቅ አስዋጽኦ እንዳለው መናገሩን እንጂ።

After all, the ability to see music as a good gift of creation and use it appropriately presupposes the faith that comes through responding to Jesus Christ, and this happens through hearing the life-changing kerygma of the Gospel...

ገጽ 74-84 ላይ ስለ አሜሪካና አውሮፓ ቤተክርስቲያናት መዳከም ጽፈዋል። ይህ ግን ትልቅ ጥናት ይጠይቃል። የተዳከሙት (ያው በተለያየ ምክንየያቶች ቤተክርስቲያን ተዳከመች ብለው ደጋግመው ስለነገሩን ይህንንም ማወቅ መልካም) በምንድን ነው? በተጨማሪ ይህ ደግሞ ለወንጌል ግድ የሚለው ሰው እንዲህ ከቤተክርስቲያን አወንታዊ ተጽዕኖ ይልቅ በሙዚቃ ምክንያት በተናደደ ስሜት ማጠልሸቱና የክርስቶስ ቤተክርስቲያንን ለአለም ያበረከተችውን በርካታ ነገር ሸፍኖ ጥቂት አሉታዊ ነገሮቸን ማስጮህ የክርስቶስ ልብ ከለው ሰው አይጠበቅም።

አንባቢ ሆይ በትልልቅ ዩኒቨርስቲዎች የሚታወቁና ከዚህ አጫጭር ጽሁፍ ይልቅ ትልቅ ጥናታዊ ጽሁፍን ያቀረቡትን፥ ማለትም ቤተክርስቲያን በክርስቶስ ኢየሱስ ትምህርት “ሀ” ብላ ከጀመረችበት ጊዜ ጀምሮ እስከ 20/1ክ/ዘ ለአለም ያበረከተችውንና ተጽዕኖ፦ የግላዲያተሮች ክፉ ጨዋታ ከማስቀረት ጀምሮ የባሪያ ንግድ እስከ ማስቆም፣ በተለያዩ የሥነ ጽሁፍና ኪነ ጥበባት ትልልቅ አሻራዋን እንዳሳረፈች የሚገልጡ መጻሕፍት እነሆ፦ The Victory of Reason በ Dr. Rodney Stark እና How Christianity Changed The World የሚለው የ Professor J. Shmidtን መጻሕፍት ጋበዝኳቹ።

ከገጽ 49-50 ድረስ ጋሽ ዮናስ የጨለማው ዘመን ነው ብለው እንዲህ ይሉናል፦

1) የጨለማው ዘመን ከመካከለኛው ዘመን መጀመሪያ እስከ 11ኛው ክ/ዘ ነው፣

2) በቤተክርስቲያን ብርሃን መሆን ያልቻለችበት ዘመን፣

3) በአይሁድና በግሪኮ-ሮማውያኑ ዘንድ የነበረው የእውቀትና አዲስን ነገር የማወቅ ፍላጎት በመሃይምነትና በድንቁርና የተተካበት ዘመን፣

4) በግሪክ አቴንስ ይታይ የነበረው የመወያያ መድረክ ከነ አካቴው የጠፋበት፣

5) ሌሎችም ትልቅ የሚባሉ የአስተሳሰብ ፣የፍልስፍና፣ የክርክርና የዕውቀት አደባባዮች ታሪክ ሆነው የቀሩበት ዘመን፣

6) ህብረተሰቡ በመሃይምነትና በድንቁርና የተወረረበት ዘመን፣

7) ማንበብና መጻፍን መነኩሳቱ ብቻ ነበር የሚችሉት፣

8) አርት የሞተበት ዘመን ነበር ይሉናል፣ ጋሽ ዮናስ!

ትችት፦ 1) የዘመን አቆጣጠሮት ትክክል አይደለም። የጨለማ ዘመን ብለው የሰየሙት ከሮም ስልጣኔ መፍረስ ጀምሮ እስከ 15 ክ/ዘ ድረስ ነው።2) ይህንን ስያሜ የሰጡት የ18ክ/ዘ ፈላስፎች ሲሆኑ እነሱም ሃይማኖት ጠል የሆኑ እንደ ቮልቴር አይነቱ ነው፣ 3) የነ ቮልቴር ይህን ስያሜ መስጠታቸው ምክንያቱ ደግሞ ልክ በእርሶ መጽሐፍ እንደታየው እንዲሁ በጅምላ ፍረጃና የዘመናቸውን የበላይነት ለማሳየት የተጠቀሙት ነበር፦ The idea that Europe fell into the Dark Ages is a hoax originated by antireligious, and bitterly antiCatholic, eighteenth-century intellectuals who were determined to assert the cultural superiority of their own time and who boosted their claim by denigrating previous centuries as—in the words of Voltaire—a time when “barbarism, superstition, [and] ignorance covered the face of the world.” ...

4-8) በሌሎቹ ይታይ የነበረው መወያያ መድረክ ጠፋ የሚለው ነጭ ውሸት ነው። ወይንም እርሶም የመኃከለኛውን ዘመን ፈጽመው ባለማወቅ የጻፉት እንደሆነ አስባለሁ። ምክንያቴ ደግሞ በዚሁ ዘመን እነ ቅዱስ ኦገስጢን፣ አንሰልም፣ ዳንስ ስኮተስ፣ ጆን ስኮተስ፣ የኦክሃሙ ዊልያም፣ አቤላርድ፣...የመሳሰሉ ትልልቅ ፈላስፎች የታዩበት። እነሱ ባይኖሩ የሳይንስ፣ የፍልስፍናና የአርት እድገት አይኖርም ነበር የሚያስብሉ (የተባለላቸው) ድንቅ ሃይማኖተኛ ፈላስፎች የታዩበት። የ’ነ ፕሌቶን፣ አርስቶትልንና ቅድመ-ሶቅራጠስ የነበሩትን ፈላስፎች ስራ commentaries የሰሩ፣ እንደ ቦሎኝ፣ ሶርቦርን አይነት ትልልቅ ዩኒቨርሲቲዮችንና የመወያያ መድረኮችን የገነቡ፣ ወደ ተለያዩ ሃገራት እየዞሩ ፍልስፍናንም ሆነ መጻሕፍትን ሲተነትኑ የነበሩ ትልልቅ አሳቢያን የነበሩበትን ዘመን እንዲሁ ያለጥልቅ ዕውቀት መተቸት አግባብ አይደለም! ስለ መኃከለኛው ዘመን እውቀት እንዲሆኖት የProfessor Antony Kennyን A History of Western Philosophy, Volume 2 ን በተጨማሪ የ Professor Friderick Coplestonን A History of Philosophyን volume 2 ቢያነቡ ይህን አሳቦት ያርማሉ ብዬ አምናለሁ።

በአጠቃላይ የመኃከለኛው ዘመን ትልቅ የአስተሳሰብ እድገት ባይኖር የህዳሴ ዘመን አይኖርም ነበር፣ Reformation አይኖርም ነበር፣ ሉተር የተማረው የሙዚቃ ትወራ አይኖርም ነበር፣ የቋንቋ እድገት አይኖርም ነበር...ወዘተ!

ሳይሆን ማህበረሰባዊነት ነው! ከ Worldly የተሻለ ትርጓሜ ነው ያለው ብሎ ማሰብ። በገጽ214

ከመጽሐፉ ያስተዋልኳቸው የተፋልሶ አይነቶች፣ ከታች የዘረዘርኳቸውን ብቻ ሳይሆን አንባቢ የጋሽ ዮናስን ይህን መጽሐፍና የመድረክ ሙግታቸውን ሲሰማ እኚህን ልብ ይሏል (ለዚህ የተጠቀምኩት መጽሐፍ 300 fallacious argument የሚለውን የ ዶ/ር ቦን መጽሐፍ ነው)

Damning the alternatives

In cases where there is a fixed and known set of alternatives, it is legitimate to establish the superiority of one by showing all of the others to be inferior. However, in cases where the alternatives are not fixed or known, and where absolutes rather than comparatives are sought, it is a fallacy to suppose that we argue for one by denigrating the alternatives. The fallacy is that of damning the alternatives.

1) ይህ ተፋልሶ የታየበት ቦታ ስለ ጥንት አበው የሙዚቃ አመለካከት በተዘረዘረበት ስፍራ ላይ ጋሽ ዮናስ የአበው ለሙዚቃ መሳሪያ ክፍት ያለመሆን ምክንያት አድርገው የሞገቱበት ዋና አሳብ እኚህ አበው ያመጡት አስተምህሮት ከይሁዲነት የተለየ መሆኑንና ይህም አስተምህሮታቸው ትክክል እንዳልሆነ፣ አልፎም የግሪኮ-ሮማን የሙዚቃ መሳሪያ አጠቃቀም ከአምልኮተ ጣኦት ጋር ስለሚያገናኙት ነው የሚልና ሌላ ምክንያት እንዳላቸው በጥልቀት ያላጤነና በሚገርም ሁኔታ እሳቸው ትልቅ ስፍራ የሰጧቸው የ’ነ ፕሌቶ አሳብ ተጽዕኖ ያሳደረባቸው መሆኑን ያድበሰበሰ አሳብ ባቀረቡበት ስፍራ ነው። ከዚህ በፊት እንዳየነው አበው (ሁሉም አይደሉም) የሙዚቃን መሳሪያ የከለከሉት የሙዚቃ መሳሪያዎቹና ቃናዎቻቸው ከነፍስ ጋር ባላቸው ቁርኝት ሲሆን አልፎም ከአይሁዳውያን ለመለየት በሚል ሳይሆን የሙዚቃ አንዱ ክፍል የሆነውን መዝሙር እየዘመሩ፤ ነገር ግን ግዴታ ሥርዓቱን መከተል እንደሌለባቸውና ይህም ከድነት ጋር ተያያዥነት እንደሌለው የሞገቱበት መሆኑን ጋሽ ዮናስ አልነገሩንም።

2) ገጽ 168 ላይ False Authority (ወይንም በሙያው ማለትም በሥነ መለኮት ት/ት expert ያልሆኑ Musicologist) በመንተራስ ስለ ዘፈን ማብራሪያ ከሰጡ በኃላ በዚሁ ገጽ ላይ ዘፈን በራሱ ምንም አይነት መጥፎ ነገርን አይወክልም የሚልና ወደ መጥፎ ነገር ሊመራ የሚችል ዘፈን ይኖራል የሚልን ድምዳሜ ይሰጣሉ። በመሰረቱ ዘፈን ቃሉ ምንም መጥፎ ነገር አይወክልም ብሎ ውሃ የማይቋጥር አሳብ ከማቅረብ ዘፈን የሚለው ቃል ግስ ነው ወይስ ስም? ጋሽ ሰለሞን አበበ ገ/መድኅን እንደገለጹት ደግሞ ዞሞር የሚባለው ቃል አሁን እኛ የምንሟገትበትን አሳብ አይጨምርም ወይ ብሎ መጠየቅ? ሲቀጥል ኮሞስ የሚለው ቃል ነጠላ ወይስ ብዙ አመልካች ብሎ መጠየቅ፥ ብዙ አመልካች ከሆነ ደግሞ musicን በአጠቃላይ ማስገባት ባይችል እንኳን በእኛው ቋንቋ ለአምልኮተ እግዚአብሔር ከሚውለው ውጪ ያለውን አምልኮተ ሰብዕ ይሁን ውዳሴ ሰብዕን አይወክልም ወይ ብሎ አለመጠየቅ ይህን አማራጭ ለማዳፈን የተሄደ ርቀትና ይህን ተፋልሶ ማለትም ሌሎችም አማራጭ ጉዳዮችን ለማፈን የቀረበ ሙግት እንደሆነ ግልጽ ነው።

3) ከገጽ 214-224 ድረስ ስለ ዓለማዊነት ያቀረቡት ሙግት ሲጠቀለል ይህን ይመስላል፦ ሀ) secularism ማህበረሰባዊነት ነው። ለ) ይህም ከሃይማኖት ፍጹም ነጻ የሆነን ነገር ማቅረብ ነው። ሐ) ሙዚቃም ይህን ትከተላለች። መ) ስለዚህ ሙዚቃ በኢትዮጵያ አውድ እንደሚባለው worldly ሳይሆን secular ናት።

ትችት፦ secularism, non-religious የሚለውን አሳብ በመጽሐፋቸው ተቀብለው (በተለይ በገጽ 214 የግርጌ ማስታወሻ ላይ የጻፉትን እዩትማ) የራሳቸውን ደካማ ሙግት ትርጉም ለመቀየር በመሞከር ያቀረቡትንና የsecularismን እሳቤ ያዳፈኑበትን ልብ ይበሉ። ይህ ተፋልሶ እዚህም ጋር ተፈጽሟል። ሌሎችም ጽሁፎች አቅርበዋልና አንባቢ ይህን ተፋልሶ ከጋሽ ዮናስ መጽሐፍ ሲዘልቁ ያገኙታል።

Definitional retreat

A definitional retreat takes place when someone changes the meaning of the words in order to deal with an objection raised against the original wording. By changing the meaning, he turns it into a different statement.

1) እሳቸው ለዘፈን የሰጡት ፍቺ መጽሐፍ ቅዱሱ ውስጥ ከተቀመጠው የተለየ መሆኑና ይህን እሳቸው የሰጡትን ፍቺ ለማጽናት የሄዱበት ርቀት ለብዙ መወዛገብ ክፍት ያደረገ ትልቅ ተፋልሶ ነው ብዬ አስባለሁ። እሳቸው ዘፈንን ከሙዚቃ ጋር መቀየጣቸው ብቻ ሳይሆን የትችታቸው መሠረት፣ ቃሉ በራሱ ምንም ነገር አያሳይም ብለው በድፍረት መግለጻቸውም ልብ ሊባል ይገባል። ቃሉ ስም ይሁን ግስ? ግስ ከሆነ ደግሞ ድርጊት መሆኑን መዘንጋታቸውውም ይህንኑ ያሳያል። ድርጊት ደግሞ የሚኮነንም የሚመሰገንም ተግባር ነው። የሚኮነነውም ሆነ የሚመሰገነው ደግሞ በክርስትና መጽሐፍ ቅዱሳዊ አስተምህሮት ነው። ስለዚህ መጽሐፍ ቅዱስ ዘፈንን እንደ ድርጊት አስቀመጠው እንጂ እሳቸው ሊያሳንሱት እንደሞከሩት ሙያ ብቻ አይደለም።

2) ሌላኛው ስለ ዓለማዊነት የሰጡት ትንታኔም ይህን ተፋልሶ እንደፈጸሙ ያሳያል። (ከላይ ያስቀመጥኩትን የ secularism እሳቤን በማየት እሳቸው በመጽሐፋቸው የሰጡትን የ secularism ትርጉም ልወጣ መመልከትና አሳባቸውን ለማጽደቅ የሄዱበትን ርቀት አልሸሹም ዞር አሉ አቀራረባቸውን አንባቢ ልብ ይበል)

3) በኪያ ሾው አዘጋጅነት በተደረገው ሙግት እንደታየው ሙግታቸውን ስለ ሙዚቃ እንደሆነ እንጂ ስለ ዘፈን እንዳልነበር የተናገሩበት ይህን የፍቺ ሽሽት እያሳዩ እንደነበር ተስተውሏል።

Denying the antecedent ,

As with affirming the consequent, the fallacy of denying the antecedent is for those who do not really care if their brain is going forwards or backwards. It does not admit the possibility that different events can produce similar outcomes.

ፕሌቶም ሙዚቃን ከነፍስ ጋር በነበረው ቁርኝት ያወገዘበት ጊዜ ነበር። በዚሁ የፕሌቶ እሳቤ አንዳንድ አበው ሙዚቃን አውግዘዋል

Dicto simpliciter

Dicto simpliciter is the fallacy of sweeping generalization. It consists of the application of a broad general rule to an individual case whose special features might make it exceptional. To insist that the generalization must apply to each and every case, regardless of individual differences, is to commit the fallacy of dicto simplicit

1) ገጽ 11 የፕሮቴስታንት አማኝ ስለ ሙዚቃ/ዘፈን ያለው መረዳት እጅግ በጣም የተዛባና በተለይም ውስን ሆኖ አገኘሁት የሚል አሳብ ያቀርባሉ። ይህ 1.1) ጠቅልሎ መፈረጅን የሚያመለክት ነው፣ 1.2) ስለ ሙዚቃ የተዛባ አመለካከት ያለው ማለት ዘፈንን አልቀበልም ማለቱን እየተቹ ስለሆነ ስለሌላው የሙዚቃ አይነት አያውቅም ማለቶት ነው?፣ 1.3) ሙዚቃ የሚያመለክተው ዘፈን (ለእግዚአብሔርና ለወንጌሉ የማይወል ማንኛውም የግጥምና ዜማ ድምር፣ ከእንቅስቃሴ ጋር የተቀየጠ ድርጊት) ብቻ ከሆነ ለምን ይህ ሁሉ ዘማሪ፣ የመዝሙር ግጥም ጸሃፊ፣ የሙዚቃን መሳሪያ ተጫዋች...ለመቀበል አልጎረበጣቸውም? 1.4) ይህ አባባሎት ምናልባትም እኔ ብቻ ነኝ ስለሙዚቃ ጥልቅ እውቀት ያለኝ የፕሮቴስታንት አማኝ፤ ከሚል ልብ የመነጨ እንደሆነ ለአንባቢዎት ግልጽ ነው። ይህ አሳቦት ደግሞ ተደጋግሞ ተንጸባርቋል።

2) እስከ ሉተር ድረስ የኖሩት አበው ለሙዚቃ መጥፎ አመለካከት ነበራቸው ማለቶ።

3) እጄ ላይ ያለው መጽሐፎት ፫ እትም በ2012 ዓም የታተመው ነው። በገጽ 17 ላይ ኢትዮጵያዊያን የወንጌል ሰባኪዎችን እየተቹበት ባለበት ስፍራ እንዲህ ብለዋል፦ “...ፍትሕና እውነት ተዛብቶባቸው በየቦታው ተጥለው ለሚገኙ ወገኖች የሚጮኽላቸው፤ በተለይ በአፍሪካም ይሁን በላቲን አሜሪካ የምናየውን ዐይነት...ኢትዮጵያዊ የወንጌል መሪ (ፓስተር) አንድ እንኳን...እደግመዋለሁ፣ አንድ እንኳን አለማየት ዐንገት ያስደፋል...” ትችት፦ 1) “ፍትሕና እውነት ተዛብቶባቸው” የሚለው ጠቅላላ አባባል ወንጌልን አለማወቅ/አለመስማት እውነትን እንደማዛባት ስለሚቆጠር ይህን ለማጥራት ደግሞ እንኳን አንድ ከሺህ በላይ የሚቆጠሩ መጋቢዎች/ቄሶች አሉ፣ 2) ኦባማ እዚህች ሃገር መጥቶ የLGBTQ ህግ እንዲጸድቅ ይሞግታል ተብሎ ሲታሰብ በእውነት ከሺህ በላይ የሚሆኑ መጋቢዎች በብዙ ነገር ተጽዕኖ አሳድረዋል ይህም ህግ አልረቀቀም፣ 3) ለፍትህ መሟገት ሲባል ከመንግሥት ጋር ፊት ለፊት መከራከር ነው ወይስ በየጓዳው እየተገፉም ለምስኪኖች የሚዲያ ሽፋን ሳይደረግላቸው የሚሟገቱትን ይጠቀልላል? በእርሶ አባባል ሁሉንም ለማለት እንደሆነ ግልጽ ነው። ስለዚህ እዚህ ጋር ራሱ ተራራ የሚያክል ስህተት እያለቦት ሌላውን እንዲህ በተዛባ እይታ መፈረጅ ትክክል አይደለም።

4) ገጽ 27 ላይ ከ380 እ.ኤ.አ ቤተክርስቲያንን በአሉታዊ መንገድ መግለጾትና ምንም አወንታዊ ነገር የሌላት ማድረጎ ይህን ተፋልሶዎትን ልብ እንድንል አድርገዋል። ምክንያቱም ከ312 በኃላ ላለችው ማለትም ሉተር በ16ኛው ክ/ዘ እስኪመጣ ድረስ ስለ ቤተክርስቲያን የገለጹት ነገር በአሉታዊ እሳቤ የተሞላ ነውና። ስለ ቤተክርስቲያን ታሪክ በቅጡ የማያውቅ አንባቢ ካገኙ ይህ እውነት ይመስለዋል። ቤተክርስቲያን እርሶ እንደጠቀለሉት አሉታዊ ሳይሆን አወንታዊ ነገሯ ብዙ እንደነበር ማድበስበስ ይሆናል።

5) ገጽ 29 ላይ የመጀመሪያዎቹ (ከ30-90 AD ያሉት) አማኞች ራሳቸውን ከአይሁዳዊነት ውጪ አያዩም ይላሉ። ይህ ምን ያህል እውነት ነው የሚለውን አይተናል። ጅምላ ፍረጃ እንጂ አይሁዳዊነትን እርሶ እንደሚሉት የ’ነሱን ሥርዓት ከመከተል አንጻር? ወይስ ያህዌን ከማምለክ አንጻር? የሚለው መብራራት ነበረበት። ያህዌን ከማምለክ አንጻር ከሆነ በጊዜው የነበሩት አማኞች እንኳን አይሁዳውያኑን በክርስቶስ ባለማመናቸው ያህዌን እንደማያመልኩ የገለፁበት ስፍራ አለ። ሥርዓቱን ከድነት ጋር የሚያያዙበትን በተለይ ውጫዊ ሥርዓቱን (መብል፣ መጠጥ፣ግርዘት...ን እነ ከጀስቲን ሰማዕቱ ጽሁፍ ደግሞ እንደምንረዳው የሙዚቃ ሥርዓቱን ለአይሁድ ድነት ዋጋ እንደሌለው) ከኢየሱስ ጀምሮ ተቃውመዋል።

6) በገጽ 45 ስዕላትንና ቅርጻ ቅርጽን ከአይሁዶች በተለየ መልኩ በ2፣3ና 4ኛው ክ/ዘ የነበሩት አበው ለአምልኮ ተጠቅመውታል የሚል ጅምላና የተዛባ ሙግት ያቀርባሉ። 1) የካታኩምቡ ዋሻ ውስጥ የነበሩት አማኞች የሚጠቀሟቸው ቅርጻቅርጾች ለአምልኮ አልነበረም፣ 2) ከአይሁዶች ተቃራኒ ነገር አድርገዋል ብሎ ለመቃወም እንጂ ይህን አሳብ ጋሽ ዮናስ ያነሱት አይሁዶችም እኮ ቅርጻ ቅርጽን፣ ስዕላትን ይጠቀሙ ነበር (በሙሴ የተሰራው የነሐስ እባብ፣ በእነ ባስላኤል የተሰሩት የቤተመቅደሱ እቃዎች፣ የወርቁ ታቦት...)፤ ነገር ግን እግዚአብሔርን ይወክላል ብለው ሳይሆን ለመታሰቢያ እንደሆነ ነበር የሚያደርጉት። ከ2-4ኛወው ክ/ዘ የነበሩትም አበው ለአምልኮ ሳይሆን ለመታሰቢያነት ነበር ያንን ያደረጉት። 3) የአይሁዶች ሙዚቃ አላስወገዱም። ሙዚቃውን በእርሶ አባባል ከሆነ ሙሉ በሙሉ እንዳስወገዱት ነው አንባቢዎ እንዲረዳልዎት የፈለጉት ግን መዝሙር፣ ቅኔ፣ ማህሌት፣ የሙዚቃ አንዱ ክፍል ነውና ሙዚቃን ሙሉ በሙሉ አላስወገዱም።

Appeal to False Authority (also known as: appeal to doubtful authority, appeal to dubious authority, appeal to improper authority, appeal to inappropriate authority, appeal to irrelevant authority, appeal to misplaced authority, appeal to unqualified authority, argument from false authority)

Description: Using an alleged authority as evidence in your argument when the authority is not really an authority on the facts relevant to the argument. As the audience, allowing an irrelevant authority to add credibility to the claim being made. Also see the appeal to authority.

ከገጽ 159-160 ባለው ክፍል የእሳቸውን አሳብ ለመደገፍ የአንድን Musicologist አስተያየት ያቀርባሉ። ሙግቱ ይህን ይመስላል፦ 1) ኮሞስ የሚለውን ቃል በ1993 በተተረጎመው መጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ አንዴ ዘፈን፥ ሁለቴ ደግሞ ጭፈራ እያለ ተርጉሞታል። 2) ኮሮስ የሚለውን ቃል ‘ጭፈራ’ ብለው ተርጉመው፣ ‘ፈሄድዞና ሳውካክ’ የሚሉትን ቃላት ደግሞ ዘፈን እያሉ ተርጉመውታል። 3) ስለዚህ ይህ ተቀባይነት የሌለው የቃላት ሽግግር ነው።

ትችት፦ 1) ይህ ሰውም ሆነ ጋሽ ዮናስ በመጽሐፍ ቅዱስ ጥናት expert አይደሉም። ይህን ድምዳሜ ለመስጠት የሃገሬውን ቋንቋና ባህል በሚገባ ማወቅ፤ በተጨማሪም ልክ እንደ ተርጓሚዎች የመጽሐፍ ቅዱሱን የመጀመሪያ ቋንቋዎች (እብራይስጥና ግሪክ) ማወቅ ያስፈልጋል፣ 2) በዚህ እትም እንኳን ይህንን አሳብ አለማረሞት በብሉይ ኪዳንና የአዲስ ኪዳን መጻሕፍትን በማጥናት ብዙ ትንታኔ የሰጡትን የጋሽ ሰለሞንን ሙግት ከቁብ አለመቁጠርምና ትልቅ Ignorance እንዳለ ያሳያል፣ 3) ስለዚህ ይህ እሳቤዎት በድጋሚ ቢጤን መልካም ነው። ዝም ብሎ የኢትዮጵያ አማንያን ምንም አያውቁም ብሎ ለማሳነስ የፈረንጅ ስም እየደረደሩ (ያውም ሙያቸው (Theologian) ያልሆኑትን) ሙግት ማቅረብ ፈጽሞ የተሳሳተ አሳብ ነው።

Appeal to Definition

(also known as: appeal to the dictionary, victory by definition)

Description: Using a dictionary’s limited definition of a term as evidence that term cannot have another meaning, expanded meaning, or even conflicting meaning. This is a fallacy because dictionaries don’t reason; they simply are a reflection of an abbreviated version of the current accepted usage of a term, as determined by argumentation and eventual acceptance. In short, dictionaries tell you what a word meant, according to the authors, at the time of its writing, not what it meant before that time, after, or what it should mean.

Dictionary meanings are usually concise, and lack the depth found in an encyclopedia; therefore, terms found in dictionaries are often incomplete when it comes to helping people to gain a full understanding of the term.

Logical Form:

The dictionary definition of X does not mention Y.

Therefore, Y must not be part of X.

ይህም ገጽ 154-187 ያቀረቡት ሙግትን ይመለከታል። በተለይ በሰንጠረዥ ያስቀመጡት የቃላት ፍቺና ስለ ኮሞስ የተነተኑበት መንገድ ይህን ተፋልሶ እንደፈጸሙ ያሳያል። ምክንያቱም፦ 1) ቃላቶቹን ደርድረው ይህንና ይህን ያሳያሉ። ስለዚህ የመጽሐፍ ቅዱሱ ፍቺ ትክክል አይደለም የሚል ድምዳሜ ሲሆን፥ ይህ ደግሞ ከላይ እንዳስቀመጥኩት የተጠና አቀማመጥ (ሙግት) ሳይሆን እንዲያው የመዛግብተ ቃላት ሙግት እንጂ። 2) ጋሽ ሰለሞን የጥንት መጻሕፍት በሙግቱ የመጀመሪያ ክፍል ላይ ዘፈን የሚለውን ለመተርጎም የተኬደበትን ርቀት አሳይተዋል። በተጨማሪ ይህ አተረጓጎም ኢትዮጵያ ውስጥ የታየ ብቻ ሳይሆን የቀዳሚ ቋንቋዎች ቃል በቃል እኛ የምንጠቀመውን እንደተጠቀሙ የሚያሳይ ሙግት አቅርበዋል። ይህን ከንቀት ይሁን ከቸልተኝነት በዚህ እትሞት ራሱ አላሳዩም። ስለዚህ አንባቢ ልብ ሊለው የሚገባው ነገር በአግባቡ ከተጠና የጋሽ ዮናስ የቃላት ሙግት ውሃ አይቋጥርም።

ሌላው አልሸሹም ዞር አሉ የሚያስብል የቃላት ፍቺ የሰጡበት ክፍል ስለ secular የጻፉበት ስፍራ ነው። የእርሶ ሙግት dictionaryው secular የሚለው non-religious ስለሆነ ዓለማዊ የሚውን የአማርኛ ቃል አይመጥንም የሚል ነው። ይህ አሳቦትና ሙግቶ እግጅ ደካማ መሆኑን በመግቢያው ስለ secular የተጻፈውን (ያው ለፈረንጆቹ አሳብ ቦታ ስለሚሰጡና የኢትዮጵያ ፕሮቴስታንት አማኝ በእርሶ ሙግት critical thinker ያልሆነ ስለሆነ) ይመልከቱ።

Equivocation

Equivocation means using words ambiguously. Often done with intent to deceive, it can even deceive the perpetrator. The fallacy of equivocation occurs when words are used with more than one meaning, even though the soundness of the reasoning requires the same use to be sustained throughout.

ሙዚቃንና ሙዚቀኛን የፕሮቴስታንት አማኝ እንደሚነቅፍ ከመጀመሪያው ጀምሮ እስከ መጨረሻው ድረስ ሞግተዋል። ግን ይህ የዚህ ተፋልሶ አንዱ ክፍል ነው። ዘፈንና ሙዚቃን የማይለይ አማኝ እንደሆንን ያስባሉ። በጽሕፎትም ይህንን አንብበናል። 1) ዘፈንና ዘፋኝነትን እንጂ ሙዚቃንና ሙዚቀኛን በሙሉ አልተቃወምንም። አሻሚ ቃል ነው የተጠቀሙት።

Every schoolboy knows

You would be amazed what every schoolboy knows. Anxious to secure acquiescence in their controversial claims, disputants solemnly assure their audiences that every schoolboy knows the truth of what they are saying. The audience, not wishing to be ignorant of matters so widely understood by children, are supposed to keep silent about their doubts. Thus complex and dubious assertions are passed off unquestioned.

ገጽ 11 ላይ እንዲህ ብለዋል ይህም አሳቦት በሌላኛው ገጽ ላይ ተደግሟል፦ “...የሰው ልጅ ዐሥር ጣት፣ ሁለት ዐይን፣ ሁለት ጆሮ፣ አንድ አፍንጫ አለው ብሎ 200 ገጽ ይጽፋል?...ይህ እጅግ ተራ ዕውቀት ነውና። ነገር ግን ኅብረተሰቡ፣ በተለይም ፕሮቴስታንቱ ስለ ሙዚቃ/ዘፈን ያለው መረዳት እጅግ በጣም የተዛባና ውስን...”

ትችት፦ 1) ይህን ያሉበት ምክንያት እንደው ነገሩ እርሶ እንደሚያስቡት ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ የሚነዛ የሆነ በማስመሰል የአብዛኛውን አማኝ አመለካከት ዝም ለማሰኘት የተሄደበት የማሸማቀቅያ መንገድ እንደሆነ ልብ የሚል ልብ ይላል። ከእርሶ መጽሐፍ ተነስቶ በጥልቀት ሌሎችንም መጻሕፍት ለማንበብ የሚያተጋ ሰው ጉዳዩ የእዚህ ሃገር ብቻ ሳይሆን ከጥንትም ከዚህ የከረረ አመለካከት እንደማህበረሰብ እንደነበር ይረዳል። ምናልባትም በEGST የእርሶ መጽሐፍ ግምገማ ላይ የተስተዋለው ነገር በእርሶ አዋቂ አይደሉም በተባለበት ፍረጃ ላለመውደቅ ዝምታን የመረጠ ሰው እየበዛ እንዳለና እርሶም ይህን ተፋልሶ እንደፈጸሙ ልብ ያላሉት ይሆናል።

ከገጽ 190-191 ድረስ አስተማሪዎችን በሶስት ከፍለው የመጀመሪያዎቹን ሁለቱን የገለጽበት መንገድ ማለትም፦ 1) ዘፈን ሃጢአት እንዳልሆነ የተረዱ አስተማሪዎች አሉ፣ 2) ልክ ጋሽ ስሜ “አድር ባይ” ብለው እንደፈረጇቸው ሌላው አለም የተቀበለውን በሃገራቸው የማይቀበሉ ያሉበት።

ትችት፦ ከመጽሐፍ ግምገማዎት እንደየሁት በእርሶ መሰደብን የፈሩ ሰዎችና ይህንን ቀላል ሙግት መቀበል ያቃታቸው ደካማ አማንያን መባልን የፈሩ ብዙ ተከታይ ለማፍራት ይህን ተፋልሶ ገንዘብ አድርገዋል።

Broken Window Fallacy

(also known as: glazier’s fallacy)

Description: The illusion that destruction and money spent in recovery from destruction, is a net-benefit to society. A broader application of this fallacy is the general tendency to overlook opportunity costs or that which is unseen, either in a financial sense or other.

This fallacy goes far beyond just looking for the silver lining, thinking positive, or making the best of a bad situation. It is the incorrect assumption that the net benefit is positive.

Logical Form: Disaster X occurred, but this is a good thing because Y will come, as a result.

ገጽ 14 ላይና 229 ምናልባትም የመጽሐፉ ዋና የልብ ትርታ የሚባለውን አሳብና ለዚህ ሁሉ ክርክር መግቢያ የሆነውን ምክንያት እናገኛልን። ይሄ እንዳልሆነ በቃለመጠይቅ ቢናገሩም መጽሐፋቸው ግን ይህንኑ ይመሰክራል። እሱም፦ የኢኮኖሚ ጉዳይ መሆኑ ነው። ይህም፦ “...ይህ መጽሐፍ የመኖርና የሕይወት ጥያቄ..ነው...” አትዝፈን ተብሎ ከቸርች ለተባረረው ወጣት እየመረጠ ይዝፈን፣ አስተማሪዎች ሆይ ግብዝ አትሁኑ፣ እየዘፈነ ህይወቱን ይምራ፣ ገጽ239 ላይ፣”...በኢየሱስ ክርስቶስ ወንጌል ላይ የተመሰረተ ሥነ ምግባር ያለው የኪነ ጥበብ ሥራ ማቅረብና ኑሮንም በዚህ መደገፍ እንዲህ ቀላል ነገር እንዳልሆነ አሳምሬ አውቃለሁ። በዚህ በምትኖርበት ማኅበረሰብ ውስጥ ሙዚቀኛ ሆኖ መኖር በራሱ በጣም ከባድ ነው። ኅብረተሰቡ ለሙዚቃ ካለው እጅግ የተዛነፈ አመለካከት በተጨማሪ፣ በመፍትሄነት የሚያቀርብልህም አማራጭ፣ “አገልግሎት” በሚል ሽፋን ኪቦርድ ሰድረህ፣ “አስመላኪነት” በሚባል ግርግር ከሳምንት እስከ ሳምንት፣ ከወር እስከ ወር፣ ከአመት እስከ አመት ሙያዊም ሆነ ኢኮኖሚያዊ ለውጥ በማያመጣ መዘውር ወስጥ ተቀርቅረህ እንድትቀር የሚያደርግህ ነው...አንተም ሙያዊ ርካታም ሆነ ኢኮኖሚያዊ ድጋፍ ሳታገኝበት ከሁለት ያጣ ጎመን መሆንህ እየተሰማህ ዕድሜህን የምታሳልፍበት ጊዜ በርካታ ነው...” ብሉ ሙዚቀኛውን ይመክሩና በሙያህ ሳትረካና በኢኮኖሚም ተደቁሰህ ከምትቀር መፍትሔው፦ 1) ቤተክርስቲያን ለሙዚቀኞቿ ገንዘብ መጨመር አለባት፣ 2) ሙዚቀኞቹም ልክ እንደ ጳውሎስ ይህን ስጦታቸውን ለእግዚአብሔር አገልግሎት እያዋሉ፥ በሌላ ሙያ ደግሞ ተምረው፣ ሰልጥነው ይሰማሩ ማለትን እንደ መፍትሔ ሳያቀርቡ ወይንም ቤተክርስቲያንና ሙዚቀኛውን ሳያሳስቡ፣ መፍትሄው (በሙያው ለመርካትና ኢኮኖሚህን ለማሳደግ)፦ “...ሙያህን ማስከበር ያለብህ አንተ ነህ...ሁሉም በየቦታው እየተሯሯጠ የእለት እንጀራውን ይቃርማል...አንተም ከዚህ የተለየ ተዓምር እንድትሰራ አይጠበቅብህም...ከመንፈሳዊው መዝሙራት ውጪ ዘፈን ይሁን፣ የፊልም ማጀቢያ ሙዚቃ ይሁን፣ ኢንስትሩመንታል ሙዚቃ ይሉን፣ የልጆች ሙዚቃ ይሁን...መሥራት ስትፈልግ ራስህን መጠየቅ ያለብህና ሥራውን መፈተሽ ያለብህ እንደ እግዚአብሔር ቃልና እንደ እግዚአብሔር ቃል ብቻ ነው...”

ይህ የማሸማቀቅ መንገዶት በገጽ229 ላይም ታይቷል።

ትችት፦ 1) ይህ የጋሽ ዮናስ የመፍትሔ አሳብ እጅግ ድንግዝ ነው። ምክንያቱም እንደ እግዚአብሔር ቃል ብለው እርሶ ያሳዩት የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ራሱ ድካም እያለበት በዚህ መመዘኛ ሌላው ይህን ሙያ እንዲያፋፍም መጠቆም አግባብ አይደለም። 2) እርግጥ ነው አማኝ የተባለ በሙሉ ለቤተክርስቲያን ሙዚቀኛ አክብሮት ሊኖረው ይገባል። ለእነሱ የሚሰጠውም ትኩረት ከሌላው አገልጋይ ፈጽሞ ያነሰ መሆን የለበትም። የሚከፈላቸውም ብር ሊታሰብበት ይገባል። ለክርስቶስ ወንጌል መስፋት እግዚአብሔር የሰጠውን ሙዚቃ ልክ ሉተር እንዳለው ለዚሁ ስራ መጠቀምም ትኩረት ያሻዋል። ነገር ግን ድንበር አፍርሶ አማኙ ይዝፈን ማለት ይህን ተፋልሶ የፈጸመ ሰው ምክር ነው ብዬ አስባለሁ።

Bulverism

Description: This is a combination of circular reasoning and the genetic fallacy. It is the assumption and assertion that an argument is flawed or false because of the arguer’s suspected motives, social identity, or other characteristic associated with the arguer’s identity.

ሙዚቃንና ሙዚቀኛን ዝቅ አድርጎ የማቅረብ ግንዛቤ...በሀገሪቱ ውስጥ ለዘመናት የኖረ ባህል ነው...ግብዝነት በበዛበት ማህበረሰብ...የችግሩም ምንጭ ከፍ ብዬ እንደጠቆምኩት የተጠናወተን ክፉ የአእምሮ ባርነት እንጂ የሙዚቃ መሣሪያዎቹ “ርኩስነት” ወይንም ያን ያህል የጎላ...የሚሲዮናውያን ተጽዕኖ አይመስለኝም (ገጽ124)...የሀገሬ የፕሮቴስታንት እምነት የጉዞ ዝብርቅርቅ እየባሰባት እንዲመጣ...ከሚያደርጉት ምክንያቶች አንዱና ዋናው...የጥልቅ አሳቢያን እጥረት ነው (ገጽ127)...ኢትዮጵያዊው ፕሮቴስታንት ባዳበረው ባህል (ትውፊት) ላይ ተመስርቶ ለቃሉ ትርጓሜ መስጠት አንካሳ ወደ ሆነ አመለካከት ይወስድሃል...

ትችት፦ ከላይ እንዳየነው ጋሽ ዮናስ ትልቁ ሙግታቸው ይህ የዘፈን ነገር ኢትዮጵያዊ ውስጥ ያለ ብቻ ነው ብለው መነሳታቸውና የሃገሬውን ሰው የእውቀት ማነስና አእምሮውን የማይጠቀም የሆነ እንዲሁም በዚህ ምክንያት ስለዘፈን የሚቀርቡት ሙግቶች በሙሉ ደካማና ተቀባይነት የሌላቸው ናቸው ወደሚል ድምዳሜ እንደደረሱ ማንም ይህን የእሳቸውን መጽሐፍ ያነበበ ሰው የሚረዳው ነው። ይህ በንቀት የተሰራ ሙግታቸው በዚህ የተፋልሶ ካባ ያሸበረቀ ነውና ታሪክም ሆነ የዘፈን ጉዳይ በአግባቡ ይጤን!

The exception that proves the rule

Exceptions, of course, disprove rules. Despite this, many people confronted by a counter-example to their claim will dismiss it as ‘the exception that proves the rule’. The fallacy consists in the dismissal of a valid objection to the argument.

‘You never find songs written about any towns in Britain apart from London.’

‘What about “Scarborough Fair?” ‘

‘That’s the exception that proves the rule. ‘

(If one leaves Liverpool and Old Durham Town out of it.)

የትም ሃገር ልክ እንደዚህ ሃገር የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም ኮሞስ ዘፈን ብሎ የተረጎመ አይገኝም።

የበፊቱ ፔሺታ አረማይክ ዞሞር የሚለውን እንዲሁ ተርጉሟል። እንዲሁም ትልልክ Lexicons ዘፈን፣ ጭፈራ፣...ብለውታል።

ያ እንደ ጥቂት ልዩነት እንቆጥረዋልን እንጂ የኔውን ሙግት አያፈርስም...ብሎ የሚሞግት አቀራረብ ነው ያላቸው ጋሽ ዮናስ።

Appeal to Fear

argumentum in terrorem

(also known as: argumentum ad metum, argument from adverse consequences, scare tactics)

Description: When fear, not based on evidence or reason, is being used as the primary motivator to get others to accept an idea, proposition, or conclusion.

Logical Form:

If you don’t accept X as true, something terrible will happen to you.

Therefore, X must be true.

ከገጽ 247-272 ባለው ክፍል ጠቅለል ሲደረግ ይህን የሚመስል ሙግት አቅርበዋል፦ የእኔን መጽሐፍ ቅዱሳዊ አፈታት ካለተቀበላቹ፣ አሁን ካላቹበት የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት ከልራቃቹ፣ አሳቢያን ካልሆናቹ በሺዎች የሚቆጠሩ ወጣቶች ለመዝፈን ከቤተክርስቲያን ይወጣሉ። እናንተንም ይጠላሉ።

ትችት፦ 1) የእርሶ ሙግት በስሜት የተደበላለቀ ስለሆነና በብዙ ስሁት ማስረጃ እንዲሁም በተጣመመ የመጽሐፍ ቅዱስ አረዳድ ላይ የተመሰረተ መሆኑ ይበልጥ ቤተክርስቲያን ውስጥ ያሉትን ወጣቶች ለማሳት በር ከፋች ነው ብዬ አስባለሁ። 2) አማኝ ሙዚቀኞች እርሶ ባስቀመጡላቸው standard ተንተርሰው ሙዚቃን ለመስራትና በእውነት ይህ ይሆንን እያሉ የግራ ቀኙን ሳያጤኑ ይወጡ ይሆን? የእርሶም ሙግት ሆነ በቤተክርስቲያን የሚቀርበው ሙግት በአግባቡ ሊጤን ይገባዋል እንጂ በእርሶ ሙግት ምክንያት ብቻ ከቤተክርስቲያን የሚወጣ አማኝ ካለ ስለ ሚዛናዊ አስተሳሰቡ/ቧ ጥርጣሬ አለኝ። 3) በተጨማሪ ከመጽሐፍ ቅዱሱ ጥቅስ አጠቃቀስ በላይ በአጠቃላይ የክርስቲያን እሴት ምን ይመስላል? አስተምህሮቱስ ምን ላይ የተመሰረተ ነው? ክርስቲያን የሚኖረው ለራሱ ደስታ ወይስ ለሞተለት የሚለው ጥያቄ ውስጥ አይገባም?

Appeal to Ridicule

reductio ad ridiculum

(also known as: appeal to mockery, the horse laugh)

Description: Presenting the argument in such a way that makes the argument look ridiculous, usually by misrepresenting the argument or the use of exaggeration.

ገጽ 12 ላይ ስለ ፍቅር መጽሐፍ በተናገሩት ላይ አክለው ሲያሽሟጥጡና ግብዝ እያሉ በተደጋጋሚ መግለጾትን ከዚሁ ገጽና ከሌሎቹም ገጾች ተመልክቻለሁ። ሙግቶትን እንዳለ ማስቀመጥና በማስረጃ መሞገት እንጂ በፕሮቴስታንቱ እውቀት፣ ባህል፣ ትውፊት፣ በተለይ በ Pentecostal community ላይ ያሳዩት ማሽሟጠጥ የ Critical Thinker በኃሪ ሳይሆን ይህን ተፋልሶ የፈጸመ ሰው ሙግት ነው።

Appeal to the Law

Description: When following the law is assumed to be the morally correct thing to do, without justification, or when breaking the law is assumed to be the morally wrong thing to do, without justification.

ይህም የመጽሐፎትን ጠቅላላ አሳብ ላገኘ ሰው ግልጥ ነው። እሱም ዘፈን ህጋዊ ሙያ ስለሆነ በክርስቲያኑም (ያው ይህን ጉዳይ አበውም ስለተቃወሙት የኢትዮጵያ አማኞች ብቻ እንዳልሆኑ ለማሳየትና እነ ካልቪኒም ለዘፈን ዝግ መሆናቸውን በማሰብ፣ ከእርሶ በተቃራኒ ሙዚቃን ለተፈጠረበት አላማ ማለትም ለወንጌል አገልግሎትና ለውዳሴ እግዚአብሔር ካልሆነ ሉተርም እንደ ግልሙትና ይቆጠረዋልና) ዘንድ ተቀባይነት ሊኖረው ይገባል ነው ሙግቶት። ለምሳሌ በአሜሪካ የLGBTQ ህግ ወጥቷል፣ ስለዚህ አማኞች የእነሱን ህግ በቤተክርስቲያን ማጽደቅ አለባቸው? ዘፈን ሙያ ነው፥ ስለዚህ አማኝ ይዝፈን? ውዳሴ ሰብዕ ይፈፅም? ዘፈንን ከ LGBTQ ጋር እኩል እያደረኩት አይደለም። ነገር ግን የእርሶ አካሄድ አንድ ነገር ተቀባይነት ስላለው ቤተክርስቲያን አታውግዘው የሚል ስለሆነ ለ’ሱ ሙግት ምሳሌ እየሰጠሁ እንጂ።

The genetic fallacy

The genetic fallacy has nothing to do with Darwin or Mendel, but a great deal to do with not liking where an argument comes from. People give less credence to views which emanate from those they detest, regardless of the actual merit of the views themselves. Every time you dismiss an argument or opinion because you dislike its source, you commit the genetic fallacy.

The fallacy is sometimes called ‘damning the origin’, and we can take it that the argument is sent to hell along with its source .

ይህ ደግሞ በተደጋጋሚ ከዚሁ መጽሐፎትና ከሙግቶ እንዳየሁት የዘፈን ጉዳይ 1) እውቀት ከሌላቸው ሰባኪዎች የሚመጣ ትችት፣ 2) ከተበላሸ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም የመጣ ስለሆነ ተቀባይነት አይኖረውም የሚል ነው። ይህ ደግሞ ስሁት እሳቤ ነው።

Hominem (abusive), argumentum ad

If you cannot attack the argument, attack the arguer. While an insult itself is not fallacious, it is if made in a way calculated to undermine an opponent’s argument, and to encourage an audience to give it less weight than it merits. When this is done, the famous argumentum ad hominem abusive is committed.

ገጽ 188 ላይ ለቀረበላቸው ጥያቄ መልስ ለመስጠት የተጠቀሙት ይህ አሳብ ተገቢ አይደለም። እሱም፦ “አብዛኛው ጥያቄ ከዕውቀት ማነስና ከአስተማሪ ማጣት የመጣ ነው...” እና ሌሎችም ማሸማቀቂያ ቃላት በመጽሐፉ ውስጥ ተዘውትረዋል።

Hominem (circumstantial), argumentum ad

In the argumentum ad hominem circumstantial, the appeal is to the special circumstances of the person with whom one is arguing. Instead of trying to prove the contention true or false on the evidence, its acceptance is urged because of the position and interests of those appealed to.

ከገጽ 192-201 ድረስ ስለ ሙዚቃና የፈጣሪ ክብር ለተነሳው ጥያቄና እንዲሁም የክፉ መናፍስት ተጽዕኖ ምን ያህል እንደሚያጠቃው በመግለፅ የተጠየቁትን ጥያቄ ሲመልሱ እነዚህን ቃላትና ዐ/ነገሮች መጠቀሞት ፈጽሞ ትክክል አልነበረም። እነሱም፦ “...ይሄ መቼስ በሰሞኑ የመገለጥ ወንጌል የተገለጠላቸው ይሆናል እንጂ ቃለ እግዚአብሔር ውስጥ የለም...” የነገሩን አለመኖር በሚገባ ማብራራት፣ ሲቀጥል ሉሲፈር ብለው ያሉት ኢትዮጵያዊ ሰባኪዎች ብቻ እንደሆኑና እነሱም እርሶ ከማይወዱት የ Pentecostal community የመነጨ አስተሳሰብ እንደሆነ ለማሳየት ከሙግቱ ይልቅ ሁኔታውንና ምንጩን ለመተቸት የሄዱበት ርቀት ትክክል አይደለም። ማለትም ይህ መጽሐፍ ቅዱሳዊ አይደለም ብለው እንዳብራሩት ቢገቱ መልካም ሆኖ ሳለ ድንበር ማለፎት መታረም ይገባዋል። አንድን ነገር ለማረም የሚነሳ የክርስቶስ ልብ ያለው አማኝ የእውነትን እውቀት በቅንነት ይገልጣል እንጂ ጠያቂውን ለማሸማቀቅና ለማዋረድ አይታገልም።

Loaded words

It is possible to influence the outcome of a judgement by the deliberate use of prejudiced terms. When the words used are calculated to conjure up an attitude more favourable or more hostile than the unadorned facts would elicit, the fallacy used is that of loaded words.

“የፓስተቹና የመሪዎቹ የግብዝነትና የአላዋቂነት መጠን ልኩን ዐልፏል...መሠረተ ቢስ ስጋት...ሃይማኖታዊ ግብዝነት...የቤተመንግሥት ሃይማኖት...የተቀባው ቅኝት...የተቤዠው ቅኝት...ክፉ የአእምሮ ባርነት...ከታፊ (እውነተኛ ሙዚቀኛ ያልሆነ)...ይህን የመሰለ ስጦታ የማይረዳ ሃገር...የዘመኑ ክርስትና ኢትዮጵያዊያን ጋር ሲደርስ ጭፍን ወግ አጥባቂነት ሆነ...አእምሮ የሌለው ህዝብ ሥርዓት የለውም (ይህንን አባባል መጥቀሶት Intentional ነው)...” ብቻ በጣም ብዙ አላስፈላጊ ቃላትን፣ ሐረጋትንና ዐ/ነገሮችን ለሙግቶት ማጠናከሪያነት መጠቀሞት አስፈላጊ አልነበረም።

Miserkordiam, argumentum ad

While pity is an admirable human quality, it does not provide the best basis for argument. When we turn to pity instead of reasoned discourse to support a particular contention, we commit the argumentum ad misericordiam.

ለሙዚኞችና ለኪነጥበብ ሙያተኞች መራራት እንዲገባ ማሳሰብ መልካም ነገር ነው። ነገር ግን የእርሶ ሙግትና የመፍትሔ አሳብ ትክክል ባልሆነበት ጉዳይ ለዘፋኝነት መራራት እንደሚገባ መወትወትና ከቤተክርስቲያን እንዳይወጡ ሲባል የመጽሐፍ ቅዱሱ ትርጉም የተመሠረተበት (እዚህ ጋር ማለት የምፈልገው ነገር፦ እርሶንም ጨምሮ አንድ አንድ አማኞችን እንዳየሁት ትውፊት (ባህል) ይፍረስ የሚል ሙግት በእውነቱ የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም እንዴት እንደመመከናወን በሚገባ ካለማወቅ በሚመስል ሁኔታ የሚቀርብ ይመስላል። ከመጽሐፍ ቅዱሱ ትርጉም ስራ በፊት የሚተረጎምበት ሃገር ቋንቋና ባህል እንዳለ ለምን ዘነጋን? ትርጉምን ተዉትና እግዚአብሔር መጀመሪያ ቃሉን ለሰዎች ሲገልጥ በእውነት ሰዎች በምን አቅማቸው ነው የእግዚአብሔርን ቃል ሊረዱ የሚችሉት? ማለት በሰዎቹ ባህል፣ ቋንቋ፣ ውቅር አማካኝነት አይደለምን ኃያሉ አምላክ ቃሉን የሰጠው? መንፈስ የሆነውን የእርሱን ቃል ሰዎች መረዳት የቻሉት እርሱ በሰዎቹ ባህልና ቋንቋ ውስጥ አሳቡን ስላስተላለፈ አይደል? ከትርጉምም በፊት የሚተረጎምበት ሃገር ባህል የመጽሐፉን ትርጉሙን ይወስናል የሚባለውም ለዚህ ነው። ከላይ አውድ ብዬ በሰፊው የተነንኩት ይህንኑ ነው) ባህል እንዲፈርስ የተሄደበት ርቀት አግባብ አይደለም።

Numeram, argumentum ad

Not many people like to be out on a limb. Many prefer instead the comfort of solid numbers behind them, feeling there is less possibility that so many others could be mistaken. The argumentum ad numeram wrongly equates the numbers in support of a contention with the correctness of it. Ideas which have mass support are not necessarily more likely to be right; but the ad numeram supposes that they are. or Populum, argumentum ad The argumentum ad populum appeals to popular attitudes instead of presenting relevant material. In other words, it is based on prejudice. It exploits the known propensity of people to accept that which fits in comfortably with their preconceptions. The popular prejudices may or may not be justified, but the speaker who makes his case depend solely upon them is guilty of an ad populum fallacy.

ከመጽሐፉ ጠቅላላ አሳብ እንደምንረዳው አለም ሁሉ እየመረጠ እየዘፈነ እኛ ኢትዮጵያዊያን ብቻ የማንዘፍነው ለምንድነው የሚል ነው። ይህ አሳብ እንደ አሳብ መልካምና ሞጋች ነው። ነገር ግን ከመጽሐፎት እንደሚታየው የኢትዮጵያን ባህል አኮስሰው፣ ሰባኪዎችን ተሳድበው፣ በአግባቡ የቀረቡትን ሙግቶችና ጥያቄዎች ንቀው አለም ሁሉ ስለሚዘፍን እኔም እዘፍናለሁ ማለት ትክክለኛ ድምዳሜ አይደለም። የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም እንዲስተካከል መጠየቅ አንድ ነገር ነው። ነገር ግን ባህል ፈርሶ ይህ በአንድ ጀንበር ይሁን ማለት አፍራሽ የሆነው እሳቤ ተጠቂ እንደሆኑ የሚያሳይ ነው። ደግሞ መጽሐፍ ቅዱስ ከግሪክና ከእብራይስጥ ሲተረጎም አውሮፓውያን በባህላቸውና ቋንቋቸው ተመስርተው እንደተረጎሙት ኢትዮጵያ ውስጥም የተካሄደው ይኸው ነው።

One-sided assessment

Many of the decisions we are called upon to weigh up have both advantages and drawbacks. The fallacy of one-sided assessment is fallen into when only one side of the case is taken into consideration. Decisions usually require both pros and cons to be taken account of, and a preference made for the side that wins on balance .

ይሄን ከታሪክ ጥናቶት በሰፊው አይተናል። በተለይ ስለ አበው በጻፉት ክፍል ላይ።

Poisoning the well

The most attractive feature of poisoning the well is that the opposition is discredited before they have uttered a single word. At its crudest, the fallacy consists in making unpleasant remarks about anyone who might disagree with a chosen position. When some willing victim steps forward to dispute that position, he only shows that the unpleasant remarks apply to him,

Everyone except an idiot knows that not enough money is spent on education.

Appeal to Equality

(also known as: appeal to egalitarianism, appeal to equity)

Description: An assertion is deemed true or false based on an assumed pretense of equality, where what exactly is “equal” is not made clear, and not supported by the argument.

Logical Form:

A equals B (when A does not equal B)

Y applies to A or B.

Therefore, Y applies to both A and B.

Example #1:

If women get paid maternity leave, so should men

ስለ ዘፈንና ስለሌሎቹ ሙያዎች ያወሩበት ስፍራ ላይ ይህን ታፋልሶ ልብ ይሏል።

Post hoc ergo propter hoc

The Latin translates as ‘after this, therefore on account of this’, and it is the fallacy of supposing that because one event follows another, then the second has been caused by the first. Immediately after the introduction of canned peas, the illegitimate birthrate shot up to a new high from which it did not decline until frozen peas edged canned peas out of the market. The link is all too obvious.

አበው የሙዚቃ መሳሪያን ያስወገዱበት ምክንያት ድርደራ ላይ፣ የዘፋኝ ከቤተክርስቲያን የመውጣት ጉዳይ ላይ...

Historian’s Fallacy

(also known as: retrospective determinism, hindsight)

Description: Judging a person’s decision in the light of new information not available at the time.

Logical Form:

Claim X was made in the past.

Those who made the claim did not take into consideration Y, which was not available to them at the time.

Therefore, this was a foolish claim.

ይህም ከገጽ 170-171 ላይ የዘፀዓቱን ክፍል ከላይ ባየነው የመጽሐፍ ቅዱስ አጠናን መንገድ ሳይፈቱ ሰዎቹን በ motiveኣቸው የተተቹ እንደሆነ ማሳየቶ።

Jumping to Conclusions

(also known as: hasty conclusion, hasty decision, leaping to conclusions, specificity)

Description: Drawing a conclusion without taking the needed time to evaluate the evidence or reason through the argument.

Logical Form:

Little or no evidence is provided or reviewed.

Conclusion is made.

የቀረቡት ማስረጃዎች የእርሶን የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም ይስተካከል ለማለት አያስችሉም።

Meaningless Question

Description: Asking a question that cannot be answered with anysort of rational meaning. This is the textual equivalent of dividing by zero.

Logical Form:

Question asked.

Question is meaningless.

Example #1:

What’s north of the North Pole?

የግጥምና ዜማ ድምር ዘፈን ነው?

Affirming the consequent

To those who confuse hopelessly the order of horses and carts, affirming the consequent is a fallacy which comes naturally. An occupational hazard of those who engage in conditional arguments, this particular fallacy fails to recognize that there is more than one way of killing a cat.

ባህል የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም የሚስን ሆኖ ሳለ፦ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ይሁን ባህሉ ይፍረስ ማለትን...

Amphiboly

Amphiboly is the fallacy of ambiguous construction. It occurs whenever the whole meaning of a statement can be taken in more than one way, and is usually the fault of careless grammar.

ዘፈንና ሙዚቃ...

Apriorism

Normally we allow facts to be the test of our principles. When we see what the facts are, we can retain or modify our principles. To start out with principles from the first (a priori) and to use them as the basis for accepting or rejecting facts is to do it the wrong way round. It is to commit the fallacy of apriorism.

ይህ በመጽሐፍ ቅዱስ አጠናናቸውም ሆነ ታሪክ ንባባቸው ላይ የታየ ነው። የመጽሐፍ ቅዱስ አጠናናቸውን በራሳቸው ቅድመ-ልባዌና የአጠናን ስልት አንባቢው መጽሐፍ ቅዱስን እንዲያነብ በግልጽ ይጋብዛሉ። “...አንባቢዬ ጥቅሶቹን እንድታያቸው የምፈልገው ከዚህ (እሳቸው ከቀመሩት የአጠናን ዘዴና የቃላት ድርደራ በመነሳት) አንጻር ወይንም አውድ ብቻ ነው...” ገጽ170

Traitorous Critic Fallacy (ergo decedo)

Description: Responding to criticism by attacking a person’s perceived favorability to an out-group or dislike to the in-group as the underlying reason for the criticism rather than addressing the criticism itself, and suggesting that they stay away from the issue and/or leave the in-group. This is usually done by saying something such as, “Well, if you don’t like it, then get out!”

በተለያየ ስፍራ ይህ ተፋልሶ ታይቶባቸዋል። 1) ስለ ሙዚቃ የክፉ መናፍስት ተጽዕኖ ይኖርባቸው እንደሆነ ሲጠየቁ፥ ጠያቂዎቹን በሙሉ ከተጣመመ አስተሳሰብ ተነስተው እንደሚጠይቁ ይናገራሉ፣ 2) ስለ ሙዚቃና የእግዚአብሔር ክብር ሲጠየቁ፥ ይህን የሚጠይቁት ሰዎች ከወረደ አስተሳሰብ ቡድኖች ውስጥ የመጡ እሳቤ እንዳላቸው በመናገር አሸማቀው ለመተንተን ይሞክራሉ፣ 3) የመጽሐፍ ቅዱሱን ሙግት ሲያቀርቡም ይህ አሳብ (የዘፈን የስጋ ስራነት) በተበላሸ ባህል የተበረዘ፣ በግብዝ አስተማሪዎች የተላበሱት ት/ት እንደሆነ ይናገራሉ...

Weak Analogy

(also known as: bad analogy, false analogy, faulty analogy, questionable analogy, argument from spurious similarity, false metaphor)

Description: When an analogy is used to prove or disprove an argument, but the analogy is too dissimilar to be effective, that is, it is unlike the argument more than it is like the argument.

Logical Form:

X is like Y.

Y has property P.

Therefore, X has property P.

(but X really is not too much like Y.)

ግጥም እንደ ዘፈን (ሙዚቃን በአጠቃላይ አይደለም) ሙያ ነው።

ዘፈንም እንደ ግጥም ስሜት የመኮርኮር ባህሪ አለው።

ስለዚህ ዘፈን እንደ ግጥም ተቀባይነት ሊያገኝ ይገባል። የሚል ሲሆን ይህ የእሳቸው ሙግት ከመግቢያው ጀምሮ የተስተዋለ ነው። አንባቢ ሊያስተውል የሚገባው ነገር፦ 1) የመጽሐፍ ቅዱስ አተረጓጎም እንዴት ነው የሚከናወነው? 2) የማይሻረው የእግዚአብሔር ቃል በጽሁፍ ሲተላለፍ የሚተላለፍላቸው ሰዎች ባህል ምን ያህል ቦታ አለው? 3) ከትርጉሙ በፊት የሃገሪቷ ባህል ይቀድማል ወይስ ትርጉሙ የሚለውን መጠየቅ ይገባል። ሌላ የሙያ አንድነት አለ ማለት ነገሮቹ ልዩነት የላቸውም ማለት አይደለም። በተጨማሪ የሙያው በሙያነት መያዝ (ያ ሲጠብቅ) በክርስትና ክበብ ውስጥ እኩል ተቀባይነት ሊኖራቸው ይገባል ማለት አይደለም። የሙዚቃን ሃይል ከመናገር ውጪ እሳቸው አንድ አንድ ቦታ የጠቃቀሷቸው ሙዚቃ ስሜትን (የሃዘን፣ የደስታ...) እንደሚኮረኩርና አንዳንዴም ግቡ ይህ እንደሆነ ተናግረዋል። ግጥም ደግሞ የሙዚቃን ያህል ስሜት አይኮረኩርም። ምንም ይሁን ምን ደግሞ ስሜትን ለተፈጠረበት አላማ ካልሆነ የሚኮረኩር ነገር በአይነ ቁራኛ ሊታይ ይገባዋል። አማኝ ከክርስትና አስተምህሮት አንጻር በግጥም የታጀበን ዜማን (ዘፈንን) ማዳመጥን መጋበዝን ከቃለ እግዚአብሔር ውጪና ከወንጌል እውነት ውጪ ከጥንት ጀምሮ የነበሩት አማኞችም ጭምር አጥብቀው ይቃወሙ እንደነበር ማየታችን ጉዳዩ ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ ያለ እንዳልሆነ እንረዳለን።

Willed Ignorance

Description: Refusing to change one’s mind or consider conflicting information based on a desire to maintain one’s existing beliefs.

Logical Form:

I believe X.

You have evidence for Y.

I don’t want to see it because I don’t want to stop believing in X, so X is still true.

1) ገጽ 273 ላይ አመለካከታቸውን የተሻለ ሙግት ቢመጣ እንኳን ለመቀየር ፈቃደኛ እንዳልሆኑ በሚያስገነዝብ መልኩ በአለማም ሆነ በግብ ከሉተር ጋር ተመሳሳይ ባይሆኑም የሉተራን ቃል ተጠቅመው ለራሳቸው ተገዝተዋል። ቃል ገብተዋል። ሉተር ለክርስቶስ ወንጌል ሲል ያንን አለ። ጋሽ ዮናስ የክርስቶስ ኢየሱስን ወንጌል በቀጥታ ለማያውጀው ዘፈን ሲሉ ይህን ተገዘቱ።

2) በሕንጸት የመጽሐፍ ግምገማቸውም ሲጠየቁ፦ በፍጹም አመለካከታቸውን እንየማይቀይሩ ገልጸዋል። ይህም ምክንያታቸው የኢትዮጵያን አማኝ እንደ መሃይም ስለሚቆጥሩና የሚቀርቡት ማንኛውም ሙግቶች ከእሳቸው እውቀት በታች እንደሆነ ስለሚያስቡ ነው። እኔም እዚህ ጋር ልጽፍ የወደድኩት ትልቁ ምክንያቴ እንደዚህ አይነት Ignorance ጠቃሚ እንዳልሆነና ከእሳቸው ውጪ ላሉ ዋልታ ረገጥ አመለካከት ለሌላቸው ሚዛናዊ ብያኔን መስጠት እንዲችሉ ነው።

Ignorantiam, argumentum ad, the gambler’s fallacy, irrelvant humor, accent, accident, abusive analogy, anonymous authority, Ad Hominem (Guilt by Association) argumentum ad hominem, alleged certainity, unobtainable perfection, style over substance, scapegoating, Nutpicking Fallacy, oversimplified cause fallacy, Self-Righteousness fallacy (ራስን ከነ ሉተር እኩል ማድረግና ሌላውን እንደግብዝ መመልከት), Cum hoc ergo propter hoc, Just because fallacy, Bifurcation, bogus dilemma, Inflation conflict, insignificant cause, Hypnotic bait and switch, Identity fallacy, Wishful thinking, shifting ground, shifting the burden of proof, straw man fallacy, red herring, you too fallacy, non anticipation, the complex question, contradictory premises...(እኚህን አናባቢው ልብ ይበል፣ ሁሉንም ለማብራራት ጊዜ የለኝም)

ማጠቃለያ

መጽሐፍ እጅግ በጣም ሞጋች መጽሐፍ ሲሆን፥ እሳቸው በመግቢያው ላይ አንባቢውን እንደምክንየታዊ ሰው ለመሞገት የቀረበ ጽሁፍ እንደሆነ በነገሩኝ መሠረት ከጅምሩ እስከ ፍጻሜው እንደሙግት ጽሁፍ ነው ያነበብኩት። በእውነት ከልብ ከመነጨ ራርሆት ለኪነጥበብ ባለሙያ አክብሮት ይገባል እላለሁ። ቤተክርስቲያን ሃላፊነቷን እንድትወጣ የሚያስስብ መጽሐፍ ሆኖም አግኝቼዋለሁ። በተጨማሪ መጽሐፉ የተጠቀማቸው የመጽሐፍ ቅዱስ አፈታት መንገዶችና የታሪክ ትረካ ሙሉ በሙሉ ለመቀበል የማያስደፍር ሆኖም አግኝቼዋለሁ። የ’ነ ዴረዳ deconstructionsit እሳቤ፣ የዘመነኛው የHedonistic, secularist, relativist, postmodernist, utilitarian እሳቤ ተጠቂ መሆኖት እና ይህም ከክርስትና ንጸጽረተ ዓለም ጋር ፈጽሞ ተቃራኒ የሆነ አቀራረብ እንዲይዙ ምክንያት ሆኗል። በዚህም ሙግቶት ለክርስቲያኑ ንጽረተ ዓለም የሚሆን አይደለም። የተጠቀሱት ጥቅሶች (ገላቲያ5÷21፣ ሮሜ 13÷13፣ 1ኛ ጴጥ.4÷3....በሙሉ ከላይ ባሳየሁት የመጽሐፍ ቅዱስ አጠናን የቀረቡ ሳይሆኑ በእሳቸው eisegesis አቀራረብ የቀረበ በመሆኑ የአፈታታቸው ተዓማኒነቱ እጅግ ዝቅተኛ ነው) ከዛም በላይ አማኝ ምንም አይነት ሙግት ቢኖረው ከስሜታዊነት መጽዳት አለበት የሚል አቋሜን እንዳጸናም ከዚህ መጽሐፍ ተገንዝቢያለሁ። አማኝ ሆይ መጽሐፍ ቅዱስን በእሳቸው አቀራረብ አይነት ሳይሆን በሚገባ ማጥናት እንዳለበትም አይቻለሁ። ከሁሉ በላይ የክርስቶስ ልብ ይኑረን ስል እማጠናለሁ።

ዋቢ መጻሕፍት (አደራደሬ ትክክል አይደለም። እንዲሁ ነው ያስቀመጥኩት)

1) Music, Modernity, and God by Jeremy Begbie.

2)The Victory of Reason: How Christianity Led to Freedom, Capitalism, and Success by Dr. Rodney Stark.

3)History of Philosophy, Volume two, by Prof. Friedrich Copleston.

4)A History of Western Philosophy, volume two by Prof. Anthony Kenny.

5)Grasping God’s Word: A Hands-on Approach to Reading and Interpreting, and Applying the Bible by Dr. J. Scott Duvall Dr.J. Daniel Hays

6) Biblical Errancy: An Analysis of Its Philosophical roots by Dr. Norman Geisler

7)Chosen but Free by Dr. Norman Geisler

8)A History of Western Philosophy by Dr. Norman Geisler

9)Baker Encyclopedia of Christian Apologetics by Dr. Norman Geisler

10)A Basic Guide to Interpreting the Bible by Prof. Robert Stein

11)The short Routledge Encyclopedia of Philosophy by Prof. Edward Craig

12)Philosophical Foundation for A Christian Worldview by Dr. William Lane Craig and Dr. J.P. Moreland

13)Foundations of Christian Music by Edward Foley

14)The Closing of The American Mind by Prof. Allan Bloom

15)What if Jesus Had never been born? By Dr. James Kennedy and Dr. Jerry Newcombe

16)How Christianity Changed The World by Prof. Alvin J. Schmidt

17)Worship in the early Church by Ralph P. Martin

18) The Routledge Companion To Philosophy and Music by Prof. Theodore Gracyk

19) First Apology by Justin Martyr

20)Logically Fallacious: The Ultimate Collection of Over 300 Logical Fallacies Academic Edition Written By BO BENNETT, PHD

21) Dialogue with Trypho by Justin Martyr

22)የመጽሐፍ ቅዱስ ታሪካዊ አመጣጥ፣ ቅጽ ፪ በጋሽ ያሬድ ሽፈራው

23)ጥበብ ከጲላጦስ በጋሽ ኃይለ ጊዮርጊስ ማሞ

24)አለመኖር ዶ/ር ዳዊት

25)ሥነ አመክንዮ በዶ/ር ተስፋዬ ሮበሌ

26) ቤት ያጣው ቤተኛ በሙዚኛ ዮናስ ጎርፌ

የመጽሐፍ ዘውግ፦ የግል ማስታወሻ (ልበወለዳዊ ዘውግን ይዟል)

የገጽ ብዛት፦ 278

መጽሐፉ ስምንት ምዕራፎችን የያዘ ሲሆን “እዳ” እና “የውለታ አምድ” በሚሉት አርእስት ሥር ደራሲዋን በተለያየ መንገድ የረዷትን አካላት፥ ለፈጣሪዋም ጭምር ምስጋናን በመስጠት ወደ መጽሐፉ መግቢያ ትንደረደራለች። በመግቢያው መጽሐፉ በእውነተኛ ታሪክ ላይ የተመሠረተ ልበወለዳዊ ዘወግንና ገጸባሕርያትን አስተጻምሮ የያዘ እንደሆነ ትነግረናለች።

ቀጥላም የመጽሐፏን ርእስ ስያሜ የቀዳችው ከመጽሐፍ ቅዱስ የሰው ልጆች በፈጣሪ አምሳል የመፈጠርን አሳብ በመንተራስ እንደሆነ በመግለጽ አንድም ይህንን መልክ በማብራራት ፈጣሪን እንድናደንቅና ሌላው ደግሞ ይህንን ምስል (በደራሲዋ ገለጻ “ሙሉ ዐቅም”) እንድንፈልግና አብረናት (እሷን ምሳሌ በማድረግ) ፍለጋችንን እንድንቀጥል፥ እንድናገኝና በዛው መኖር እንድንችል የተጻፈና ለዚህም የሚያነቃቃ መጽሐፍ ነው።

በምዕራፍ አንድ ምስል ከሳች በሆነ አገላለጽ አንድ ሰው ሐናን አንደቀረባትና ወደ አንድ ቦታ እንደወሰዳት ታትታለች። በዚህም ሐተታ የሁለት ወጣቶችን አቅጣጫ ፍለጋ የተጓዙበትን ረዥምና የተሳሳተ መንገድ በማሳየት ትምህርት እንደሆናት፥ የተሰጣትን አስተማሪ ምሳሌ ከገጽ 2-5 ታስነብበናለች። በዛውም ትክክለኛውን መንገድ በቀስታ መጓዝ፥ በፍጥነት የተሳሳተውን መንገድ ከመጠብጠብ የተሻለ እንደሆነ ታስቃኘናለች። ከገጽ 6-7 ያ የወሰዳት ሰውና የሐናን ተዋስኦን እናነባለን። ከገጽ 8-16 ለምን ዐይነት ሥራ እንደተፈለገች፥ መፍትሔውን ከሌላ ሰው ሳይሆን ራሷን በመመርመር እንድትፈልግ በማሳየት፥ ሰውየው “ምስሉን ፍለጋ” ስላደረጋቸው ነገሮችና ሒደቱ፥ እስከ ደረሰችበት ዕድሜ ድረስ ያለውን የሕይወት ክሂሎቷን ለማካፈል ያለ ተነሳሽነት፥ ይህንን “በራሷ” የአጻጻፍ መንገድ እንድትገልጽ የተስማሙበትን ኹነት የሚያሳይ ነው።

በምዕራፍ ሁለት ጽሑፉን ከምን መጀመር እንዳለባት ግር የተሰኘችበትን አጋጣሚ በማተት አንድም ምሉዕ ነገርን የሚያውቅ ፈጣሪ መሆኑን ትገልጻለች፥ የአሳብን ግዝፈት ታሳየናለች፥ የልጅነትን ምናብ ታብራራለች፥ ከዕድገት ጋር የሚከተሉ ገደቦችን (የፍላጎት) ትነግረናለች፥ ቀጥላም የቤተሰቡ (የስሑል ቤተሰብ) አጋዥ ልጅ ከሆነች አንዲት አያንቱ ከምትባል የቤት አገልጋይ ጋር ትውውቋን በመግለጽ ስለራሷ ማንነት ትነግረናለች። አዲስ አበባ የተወለደች መሆኗን።

ከቤተሰቦቿ ጋር በልጅነቷ ወደ “ኦሮሚያ ክልል፥ ሰሜን ሸዋ፥ ሂዳቡ አቦቴ ኤጀሬ ከተማ” እንደተጓዘች፥ አባቷ ጠንካራ ሰው እንደነበሩ በመግለጽ ራሷን ታስተዋውቅና ከልጅነቷ ጀምሮ ተጽዕኖ ያሰደረባትን በቤተሰብ መካከል ያለን አለመግባባት በሚያሳዝን ሁኔታ ትዘረዝርልናለች። አያይዛም በቤተሰብ ክፍተት ምክንያት የቀሰመችውን ትምህርት ለአንባብያን እንካችሁ ትላለች። በተለይም ልጆች በሁለቱም (አባትና እናት) እቅፍ ሥር ማደግ እንዳለባቸውና የቤተሰብ መለያየት የሚያስከትለውን ከፍተኛ ሥነ ልቦናዊ ጫና ትነግረናለች።

በዚህም በአባት አለመኖር የሚከሰትን Daddy Issue እና በእናት አለመኖር የሚታይን Mommy Issue ምን ያህል ተጽዕኖ እንዳሳደረባት በመግለጽና ምክሯንም በመለገስ ወደ ቀጣዩ ርዕስ (ታሪክ አይታረምም፦ አንዴ የተፈጸመ ነገር አይመለስም። ይልቁን ከታሪክ መማርና መጥፎውን ላለመድገም መጣር እንጂ) ትዘልቃለች።

ታሪክን ለማስተማርያነት መምረጧንም ትገልጻለች (ከገጽ 32-33)። ከገጽ 33-68 ድረስ ከምጥ ወዲያ (ከጨለማ ባሻገር) ስላለ ደስታና ብርሃን፥ መድኅን ስለምትባል የስሑል ባለቤት ጋር የነበራትን ትውውቅ፥ ውብ ስለሆነው የጋራ ማዕድ ቆረሳ፥ ስለ ሲዳማ ባህላዊ ምግብ (ቡርሳሜ)፥ ስለ መድኅን ሥራ ምንነት (መምህርት፥ አገልጋይ)፥ ስለ አርምሞ (ዝምታ፥ ጥሞና) ጥቅምና ኃይል፥ ስለ ተፈጠረ ነገር የተፈጠረበት ምክንያት ሐተታ፥ የተፈጠሩበትን ምክንያት ለማወቅም አንድም የዛ ሰው አእምሮና ምርጫ ዋና ነገር ስለመሆኑ፥ የሐና ዓላማ (መንቃትና ማንቃት...መብቃትና ማብቃት...ገጽ 46)፥ ከቤቱ ሕጻናት (ልዩና ዞዊ) ጋር ያደረገችው ተዋስኦና በቤቱ ውስጥ የጾታ ልዩነት ሳይገድባቸው የሚያሳዩትን የሥራ ክፍፍልና መገረም ትገልጻለች፥ የስሑልና መድኅን ትውውቅ ትረካ፥ መድኅን ስሑልን ለማግኘት የሔደችበት ርቀት፥ የመጻፍና ማንበብ ልምዷንና ጥቅሞቹን ታብራራልናለች።

በምዕራፍ ሦስት (የሕልሜ አትክልተኛ) ሥር ሐና ከስሑል ጋር የነበራት ቆይታ፥ ወጣቶች በጥሩ መምህርና መካሪ ያሰቡት መልካም ቦታ መድረስ እንደሚችሉ፥ የመምህራን ጥሩና መጥፎ ባሕርያት በተማሪዎቻቸው ሥነ ልቦና ላይ የሚያስከትለው መዘዝ የተዳሰሰበት፥ የመልካም መምህራን ልዩ መገለጫዎች፥ በአፍላነት ዕድሜዋ “ዓላማዋን” ለማሳካት ስለተሳተፈችባቸው ማሕበራትና ጉዳዮች የገለጸችበት፥ ያጋጠሟትን ተግዳሮቶች የተናገረችበትና አንዳንድ ምክር የሰጠችበት፥ እና የንግግር ክሂሎቷን ለማሳደግ የወሰደቻቸውን እርምጃዎች የዘረዘረችበት ምዕራፍ ነው።

በምዕራፍ አራት የስሑል ባለቤት፥ የመድኀን የሕይወት ፍልስፍና የተገለጸበት፥ የስሑል ታሪክ የተተረከበት፥ የስሑል ቤተሰቦች ስለነበራቸው ባዕድ አምልኮ ወይንም ወጣ ያለ መንፈሳዊ ልምምድ የስሑል ነፍስ ምን ያህል ትጨነቅ እንደነበር እና ያ አምልኮ አንድም መንፈሳዊ አሠራር በመሆኑ የፈጠረበት ቀጥተኛ ጫናና በዚሁ ልምምድ ምክንያት ከትምህርት ቤቱ ተማሪዎችና በአካበቢው ሰዎች የሚወራባቸው ነገር የአእምሮ እንዳተመበት የሚያሳይ ትንተና ያለበት፥ በሰማችው ታሪክ ምክንያት በሐና ላይ የታየው ድባቴ የተገለጸበት፥ በመቀጠል በቤተሰብና ባለፈ ታሪክ ምክንያት በተብተብ እንደማያስፈልግ የጠቆመችበት፥ ወላጆች ልጆቻቸውን ሊያሳድጉበት ስለሚገባቸው መንገድ የጠቆመችበት፥ የጾታ እኩልነትና የተሳሰረ ማሕበራዊ ሕይወት ስለሚታይበት የአውራምባ ማሕበረሰብ የገለጸችበት፥ ለመድኅን ትረካውን መቀበል ስሑልን መቀበል እንደሆነ የተብራራበት ክፍል ነው።

በምዕራፍ አምስት ከዕድል ይልቅ ሥራን በትጋት መሥራት የስኬት በር እንደሆነ፥ በስኬትም ሆነ ውድቀት አስተሳሰብና ዕይታ ያላቸውን ተጽዕኖ ያብራራችበት፥ ለስኬት ዋናው መንገድ መሆን ያለበት ደግሞ ቀጥተኛ ወይንም አቋራጭ ያልሆነ ሊሆን እንደሚገባው የገለጸችበት፥ ለዚህ (ለትክክለኛው መንገድ) ደግሞ ዕውቀት እንደሚያስፈልግ የታየበት፥ እና ስለ ስሑልና መድኅን የፍቅር ታሪክ የተነተነችበት ነው።

በምዕራፍ ስድስት የጸሐፊዋን ሰፊውን የመካነ አእምሮ ቆይታ የተመለከትንበት ክፍል ነው። ለውጤታማነት የሄደችባቸው መንገዶች፥ ከተበቀችው የተለየ ነገር ሲገጥማትና አዲስ አካባቢ ስትቀይር ለመልመድ ምን ያህል እንደ ከበዳት የገለጸችበት (culture shock or nostalgia)፥ አንድን ሕጻን (እናቱ ትታው የሄደችን) ለማሳደግ የገበችበትን ከባድ ኹኔታ የተናገረችበት፥ ከስሑል ጋር ስለ ከቶ መንደር ወጣቶችና ቀና አመለካከታቸው የሰማችበትና ትላንትናን ለትላንት ትተው ዛሬን ውብ ለማድረግ የሚተጉና የብሔርን እሴቶች (ቋንቋን...) ለመልካም ነገር (ለመገልገያነት) ከሕይወት ዑደት ጋር አሰናስለው የሚጠቀሙ ስለመሆናቸው፥ የስሑል አባት ስላጠፋው ጥፋት ለስሑል ስለደረሰው ደብዳቤ፥ ስለ ጣሊታ ሴቶችን መርጃ ማዕከል ያብራራችበትና ሌሎችንም አሳቦች የያዘ መጽሐፍ ነው።

በምዕራፍ ሰባት ሐና ከአያንቱ ጋር ያደረገችውን ቆይታ የተረከችበት፥ የአያንቱ የሥዕል ፍላጎት ከፍተኛ መሆኑ የታየበት፥ የሰው ልጆች የተፈጠሩበትን ዓላማ በድጋሚ ለማሳየት የሞከረችበት፥ የአንደኛ ዓመት የመካነ አእምሮ ተማሪ እያለች ስላጋጠማት ነገር የተረከችበት፥ የሁለተኛ ዓመትም ተማሪ ሆና ስለገጠማት ነገርና በንቃት ስለተሳተፈችባቸው ሁኔታዎች የዘረዘረችበት፥ በኬኒያ የነበራት ቆይታና ትዝብትን ያካፈለችበት፥ ስለ “ቅን deal” የሥራ ኃላፊነትና በዛም ስለ ገጠማት መልካምና መጥፎ ታሪክ ያጫወተችበት፥ በተለያዩ መካነ አእምሮዎች እየተጓዘች ስለ ሰጠችው ሥልጠናና ተግዳሮት የተነተነችበት፥ እና በ EDI ያገኘችውን ልምድ ያካፈለችበት ነው።

በምዕራፍ ስምንት እነ ስሑል ስላዘጋጁት ፕሮግራም፥ የአቶ አብርሃም (በላቸው) የበቀል ድርጊት ምን እንደሚመስል የተተረከበት፥ የመድኅን ስጋት፥ እና በይቅርታ ያለፈው መጥፎ ጥላቻ ሁሉ የተሻረበት እና ሐናም ወደ መጣችበት የተሸኘችበት ሁኔታ የተብራራበት ነው። ይህንን ዳሰሳ እሷ ያለችውን በማሳሰብ ዘግቼ ወደእኔ አስተያየት እሻገራለሁ። “ምክንያታዊና አገር ወዳድ ወጣቶች...ድምፃቸው አይሰማም።” (ገጽ 243) ልቡን ከፍቶ እነሱን የሚሰማ አስተዋይ ነው!

የእኔ አስተያየትና ትዝብት፥

መጽሐፉ አስተማሪ ትረካን የያዘ ሆኖ አግኝቼዋለሁ። በወጣትነቷ ስለ እምነት፥ ፍቅር፥ ይቅርታ፥ ተስፋ፥ እና ለሌሎች ምሣሌ የመሆንና የማገልገል ዓላማን ለማካፈል በዚህ ልክ (በመጽሐፏ እንደታየው) ፈቃደኛ መሆኗንና በጽሑፍ መሰደሯን አደንቃለሁ።

ብዙ አስተማሪና በጎ ተጽዕኖ የሚፈጥሩ ምክሮችንና የሕይወት ልምድን በማካፈሏ እንደ ወጣት የሚያኮራና ይበል የሚያሰኝ መልካም ተግባር እንደሆነ ዐይቻለሁ። ትጋት፥ ገልጽነት፥ ራስን ለመለወጥ የሚደረግ ጥረት፥ የሕይወት ውጣውረድ፥ የቤተሰብንና የራስን ችግሮች ለመፍታት የሚደረግ ትግል፥ የሕይወት ሳንካዎችን ለማሸነፍና ለመጠገን የተደረጉ ግብግቦችን መመልከትና የታሰበበት ቦታ ደርሶ ሌሎችም ያንኑ ማድረግ እንደሚችሉ ማሳየትና ማስተማር ከደራሲዋ ልብ ያልኩት ቁምነገር ስለሆነ በዚህም ሐናን ምስጋናዬ ይድረስሽ።

ከመጽሐፉ ያየኀቸው አንዳንድ ክፍተቶችን ለመጠቆምና በቀጣዩ ሕትመት ቢታረሙና ቢሻሻሉ መልካም ይሆናል ብዬ የማስባቸው አሳቦችን እነሆ ብያለሁ።

፩) የቃላት ግድፈትና የሥርዓተ ነጥብ አቀማመጥ ስህተት፦

ገጽ ሁለት (የሮማን ቁጥር ሁለት) ላይ “በደከመኝ ጊዜ የበረታሁባችሁ...” ይልና ምንም ዐይነት ትእምርት ሳይኖረው ሌላ አሳብ ይከተለዋል። ቢያንስ ነጠላ ሰረዝ ቢኖረው።

ገጽ አምስት (የሮማን ቁጥር) “አይታችሁ” × “ዐይታችሁ”

ዝኒ ከመሁ “ባሕሪ” × “ባሕርይ”

ገጽ ሰባት “አወቅሁ?” × “ዐወቅሁ”

ገጽ 11 ላይ የመጀመሪያው አንቀጽ ላይ የትእምርተ ጥቅስ ስህተት አለ።

ገጽ 23 “የመጽሀፎችን” × “የመጻሕፍትን”

እዛው ገጽ ላይ “ኢትዮጲያዊ” × “ኢትዮጵያዊ”

ገጽ 38 “የሰራን” × “የሠራን”

ገጽ 50 “ከብዙ ዓመት” × “ከብዙ ዓመታት”

ገጽ 61 “መሀከል” × “መካከል”

ገጽ 63 “ስለነበር.” አላስፈላጊ ነጥብ ጥቅም ላይ ውሏል።

ገጽ 78 “ሥራ አለ፡” ያልተገባ ሁለት ነጥብ።

ገጽ 82 “ድምጸት” × “ድምፀት”

ገጽ 88 “ሞከርኩ” ይልና የተራራቀ አራት ነጥብ አለ።

ገጽ 94 “ነበበሩ” × “ነበሩ”

ገጽ 127 “የአስራ ሶስት አመቷ” × “የአሥራ ሦስት ዓመቷ”

ገጽ 140 “ህይወት” × “ሕይወት”

እዛው ገጽ ላይ “አለማዊ” × “ዓለማዊ”

ገጽ 141 “ስለሳልን” × “ስለሣልን”

(ሳለ፦ ኡሁ ኡሁ አለ። ሣለ፦ ነደፈ፥ ሥዕል ሣለ።)

ገጽ 185 “?።” × “?”

ገጽ 248 “ነበር፡” ያልተገባ ሁለት ነጥብ።

ገጽ 276 “መጻሕፍቶችን” × “መጻሕፍትን”...እነኚህና ለመሳሰሉት ግድፈቶች ቢታረሙ መልካም ነው።

፪) ከመጽሐፉ ያስተዋልኩትና እንደ ሥነ መለኮት ተማሪ የታዘብኩትን ደግሞ እንካችሁ ብያለሁ። የመጽሐፉ ደራሲና የድርሰቱ ዋና ገጸ ባሕርያት (ስሑልና ቤተሰቦቹ፦ ሚስቱና ልጆቹ) የሚከተሉትን ዕምነትና ልምምድ በጽሑፉ ዐሳይታናለች። ደራሲዋም ሆነች እነ ስሑል ክርስቲያኖች እንደሆኑ መረዳት ይቻላል (”እዳ” በሚለው ርዕስ ሥር ያለው አኩቴትን በመመልከት፥ መድኅን በገጽ 99 ላይ የገለጸችው ነገር...ወዘተ)። ሆኖም መጽሐፉን ስናነብብ ጥያቄን የሚያጭሩ ነገሮች አሉበት። ይህ የሆነበት ምክንያት ምናልባት አንድም የመጽሐፉን ተደራሲያን በማሰብ ሌላው የአነቃቂ ሰዎች ደንብ ሆኖ ብዙ ጉዳዮች ተዳስሰው ዋናና መሠረታዊ እውነቶች የማይገለጹበትም ሊሆን እንደሚችል አስቢያለሁ፥ ከንባቤ።

2.1) እንዴት ነው የተፈጠርንበትን ዓላማ የምናውቀው ብለን ብንጠይቅ ለሁሉም የሚሆን መርህ መስሎ የተቀመጠው ምላሽ “ዓላማውን በመፈለግ” (VI)። ከየት እንፈልግ ብለን ብንጠይቅም “ከራሳችን” (ገጽ 9) የሚል ምላሽን መጽሐፉ ጠቅላላ ጭብጥ እናገኛለን። መንገዱና ሒደቱስ ምን ይሆናል ብለን ብንጠይቅ “ለማሰብ በመወሰን፥ በማሰብ፥ ጥሩ ቃላትን መናገር፥ መልካም ነገርን መመኘት፥ ተግባር ተኮር ነገሮችን መከተል” (ከገጽ 13-) የሚል ምላሽን ጀማው ማድረግ የሚችለው መሆኑን እንረዳለን።

ጠቅልለን የተፈጠርንበትስ ዓላማ ምንድን ነው ብንል “ፈጣሪንና ሰዎችን ለማገልገል” እንደሆነ ጥቆማን እናገኛለን። ገጽ 44 ላይም “ወደ ፈጠረን መመለስ” ዓላማን ለማግኘት ወሳኝ መሆኑን ዕናያለን። ታዲያ አንባቢው ልዩ ልዩ በመሆኑና የተለያየ ዕምነትና አስተሳሰብ ተከታይ በመሆኑ አንድም ወደ የትኛው ፈጣሪ እንድንመለስ እንደተፈለገ ግልጽ አይደለም። ሌላው ሰው ስለ ፈጣሪ ቢያንስ የጋራ አመለካከት (ከሰዎች የላቀ መሆኑ) አለውና ፈጣሪን ማገልገልና የፈጠራቸውንም መጥቀም የወል መርህ ሊሆን ይችላል። መጽሐፍ ቅዱስንና ታላቁን የእምነት መግለጫ (WMC) ብንመለከት የሰው ልጆች የመፈጠራቸው ግብ (ዓላማ)፥ “እርሱን ማወቅና በእርሱ ደስ መሰኘት” እንደሆነ ለመረዳት እንችላለን። ለዚህም ለአንባቢው በሚመቸው መንገድ (የፈጣሪን ጉድይ) እንዲተረጉመው እንጂ እግዚአብሔርን ማወቅና በዚህም ሆነ ለዚህ በክርስቶስ ማመን የመፈጠርን ዓላማ ለማግኘት መሠረታዊ ጉዳይ እንደሆነ የማያሳይ ጽሑፍ ይመስለኛል፥ የሐና መርህ የገለጠልን።

ለምሳሌ፦ አርስቶትል በዩዴምያን ኢቲክስ ድርሳኑ ፍጹም ደስታና የሕይወት መርህ የሚገኘው ፈጣሪን በማወቅና እርሱንና ስለእርሱ በማሰብ እንደሆነ ይነግረናል (የሱ ሁለቱ መጻሕፍት ፦ ኒኮማኪያን ኢቲክስና ዩዴምያን ኢቲክስ ሁሉም ሰው ሊያነባቸው የተገቡ self-help መጻሕፍት ናቸው)። ሆኖም ያ ፈጣሪ ማን ነው ብለን ብንጠይቅ መልስ አናገኝም። ስለዚህ የፈጣሪው (ፈጣሪ ተብሎ የተጠራው የማን አምላክ ወይንም የትኛው እንደሆነ) ግልጽ ባልሆነበት ሁኔታ ስለ መፈጠር ዓላማ መነጋገር ከባድ ይመስለኛል። መጽሐፍ ቅዱስም ሆነ አንዳንድ የክርስትና እምነት መግለጫ ጽሑፎች እንደሚጠቁሙት የመፈጠር ዓላማ ከላይ ያልኩት ሆኖ በተጨማሪ ከሰው ልጆች ውድቀት በኃላ ሰዎች ከእግዚአብሔር ጋር እንዲታረቁና ሰላም እንዲገኝ በልጁ ማመን እንዳለባቸው ዕናያለን። በዚህም ዋናው የእግዚአብሔር ለሰው ልጆች ያለው ዓላማ ምድራዊ ማንኛውም ዐይነት ስኬት ሳይሆን ከእርሱ ጋር በሰላም ሕብረት እንዲያደርጉና በእርሱ እንዲደሰቱ ነው።

2.2) የስሑልን ቤተሰብና ሕይወት ለተመለከተ ሰው ብዙ ጥያቄን ያጭራል። አንድ ሰው በቤተሰቡ ባዕድ አምልኮ ምክንያት ለዘመናት ከታሰረበት መንፈሳዊ፥ ሥነ ልቦናዊ፥ እና ሌሎችም እስራቶች እንዴት ለማሰብ በመወሰኑ፥ በማሰቡ፥ ከመድኅን ጋር በመጋባቱ፥ በማንበቡና ስለራሱ ጥሩ ነገር በመመኘቱ ነጽ ሊወጣ ይችላል? የራሱ ጥረትና የሰዎች እሱን ወደራሳቸው ማቅረብ (ብቻ) ይህን ያደርገዋል? ከመጽሐፉ ልናገኘው የምንችለው መልስ (ከምሉዕ ንባባችን) አዎን ይችላል ነው የሚሆነው። እንደዛ ከሆነ ይህን ክስተት እውነተኛ ታሪክነቱን ለማመን አያስደፍርም። ይህ መሠረታዊ እውነታ (ስሑል ሰላም ያገኘበት መንገድ) ለአንባቢያን ግልጽ አይደለም።

ሌላው ጥያቄ ስሑል ቀድሞ የተጫነበት የቤተሰቡ ሕይወት ለምን በሱ ላይደገም ቻለ? ከመጣበት ቤተሰብ ፍጹም የተለየ ቤተሰብ እንዴት ሊመሠርት ቻለ? ብለን ብንጠይቅ በእግዚአብሔር ከክርስቶስ ጋር በመታረቁ (የመርህና የአምልኮ ለውጥ በማድረጉ) የሚል መሠረታዊ እውነታውን ሳይሆን ልናገኝ የምንችለው በማሰቡ (ጥሩ አሳቢ በመሆኑ) እንደሆነ ነው።

ልጆች የሚታዘዙበት፥ ሚስት ለባሏ የምትገዛበት፥ ባልም ሚስትን የሚወድበትና ራሱን አሳልፎ የሚሰጥበት፥ ቤት ውስጥ ለሚያገለግሉ ሠራተኞች የቤተሰብ ያህል ወዳጅነት የሚንጸባረቅበት፥ እንግዳ የሚከበርበት፥ ሥራ የማይናቅበት፥ የሰው ልጆችን ከብሔራቸውና ከሕይማኖታቸው በላይ በሰውነታቸው የሚያዩበት፥ በአባቱ ምክንያት ጉዳት የደረሰበት ሰው በልጁ ላይ የዘመን ጠባሳ ከጣለበት (በልጁ ላይ ጥቃት ላደረሰበት) ሰው ጋር ለመታረቅና ሰላም ለማውረድ የሆነው ነገር ሁሉ ከምን የተነሳ እንደሆነ ግልጽ ሆኖ አናገኘውም (አይደለም)።

2.3) ሌላው በሰው ልጆች ከክፋታቸው ይልቅ መልካምነታቸው ጎልቶ እንደሚታይና በራሳቸው የማሰብ አቅምና የአሳብ ውሳኔ በማድረግ የሕይወት ዓላማ ማግኘት እንየሚቻልና ጥሩ የሆነ ሕይወት እንደሚኖር የሚያሳይ መጽሐፍ ነው። ይህ ግን ከመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮት አንጻር ምኞታዊ ገለጻ (አስተሳሰብ) “wishful thinking” ነው። ምክንያቱም መጽሐፍ ቅዱስ የሰው ልጆች መልካም ነገር ከማድረግ ይልቅ ክፋትን ለማድረግ ትልቅ ዝንባሌና ፍላጎት እንዳላቸው ያስተምረናል። በዚህም የሰው ልጆች በሙሉ በኃጢአት የታመሙና መድኃኒት የሚያስፈልጋቸው እንደሆኑ ይገልጻል።

ደራሲዋ በእግዚአብሔር መልክ ያለችው ከአቅምነት (ችሎታ) በላይ የማሰብና የማመዛዘን ልዩ አፈጣጠራችንን ነው መጽሐፍ ቅዱስ የሚነግረን እና ይህ በኃጢአት ምክንያት በእጅጉ ተጎድቶብናል። ታላቁ ክርስቲያን ፈላስፋ አልቪን ፕላንቲንጋ በዋረንትድ ክርስቲያን ቢሊፍ እንደሚሉን በኃጢአት ምክንያት መውደድ ያለብንን እንዳንወድድ፥ መጥላት ያለብንን እንዳንጠላ ሆነን አእምሮኣችን (የተፈጠርንበት መልክ) ተጎድቷል። እግዚአብሔርንና እርሱ የሚወደውን ከመውደድ ይልቅ ተራ ነገሮችን የምንወድድና እርሱን ከማወቅና ለማወቅ ከመፈለግ ይልቅ ሌሎችን ነገሮች የምናውቅና እርሱን ለማወቅ የማንፈልግ በዚህም ልባችን ታላቁ ኦገስጢን እንደሚለው ትልቅ ክፍተት (ባዶነት) የነገሠበት ከእርሱ መልክ የጎደልን ምንም ዐይነት ባለጠግነት የማይሞላው ድካም ያለብን ተቅበዝባዥ ፍጡሮች ነን። ወደ እግዚአብሔር በክርስቶስ ኢየሱስ በማመን መልካችን (በትክክል የማሰብ አቅማችን) እንደሚታደስ የመጽሐፍ ቅዱስ አስተምህሮት ነው! ይህ መሠረታዊ መመርያ ከዚህ መጽሐፍ፥ ምስሌን ፍለጋ፥ ለማግኘት የሚከብድ ይመስለኛል።

የመጽሐፍ ርእስ፦ የሕግ ፍልስፍና

የመጽሐፍ ዘውግ፦ ፍልስፍናዊ ታሪክ

የገጽ ብዛት፦ 237

መጽሐፉ ዘጠኝ ምዕራፎችና አርባ ሦስት ንዑስ አርእስት ያሉት ሲሆን “ሐተታ ዘምክንያት” በሚለው ጽሑፍ ሥር (ከገጽ 5-6) የመጽሐፉ ዓላማዎች ተዘርዝረዋል።

1) አገር በቀል ወይንም ከእኛ አገር ሁኔታ ጋር የተሰናሰለና እንዲሁ ከውጪው ዓለም የተገኘውን ሕግ ከመገልበጥ ፍልስፍናዊ ጭብጡን በመረዳት፥ “ከውጭ ወደ ውስጥ” በሚደረገው ተግባር ላይ ጥንቃቄ ማድረግን ይጠቁማል፥

2) ለሕግ ፍልስፍና ትኩረት መስጠት እንደሚገባ ለማሳሰብ፥ ይህም ለፍልስፍና የትምህርት ክፍልም ትኩረት እንደሚያሻው ማሳየት፥

3) በተለያዩ ብሔር ብሔረሰቦች እሴትና ባሕል ሥር ያሉትን ሕግጋት በውይይት (ምክንዮአዊ ሙግት) ጥቅም ላይ እንዲውሉ ማድረግ፥

4) በአማርኛ (በአገራችን ቋንቋዎች) ስለ ፍልስፍና እሳቤዎች መነጋገርን (መሟገትን) እና መጻፍን ማስለመድ የሚሉት ናቸው።

ምዕራፍ አንድ ላይ ስለ ሶቅራጠስ ማንነትና እሳቤው ያብራራል። በገጽ 9 ላይ በሶቅራጠስ የተላለፈበትን ክስ፥ ወጣቶችን ማሳሳትና የግሪክ አማልክትን መንቀፍ፥ ይገልጻል። ምንም እንኳን የሶቅራጠስ መታሰር ኢፍትሐዊ ይርጊት ቢሆንም ወዳጆቹ ክሪቶና ጓደኞቹ እሱን ለማስመለጥ የዘየዱት መላም በሶቅራጠስ ዕይታ ኢፍትሐዊ እንደሆነ ያሳየናል (በተለይ በገጽ 13 ላይ)። ከገጽ 14-19 ድረስ የአፍላጦንን (Plato) ማንነትና አስተሳሰብ ያስተዋውቀናል። ፕሌቶ ነገሥታት ጥበብን የሚወዱ (አሳቢያን፥ ፈላስፋ) እንዲሆኑ በ Republic መጽሐፉ ያብራራበትን ይገልጻል። የነገሥታቱ ፈላስፋ መሆን ለፍትሕ መስፈንና ምክንያታዊነት ከስሜታዊነት እንዲያይል በዚህም ፍትሕና ትክክለኝነትን ወዳድ ሕዝብና መሪ እንዲፈጠር እንደሚያግዝ ያለውን ጠቃሚ አሳብ ያብራራል። በተጨማሪም ፍትሐዊ ከተማን ለመገንባት የሚያስፈልጉትን የአስተዳደር እርከኖች (መደቦች) የገለጸበትን ተንትኗል (በገጽ 18)።

ቀጥሎም ስለ አሪስጣጣሊስ (Aristotle) በሕግ ዙሪያ ያለውን አመለካከት ከኒኮማኪያንና ዩዴሚያን ኢቲክስ እንዲሁም ከፖለቲክስ ድርሳኑ ስለ ግብረገብ (good virtue) መካከለኝነት እሳቤውም አብራርቷል (ከገጽ 20-22)። በመቀጠልም ከገጽ (23-26) ሕግ ከሞራል ፍልስፍና ጋር ያለውን ቁርኝት ይገልጻል። በዚህም የማሕበረሰብን ግብረገባዊ ዕይታ በ Thesis-AntiThesis-Synthesis አቀራረብ ያስቃኘናል።

በመቀጠልም ስለ ሦስቱ የግብረገብ ዓይነትና ምንጮች (virtue, consequential, and deontological ethics) ይዘረዝራል። ከገጽ 26-29 ድረስ በሶቅራጠስና በአርስቶትል አመለካከት ምን እንደሚመስል ያስቃኘናል። ከገጽ 30-34 ድረስ የጠቀሜታውያኑን፥ የጄረሚ ቤንትሃም አመለካከት ማለትም ለብዙኃኑ ብዙ (መጠነ ሰፊ) ደስታን እንዴት በሥራ ላይ ማዋል እንደሚቻልና የዚህን (utilitarian) ሁለቱን (መርህና ድርጊት) አመለካከት ይገልጻል። ከዚህ ዕይታ የተቀዱ የግብረገብ ፍልስፍናዎች በብዙ አገራት ጥቅም ላይ እንደዋሉና ተጽዕኖው ሰፊ እንደሆነ ያሳያል። ከገጽ 34-38 ድረስ የካንትን የሞራል ፍልስፍና ነባቤ ቃል (theory) ይዳስሳል። በዚህም ካንት ስለ ሰው ልጆች ብቁ መሆን የሚያቀነቅነውን “human autonomy” ላይ የተንተራሰውን ግብረገባዊ አመለካከት ያሳያል። ከገጽ 39-43 ድረስ ስለ ፍትሕና ሕግ ቁርኝት የሚያብራራ ሲሆን እነሱንም ከእውነታ ዲበቁሳዊ ምልከታ ጋር ያስቃኘናል።

በምዕራፍ ሦስት ስለ ሕግ ተፈጥሮ ያለን የፈላስፎች አመለካከት ይፈትሻል። ከገጽ 45-48 ድረስ የሕግን ከተፈጥሮ ጋር ያለውን ቁርኝት ይዳስሳል። በዚህም ሕግ ከተፈጥሮ ጋር ያለውን መስተጋብር ከፈጣሪም ጋር ሊገናኝ እንደሚችል ይነግረናል። ከገጽ 48-51 ሶፊስቶች የነገሮችን ትክክለኝነት ወይንም እውነተኝነት ከስሜት ሕዋሳት ተራክቦ ጋር እና በፕሮታጎራስ ዐዋጅ “ሰው የነገሮች ሁሉ መለኪያ (መዳረሻ) ነው” በሚለው በመደገፍ አንጻራዊ ዕይታ እንዲያንጸባርቁና ከሶቅራጠስ በምን እንደሚለዩ ያሳየበት ነው።

ከገጽ 52-58 ደግሞ ከስሜት ነጻ በሆነ በተለይም ከሰው ልጆች ቁጥጥር ውጪ በሆኑት ነገሮችና መቆጣጠር በሚቻለው የውስጥ ፍል-አምሮት (passion) ልዩነት በመነሻነት በመጠቀም ያዋቀሩትን የስቶይኮች ምግባራዊ ፍልስፍና ያስተዋውቀናል። ከገጽ 58-61 ድረስ ቅዱስ ኦገስጢኖስ ከፈጣሪ ጋር በማገናኘት ስለ ፍትሕ የገለጸውንና የሰውና የአምላክ ከተማ ብሎ በመክፈል ያብራራውን የግብረገባዊ ፍልስፍና ይተነትናል። ከገጽ 62-65 ድረስ ቅዱስ ቶማስ አኳዬናስ ስለ ሕግ፥ ተፈጥሮና ፈጣሪ ያላቸውን ተዛምዷዊ ቁርኝት የገለጸበትን ያብራራል። በዚህም ልብ ሊባል የሚገባው የኦገስጢኖስና አኳዬናስ ልዩነት የመጀመሪያው የ Neo-Platonism ተጽዕኖ ያረፈበት ሲሆን ሁለተኛው የአርስቶትል ተጽዕኖ ያረፈበት ነው። ከገጽ 65-68 ድረስ የሁጎ ግሮሺየስን በስቶይኮች ግብረገባዊ እሳቤ ተጽዕኖ የቀመረውን የዓለምአቀፍ ማሕበረሰብንና የማሕበረ-መንግሥት አመለካከት እንዴት እንዳስተዋወቀ ይገልጻል።

ከገጽ 69-71 ድረስ የፊኒስን ማንነትና የሱን በሕይወት ላይ አጽንኦት በመስጠት ያረቀቀውን ግብረገባዊ ፍልስፍና ይዳስሳል። ከገጽ 72-82 የሌዊስን ማንነት፥ የተፈጥሮ ሞራዊ ሕግን እንዴት እሱ ከያዘው ንጽረተ-ዓለማዊ ዕይታ ጋር እንደተብራራና ነገርየው በሰው ልጆች ሁሉ ያለ እንደሆነ ይህም የሞራል እሳቤ ከዲበአካላት ጥናት ጋር እንደሚገናኝ እና ሌሎች ከጉዳዩ ጋር በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ የሚገናኙ ነገሮችን ገልጿል።

በምዕራፍ ሦስት ከገጽ 83-85 ድረስ የሕገ-ሰብዕ ፍልስፍናን ምንነት፥ ጥንስስ፥ ሂደትና አተገባበር ምን እንደሚመስል ያብራራል። ከገጽ 86-89 የዴቪድ ሂውምን በልማዳዊነት (ተግባራዊነት) (Empiricist) ሥነ-ዕውቀታዊ መሠረት ላይ የታነጸውን ግብረገባዊ ፍልስፍና ያስቃኘናል። በዚህም በድበቁሳዊ (metaphysical) እና ግብረገባዊ (ethical) ነገሮች መካከል ያለውን ክፍተት አጽንኦት መስጠቱንና “የሂውም መቀስ” የተባለውን ዘዴ አስተዋውቋል። ከገጽ 89-92 ድረስ የጆን ኦስቲንን የሕገ-ሰብዕ ፍልስፍናና ሕግን በተፈጥሮ ሳይሆን በሉዓላዊ አካል ማብራራቱን ያሳየናል። ከገጽ 93-99 የሃርትን የሕገ-ሰብዕ ፍልስፍና የኦስቲንን በመቃወም የራሱን “የቅቡልነት ሕግ” እሳቤ፥ የተለያዩ ሕግጋትን ዐይነቶችና “የማሕበራዊ እውነታ መርህ”ን እንዴት እንደገለጸ ያስቃኘናል። ከገጽ 99-104 የደርኩንን የሕገ-ሰብዕ ፍልስፍና፥ ሕግን ፍርድ ቤቶች ከሚሰጡት ትርጉም አንጻር መመልከት፥ ተጽዕኖውና የአመለካከቱን አስከትሎ ዘርዝሯል። ከገጽ 104-108 የሃንስ ኬልስን ሰው ሠራሽ ሕግጋት የስልጣን ተዋረድ ሊኖራቸው እንደሚገባ፥ ይህም የስልጣን ተዋረድ ደግሞ የቅቡልነት ሰንሰለት እንደሚያሻው መግለጹን መሠረቱም “Groundnorm” ሊሆን እንደሚገባ ያብራራበትን አሳይቷል።

ከገጽ 108-113 የፉለርን የሕገ-ሰብዕ ፍልስፍና ከውስጣዊ የሞራል ትስስር (ውቅር) ጋር ያለውን እሳቤ፥ መርሆቹ ሊያሟሏቸው ስለሚገቡ መስፈርቶች፥ የሃርትና ፉለርን ክርክር ያብራራል። ከገጽ 113-116 ድረስ የሳቭኒን ሕግ ከማኅበረሰባዊ ሥነ-ልቦና ጋር በማዛመድ የፈታበትንና ሕግጋት እንደማይፈጠሩ ይልቁን ሕግ አውጪው እንደሚያገኛቸው የገለጸበትንና የእሱን ተጽዕኖ አብራርቷል።

በምዕራፍ አራት ስለ ሰው ልጆች ነጻነት እና በመካከላቸው ስላሉት መስተጋብሮች የሚረቅቁት መርሆች ከማኅበረሰቡ ስምምነት ጋር ያላቸውን ቁርኝት ያስቃኘበት ነው። ከገጽ 121-125 ድረስ የማቴሪያሊስቱን ሆብስ ከሰው ልጆች ባሕርይ ጋር በማስተያየት ሕግን በሥራ ላይ ማዋል የሚቻልበትን መንገድ የጠቆመበትንና የማኅበረሰባዊ ውልን ያሳየበትን ይተነትናል። ከገጽ 125-128 የሩሶን ማኅበረሰባዊ ውል፥ ስለ ሕዝባዊ ሉዓላዊነትና ፈቃድ የሞገተውን ይገልጻል። የገጽ 129-132 የግለሰብ መብትና ነጻነት ላይ የሚያተኩርውን እሳቤ አብራርቷል። ከገጽ 133-137 የሮውልስን የፍትሕ ርትዕነትና የማኅበረሰባዊ ውልን እሳቤ ይተነትናል። ከ137-142 የሚልን የጠቀሜታዊነት እሳቤ ላይ የተገነባውን የግለሰብ ነጻነት መነሻውንና መድረሻውን ምን እንደሚመስል፥ እንዲሁም የማኅበረሰባዊ ውልና ግለሰባዊነት መካከል ያለውን ተመሳሳይነትና ልዩነት ይገልጻል።

ከገጽ 143-146 ድረስ (በምዕራፍ አምስት) ስለ ገሃዳዊ ሥነ-ሕግ፥ የተጠነሰሰበትን ምክንያት በማብራራት፥ የአሜሪካውያንና ስካንዴኔቭያው ሕግ የሚፈጠረው የመጀመሪያው በዳኞች ሲል የሁለተኛው ከገጽ 147-152 የሆልምስን ሕግ በአመክንዮ ሳይሆን በልምድ ለመፍታት የሄደበትን ርቀት፥ ምንባባዊ ትርጉምን የተቸበትን ኹነት፥ ከዊሊያም ጄምስ ጋር የነበራቸውን የአሳብ ተዋስኦ ይገልጽልናል። ከገጽ 153-155 ድረስ የፍራንክን ዳኞች በፍርድ አሰጣጥ ሂደት ላይ የሥነ-ልቦና ተጽዕኖ ሊኖርባቸው እንደሚችል ያተተበት። ከገጽ 156-160 ድረስ የፓውንድን የማኅበረሰባዊ ሕግ ጥናት፥ ሕግና ማኅበረሰብ ካላቸው መስተጋብር ጋር የተነተነበትን አሳይቷል።

ከገጽ 161-164 ስለ ነቂሳዊ ሕግ ዳራዊ ዳሰሳ፥ ስለ Loving Day፥ በተለያዩ የመደብ (ጾታ፥ ቀለም) የተከፈሉትን የማኅበረሰብ ክፍሎች ላይ በመመርኮዝ በቀደመው አስተሳሰብ ላይ የሰጠውን ትችት ያስቃኘናል። ከገጽ 165-167 የድኅረ-ዘመናዊነት እሳቤ ከአፍራሽነትና አንጻራዊነት ጋር በመጣመር በሕግ (ፍልስፍና) ላይ የፈጠረውን ተጽዕኖ ያሳየናል። ከገጽ 167-170 የሃበርማስን ሕግን የተግባቦት ዲስኩር በማስለመድ እንዲስፋፋ ያሳሰበበትን ይተነትናል። ከገጽ 171-176 የአንስታይ ሕግ ፍልስፍና፥ እንዲሁም ይህን ሕግ ለማርቀቅ የተነሱት የአሳብ ሞዴሎች፥ በመቀጠልም ስለዚሁ ዕይታ መዳረሻም ያስቃኘናል። ከገጽ 177-178 ድረስም ሕግና ምጣኔ ሃብት ያላቸውን ቀርኝት ይነግረናል።

ከገጽ 179-182 የብዙኃን ሕግና አተገባበሩ፥ ስለ ሕግ ንቅለ-ተከላና በኢትዮጵያ ያለው (የነበረው) ቦታ፥ እና ስለ ሕግ ስርጸት ይተነትናል። በገጽ 183 የእጓለን (ዶ/ር) አሳብ (በተዋሕዶ ከበረ) በመንተራስ ኢትዮጵያ ውስጥ ለፍልስፍና ያለው ቦታ ዝቅተኛ መሆኑን፥ ይህም ለሕግ ፍልስፍና አለማደግ ምክንያት እንደሆነ፥ በአገራችን አክሱማዊነትና ላሊበላዊነት ምን ያህል ተጽዕኖ እንዳለው፥ እንዲሁም በቀደሙት የሕግ መጻሕፍት ያሉትን መሉ በሙሉ ከመጠቀም ይልቅ፥ “በተዋሕዶ የመክበርን ጽንሰ-አሳብ ወደ ኢትዮጵያ የሕግ ፍልስፍና ታሪክ ቀይረን እንመረምረው ዘንድ ይገባል።” በማለት የአውሮፓን ከአገር በቀል እሳቤ ጋር አዋሕዶ ጥቅም ላይ ማዋልን እንደ መፍትሔ አሳብ በማቅረብ ይሞግታል። ከገጽ 189-192 ድረስ የዶ/ር ጀምበሬን “ከጥንታዊነት ወደ ዘመናዊነት” እሳቤ በኢትዮጵያ ያሳየውን ተጽዕኖ ይገመግማል።

ከገጽ 193-196 የእኛ አገር የሕግ ፍልስፍና መሠረቱ ምዕራባዊ ወይስ ምሳራቃዊ በሚል መጠይቅ ጥናታዊ ዳሰሳውን ያሳያል፥ ይልቁን በአፋዊ (oral) እና ማኅበረሰባዊ (societal) ኹነት ላይ የተመሠረተ እንደሆነ ይጠቁማል። በማከልም፥ “...ዓለም ላይ እየዞርን ሕግጋትን እንደ ቡፌ ከማንሳት የራሳችንን ሕግጋት ማምረት መቻል ይኖርብናል...” ይላል።

ከገጽ 197-204 (በምዕራፍ ስምንት) ርእዮተ ዓለም ከሕግ ፍልስፍና ጋር ያለውን ቁርኝት ይተነትናል፥ የማካቬሊን ውጤት ተኮር እሳቤ ያብራራል፥ የሄግልን አሳባዊነት (Idealism) በታሪክና አገር-መንግሥት አወቃቀር ላይ ያሳደረውን ተጽዕኖ ይነግረናል። ከገጽ 205-207 የቶክቪልን ሲቪክ ማኅበር በመፍጠር በካፒታሊስት እሳቤ ባለው ግለሰብና መንግሥት ከመበዝበዝ እንደሚያድን የሞገተበትን አሳብ ያስተዋውቃል። ከገጽ 208-210 ድረስ የበርክን የወግ አጥባቂነት አስተሳሰብ እና Modern Conservative የተባለበትን ኹነት ይተነትናል። ከገጽ 211-216 የሃሚልተንን የፌደራሊስት እሳቤ፥ የሕገ መንግሥት አስፈላጊነት፥ ከጀፈርሰን ጋር የነበራቸውን እሰጥ አገባ፥ እና የ Judicial Review አሠራርን ያብራራል። ከገጽ 216-218 የማርክሲስቶችን (ማርክስን ጨምሮ) ምጣኔ ሃብታዊ፥ ሰብዓዊ (በቁሳዊነት የተቀመረውን) እና ፖለቲካዊ ዕይታ ያስቃኘናል።

ከገጽ 219-221 (በምዕራፍ ዘጠኝ) የሕግንና ቴክኖሎጂን ቁርኝት፥ የኢንተርኔት ጥቅምንና ዳፋውን ይዳስሳል። ከገጽ 222-224 የሰው ሠራሽ አስተውሎት (AI)ን ጥንሰሳ፥ እድገትና አስከትሎት፥ እንዲሁም በዳኞች ተግባር ላይ የሚኖረውን ተጽዕኖ ይዳስሳል። ከገጽ 224-227 ድረስ ስለ ጥላቻና ሐሰተኛ ንግግር፥ ስለ Cyberbullying እንዲሁም በ2016ቱ (የግርጎሪሳውያን አቆጣጠር) የአሜሪካ ፕሬዘዳንታዊ ምርጫ ላይ ያስከተለውን ውጤትም ይገልጻል። ከገጽ 227-230 የኢንተርኔት ወንጀል፥ የዘረመል ምሕንድስናና የክሪፕቶከረንሲ ከሕግ ጋር ያላቸውን መስተጋብርና በሰው ልጅች ሕይወት ላይ የተጋረጠውን አደጋ በስፋት ይተነትናል። ከገጽ 231-235 ድረስ ስለ ሰውና እጣፈንታው፥ ግለሰባዊና ማኅበረሰባዊ ግብረገባዊ ጠባይ መዝቀጥ፥ እውነትና ዲበአካላዊነት እንዲሁም ሥነ ዕውቀት ያላቸውን ትስስር፥ ፍትሕ በዓለምአቀፍ የሕግ ሥርዓት እንዴት እንደሚገለጽና የገቢራዊነትን እሳቤ የሚተች ጽሑፍ አስነብቦናል፥ ዴቭ።

ስለ መጽሐፉ ያለኝ አስተያየት፥

1) እጅግ በጣም ጠቃሚ መጽሐፍ መሆኑን የምመሰክረው እስካሁን በአገራችን ከተጻፉ የፍልስፍና ተኮር መጻሕፍት በሆነ አንድ ወጥ ጉዳይ ሰፋና ጠለቅ ያለ ታሪካዊና ሙግታዊ መጽሐፍ ሳነብብ ይህ የመጀመሪያውና ግሩም መጽሐፍ ነው! የሕግን ፍልስፍና በሰፊው አስተዋውቆናልና ዴቭን (የዚህ መጽሐፍ ደራሲና በአክብሮት ለቀረበኝና በልቡ ሥፍራ ለሰጠኝ) ከልቤ ላመሰግን እወዳለሁ።

2) ይህ መጽሐፍ የታሪክ ስፋቱንና ፈርጀ ቤዙ አሳቦች የተነሱበት በመሆኑ ምናልባትም ከታሪክ ጥቂት ሰዎች ተመርጠው (ሲመረጡ በመካከለኛው ዘመን የነበረ አንድ ታላቅ ፈላስፋ አለ። ስሙም ፍራንሲስኮ ሷሬዝ ይባላል። የሱን የሕግ እሳቤ ቢጠና ምናልባትም ከመካከለኛው ዘመን በዚህ ጉዳይ ሰፊ ነገር የሚገኝበት ነውና ጥቆማዬ ከወዲሁ እነሆ) በሚገባ ተጠንተው (በተለየ primary sources ጥቅም ላይ ውሎ) ቢጻፍ (ዴቭ ቢጽፍልን) ይህን መጽሐፍ ባለ ብዙ ቅጽና ፍሰቱን ተጠበቀ ታሪካዊ የሕግ ፍልስፍናን በሚገባ እንኮመኩማለንና እንደ አሳብ ይህን እላለሁ።

3) መጽሐፉ (እጄ ላይ ያለው ሁለተኛ እትም ነው። በ2014ዓ.ም. የወጣው) በቀጣዮቹ እትሞች በሥነ-ጽሑፍ ውበትና የውብ ቃላት ተከሽነው ቢቀርቡ መልካም ከዚህ በላይ ሳቢ ይሆናሉ በማለት እነኚህ የአጻጻፍ ማሻሻያዎች ቢኖሩት፦

3.1) ተተርጉመው መጻፍ የነበረባቸው የኢንግሊዝኛ (ያው የተቀዱበትን መጽሐፍ ውበት ጠብቀው እንዲተላለፉ የተፈለገ ይሁን አይሁን የሚገልጽ ነገር የለምና) ጽሑፎች ቢስተካከሉ።

ለምሳሌ፦ ገጽ 10፥ 15፥ 21፥ 27፥ 30፥ 31፥ 32፥ 35፥ 49፥ 53፥ 55፥ 58፥ 62፥ 66፥ 86፥ 90፥ 91፥ 96፥ 100፥ 105፥ 106፥ 108፥ 122፥ 123፥ 126-127፥ 129፥ 130፥ 131፥ 133-134፥ 135፥ 136፥ 138፥ 139፥ 140፥ 145፥ 146፥ 147፥ 148፥ 149፥ 152፥ 153፥ 156፥ 162፥ 169፥ 172፥ 199፥ 201፥ 203፥ 206፥ 208፥ 211፥ 212፥ 217 ላይ አሉና ቢስተካከሉ።

3.2) የቃላት ግድፈትና ሥርዓተ ነጥብ ስህተት እነሆ።

“ፍካሬ አለማት”(ገጽ 23)≠ “ፍካሬ ዓለማት”

“;” (41) ≠ “፤”

“ሥነ-እውቀታዊ” (87)፥ “ስነ-እውቀት” (88) ≠ “ሥነ-ዕውቀት”

“ግልፅ ያልሆነ” (113) ≠“ግልጽ ያልሆነ”

“መፅሐፍ” (118)፥ “መጻህፍት” (125)፥ “ፅፈውበታል” (147) ≠ “መጽሐፍ፥ መጻሕፍት፥ ጽፈውበታል”

“ደህንነት” (141) ≠ “ደኅንነት”

“ተአቀቦ” (149) ≠“ተዓቅቦ”

“ሶስተኞቹ” (204) ≠“ሦስተኞቹ”...

የተስፋዬ ሮበሌ (ዶ/ር) መጽሐፍ (ሞክሼ ሆህያት) ያግዙኻል፥ ደቫ።

4) አሁን ደግሞ በመጽሐፉ ላይ ባሉት አሳቦች ምሉዕነትና ትክክለኝነት ላይ ያለኝን ጥርጣሬ እነሆ።

4.1) “...ሶቅራጠስ...የፍልስፍና ጅማሬና መሠረት ግዑዛዊው ዓለም ሳይሆን ራሱ ሰው መሆን እንዳለበት አስረግጦ አስተምሯል።” ምኑ ጋር ነው ይህንን ያስተማረው? በተለይ በአፍላጦን (Plato) ያወቅነው ሶቅራጠስ ስለ ግዑዙ ዓለም (Physical World or Universe or Cosmos ለማለት ነው) የሚያስተምርና የሚያውቅ (በዚህም ቲሚያስኒ ሎው ድርሳናት ተጠቃሽ ናቸው)፥ ስለ አማልክትና ረቂቅ ባሕርያት (ስለ gods, beings, Forms, asbtract entities; numbers, beauty, knowledge, propostions, belief, love, temperance, pleasure...ወዘተ በቻርሚደስ፥ ፋይሊበስ፥ ፌደረስ፥ ቲያቲተስ፥ ሪፐብሊክ፥ ፌደረስ፥ ሜኖ፥ ሲምፖዚየምና በሌሎቹም ድርሳናቱ አስተምሯል። ሞግቷል።)

ታዲያ ይህ አገላለጽ ምሉዕ ነውን? በተጨማሪ የሱን መንገድ አዲስ የማያደርገው ቀድመውት የነበሩት ሶፊስቶች የተጠቀሙበትን አካሄድ መጠቀሙ ግልጽ ነው። ለምሳሌ፦ ፕሮታጎራስ አሳቡን የአስተዋወቀው ሰውን መነሻ በማድረግ ነው (ያው perception ላይ ቢያተኩሩም)። በዚህም የፍልስፍና ጅማሬ ሰው እንዲሆን ያሳየ ነው ቢባል እንኳን ከሱ የቀደሙት ሶፊስቶች አሉ። እነ ቴለስም እኮ ስለ Cosmos ይጠይቁ እንጂ ስለ ሰው ከያዙት እሳቤ አንጻር ፍልስፍናቸውን አንጸባርቀዋል። ሌላው ሶቅራጠስ የሚጠቀመው Socratic Dialogue ሚባለው ራሱ ከሶፊስቶች የተወሰደ ነው።

4.2) በገጽ 8 ላይ፥ “...አስተማሪው የነበረውን የአፍላጦንን ዲበአካላዊ ፍልስፍና በመተቸት የራሱን የፍልስፍና ጉዞ የጀመረው አሪስጣጣሊስ...” ይህ አባባል ለምን እንደሚደጋገም ግር ይለኛል። ምናልባትም ስለ እነሱ (Plato and Aristotle) ከ 2ndary sources ስለ ሚተረክ ይሆናል እንጂ የፕሌቶን መጻሕፍት አንብቦ የአርስቶትልን ለቀጠለ የሁለቱ አስተሳሰብ ተቀራራቢ እና አሪስጣጣሊስ የፕሌቶን ትቶ የራሱን የጀመረ ሳይሆን አሻሽሎና አሳምሮ ያቀረበ ብሎ ለመደምደም ያስደፍራል። ለምሳሌ የአሪስጣጣሊስ Metaphysics ድርሳኑ መጽሐፍ አንድ ላይ የፕሌቶን አሳብ ያነሳና በአብዛኛው ተስማምቶ ፕሌቶ ስላብራራው የ Form እሳቤ ጉድለት (ማለትም perceptible መሆን ስለሚጎድለው) አሳይቶ መጽሐፍ ሁለት ላይ በፕሌቶ እሳቤ በመንተራስ እነኚህ Forms የሚታወቁበትን መንገድ Four Causes ያስተዋውቃል።

ሌላው ፕሌቶ ሶፊስቶችን የተቃወመበትን በመደገፍ የእሱን ዲበቁሳዊ እሳቤ ያሞግሳል፥ “...Plato was in a sense not wrong in saying that sophistic deals with that which is not.... (86, book 6)

...Plato was not wrong when he said that the sophist spends his time on non-being... (160, book 11)

...Plato was not far wrong when he said that there are as many Forms as there are many kinds of natural things... (171, book 12)

በ Physics ድርሳኑ ደግሞ፥

“...I mention Plato because...he alone tried to say what it is...” (53, book 4)

“...Plato alone asserts the creation of time, saying that it is simulaneous with the world, and that the world came into being...” (130, book 8)...ወዘተ።

ስለዚህ አሪስጣጣሊስ የአፍላጦንን እሳቤ የጣለ አድርጎ ከመሳል አሻሽሎና ተግባራዊ (ancient Empircist ሊባል ይችላል) እንዲሆን አድርጎ የአስተማሪውን ሥራ በውበት የገለጸ ተማሪ ቢባል መልካም ነው።

4.3) ስለ ፍርድ ሥርዓቱና የሶቅራጠስን ኹኔታ ከክሪቶ በተጨማሪ በዩቲፍሮና አፖሎጂ በደንብ ቢከሸኑና ቢቀርቡ ሙሉ ምስሉን ማግኘትና ይበልጥ ታሪኩን ከፍልስፍናው ጋር ማጣጣም ይቻል ነበር።

4.4) “ምንም እንኳን የሚሰጡት መልስ ለ21ኛው ክፍለ ዘመን የማይመጥን ቢመስልም...” (ገጽ 16)። አውሮፓ ውስጥ ሁለት መጻሕፍትን የማያነብብ “ፋራ” ነው ወይም የአውሮፓን እድገት ምስጢር አያውቅም። እነሱም መጽሐፍ ቅዱስ እና የፕሌቶ ሊፐብሊክ ናቸው (ሁለቱን ካነበብኩ በኃላ እንዴት እንዳደጉ ይበልጥ ገብቶኛል)። አሁንም ድርስ ያላቸው ተጽዕኖ የትዬለሌ ነው ( የመካነ-አእምሮ (university) ተማሪዎች የአስተሳሰብ መላሸቅን አስተውሎ ፕሮፌሰር አለን ብሉም The Closing of American Mind መጽሐፉ ላይ የቅዱሳት መጻሕፍትንና የፕሌቶን ሪፐብሊክ ተጠቅሞ ነው የሞገተው)። እና፥ ደቭ፥ የጠቀስኩት አሳብህ አንተም ምታምንበት ይመስላልና ቢስተካከል ባይ ነኝ። እንደየዘውጋቸውና ዐውዳቸው ይነበባሉ እንጂ እንዲህ የታሪክ (ታሪክ ለዋጭ) ሰነዶችን judge ማድረግ ጥሩ አይመስለኝም። እንደ እኔ እምነት እንደ አገርም ሆነ አህጉር መጽሐፍ ቅዱስን፥ የፕሌቶንና የአርስቶትልን መጻሕፍት ብናጠና ፕሌቶ እንዳለው ከዋሻችን እንወጣለን። እነኚህ መጻሕፍት ያላቸው ግለሰባዊና አገራዊ ፋይዳ ብዙ ነውና።

በተጨማሪ የእነሱ መጻሕፍት አሳቢ (ምክንያታዊ፥ ርቱዕና ስምሙ ምክንያት) መሪና ሕዝብ እንዲፈጠርና በተለይም እንደኛ ዐይነት አገር “ሶፊስት ፖለቲከኞች” ለበዙባት እውነትን ከውሸት፥ ትክክል ያልሆነውን ትክክል ካልሆነው ነገር እንድንለይ የሚያግዙ ዘመን አይሽሬ መጻሕፍት ናቸው። በእኔ አመለካከት እነሱ (ሶቅራጠስ፥ ፕሌቶ፥ እና አርስቶትል) በሕይወት ቢኖሩ የእኛን አገር ፖለቲከኞች ሶፊስቶች ናቸውና ተጠንቀቁ እንደሚሉ እርግጠኛ ነኝ።

4.5) ሌላው፥ ዴቭ፥ ሶቅራጠስን በሚገባ ያወቅነው በፕሌቶ ድርሳናት ነውና የሁለቱን አስተሳሰብ ለያይቶ ማቅረብን እንዴት ታየዋለህ? ማለት በሶቅራጠስ ውስጥ ፕሌቶ አለና።

4.6) በገጽ 23ና 223 ላይ ስለ ድኅረ ዘመናዊነት ነግረኸናል። ዘመኑ የድኅረ ዘመናዊነት ነው ብለህ ታምናለህ፥ ደቭ?

ድኅረ ዘመናዊነት ራሱን በራሱ የሚቃወምና መቼም እውነት መሆን የማይችል አመለካከት እንደሆነ በተለይ በ Analytical Philosophy ከ1950ዎቹ ጀምሮ ከወዳጆቹ Logical Positivism እና Verificationism ጋር የተወቃ እሳቤ እንደሆነ አይጠፋህም።

4.7) በገጽ 30 ላይ ቀጥታ ከአሪስጣጣሊስ ወደ ቤንትሃም የ Utilitarian እሳቤ መሻገርህ እንዴት ነው? እናም ደግሞ እሱን የዚህ እሳቤ ጠንሳሽ ማድረግ በታሪክ ትክክልኛ ሂደት ነው? (በብዙ ዓመታት ኢፒኩሪያን ይቀድሙታል አይደል?)

4.8) የእነ ካንተ እሳቤ መጠቀሱ መልካም ሆኖ በፖለቲካም ሆነ ሌሎች እሳቤዎች የዲበቁሳዊ ዳራዊ አስተሳሰባቸውን (Naturalist Atheist መሆን፥ Materialist or Scientific Atheist መሆን፥ Agnostic መሆን፥ Deist መሆን፥ Pantheist መሆን፥ Panentheist መሆን፥ Acognostist መሆን፥ Christian or non-Christian Theist መሆንን...) በሰፊው አለመዳሰስህ የአሳባቸውን ጥንስስ መነሻና ምሉዕ ምስሉን እንዳናውቅ የሚጋርድ ይመስለኛል። እሱም ቢታሰብበት ለማለት ነው። ያው ለምሳሌ ያህል ካንት አግኖስቲክ መሆኑና ሆብስ ደግሞ ማቴሪያሊስት ኤቲስት መሆኑና እነ አኳዬናስ ክርስቲያን ቲይስት በመሆናቸው ስለሰውና ፖለቲካ የነበራቸው አመለካከት ላይ ተጽዕኖ እንደነበረው ከታሪክ አይተናል።

4.9) በገጽ 62 ላይ ቅዱስ ቶማስ አኳዬናስ “ደደቡ በሬ” (the dumb ox) ተብሎ የተጠራበት የአንተ ማብራሪያ ስህተት ያለበት ይመስለኛል። ይህም፥ “...ትምህርት ብዙም ሊዘልቀው ስላልቻለ...” ብለሃል። በመካከለኛው ዘመን ስለ ነበረው ፍልስፍና ታሪክ ያጠናው ሊቅ አንቶኒ ኬኒ (ፕሮፌሰር) እንዲህ ብሏል፥ “...as a student his tacitunity (silence by nature) and corpulence (obese by weight) earned him the nickname ‘the dumb ox’. Albert quickly appreciated his astonishing talent, and predicted that the dumb ox would fill the whole world with his bellowing (yelling or roaring)...” ታላቁ አስተማሪው (Albert the Great) እንደመሰከረው ሥራው ዓለምን ሞላ። ለተሐድሶም መነሻ ሆነ።

ብቻ ብዙ የምጽፈው ነበረኝ ወደ ዋናው ነጥቤና ትዝብቴ ልዝለል። ስለ ሶፊስቶች ከገጽ 48-51 በሰፊው አስቃኝተኸናል። ከመጽሐፍህም እንዳስተዋልኩት የእጓለን (ዶ/ር) ጽሑፍና አሳብ በሰፊው ተጠቅመኻል። መቼስ ይህቺን የእጓለ አሳብ አይተኻታል፥ “...የቀድሞ ዘመን ሶፊስቶች የጥቅም አገልጋይ የሆነ ትምህርት በጊዜያችንም ስሙን ለውጦ ፕራግማቲዝም በሚባል የአሜሪካ ፍልስፍና አማካኝነት ዘመናዊ ዳባ ለብሶ ወደ የእልፍኝ አዳራሹ ለመግባት ይጠይቃል...” (የከፍተኛ ትምህርት ዘይቤ፥ ገጽ 93) በማለት ፕራግማቲዝምን (ገቢራዊነትን) ከሶፊስቶች ዕይታ ጋር በማመሳሰል ሞግተዋል።

ይህ እሳቤ ባንተም መጽሐፍ በገጽ 150 ላይ የሆልምስን ፍልስፍና ስትነግረን ስለ ዊሊያም ጄምስም እሳቤ፥ ፕራግማቲዝም ጠቅሰኻል። በተጨማሪ በግልጽ ባይሆንም በተዘዋዋሪ ከገጽ 232-235 ይህን አስተሳሰብ አንተ ከያዝከው (ያው በግልጽ ባይጻፍም የጉድኝታዊ እውነት አመለካከት) የእውነት ነባቤ ቃል (theory) በመነሳት ተችተኃል። እንዲሁም የተስፋዬ ሮበሌ (ዶ/ር) መጽሐፍ፥ ሥነ አመክንዮ፥ አንብበኻልም እንደዋቢነትም ተጠቅመኻል።

እሳቸው በገጽ 121 (በመጽሐፋቸው)፥ “...ገቢራዊነት (ፕራግማቲዝም) የተባለውን የፍልስፍና አካሄድ የሚከተሉ ሰዎች፥ እውነት ከውጤት አንጻር ወይም ከምታመጣው በረከት አኳያ ብቻ መታየት አለባት ባዮች ናቸው...በኢትዮጵያ ውስጥ በቅርቡ የተቋቋመ አንድ የፖለቲካ ፓርቲ፥ ይህን የገቢራዊነት ፍልስፍና እንደሚከተል በግልጽ ይፋ አድርጓል። ርዕዮተ ዓለሞችና አንድምታቸው (ብልጹግና ፓርቲ፤ ጥር 2012 ዓ.ም)፤ ገጽ 99-101። ይህ መቼም አስደንጋጭ አቋም ነው...” በማለት ከገጽ 121-124 ድረስ ገቢራዊነት የተሳሳተ የእውነት ምልከታ ያለው ዕይታ እንደሆነ ይሞግታሉ፥ ዶ/ር ተስፋዬ ሮበሌ። እና ዴቭ ይህን አስተሳሰብ (ገቢራዊነት) ለምን አልሞገትከውም? በዚህም ከውጪ የተቀዳውን ይህን ርዕዮተ ዓለም አለመሞገትህ የአንተን መጽሐፍ ዓላማ (1ኛውንና 3ኛውን) የሚያጎድል ይመስለኛል።

አሁን ፕራግማቲዝም ምንድነው? አሜሪካውያን አቀንቃኞች እንማን ናቸው? የአስተሳሰቡ እድገትና ውድቀት ምን ይመስላል የሚለውን እነሆ፤ (ታሪካዊ ዳራውን ማወቅ ለርቱዕ ምክንያታዊ ሙግትና የተሻለ ርዕዮተ ዓለም ጥቆማ ያግዛል)

የፕራግማቲዝም እንቅስቃሴ በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያዎቹ ላይ በስፋት በአሜሪካ የተቀነቀነ ነባቤ ቃል (Theory) ነው። በቻርልስ ሳንደርስ ፒርስ ተጠንስሶ በጆን ዶዊ የተስፋፋው ይህ አመለካከት የተለያየ መልክ (version) ቢኖረውም የጋራ ጭብጡ እውነትን ከሚመጣው ውጤት (consequence) አንጻር የሚፈታ ነባቤ ቃል ነው። በጊዜው የተወደሰ ቢሆንም በተለያዩ ነገሮችና የአሳብ ማዕቀፎች ተሞክሮ ያልሠራ በመሆኑ የወደቀ ነባቤ ቃል እንደሆነ ልሂቃን ይመሰክራሉ (Dr. Geisler, A History of Western Philosophy, p.250, vol.2)።

ፒርስ የእውነትን ጠባይ (the nature of truth) በተለያየ መልኩ ገልጾታል።

1) Transcendental truth፦ የነገሮችን እውነተኛ ጠባይ ያመለክታል።

2) Complex truth፦ የዐዋጆችን ገሃዳዊ እውነታ (reality) ከሥነ ዕውቀታዊ እምነት (epistemological belief) ጋር ያለውን እውነታ (truth) ይመለከታል።

3) Logical truth፦ የዐዋጆችን ከገሃዳዊው ዓለም ጋር ያለው ዝምድና እውነትነት ይመለከታል።

በዚህም ለፒርስ አንድ ዐዋጅ (proposition) እውነት ወይንም ውሸት የሚሆነው ከልምድ ወይም ሙከራ (experience) ጋር ባለው ቁርኝት ነው። ልምዱ አፍራሽ ነገርን የማይሰጥ ከሆነ ዐዋጁ እውነት ነው። የሚሰጥ ከሆነ ግን በተቃራኒው። በዚህም አንድ ዐዋጅ እውነት የሚሆነው empirically falsify የሚደረግ ካልሆነ ብቻ ነው።

ለዊሊያም ጄምስ (ሌላኛው አሜሪካዊ Radical Empiricist or Pragmatist) የአንድ አሳብ እውነትነት የሚረጋገጠው (testing of idea) ለአሳቡ እውነትነትም ሆነ ግብረገባዊ ኹነት “ነገሩ ይሠራል?” (“Does it work?”)ን ሲያሟላ ነው። ወይንም አንድ አሳብ በራሱ እውነት ነው የሚባል ሳይሆን ያ አሳብ እውነት እንዲሆንና በገሃዱ ዓለም ላይ የሚፈጥረው ልዩነት ምንድን ነው የሚለው ላይ የሚያተኩር ነባቤ ቃል ነው። በጄምስ ንግግር፥ “What concrete difference will its being true make in one’s actual life?”

ሌላው ግብረገባዊ (Moral belief) ጉዳይም የነገሩ ትክክለኝነትና ስህተት የሚለካው የሚያስከትለው (consequence) ነገር ታይቶ፥ ማለትም በረዥም ጊዜ ያመጣል ተብሎ የሚታሰበው መልካም ነገር ተሰልቶ ነው። ይህ የጄምስ አንድን ነገር ከውጤቱ የመመልከት እሳቤው በሐይማኖታዊ ጉዳይም ላይ ተንጸባርቋል። ለእሱ በሐይማኖት ውስጥ አንገብጋቢው ነገር የእምነቱ አስተምህሮት ሳይሆን ልምምዱ ነው (ይህ ከፒቲይዝም እሳቤ ጋር ይጣጣማል)። እውነት ጉድኝታዊ (correspondence፡ which agrees with the reality) ሳይሆን በሰው ልጆች አሳብና ልምምድ የሚታይ ባሕርይ ያለው ነው። እውነት ለጄምስ ወደፊት ከሚደረጉ ነገሮች ጋር የተቆራኘ ነው። ይህም ከሚመጣው ነገር ጋር እና ከሚሰጠው እርካታ ጋር የተሳሰረ ነው። ጄምስ እንደ ገቢራዊነት አቀንቃኝ በሰው ልጆች በዓለም ላይ ተጽዕኖ ማምጣት መቻልና ነጻ መሆናቸው ላይ አጽንዖት ይሰጣል። ጄምስ እሳቤው እንደጠበቀው የሚሠራ አይደለም። ምክንያቱም ገቢራዊነቱ እንዲሠራ ለእያንዳንዱ ተግባር የሚያስከትለውን ውጤት ሁሉ ለማወቅ የሰው ልጆች አይችሉምና!

ሌላኛው አሜሪካዊ የፕራግማቲዝም አፋፋሚ ጆን ዶዊ ሲሆን የ Humanist Manifesto አቀንቃኝ፥ የትምህርት ጉዳይን ወደ Secular Humanism ለመለወጥ በተደረገው ጥረት መሪም ነበር። እሳቤው ገንዘብ-አድራጊነት (ቁሳዊነት) (Instrumentalism) ወይንም ተራማጅነት (Progressivism) ወይም ገቢራዊ ነበር። ይህም በማኅበራዊና ፖለቲካዊ ፍልስፍናም ላይ ገቢራዊ እሳቤውን በማስረጽ ማኅበረሰባዊ ችግርን ለመፍታትና ለማደስ ነባቤ ቃሉን እንዲጠቀሙ ነው።

ለዶዊ ቁሳዊነት (መገልገያነት) እሳቤ በአንድ ማኅበረሰብ እንዲያድግ ትምህርት ነው። በትምህርት (Instrumental ነው) አንደኛ፥ ያለውን ሳይንስ ወይንም ማንኛውንም አጀንዳ ለመተቸት፥ ከዛም፥ ሁለተኛ ላይ አሁን ያለውን ማኅበረሰባዊ ኹኔታ (ጉዳይ) ለመድረስ አሮጌውን ከአስፈላጊው በመለየት አሻሻሎ መገንባት (reconstruct ማድረግ) ነው። ለመገልገያው ቁልፍ ነገር ደግሞ ለምምድ ነው። በዚህም ዶዊ ያለውን ነገር በመተቸት አዲስን አሳብ (ርዕዮተ ዓለም) በማስረጽ ወይንም በድጋሚ ትርጉም በመስጠት (reinterpretation) ምንም የማይለወጥ እውነት እንደሌለ ማሳየትና የለውጥና ልምምድ ቅጥልጥሎሽ እንደሆነ ማንጸባረቅ ግቡ ነው። በዚህም ዶዊ Meliorist ሲሆን ዓለም በሰዎች ጥረት የምትሻሻል ናት ይላል“...there are no absolutes and no unchangeable truths because there is a continuum of change and experience...”.

Reflecting Thinkingን የሚያበረታታ ሲሆን ይህም አርጅተዋል ለሚባሉ ችግሮች አዳዲስ መፍትሔዎችን ለማበጀት ነው። ይህ አስተሳሰብ አምስት ደረጃዎች ሲኖሩት፦ 1) ለሆነ ወጥ (particular) ችግር ብዙም ግልጽ ያልሆነ (vague) አማራጭን ማሰብ፥ 2) ችግሩን በዕውቀታዊ መንገድ ጠቃሚ (pros) እና ጎጂ (cons) ጎኑን መገምገም፥ 3) አግባብ አላቸው ተብለው የሚታሰቡ መላምቶችን ማሰብ፥ 4) በቀደሙት ልምዶች በመንተራስ ምንጨታዊ ዐዋጅን መጠቆም (deduction)፥ እና 5) እነኚህን መላምቶች መስተጋብአዊ በሆነ መንገድ በልምድ መሞከርን ይገልጻል።

ጋይዝለር እንየሚሉን የዶዊ የትምህርት ሥርዓት ተሞክሮ ከሽፏል። አልሠራም። በብዙ ትውልዶች ብዙ ጊዜ ተሞክሮ የገቢራዊነትንም እሳቤ ገደል የከተተ አስተሳሰብ ነው። በግብረገብና እውነት ያለው የአንጻራዊነት አመለካከት ራስን በራስ የሚቃወም (self-defeating) ነውና እንደማያስፈልግ ታይቷል። የዶዊ ማኅበረሰባዊ ሽግግር (ሂደት) (social progress) ትርጉም አልባ ነው። ምክንያቱም ሊለካበት የሚችል የማይለወጥ ግብረገባዊ መለኪያ የለውምና። ይህም progressivism የተመሠረተው በምኞት ላይ እንደሆነ አሳይቷል። ዶዊ “ስኬት” ወይም “ለውጥ” በፍልስፍናዊ መንገድ ያልተረጋገጡ ናቸው። እንዲሁም ለሰው ልጆች ስኬትና ለውጥ ምክንያት ይሆኑ ዘንድ ያቀረባቸው ልምድ (experience) እና ሳይንስ ምኞት ናቸው (ከምኞት አልዘለሉም)። ይባሱን ሳይንስና ልምድ ባደገ ቁጥር የሰው ልጆች ግብረገባዊ ኹኔታም እየላሸቀ መምጣቱ ገቢራዊነት ከምኞት እንዳያልፍ አድርጎታል።

ሰለ ገቢራዊነት አይተናል። ብልጽግናም ይህን ርዕዮተ ዓለም እንደሚያቀነቅን ተመልክተናል። ከዚህ በታች ደግሞ በመደመር መጽሐፍ የተብራራውን የዚህን ነባቤ ቃል መልክ ተመልክተን። ያልሠራበትን አንድ ትልቅ ምሳሌ ጠቅሰን ለመፍትሔ የሚሆን አሳብ ተጠቅሶ አሳቤን እጠቀልላለሁ። አሁንም አንባቢ እንዲረዳ የምፈልገው ይህ የርዕዮተ ዓለም ሙግት እንጂ የብሔር ወይንም የሐይማኖት ንትርክ እንዳልሆነ ልብ ይልሏ!

ዐብይ አህመድ (ዶ/ር) በመደመር መጽሐፋቸው ከገጽ 13-34 አዲሱን አሳባቸውን (መደመር) ለማስዋወቅና ለመገንባት (reconstruct ለማድረግ) በኢትዮጵያ ውስጥ ቀድመው የተሞከሩትን ርዕዮተ ዓለማት ያስቃኙናል። ከዛም አብዮታዊ ዴሞክራሲ፥ ሶሻሊዝምና ሊበራል ዴሞክራሲ በአገራችን ተሞክረው ለምን እንዳልሠሩ ይጠቁማሉ። በተለይም ከገጽ 32-34 ድረስ “መደመር”ን ከማብራራታቸው በፊት የእነዛን ርዕዮተ ዓለማት ድካም ይዘረዝራሉ።

ያው ፕራግማቲዝም ራሱን በራሱ የሚቃወም አሳብ ነውና እሳቸው በጊዜውም በጊዜው ሂደትም ርዕዮታቸው ሌሎችን በተቹበት ማዕቀፍ መግባቱን የሚያሳይ ጽሑፍ በዚህ መልኩ ሰድረዋል።

1) “...ባለፉት አምስት አሥርት ዓመታት ኢትዮጵያ ውስጥ የነበረው ትርምስ ከውጪ ያገኘነውን ዕውቀት ከሀገራችን ሁኔታ ጋር በደፈናው ስናላትመው የተፈጠረ ችግር ነው...” (ገጽ 33) በዚህ የእሳቸው ገቢራዊነት እሳቤ ይህ ትችት አይመለከተውም?

2) “...በምዕራብ ፖለቲካ እየማልንና እየተገዘትን የሀገራችንንና የሕዝባችንን ችግር ከፈረንጆቹ ማሕቀፎች ወጥተን ማሰላሰል አልቻልንም...” ይህ ትችት የእሳቸው ፕራግማቲዝምን (የአሜሪካ ውልድ የሆነው ርዕዮትን) አይመለከትም? (መሞከር ባይኖርበትም) ተሞክሮ ሠርቷል?

3) “...“ርዕዮቶቹን በእኛ አገር ተግባራዊ ብናደርጋቸው ምን ሊፈጠር ይችላል?” ብለው በምናባቸው ለመሳል እንኳን አልሞከሩም።” (ገጽ 34) የእሳቸው ገቢራዊነት ይህን ያህል ታስቦበታል? ከታሰበበትስ ይህ ሁሉ (ስፍር ቁጥር የሌለው) ችግር ከየት መጣ? የገቢራዊነት መሞከር ውጤት አይደለምን? (ሁለም ባይሆንም)

4) “...በዓለም ላይ የሚቀነቀኑ ፍልስፍናዎችን በመዳሰስ ቁምነገራቸውን ብቻ እንደ አስፈላጊነቱ እየወሰድን ራሳችን የምንፈትለው ችግር ፈቺ እሳቤ ያስፈልገናል።” (ገጽ 34) የገቢራዊነት እሳቤን ከዚህ በፊት ያሉት ርዕዮቶች ምንም እንኳን ባይሠሩም ይህ ያዋጣል ብለው እንደተጠቀሙት ግልጹ ነው። ይህ አሳብ “አዲስ ርዕዮት” በሚል እንደ ርዕዮት ዓለም ትውውቅ ከሌሎቹ ጋር ተመሳሳይነት ያለው እንጂ ችግር ፈቺነቱ ላይ ጥያቄ የሚያስነሳ ብዙ ዳፋ ያለው አይደለምን?

5) በመቀጠልም የፕራግማቲስቶች አካሄድ የሆነውን የቀደመውን አስተሳሰብ ተችቶ አዲስን አሳብ የማስተዋወቅንና የመሞከርን መንገድ በገጽ 35-36 የመደመርን እሳቤና ዓለማ ያስተዋውቁናል። በዚህም፥ “...መደመር ከችግር ትንተና አንጻር አገር በቀል ነው። ከመፍትሔ ፍለጋ አንጻር ደግሞ ከአገር ውስጥም፥ ከውጭም ትምህርት በመውሰድ የተቀመረ ነው።” ይሉንና ከገጽ 36-76 ድረስ የመደመርን ዓላማ፥ መሠረታውያንና ሳንካዎች ይዳስሳሉ። በተለይም ከገጽ 77-90 ድረስ ትልቅ ችግር ብለው የሚያስቡትን ጭቆና ከአገረ መንግሥት ግንባታ ጋር እንዴት እንደታየ በመግለጽ ገጽ 91 ላይ “ጭቆናን በሁለንተናዊ መልኩ አስወግዶ ሕዝብን የአገር ባለቤት በማድረግ የሕዝብን የሥልጣን ባለቤትነት የሚያረጋግጥ ሥርዓት ያስፈልጋል።” በማለት ወደ መፍትሔ አሳባቸው ይዘልቃሉ። በገጽ 103 ላይ ምን ዐይነት ዴሞክራሲ ያስፈልጋል? በሚለው ርዕስ ሥር፥ “የምንዘረጋው ዴሞክራሲያዊ ሥርዓት የሰው ልጆችን ተደማሪ ፍላጎቶች ያገናዘበ መሆን ይኖርበታል...” በማለት ልክ እንደ ዊሊያም ጄምስ ደግሞ ስለሰው ልጆች ነጻነት ያላቸውን አመለካከት ይግልጻሉ፥ “...በመደመር እሳቤ መሠረት የሰው ልጅ ዕጣ ፈንታውን የመበየን ዕምቅ ዐቅምና ነጻ ፈቃድ ያለው ፍጥረት ነው...” ይሉናል።

በስተመጨረሻም በገቢራዊነት የተቀመረውን አሳባቸውን መሳካት በመመኘት (ምኞት በመግለጽ) አሳባቸውን ይጠቀልላሉ። “...የመደመር እሳቤ በሁሉም ኢትዮጵያዊ ልብ ውስጥ ገብቶ ሁላችንም ተደምረን መለወጥና ማረጋገጥ እንችል ዘንድ መሠረታዊ ሐሳባችን በየደረጃው በተለያየ መንገድ ማዳረስ ያስፈልጋል...እንደ አንድ ሕዝብ ተባብረን ከፈጸምናቸው በእርግጠኝነት በኢትዮጵያ ሰማይ ሥር ነገ ከዛሬ የተሻለ ይሆናል...” ብለው ምናልባትም የጎደለ ነገር አለና አሳቦት ምሉዕ እንዲሆን ምን እናድርግ ብለን ብንጠይቃቸው፥ “...ሁሉንም እሴቶቻችን ደምረን፥ ያለፉትን ጥፋቶችን እያረምን በይቅርታ በማለፍ፥ የወደፊቷን ኢትዮጵያ ለመገንባት በፍቅርና በአንድነት እንነሳ።” (ገጽ 270)።

አንባቢ እንግዲህ የእሳቸው አሳብ ከአሜሪካውያኑ ገቢራዊ አስተሳሰብ አቀንቃኞች ጋር ምን ያህል ተመሳሳይነት እንዳለው ለመጠቆምና ለመረዳት አይቸገርም። የቀደመውን መተቸት፥ አዲስ ገቢራዊ አሳብ ማስተዋወቅ፥ በአፈጻጸም ሂደት ገቢራዊነት ላይ መመሥረት፥ ውጤቱን በመመልከት መንቀሳቀስ፥ እና ትልቅ ምኞትን (የሁሉንም ሰው መደመር) መግለጽ።

የዚህ ርዕዮት (ገቢራዊነት) ትግበራ ላይ ከታየው ድካም አንድ ምሳሌ እንጥቀስ። እሱም የፌደራሉ መንግሥት ከሕወሓት ጋር ባለመስማማት የተፈጠረውን ጦርነት መጥቀስ ይቻላል። (ይህን ስጠቅስ አንድም ለሞቱት የሰው ልጆች ቤተሰቦች መጽናናትን እየተመኘሁ። በጦርነቱ የተጎዱትን ሁሉ እግዚአብሔር ልባቸውን እንዲጠግን፥ ለመሪዎችና ለአገራችን ሕዝቦችም ሁሉ የሁለንተና ፈውስና ጥበብ እንዲበዛ እየተመኘሁና እየጸለይኩ ነው)

ይህንን ውጊያ ቅድመ-ጦርነትና ድኅረ-ጦርነት ብለን ብንከፍል። የገቢራዊነት እሳቤ ባይሞከርና (ፍትሕ ከጉድኝታዊ እውነት ጋር ተስማምቶ የቀረበ ቢሆን)፦

1) ቀድሞውንም የሕዋሓትን ጥቂት አመራሮች ብቻ ምንም ዐይነት ጥቃት ከመካሄዱ በፊት ሠርተዋል ተብለው በሚታሰቡት ወንጀሎች ይቅርታው ለእግዜር ፍትሕ ለሰው ተብሎ ተጠያቂ ማድረግና ያ ጦርነት ከመከሰቱ በፊት መከላከል ይቻል ነበር፥ ገቢራዊነት ያንን አልፈቀደም፥

2) ከጦርነቱም መገባደጃ ማግስት አቦይ ስብሓት የመፈታታቸው ሚሥጥር ግልጽ ባልሆነበት በገቢራዊነት ውጤት ተኮር እሳቤና ለዚህ እሳቤ አፈጻጻም የቀረበው “የይቅርታ” መስፈጸሚያ መንገድ በሚያስገርም መልኩ ተንጸባርቋል።

በሁለቱም ነጥቦች የገቢራዊነት እሳቤ በትልቁ ታይቷል። በሁለተኛው ነጥብ ላይ እሳቸው ከእስር ሲለቀቁ የይቅርታውን አሳብ ሕዝቡ በተለያየ መንገድ ሊመለከተውና ሊቀበለው ይችላል።

2.1) አንደኛ የመንግሥት ውሳኔ ስለሆነ ይህን (እንደ ቀደመው ሥርዓት) መጠየቅ ምንም ዋጋ የለውም በማለት፥

2.2) ያው “ይቅርታ” በአማኙ ልብ ያለውን ከፍተኛ ሥፍራ በማሰብ “እንደው በሞት ከሚቀጡ በይቅርታ ይኑሩ” በሚል ቅቡልነት ሊኖረው ይችላል በሚል፥

2.3) “ታሪካዊ ተውኔቶች” በሚለው በእውነተኛ ታሪክ ላይ የተመሠረተውን የጸጋዬ ገ/መድኅን (ሎሬት) ጽሑፍ ከገጽ 151-159 ድረስ “አንኮበር፤ 1875 ዓ.ም.፤ ችሎት” ላይ የአጼ ዩሐንስ ቁልፍ ሰው የሆኑትን መሸሻ ሰይፉን የአጼ ሚኒልክ ወታደሮች ማርከው ሸንጎ ባቆሟቸው ጊዜ የፍርድ ሂደቱ ምን ሊሆን ይገባል ብለው ሲጠይቋቸው አብዛኛዎቹ ከባባድ ቅጣት እንዲሰጥ ሲጠይቁ፥ የአጼ ሚኒልክ የቅርብ አማካሪ የሆኑት ሀብተ ጊዮርጊስ ዲነግዴ (አባ መላ) መሸሻን ለዲፕሎማሲያዊ ስምምነት እንዲውል አሳብ ያቀርባሉ። ማለትም መሸሻን በመግደል ምንም እንደማይጠቀሙና ይልቁን ለአጼ ዩሐንስ በመመለስ እሳቸው ያቀረቡትን መሣሪያ መለዋወጥ ይሻላል በማለት አሳብ ሲያቀርቡ ሚኒልክም (አጼ) ይስማማሉ።

ምናልባትም የአቦይ ስብሓት መፈታትና በተፈቱ በማግስቱ የጆ ባይደን ሰልክ መደወል (ምናልባትም የአግዋን ጉዳይ ለመነጋገር) ትልቅ ዲፕሎማሲያዊ ልውውጥ ለማድረግ ይሆናል ብሎ የሚያስብም ይኖራል።

ይህም ሆኖ የዚህ ርዕዮተ ዓለም አስተሳሰብ ድካም እንዳለበት ተሞክሮ ታይቷል። ስለዚህም እንደ አማኝና መኃል ከተማ እንዳደገ ወጣት ዴሞክራሲን በመደመር ስም ከገቢራዊነት ጋር አዳቅሎ ከመሞከር ከጉድኝታዊ (correspondence theory of truth) ጋር የእውነት አስተሳሰብ ጋር ሥራ ላይ እንዲወል ማድረግ ለአገራችን ደኅንነትና ሰላም ትልቅ መፍትሔ ያመጣል። በእሳቸው አሳብ አሳቤን ልቋጨው፥ “...ማንኛውም ርዕዮተ ዓለም ትምህርት የምንቀስምበትና መልካሙን ወስደን ሌላውን ራሳችን የምንሞላው እንጂ የማሰቢያ ማሕቀፋችን ሆኖ ምለን የምንገዛበት መሆን አይገባውም (33)...ስለዚህም ከኢትዮጵያውያን መሠረታዊ ሥሪት የሚነሳ፥ ችግሮቻችንን ሊፈታ የሚችል...ኢትዮጵያዊ ፍልስፍና ያስፈልገናል።” (ገጽ 34)

ስለዚህ ገቢራዊ ዴሞክራሲ የሚያዋጣን አይመስለኝም። የሚያዋጣን ነባራዊ እውነታ ላይ በመመሥረት የሚታወቀው ጉድኝታዊ የእውነት እሳቤ ያለው ዴሞክራሲ ያስፈልገናል።

የመጽሐፍ ርዕስ፦ በዓለቱ ላይ፣ የኢትዮጵያ ወንጌላውያን አብያተክርስቲያናት ታሪክ ከ1627 ዓ.ም- 1966 ዓ.ም፥ ቅጽ ፩

የመጽሐፍ ዘውግ፦ ታሪክ (የምርምር መጽሐፍ)

የገጽ ብዛት፦ 444

መጽሐፉ በ11 ምዕራፎች የተከፈለ ሲሆን የታሪክ ዐተታው ከ1627- 1966 ዓ.ም ድረስ የነበረውን የወንጌላውያን ዕድገትና እንቅስቃሴ የሚያስቃኝ ነው። ደራሲዋ በምዕራፍ አንድ ሚስዮናውያን በኢትዮጵያ የነበራቸውን ሚና ትዳስሳለች። የሚስዮናውያንን የወንጌል ተልዕኮ ለማብራራት ከመጀመሯ በፊት በገጽ 11 ከ17ኛው ክ/ዘመን በፊትም ወንጌል የተሰበከ መሆኑን በማስታወስ ከእነሱ በመነሳት ታሪኩን ለመሰደር የተነሳችው “ከሃምሳ ዓመታት በላይ ለዘለቁት አብያተ ክርስቲያናት መነሻ...” ስለነበሩ መሆኑን ታሳየናለች። ወንጌላዊ ጸጋአብ በቀለ የኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን ተሐድሶ፤ ፬ቴ ተቀብላ ፩ዴም ያልሰጠች፤ ቅጹ 2 መጽሐፋቸው ወደ ኢትዮጵያ ወንጌልን ባነገቡ ሰዎች ለአራት ጊዜ ያህል አንደተሰበከ ያብራራሉ።

በዚህም ኢትዮጵያዊው ጃንደረባ (በ30 ዓ.ም)፥ ሐዋርያው ማቴዎስ (በ60 ዓ.ም)፥ አባ ፍሬምናጦስ (ከ323- 330 ዓ.ም)፥ እና የበዓለቱ ላይ መጽሐፍ ደራስ ጥናቷን ያደረገችባቸው የ1625 ዓ.ም ሚስዮናውያን ለአራተኛ ወደ አገራችን ከመጡ የወንጌል መልዕተኞች ውስጥ ናቸው። ይህም የእህታችንን ምስክርነት እውነታ ማረጋገጥ ያስችላል።

ከገጽ 13-58 ድረስ የሚስዮናውያንን ዓላማ፥ ማንነት፥ መልካም ግብርና ደካማ ጎን ታስቃኘናለች። በዋናነት በተለያየ ወቅት ወደ አገራችን ከገቡት የሚሽን ቡድኖች ውስጥ ተጠቃሽ የሆኑት የቸርች ሚሽነሪ ሶሳይቲ፥ የጀርመን ኸርማንስቡርግ ሚስዮን፥ የስዊድን ኢቫንጀሊካል ሚስዮን (SEM)፥ እና የሰሜን አሜሪካ ፕሪስቢተራዊት ሚስዮን ናቸው። የእነኚህ ሚሽን ቡድኖች ዋና ዓላማቸው ግልጥ ነበር እሱም በገጽ 19 እንደተጠቀሰው “...በኦርቶዶክስ ቤተክርስቲያን ተሐድሶ ማምጣት ነበር።”

ይህን ለማድረግ ግን አዳዲስ አብያተ ክርስቲያናትን ለመክፈትና ሌላ ስብከተ ወንጌል ለማካሄድ ሳይሆን ሚስዮናውያኑ ባደረጉት ጥናት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ አማንያንን በአፍ መፍቻ ቋንቋቸው የእግዚአብሔር ቃልን እንዲያነብቡ ካህናትን በማስተማር እና በተለያዩ ቋንቋዎች (ትግርኛ፥ አማርኛ፥ ኦሮምኛ...) ቅዱሳት መጻሕፍትንና ሌሎችን መንፈሳዊ ጽሑፎች በመተርጎምና በማሰራጨት በብርቱ ተሳትፈዋል።

ወንጌላዊ ጸጋአብ በቀለም በዛው መጽሐፍ ስለ ሚስዮናውያን ዓላማ እንዲህ ይናገራሉ፥ “አዲስ ቤተክርስቲያንን መመሥረት ሳይሆን በብዙ ተጋድሎ ውስጥ የጸናችውን የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተክርስቲያንን እንደ ክርስቶስ ቤተክርስቲያን በመቀበል በእግዚአብሔር ቃል ታድሳ ለኢትዮጵያ እና ለዓለምም ጭምር ወንጌልን ለማድረስ አቅሟን ለመገንባት እንደነበር መረጃዎች ይጠቁማሉ።” በዚህም ሚስዮናውያን በአገራችን መሪዎች ተቀባይነትም ተቃውሞም አስተናግደዋል። የተለያዩ ሙያዎች ባለቤት ስለነበሩ ለዘመናዊነት ክፍት በነበሩ መሪዎች ተቀባይነት የነበራቸው ቢሆንም ለተቃውሞና ከመጡበት ዓላማ ውጪ እንዲዳረጉ መገደዳቸውም በመጽሐፉ ተብራርቷል።

ከትሩፋታቸው ውስጥ ለዘመናዊ ትምህርት ብዙ መልካም ነገር ማቅረባቸው፥ የንባብ ባህል እንዲዳብር በሥነ ጽሑፍ ዘርፍ ጉልህ ሚና የነበራቸው መሆኑ፥ በቀጣዮቹና በዚሁ ምዕራፍ ደግሞ ለትልልቅ ሆስፒታሎች (አለርትና ፓስተር ሆስፒታሎች) መገንባት ዋና ጠንሳሽ መሆናቸውና ለብዙዎች ፈውስና የሙያ ክሂሎት ዕድገት የራሳቸውን ድርሻ መወጣታቸው በእጅጉ ሊወሳ የተገባ ተግባር መሆኑ ተገልጿል።

በተቃራኒው በነበራቸው ልዩ ልዩ አመለካከት ምክንያትም የተለያየ ደካማ ባሕርያትን አንጸባርቀዋል። ከእነሱም ለፖለቲካ እንቅስቃሴ ልዩና የተጣመመ ፍላጎት ማንጸባረቅ፥ ከተላኩበት ዓላማ ይልቅ ሙያቸው ላይ ብቻ በማተኮር ታላቁን ተልዕኮ መዘንጋትና የመሳሰሉት ናቸው።

ከምዕራፍ ሁለት እስከ አሥር ድረስ፥ ደራሲዋ በኢትዮጵያ ያሉ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት ከሚስዮናውያን ጋር የነበራቸውን ግንኙነትና መነሻቸውን በሰፊው ትተርካለች። ሰፊውን ክፍል ለአንባቢያን በመተው፥ ወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት አንድ የሚያደርጋቸውን እውነት በመግለጽ የተለያዩባቸውን ነገሮች ጸሐፊዋ በግሩም አገላለጽ እንደጠቀሰችው “በልጅነት ወራት” የታዩት ክፍተቶች አንድም በወንጌል እውነት ሥር አለመስደድ ማለትም በመጽሐፍ ቅዱሳዊ አስተምህሮት አለመብሰል ሲሆን፥ በሌላ መልኩ ደግሞ በውይይት (ምክንዮኣዊ መርኆችን የተከተለ ሙግት) መፍታት የሚቻሉና የድነትን ማዕከላዊነት የማይነቀንቁ መሆናቸውን ልብ ይሏል።

በተጨማሪ እነኚህን ምዕራፎች ለሚያነብብ ልብን ሰቅዞ የሚይዘው ሚስዮናውያን ከሞቀ ሕይወታቸው ተለያይተው ወደ ኢትዮጵያ (የፖለቲካ ውጥረቱን ልብ ይሏል) እንዲመጡ ያስገደዳቸው ምን እንደሆነ ( “ልቤን በአፍሪካ ቅበሩት” እንዳለው ዴቪድ ሊቪንግስተን የክርስቶስ ፍቅር ግድ ብሏቸው እንደነበር ከመጽሐፉ መረዳት ይቻላል)፥ በሰሜን፥ በኦሮሚያ እና በተለያዩ የአገራችን ክፍላት በተለይ በደቡብ፥ በምዕራብና በምስራቅ ክፍለ አገራት የሚሽን ስራው ላይ የተሳተፉትን ኢትዮጵያውያን ሕይወት መቃኘትም የመጽሐፉ መዳረሻ ነው፤ እንዲሁም በወንጌሉ ምክንያት የታዩትን የግለሰብ ሕይወትና የባሕል ለውጦች ልብ ይሏል።

ወንጌላዊ ጸጋአብ መጽሐፋቸው ገጽ 41 ላይ “እግዚአብሔር ወንጌልን ለአንድ ሕዝብ ሲሰጥ ያንን ሕዝብ ለመባረክ ብቻ ሳይሆን ከራሳቸውም አልፈው ለተቀረው ዓለም ድነትና በረከት ምክንያት እንዲሆኑም ጭምር ነው።” የዚህን ዕማኝነት እውነታም በደራሲዋ መጽሐፍ ወንጌሉ ከግለሰብ ጀምሮ ሙሉ የአገራችን ሥፍራዎች ላይ ያመጣውን ለውጥ ዐትታለች።

በመጽሐፉ የተጠቀሱት የወንጌላውያን አብያተ ክርስቲያናት (የኢትዮጵያ መካነ ኢየሱስ፥ የኢትዮጵያ ቃለ ሕይወት፥ የኢትዮጵያ መሠረተ ክርስቶስ፥ የኢትዮጵያ ገነት፥ የኢትዮጵያ የሕይወት ብርሃን፥ የኢትዮጵያ መጥምቃውያን፥ የኢትዮጵያ ክርስትቲያናዊ ወንድማማች፥ እና ሙሉ ወንጌል አብያተ ክርስቲያናት) አንድ የሚያደርጋቸው አእማድ አስተምህሮትና የእምነት አቋሞሞች፦

፩) በሥላሴ አሐዱ አምላክ አማንያን መሆናቸው (ከገጽ 138-140፥ 233-240፥ 291-296፥ 323-326፥ 347-350፥ 358-360፥ 376-380፥ 427-428)

፪) ኢየሱስ ክርስቶስ የእግዚአብሔር ልጅ እንደሆነ፥ ለኃጢአተኞች እንደሞተና እንደተነሳ፥ ለሚያምኑበትም የዘላለም ሕይወት (ደነት) እንደሚሰጥ የሚያምኑ ናቸው፥

፫) መጽሐፍ ቅዱስ የእግዚአብሔር ቃል እንደሆነና የ66 ቅዱሳት መጻሕፍት ስብስብ እንደሆነ፥ አማንያን እግዚአብሔርን የሚተዋወቁበትና የሕይወትን መመሪያ የሚያገኙበት ልዩ የእግዚአብሔር መገለጥ (ስጦታ) እንደሆነ ያምናሉ፥

፬) በክርስቶስ ኢየሱስ ዳግም መጽዓትና ፈራጅነት ያምናሉ።

በስተመጨረሻ፥ ከገጽ 429-436 ድረስ የመጽሐፍ ቅዱስ መኅበር አመሠራረትና ዕድገት በአገራችን ምን እንደሚመስል ታስቃኘንና ለ፪ኛው ቅጽ በጉጉት ልባችንን ትሰደዋለች። በቅዱሳት መጻሕፍት ንባብ እውነተኛው የክርስትና ሕይወት ትንሳዔ እንደሚያገኝ እናምናለን! ለአገራችን ወደ ቅዱሳት መጻሕፍት መመለስ ይሁንላት!

አስተያየት፥

1) መጽሐፉ ግቡን መትቷል? ማለትም በገጽ 12 ላይ የተቀመጠው ዓላማ ሰምሯል?

1.1) የእኛ ትውልድ መነሻውን እንዲያውቅና መነሻውን ልብ እንዲል፥

1.2) እንደ አማንያን አሁን ያለችው ቤተክርስቲያን ከእንቅልፏ እንድትነቃና ለወንጌል ሰማዕታት እንደሆኑት ልባችን ለሰው ልጆች መዳን የነቃ እንዲሆን፥

1.3) ለጥናታዊ ጽሑፍ መነሻ እንዲሆን የተባለው ዓለማ ግቡን አሳክቷል?

እንደ አንድ አንባቢ ይሄ ዓላማ ተሳክቷል ብዬ አምናለሁ። ሚስዮናውያንም ሆኑ የእኛው አገር አማንያን ወንጌልን ለሕዝባቸው ለማድረስ የከፈሉትን ዋጋ ልብ ብያለሁ። አንድ ሰው በክርስቶስ ፍቅር ልቡ ሲነካ የሰው ልጆች እንደ’ሱ/ሷ እንዲድኑ የሚያሳየውን ተነሳሽነት ተመልክቻለሁ። ሌላው ደግሞ እንደ መጽሐፍ ቅዱስ ተማሪ ልበ ሰፊ እንድሆንና ታሪክን በማወቅ ለዚህ ታላቅ ወንጌል መልዕክተኛው ይሁዳ እንዳለው “...ለቅዱሳን አንድ ጊዜ ፈጽሞ ለተሰጠ ሃይማኖት...” በፍቅርና እውነት ተጋድሎ እንዳደርግ በውስጤ የተዳፈነውን መልካም የአማኝ ሥራ የሚቀሰቅስ መጽሐፍ ሆኖ አግኝቼዋለሁ። በተጨማሪ፥ በኢትዮጵያ የፒቲይዝም እንቅስቃሴ ከየትኞቹ የሚስዮናውያን ቡድን አስተምህሮት ጋር እንደ ገባ ለአንድ ጥናታዊ ጽሑፍ ማወቅ እፈልግ ነበርና እሱንም አግኝቻለሁ።

2) መጽሐፉ ከሚቀጥለው ዕትም ውብ ሆኖ እንዲወጣ ከመፈለግ የተነሳ እነኚህ ግድፈቶች ቢቀረፉ የሚል አስተያየትም አለኝ፥

2.1) የጊዜ አገላለጾቹ ላይ ግርታን የሚፈጥር ይመስለኛል። ማለትም በእኛ አቆጣጠር ወይስ በፈረንጆቹ የሚለውን ለመለየት ይከብዳል። ምክንያቱም ያለምንም ማብራሪያ ሁሉም በ”ዓ.ም” ነው የተቀመጡት።

2.2) በገጽ 19፣43፣59 ላይ “አባይ” ሲባል በገጽ 34ና 62 ላይ ደግሞ “ዓባይ” ተብሏል፥ ወንዙን ለመግለጽ። የአማርኛ አጻጻፉ “ዓባይ” እንጂ “አባይ” የሚባል አይመስለኝም። የወንዙን ትልቅነት ለመግለጽ ስለሆነ ዓባይ ይባላል። አባይ (አታላይ፥ ውሸታም...) ማለት ነውና። (የተስፋዬ ሮበሌ (ዶ/ር) መጽሐፍ፥ ሆህያተ ጥበብ፥ ለቃላት መረጣ ቆንጆ መጽሐፍ ነው።)

2.3) በገጽ 91 “አርኣያ ስላሴ” ተብሎ በገጽ 103 “ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ” ለብሏል። “ስላሴ” ሳይሆን “ሥላሴ” የሚባል ይመስለኛል።

2.4) በገጽ 92፥ 97፥ 109 ላይ “ስርዓት” ተብሎ በገጽ 95... “ሥርዓት” መባሉ ትክክል አይመስለኝም። “ሥርዓት” እንጂ “ስርዓት” አይባልም።

2.5) ገጽ 95ና 97 “ሁለት ዓመት” ተብሎ ገጽ 102 ላይ “ሁለት ልጆችን” ማለት የአብዢ መርኆችን የተከተለ አይመስለኝም። “ሁለት ዓመታት” እንጂ “ሁለት ዓመት” የጊዜን ርዝማኔ (duration) ለመግለጽ የሚባል አይመስለኝም።

2.6) በገጽ 96 የግርጌ ማስታወሻ ላይ በአጻጻፍ ግድፈት የመጽሐፍ ርዕስ ተቀይሯል። “...የኢትዮጵያ 50 ዓመት...” ይላል። 5000 ለማለት ተፈልጎ እንደሆነ ግልጽ ቢሆንም።

2.7) በገጽ 103 “ጽሁፎች” እንዲሁም በገጽ 268፥ 274፥ 275፥...432 ላይ “መጽሐፍት” ይላል። መባል የነበረበት “ጽሑፎች” እና “መጻሕፍት” ነበር።

2.8) በገጽ 112 “የኢትዮጵያ ኦርቶዶክር ቤተ ክርስቲያናት” ይላል ቤተ ሚለው ብዙ ቁጥር ሲሆን አብያተ ነበር መባል ያለበት።

2.9) በገጽ 203...“አማኞች” ሳይሆን “አማንያን” ነው መባል ያለበት።

እንዲሁም በገጽ 173 “የስጋ ደዌ...የሥጋ ደዌ...” የሚለውን የሆስፒታሉን የህክምና አገልግሎት ለመግለጽ “የሥጋ ደዌ” እንጂ “የስጋ ደዌ” የሚባል አይመስለኝም። በገጽ 228 “አወቁ” የሚባል ሳይሆን “ዐወቁ” የሚባል ይመስለኛል። የመጀመሪያው “አወቁ” “አንገታቸውን ነቀነቁ” (nodding) የሚገልጽ ነው። በገጽ 195 ላይ “የዳና መጃ” የእረፍት ጊዜ አልተገለጸም።

ይቺን በልዩነት ልግለጻት፦ በምርምር ሥራሽ ጊዜ ያገኘሻቸውን የቃልና የጽሑፍ ምስክርነቶች አጠቃቀስ ላይ በገጽ 15፥ 32፥ 45፥ 54፥ 60፥ 98፥ 104፥ 114፥ 115፥ 118፥ 119፥ 122፥ 128፥ 129፥ 131፥ 133፥ 166፥...417 ላየይ ከአራት መስመር የበለጡ የሰው አሳቦችን ለመጥቀስ ትምህርተ-ጥቅስ መጠቀሙ አስፈላጊ ነው? ማለት በኢታሊክ መገለጹና በደብል ስፔስ ሁለቴ በገባ ብለሽ መጀመርሽ በቂ አልነበር? (ይሄን የ“አማርኛን ሁሉ ለሁሉ” መጽሐፍ ደራሲ በሆኑት ታሪኩ ፋንታዬ እጅጉ መጽሐፍ፥ ገጽ 182 ላይ ማግኘት ይቻላል።

ይህ የካንት ጽሑፍ ከአገሩ ልጅ ከሃግል ይለያል። ሄግል የውጊያን አስፈላጊነት ከአገር ጥበቃና ማስፋት ወይም ድንበር ጥበቃ ጋር በማቆራኘት ሲሞግት ካንት ግን ዘላቂ ሰላምን ለማምጣት በሞራላዊና ተቋማዊ ግንባታ ውጊያዎችን ለማቆም የሚያስችል ዐሳብን ከተግባራዊ መመሪያዎች ጋር አቅርቧል። በዚህ ጉዳይ ያቀረባት ይህቺ ጽሑፍ የውጊያ መንስኤዎች ናቸው የሚላቸውንና የሚወገዱበትን መንገድ የጠቆመበት የመግቢያ አንቀጽና የተግባራዊ ርምጃዎችን በሰፊው ያብራራበት (በመግቢያው በመንተራስ) ቀጣዩ ማብራሪያዊ አንቀጽ ከጭማሪ ዐሳቦች ጋር አስቀምጧል።

ለዚህ ዳሰሳ የመጠረጥኩት የመግቢውን አንቀጽ ሲሆን ይህ ለቀጣዮቹ ዐሳቦች መሠረትና ለሚጠቀሙበት አካላት ዐይን ከፋችና የሚጠቅሙ ነጥቦች ስላሉት ነው። በተጨማሪ የውጊያ ድግግሞሽን ለመቁረጥ የሚሆኑ ነጥቦችን የያዘ ነው።

1) “ለወደፊት ውጊያ ነገሮችን በድብቅ ከጠበቀ (ካስቀመጠ)፣ የትኛውም የሰላም ስምምነት እንደ ስሙር (ተገቢ) መታሰብ የለበትም።”

ካንት ይህን ዐይነቱን ስምምነት ከቁብ አይቆጥረውም። ማለትም ይህ ስምምነት ጥላቻዎችን ለማርከስ፣ ውጊያን ለማቆም (እስከወዲያኛው)፣ ለዘላቂ ሰላም ሳይሆን ነገሩን ለጊዜው ለማብረድና በተመቸ ወቅት ውጊያ ለመቀስቀስ የሚደረግ የይስሙላ ስምምነት ነው። ሰላም፣ ለካንት፣ መዳረሻው የትኛውንም ቁርሾና ጥላቻ መቋጨት ነው።

ጠብን ፈጽሞ ማብረድ ነው። ያ ስምምነት ኃይልን ለማጠናከርና ለወደፊት ውጊያ የሚደረግ ሲሆን ነው ሰላሙን ዘላቂ እንዳይሆን የሚከለክለው። ዘላቂ ሰላም ስምምነት እንዲኖር፣ ለካንት፣ ከስምምነቱ ጀርባ ያለ ድብቅ ዐሳብ መቅረት ይገባዋል።

2) “ሉዓላዊ ሕልውና ያለው የትኛውም አገር፣ ትልቅ ሆነ ትንሽ፣ በሌላ አገር ሊገዛ፣ ሊሸጥ፣ ሊለወጥ፣ ሊሰጥ ወይም ሊወረስ አይገባም።”

ለካንት፣ አገር የሚሸጥና የሚለወጥ ቁስ አይደለም። ይልቁን በዚያው ምድር በሚኖሩ ሰዎች ሊመራና ሊጠበቅ የሚገባ የዚያው አገር ነዋሪዎች ስፍራ ነው። በዚህም ምክንያት አገሩን ለመምራት ሆነ የመጠቀም ምሉዕ መብት ያለው ለአገሬው ሰዎች ነው።

ምሳሌ፣ ኢትዮጵያ አንድ ሉዓላዊ አገር ናት። ኢትዮጵያን መምራት ሆነ አገሪቷን ማስተዳደር የአገሪቱ ሕዝብ መብት ነው፤ ለካንት። በዚህ ጉዳይ ሌላ አገር ፈጽሞ ጣልቃ ሊገባ አይገባምም አገሪቷን ተራ ቁስ ስላልሆነች በሌላ አገር መነካት አይገባትም።

ሦስተኛውን ነጥብ ልዝለለው። (በሰፊው እናንተ ምን እንዳለ ዕዩት)

4) ለውጊያ የሚሆን ብሔራዊ ብድር መኖር የለበትም።

ለውጊያ ተብለው ፈንድ የሚደረጉ የብድር አቅርቦቶች ውጊያን ዘላቂ በማድረግ ሰላምን እንዲርቅና ከዚያ የእልቂት ክበብ አገራት እንዳይወጡ ያደርጋል። ይህ ሥርዓት ለአበዳሪዎቹ ሥልጣንን፣ ለተበዳሪዎቹ ዘላቂነት ያለው ተገዢነትንና ጥገኝነትን እንዲሁም ለሕዝቡ ለመሠረተ ልማት ቅሬታን ከማይለቅ የምጣኔ ሐብት ድቆሳ ጋር የሚያድል ነው። በዚህም፣ ይህ ዐይነቱ አካሄድ ለዘላቂ ሰላም ጠር ነው።

5) “የትኛውም አገር በሌላው አገር ሕገ መንግሥት ሆነ አገዛዘ ጣልቃ ሊገባ አይገባም።”

ለካንት፣ የአንዱ አገር በሌለው ሉዓላዊ አገር አገዛዘ ወይም ሕገ መንግሥት ላይ ጣልቃ መግባት የዘላቂ ሰላም ጠር መሆን ምልክት ብቻ ሳይሆን የክፋትና ሕግ አልባነት ማሳያ ነው። ይህ ዐይነቱ መንገድ ዋልጌነት፣ ሌሎችን ሉዓላዊ አገራት ስጋት ውስጥ የሚከት ርምጃ፣ እና ለዘላቂ ሰላም እክል የሆነ ጉዳይ ነው። አገራት ሉዓላዊ እስከሆኑ ድረስ፣ የራሳቸው መተዳደሪያ ሕገ መንግሥትና ሥርዓት እስካላቸው ድርስ ሌሎች አገራት በኃይል ጣልቃ ሊገቡ አይገባም።

6) ይህንንም ከ3ኛው ጋር ዕዩት።

በዚህ መሠረት፣ ለካንት፣ ዘላቂ ሰላም እንዲመጣ እነዚህ ነግቦች ልብ ሊባሉ ይገባል። ይህ ለካንት የሚቻልና ሰዎች ለዓለማቀፋዊ መቻቻል ሲባል መከወን የሚችሉት ጉዳይ ነው ብሎ ያምናል።

የመጽሐፍ ርእስ፦ ሆህያተ ጥበብ፤ ለጸሐፊያን፣ ለተርጓምያንና ለአርታዕያን

የመጽሐፍ ዘውግ፦ የምርምር መጽሐፍ

የገጽ ብዛት፦ 205

መጽሐፉ ሁለት ምዕራፎችን የያዘ ሲሆን እሱም ሆህያተ ጥበብንና የሰዋሰውን ማብራሪያ ከጥቂት ክፍሎቹ ጋር ያትታል። ይህን መጽሐፍ ከሁለት አጽቆች አንጻር መቃኘትን መርጫለሁ። አንደኛው የመጽሐፉን ጭብጥ (ይዘት) በማስተዋወቅ አንባብያንን ለንባብ መጋበዝ ሲሆን፥ ሁለተኛው ደግሞ ቋንቋን ለፍልስፍና (በተለይም ለሥነ-አመክንዮ) ያለውን ጠቀሜታ ማሳየት ነው።

“ምክንያትና ተምኔት” በሚለው መነሻ አሳብ ሥር መጽሐፉ ለአንባቢያን እንዲደርስ የተፈለገበትን (ጥንስስ አሳቡን) ወይንም ዓላማውን ይገልጹልናል፥ ተስፋዬ ሮበሌ (ዶ/ር)። እሳቸው ለሚያገለግሉበት ማኅበር (ተስፋ ዐቃብያነ ክርስትና ማኅበር) የዐማርኛ ቋንቋ ሰዋሰውና የሥነ-ጽሑፍ ቅርጽ ጠብቆ የትርጉም ሥራን በሚገባ ለማሳለጥ እንዲቻል አጋዥ ምንጭ እንዲሆንና የድርሰት ሥራዎች መብዛታቸው ከጭብጥ ይልቅ “ለሥነ ጽሑፍ ለዛቸው” ትኩረት አለመሰጠቱ ለዚህ መጽሐፍ መወለድ መነሻ ምክንያቶች እንደሆኑና ይህም “ለወጣት ተርጓምያን፥ አርታዕያንና ጸሐፍያን” የተሰጠ በረከት (አቅጣጫ ጠቋሚ) መጽሐፍ ነው (ከገጽ 1-2)።

የተጠቀሙት የአጻጻፍ ስልት “ሱታፌአዊ” ሲሆን ይህም አንዱ ከአንዱ ጋር በመተባበር መልካም የሆነ ተዋስኦን የሚጋብዝ የመማማሪያ (ትምህርት የመቅሰሚያ) መንገድ ነው። በዚህም “ጤፍ ከነወንድሟ ጎተራ ትሞላለች” እንዲሉ አበው፥ በተጨማሪ ከበደ ሚካዔል (ጋሼ) የዕውቀት ብልጭታ በሚለው መጽሐፋቸው እንዲህ እንዳሉት፥

“...ሲተጋገዝ እንጂ ፍጡር የሚድነው፥

ምንም ብርቱ ቢሆን አንድ ሰው አንድ ነው...” በርዕሰ ጉዳዩ ላይ በርከት ያሉ አሳቦችንም ለማስተናገድ የሚጋብዝ አካሄድ ነው።

በዚህም መሠረት ከገጽ 8-14 የዚህን መንገድ ፥ ሱታፌኣዊ፥ አተገባበርን ያስቃኙናል። ማለትም የሰውነት ገደባችንን በማሳየት ትሑታንና ለመማማር (ትምህርት ለመቅሰም) የቀና ልቡና እንዲኖረንና የዚህ ሂደት ጥቅም የትዬለሌ እንደሆነ ይገልጻሉ።

ለጥቀውም ከገጽ 15-22 ድረስ “ምስኪኑ ዐማርኛ” በሚለው ርዕሰ ጉዳይ ሥር የዐማርኛና ግእዝ ቋንቋዎች እንደ ጊዜ ርዝማኔያቸው ያለማደጋቸውን ወይንም በጥቂት ልሂቃን ብቻ ትኩረት ተሰጥቷቸው በብዙኃኑ የተነፈጉበትን ምክንያቶች በመዘርዘር ቁጭታቸውን ይገልጻሉ። ከእነኚህም ውስጥ፥ በገጽ 15 የኢሕአዴግ ፖለቲካዊ አመራር በቋንቋው ላይ ያደረገው ተጽዕኖ፥ እንዲሁም በዚሁ የፖለቲካ እርሾ በትልልቅ የትምህርት ተቋማት (መካነ-አእምሮ ስፍራዎች) የትምህርት ዘርፎች በቋንቋችን አለመሰጠታቸው፥ በቤተክህነት ያሉ መጻሕፍት ለብዙኃኑ በኃላፊነት ትኩረት ሰጥቶ በንቃት የሚንቀሳቀስ ክፍል አለመኖሩ (ቢያንስ በብዛት)፥ በተጨማሪ አንዳንድ የቋንቋው ሊቃውንት በጽሑፎቻቸው ለሞክሼ ሆህያትና ዋሕድ ድምፆች ትኩረት መንፈጋቸው የጥናቱና መፍትሄው መንደርደሪያ መጠቁሞች ናቸው።

በምዕራፍ አንድ ክፍል አንድ “ፍኖተ ፊደል መሠረታውያን” በሚለው ርዕስ ሥር ስለ ሞክሼ ሆህያት ፥ ፍንፅቅ ፊደላት፥ ገቢርና ተገብሮ፥ ዋሕድ ድምፅ ፊደላትና አስፈላጊነታቸው በሰፊው ተብራርቷል። በመቀጠልም የክቡር ሐዲስ አለማየሁን አሳብ ለሞክሼ ሆህያት ጥናት መነሻነት በመጠቀም ማለትም ሞክሼ ሆህያት የማያስፈልጉ እንደሆኑ ያብራሩበትን የእሳቸውን ጽሑፍ ከ “ፍቅር እስከ መቃብር” በመጥቀስ ሞክሼ ሆህያት ምን እንደሆኑና አስፈላጊነታቸውን በደደረ ሙግት ያስቃኙናል፥ ተስፋዬ ሮበሌ (ዶ/ር)።

በዚህም ፯ ሙግታቸውን ከገጽ 30-41 ዘርዝረዋል። በተጨማሪም እነኚህን ሙግቶችም ተመልክተው ያላረካቸው (sufficient argument ላልመሰላቸው) እናም ለሞክሼ ሆህያት “ሕግ ማቆም” (ሕግ መስጠት) እንደማይቻል ለሚሞግቱም ሦስት የመልስ ምቶችን ከነ መደምደሚያቸው ከገጽ 42-45 ተንትነዋል።

ከገጽ 46-49 ደግሞ ፍንፅቅ ፊደላት ምን እንደሆኑና በእነሱም ላይ የሚቀርበው ትችት ከመልስ ምት ጋር ተሰንዷል። ፍንፅቅ ፊደላት፥ “...በከንፈርና ትናጋ ቅንጅት የሚፈጠሩ ድምፆችን ወካይ ናቸው...ሏ ሟ...”(ገጽ 46)። ሌላው አድራጊና ተደራጊ ግሦችንም ከገጽ 49-51 አስቃኝተዋል። ከገጽ 51-54 ደግሞ የዋሕድ ድምፆችንና አስፈላጊነታቸውን ይተነትናሉ። ዋሕድ ድምፅ፥ “ሁለት አናባቢ ሆህያት ተዋሕደው፥ አንድ ድምፅና ቀለም ሲሰጡ...” የሚፈጥሩት ድምፅ ነው። በመቀጠልም በምዕራፍ አንድ ክፍል ሁለት የሞክሼ ሆህያት የትርጉም ልዩነት እንደሚያመጡ ከገጽ 56-90 በሰፊው ያብራራሉ። በዚሁ ምዕራፍ ክፍል ሦስት ሥር ደግሞ ሞክሼ ሆህያትን በቀላሉ ገንዘብ የሚያደርጉበትን መንገድ በመጠቆም ከገጽ 95-122 ድረስ፥ “እነዚህን ቃላት ማስተዋወቅ እንዲሁም ሰዎች እንዲያጠኗቸው ማበረታታት...” (ገጽ 94) በሚለው ግባቸው በሰንጠረዥ ለጥናት ይጋብዙናል።

በአራተኛው ክፍል “ጓዘ ብዙ ፊደላት” ከዋሕድ ድምፅ ፊደላት ጋር ያላቸውን መቀራረብ፥ በሙግትና ምክረ አሳቦችን በመስጠት እንዲሁም በሰንጠረዥ ማብራሪያዎችን በመሰደር ከገጽ 124-147 ለጥናት እንዲመቹ አቀናብረው ያቀርቡልናል። በሁለተኛው ምዕራፍ የሰዋሰው ክፍል የሆነውን ሥርዓተ ትእምርት ይዳስሳሉ። ከነቁጥ (.) ጀምረው እስከ አራት ነጥብ በሰፊው ከገጽ 150-166 ምንነታቸውንና አስፈላጊነታቸውን ይዘረዝራሉ። በዚሁ ምዕራፍ ስለ አበዛዝ ሕጎችና አስፈላጊነታቸው እንዲሁም ከግእዝ ፊደላትና ቃላት ጋር ያላቸውን ቁርኝት ከገጽ 168-199 ይተነትናሉ።

የገደፉ ቃላትና አንዳንድ አማራጭ የዐማርኛ አቻ ፊደላት፥

፩) ማውጫው ላይ “ሆህተ ጥበብ” ይላል። ልዩ ትርጉም አለው ወይስ “ሆህያተ ጥበብ” ለማለት ነው?

፪) “አዲስ 1879 ፩፰፻፯፱” ቅጽ ፫ መጽሐፍ ጸሐፊው (ግርማይ ነቅዓጥበብ) ከገጽ 80-86 “ሞክሼ ሆህያት” ከማለት “ድምፀ-ሞክሼ ሆህያት” ይላል። እርሶም ስለዚሁ ርዕሰ ጉዳይ ያብራሩበት ጽሑፍ ላይ የተዘረዘሩት ቃላት ለምሳሌ፦ “ሕብር ወይም ኅብር” ተመሳሳይ ድምፅ አላቸው። በዚህም “ድምፀ-ሞክሼ ሆህያት” የሚለው የተሻለ አገላለጽ አይመስሎትም?

፫) በግርማይ መጽሐፍ ላይ በገጽ 22 ስር “ዩኒቨርሲቲ” አቻ የዐማርኛ ፍቺው “መካነ አዕምሮ” እንደሆነ ይገልጻል። እና እርሶ ደግሞ በተደጋጋሚ በገጽ 2፥ 17፥... ላይ በቀጥታ ይጠቀሙታል። ታዲያ እንደ ዐማርኛ ጽሑፍ ይህን “መካነ አእምሮ” የሚለውን መጠቀሙ መልካም አይደል?

፬) የምጠቀመው FynGeez በመሆኑ የዋሕድ ድምፆችን እንዳልጠብቅ አድርጎኛል። (የኔው ድካም)

ሆህያተ ጥበብና ፍልስፍና (የቋንቋ ፍልስፍና)

በተደጋጋሚ ከተጠቀሱት ማለትም ሞክሼ ሆህያትን የመጠበቅ አስፈላጊነት ውስጥ ከተብራሩት ነጥቦች አንዱ የትርጉም ልዩነት መፍጠሩ ነው። ይህም በአሪስጣጣሊስ Organon ከሚባሉት ሥራዎቹ ውስጥ በተለይም የቃላት አሻሚነት የሚታይባቸውን የቃላት አጠቃቀሞች ከሥነ-አመክንዮ መርሆች ጋር በማቀናበር ያሳየበት “Sophistical Refutation” የሚለው መጽሐፍ ተጠቃሽ ነው። በዚሁ መጽሐፍ አፈ-ቀላጤ ሶፊስቶች የሰውን ትኩረት በመሳብ በንግግራቸውና ጽሑፎቻቸው መካከል አሻሚ ቃላትን እንደሚጠቀሙ ልብ በማለት አስራ ሦስት የሚሆኑ ከቃላት ጋር የተያያዙ ተፋልሶዎችን ያስተዋወቀበት ነው።

በዚሁ መጽሐፉ ላይ ቋንቋን ተገን አድርገው የሚፈጸሙ ወይንም ግራ መጋባትን የሚያጭሩ፥ በዋናነት፥ ተፋልሶዎች ስድስት እንደሆኑ ያብራራል። እነሱም “Homonymy (equivocally), Ambiguity, Combination, Division, Accent, Form of expression.” (p.4) እነዚህንና የተቀሩትን በተከሹኑ የዐማርኛ ቃላት በዶ/ር ተስፋዬ ሮበሌ መጽሐፍ፥ ሥነ አመክንዮ፥ ከገጽ 223-236 ድረስ ገልጸውታል። አሪጣጣሊስም ለቃላት (የፊደላት አጠቃቀም በቋንቋ ላይ) ከፍተኛ ትኩረት መስጠት እንደሚገባና በቃላት ጨዋታ (hair splitting) እንዳንሸወድ Categories እና On Interpretation በሚሉት መጽሐፍቱም ስለ ገቢርና ተገብሮም ይተነትናል። በዚህም ድምፀ-ሞክሼ ሆህያትን ማወቅና መጠበቅ በቃላት ከመጥፋት ይጠብቀናል ቢባል ማጋነን አይሆንም።

ሌላው የፍልስፍና ዕውቀት ላይ ጥብስቅ ያለ ጥናት ያካሄዱ እንደመሆኖት በዚሁ መጽሐፍ ላይ ቋንቋ ነው አስተሳሰብን (አእምሮን) የሚገዛው ወይስ አእምሮ ነው ቋንቋን የሚገዛው? የሚለውን የዘመናት ጥናት የእነ ረስልን፥ ጎትለብ ፍሪጌን፥ ቪቲንግስታይንንና አልቪን ፕላንቲንጋን ዕሳቤ አስተዋውቀውን የእርሶንም አሳብ ሰፋ አድርገው ቢያቀርቡት መልካም ነበር። ያው አንድም ይኸው አሳብ በመጽሐፎት ስለተጠቀሰና ሆህያተ ጥበብ የሚለው የመጽሐፎት ርዕስ ሰፋ ያለ ስለሆነ ቢተነትኑልን እንመኛለን። በተጨማሪ ቋንቋ (ፊደላት፥ ቃላት፥ ዐዋጆች) ከአእምሮና ዓለም ጋር ያላቸውን ቁርኝት ቢያሳዩን መልካም ነው። እንዲሁም አፍላጦን በ Cratylus መጽሐፉ ስለ ቃላት (ሰሞች) የትመጤነት እንዳስቃኘን እርሶ ስለ ቋንቋ ምን ያስባሉ? ማለት ቋንቋ (ቃላት) የሰዎች ሰምምነቶች (Conventional) ናቸው ወይስ በተፈጥሮ ያሉ (Natural)? የሚለውን ቢዳስሱልን መልካም ነው። ያው እርሶ እንደሚያውቁት ቋንቋ “Mind-dependent” ነው ወይስ አይደለም የሚለው ሙግት ከፈጣሪ መኖር አለመኖር ሙግት ጋር ስለሚያያዝ ጥቅሙ ብዙ ነው። በስተመጨረሻ የሁልጊዜም አክባሪዎት ነኝ! እግዚአብሔር ቤተሰቦትንና አገልግሎቶን ይባርክ!

አንዳንዶቹ ፈጽሞ ጓደኛ ያልነበራቸው እንደሆነም የሚገለጹ አልጠፉም። የሚቀርባቸው፤ የሚወዳቸው፣ ብዙ ነገር አብሮ የሚካፈል ሰው (ከቤተ ሰብ ውጪ) እንደሌለ ይናገራሉ። ይህም የሆነበት የተለያየ ምክንያት ሲኖር የሥነ ልቦና ችግር (OCD)፣ መተማመን መጉደል፣ በቅርብ ሰው መጎዳት እና ሌሎችም ራስን ለሌላው ግልጽ ላለማድረግና ለስጋት፣ በራስ ጉዳይ ላይ ብቻ ለማተኮር፣ ከወዳጅነት ለመራቅ፣ በአጠቃላይ ጓደኛን ለመሸሽና ብቸኛ ለመሆን መንስኤ ሆነዋል።

Dr. Jill የምትባል ከረዥም ጊዜ ጓደኛዋ ጋር የተለያየችበትን የገለጸችበት መንገድ ደረጃ በደረጃ እሷ ቦታ የምትሰጠውን ነገር ጓደኛዋ ስታሳንስባትና ውስጧ በጓደኝነታቸው እየተሸረሸረ በመሄዱ ነው። የሷ የሆነውን፣ ቦታ የምትሰጠውን፣ የምትወደውን ነገር ባለመውደዷ ብቻ ሳይሆን በማጥላላቷና ቦታ ባለመስጠቷ ነበር ወዳጅነታቸው የተቋረጠው።

እሷ ተማርኩ ከምትለው ነገር ውስጥ አንድ በጓደኝነት ስም የሚጠራ ቃል አለ፤ እሰም Frenemy ይባላል። ትርጉሙም፣ “ጠላት ሆኖ ግን ጓደኛ እንደሆነ የሚያስመስል ሰው ነው። የጓደኛና የጠላት ድብልቅ ነው።” በተጨማሪ፣ “ለሌላው ጓደኛ መስሎ የሚቀርብ ሰው ነው ምክንያቱም ያ ቅርርብነት ጥቅማጥቅሞ ያመጣለታልና ነገር ግን በንቀትና በፉክክር ስሜት የተሞላ ግለ ሰብ ነው (ናት)።” ይህ ሰው በጣም የቅርብ ሰው ሊሆን ይችላል። ለረዥም ጊዜም ደህና ሰው መስሎ (ጓደኛ መስሎ) ሊዘልቅ ይችላል። ነገር ግን በሳር ውስጥ ያለ እባብ ነውና ጊዜ በተመቸው ቁጥር ያጠቃል። የወዳጁን እድገት ሆነ ለውጥ ለመከርከም ያደባል።

Dr. Jill የምትመክረን “የጓደኝነት ቤት”ን እንድንገነባ ነው። ማለትም ጓደኛ ብለን ወደ ሕይወታችን የምናቀርባቸው ሰዎች ወደዚያ ቤት ለመግባት የቤቱን ቅድመ ማሟያ ሙሉ በሙሉ ልናይባቸው እንደሚገባ ትመክረናለች። ይህ ደግሞ ጥራት ያለውን ጓደኝነት ለመመሥረት ትልቅ ቱንቢ ነው። በዚህም፣ ማስወገድንና በሩን መዝጋትን መለማመድ እንደሚቻል ትጠቁማለች።

ሻስታ ኔልሰን የምትባል ደግሞ በአሁኑ ጊዜ ጓደኝነት ሳይሆን የሚጎድለው አለመታየት፣ በዚህም ደግሞ ከባድ ብቸኝነት እንደበዛ ትገልጻለች። አንድን ቃልም ታስተዋውቀናለች። እሱም Frientimacy ይባላል። ትርጉሙም፣ “ሁለቱም ሰዎች በወዳጅነታቸው ውሰጥ ደኅንነቱን በጠበቀ ኹኔታና በሚያረካ መንገድ የታዩ እንደሆኑ የሚሰማቸው ስሜት (መቀራረብ) ነው።” ይህ ዐይነቱ መቀራረብ የጎደለበት ጊዜ ስለሆነ አያይዛ “Frientimacy [FE] Triangle” በሚል FE ለማጠንከር ሦስት ነጥቦችን ትዳስሳለች። 1) አዎንታዊነት (P)፣ 2) ወጥነት (C)፣ እና ተጋላጭነት (ራስን መግለጥ) (V) ናቸው።

ሌላኛዋ ተናጋሪ ደግሞ Ira የምትባል የግል ጉዳይንና ግለኝነትን (በራስ መቆም መቻልን) ሳይነኩ መቀራረብና ጓደኝነትን ማበረታታት እንደሚቻል ትገልጻለች። ሁለት ከላይኞቹ በተጨማሪ የ TedX ተናጋሪዎች ማሪሳና ቮይሴይ የተለያየ ዐሳብን ስለ ጓደኝነት ያንጸባርቃሉ። የመጀመሪያዋ፣ ከፍቅር ጓደኝነት ባልተናነሰ ለጓደኝነት ቦታ መሰጠት እንዳለበትና የልብ መጽናናት የሚገኘው ከጓደኝነት እንደሆነ ስትገልጽ፣ ሁለተኛው ተናጋሪ ደግሞ የሚያወያዩት፣ አብረውት የሚደሰቱ፣ አብረውት የሚያድጉና አንዱ በአንዱ ላይ ጥገኛ የሚሆኑበት ጓደኛ እንደሚያስፈልግ በተለይ በጨለማ ጊዜ የሚጠሩት የቅርብ (የልብ) ወዳጅ እንደሚያሻ በአሁኑ ወቅት ግን እንደዚህ ዐይነቱን ጓደኛ ማግኘት በጣም መክበዱን በመግለጽ ስጋቱንና የመፍትሔ ዐሳቡን ያቀርባል።

በዐጭር ቃል፣ የኛ ዘመን ሰው የምር ጓደኝነት የሚያስፈልገው ነገር ግን በብዙ ምክንያቶች የታጠረ እንደሆነ የሚያንጸባርቅ እውነታ ነው እየታየና እየተሰማ ያለው። ለዚህ ደግሞ ስለዚህ ጉዳይ ሆነ ስለ ተለያዩ ነገሮች አጥብቀው ያሰቡ ዐሳብያን ምን ይላሉ የሚለውን መመልከት ለመፍትሔ ትልቁን ርምጃ እንደመጀመር ነው። ለጽሑፌ የተጠቀምኳቸው ከጥንት ሁለትና ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ዕንቁ ዐሳቢ የሆኑትን ፕሌቶን (በሱ መጽሐፍ ሶቅራጠስን)፣ አርስቶትልንና ሲ ኤስ ሌዊስን ነው። እንደማጠቃለያ ደግሞ የጓደኝነት መሠረት የሆነውን ፍቅር የሸረሸረውን ምክንያት በጥቂቱ ለማሳየት ሞክሪያለሁ። መልካም ንባብ።

ፕሌቶ ስለ ጓደኝነት

ፕሌቶ ከጻፋቸው ጽሑፎች ውስጥ ስለ ጓደኝነት ሰፊ ዳሰሳን ያደረገው በአንዱ አዳጊ ወጣት (Teenage) ስም የተሰየመው Lysis መጽሐፍ ነው። ከአንድ ሜኔክሲነስ ከሚባል የቅርብ ጓደኛው ጋር አብረው ከሶቅራጠስ ጋር ስለ ጓደኝነት ምንነት፣ ማን ለማን (ለምን) ጓደኛ እንደሚሆንና በምን መሠረት ላይ ያ ጓደኝነት መታነጽ እንዳለበት የተወያዩበት ነው። በዚህ ቦታ ጓደኝነት ለሚለው ዐሳብ የገባው የግሪክ (ጽርዕ) ቃል ፊሊያ (philia) ነው። (philia ደግሞ በ BAGD መዝገበ ቃላት ጓደኝነት ማለት እንደሆነ ገጽ 940 ላይ ይገልጻል)።

አንድ ጓደኛ ሲወድ የሚወደው ምንን ነው? ያ (የተወደደው ነገር) ደግሞ ጓደኛን ከመውደድ ጋር በምን ይዛመዳል? እንዲህ እያለ በመጠየቅ፣ ሶቅራጠስ፣ እነኛ ጓደኛሞችን ጓደኝነታቸውን እንዲመረምሩ መንገድ ይከፍታል። ከገጽ 688 እስከ 694 ድረስ ከአዳጊ ወጣቶች ጋር የሚያደርገውን ትውውቅ ያሳያል። ከዚያም ስለዚያ ጉዳይ መወያየት ይጀምራሉ። በዋናነት በጊዜው በባለቅኔዎች ተብለዋል የሚባሉትን ዐሳቦች ማለትም “ጓደኛሞች ሁሉም ነገር የጋራ ያደርጋቸዋል (በሁሉም ነገር ተመሳሳይ ናቸው)” የሚለውን በማንሣት ሙግት ይጀምራል።

ገጽ 694 ላይ ሰዎች ሊወዱት የሚችሉትና ጓደኛቸው ሊያደርጉት የሚፈልጉት እንዲወደድ የሚያደርገው ነገር ስላለው እንጂ እሱ (Lysis) ስለ ፈለገ ብቻ የማንም (የሁሉም) ጓደኛ ሊሆን እንደማይችል ያሳየዋል። በዚህም ሰዎች የቅርብ እንደሆኑ የሚያስቡት (ሊሆኑ የሚፈልጉት) ያ ሰው መልካም፣ ጠቃሚ፣ ጠቢብና ደስ የሚያሰኝ ከሆነ ነው። ጠቢብ ካልሆነ ደግሞ ዘመድ ሆነ ቤተ ሰብ ጓደኛ እንደማይሆነው ወይም ሊሆነው እንደማይችል (እንደማይፈልጉት) ገለጸለት።

ከገጽ 695 እስከ 698 ድረስ ሜኔክሴነስን ይሞግተዋል። የሱም ጥያቄ፣ የተወደደው ነው ወይስ አፍቃሪው ነው ጓደኛ? ወይስ ሁለቱም ሲዋደዱ ነው ጓደኛ የሚባሉት? በመጀመሪያው መልሱ፣ አንዱ ብቻ ሲያፈቅር ነው ጓደኛሞች የሚሆኑት በሚለው ተስማማ (Menexenus ጓደኛውን Lysisን ይወደው ነበርና)። በመቀጠልም ሚዛናዊነት የጎደለው እንደሆነና ያ አፍቃሪ በተፈቃሪው ሊጠላ እንደሚችል ካሳየው በኋላ ያ ዐይነቱ ጓደኝነት፣ ሶቅራጠስ የሚያስበው ጓደኝነት አለመሆኑን ተነተነለት። በዚህም፣ አመለካከቱን ቀየረ። ከዚያም በሁለቱ መኻል ተመጋጋቢ (Mutual) መወደድ ከሌለ ጓደኛሞች እንደማይሆኑ ማሰብ ጀመረ።

ከገጽ 699 እስከ 707 ድረስ፣ 1) ሁለት ተመሳሳይ (ጥሩና ጥሩ) ነገሮች፣ 2) ሁለት ተቃራኒ (ጥሩና መጥፎ) ነገሮች፣ እና 3) “ጥሩም መጥፎም ያልሆኑ” ጓደኛሞች መሆን እንደማይችሉ ያሳያል። የመጀመሪያዎቹ፣ አንዱ ለአንዱ የሚያካፍለው ነገር ስለ ሌለ ወይም ተመሳሳይ በመሆናቸው የሚጨምረው መልካም ባሕርይ ስለሌለው ጓደኛሞች መሆን አይችሉም።

እንዲሁም፣ ሁለቱም መልካም በመሆናቸው በራሳቸው ብቁ ስለሆኑ ጓደኛሞች ሊሆኑ አይችሉም በማለት ባለቅኔው ተናግሯል የሚባለውን “ተመሳሳይ ለተመሳሳይ” የሚለውን ዐሳብ ያፈርሳል። በዚህ መኻል ከላይ የተዘረዘሩትን ሦስቱን ነጥቦች ለመረዳት ሦስት ነገሮች አሉ (ያስፈልጋሉ) በሚል ተስማምተው ነበር። 1) ጥሩ ነገር፣ 2) መጥፎ ነገር፣ 3) እና ጥሩም መጥፎም ያልሆነ ገለልተኛ ነገሮች አሉ። እነኛ ነገሮች ሰዎችም ሊሆኑ ይችላሉ።

በዚህም፣ መደምደሚያው አንዱ የአንዱ ጓደኛው ሊያደርገው የሚችለው ነገር እጥረት ነው። ማለትም አንዱ የጎደለው ነገር ሌላውን የሚሞላ ነው፤ ይህም ጓደኝነትን ይመሠርታል። ሶቅራጠስ፣ በዚህም የራሱ ድምዳሜ ስላልረካ እነኚህም ጓየኛሞች የሚባሉ ሳይሆን አንዱ የአንዱ የሚሆንበት (belong) ነው እንጂ በራሱ ጓደኝነት አይባልም።

አንዱ የአንዱ ነው የሚባለውም የሚካፈሉት ልማድ፣ የሆነ ባሕርይ ወይም በነፍስ ጉዳይ ላይ መተሳሰራቸው ነው። በዚህ፣ ለሶቅራጠስ ሰዎችን የምንወደው የሆነ የጎደለን ነገር ስላለ (በነሱ ሞልቶ ስለምናየው) ነው፤ የምንወዳቸውም የሆነ መድረስ የምንፈልግበት ግብ ስላለ ነው፤ እሱም መልካም-ኑሮ (eudaimonia) ነው።

አርስቶትል ስለ ጓደኝነት በ NICOMACHEAN ETHICS: Book 8–9

“...ምንም እንኳ መልካም የተባለ ነገር ኹሉ ቢኖረው ያለ ጓደኞች ማንም መኖርን አይመርጥም...”

አርስቶትል የሚወደደውን ነገር ማወቅ ወይም የመወደደው ነገር የጓደኝነትን ዐይነቶች እንድናውቅ ያግዘናል ይላል። የምንወደው ነገር መልካም፣ አስደሳች ወይም ጠቃሚ ሊሆን ይችላል። እነኚህ ደግሞ የሰው ልጆች ግብ ናቸው። መልካም ነገርን መውደድ፣ የሚያስደስትን፣ እና የሚጠቅምን ነገር መውደድ። ጓደኝነት መልካምን ነገር ለዚያ ሰው ያለምንም ቅድመ ኹኔታ መመኘትና ተመጋጋቢ የሆነ ማለትም እኩል የሆነ ፍቅር ያለበት ነው።

ሕይወት ከሌላቸው ነገሮች ጋር ጓደኛሞች መሆን የማንችለው እነኚያ ሁለቱ ጠባያት (መልካምን መመኘትና ተመጋጋቢ/እኩል ፍቅር) ስለሚጎድላቸው ነው። ጓደኝነት ከፍቅር ጋር ይገናኛል። ያ ፍቅር ደግሞ ሊታወቅ የሚችል ፍቅር ነው። በዚህም፣ ከምናየው ነገር አንጻር ሦስት ዐይነት ጓደኝነት አለ። እነሱም፣ 1) ጥቅም ላይ የተመሠረተ ጓደኝነት፣ 2) ደስታ (መደሰት) ላይ የተመሠረተ ጓደኝነት፣ እና 3) ጠባይ (መልካም ባሕርይ) ላይ የተመሠረተ ጓደኝነት ናቸው።

ጥቅምን በማሰብ የሚዋደዱት ፍቅራቸው ጓደኝነቱ ላይ ያነጣጠረ ሳይሆን ጥቅሙ ላይ ያተኮረ ነው። ደስታ ላይ ያተኮረው ጓደኝነት ደግሞ የሚዋደዱት ስለ ባሕሪያቸው ሳይሆን ከዚያ ስለ ሚያገኙት ደስታ ነው። ስለዚህ ይላል አርስቶትል፣ ለጥቅም የሚወዱ ሰዎች የሚወዱት በዚያ ጓደኝነት የሚጠቀሙትን ነገር ሲሆን ለደስታ የሚወዱ ሰዎች ያንን ጓደኝነት የሚወዱት በዚያ እነሱ የሚያገኙትን ደስታ ነው። በዚህም፣ ጥቅሙና ደስታው ከጓደኛቸው የቀደመና የበለጠ ነው።

የዚህ ዐይነቱ ወዳጅነት በቀላሉ የሚፈርስ ወይም የሚቀዘቅዝ ነው፤ ይላል አርስቶትል። ምክንያቱም ያ የሚደሰቱበት ነገር ወይም ጥቅም አለው የተባለው ጉዳይ ሲያቆም ያም ጓደኝነት ያቆማል። ያ ጥምረት ጠቃሚነቱ ወይም የሚገኘው ደስታ ሲጎድል የሚላላ ወይም የሚበጠስ ወይም የሚሟሟ ነው። የደስታው ጓደኝነት የሕጻናትን ዐይነት ጓደኝነት ይመስላል፤ ያ ወዳጅነት የሚያስደስታቸው ከሆነ ስሜታቸውን ስለሚያስበልጡ የሚለዋወጥ ነውና ወዳጅነቱ በግልፈተኛ ባሕርይ የቆመ መሆኑን ይጠቁማል። ቶሎ ይደዋሉ፤ ቶሎ ይጠላሉ። ምክንያቱም ወዳጅነታቸው የሚመሠረተው በሚያገኙት ደስታ እንጂ በጓደኛቸው መልካም ጠባይ ላይ አይደለም። ስሜታዊ ናቸውና።

በተቃራኒው የሸመገሉ ሰዎች ጓደኝነት በሚጠቀሙት ነገር ላይ የተመሠረተ ስለሆነ እሱም አይዘልቅም። እነኚህም ከዚያ ሰው የሚጠቀሙትን የሚያስቀድሙ ናቸውና (ምሳሌዎቹ በጅምላ መውገርን ሳይሆን የሚያመለክተው አብዛኛውን ጊዜ በነሱ በሚታየው ነገር ስለሚመሰል ነው)። ሌላው ጓደኝነት ደግሞ በመልካም ጠባይ ላይ የተመሠረተው ጓደኝነት ነው። ይህ ፍጹም ነው። ምክንያቱም ለወዳጃቸው መልካምን ነገር ብቻ የሚመኙ ናቸው፤ ተመጋጋቢ ፍቅር ያላቸው ናቸው፤

በተጨማሪ፣ ራሳቸውም መልካሞች ሲሆኑ እውነት፣ ዕውቀት፤ ጥበብ፣ እና ከራሳቸው አልፈው ለሌላውም መልካም የሚመኙና ያ መልካም ነገር እውን እንዲሆን ለከበረ ነገር ራሳቸውን የሚሰጡ ናቸው። ይህ ዐይነቱ ጓደኝነት መኻል ፍቅርና ወዳጅነት የማይነጣጠሉ ናቸው። ጥቅም፣ ደስታ፣ እና ሌሎችም ረቂቅ ነገሮች አካል የሚለብሱት በነኚህ ጓደኞች መኻል ነው። ርግጥ ይህ ዐይነቱ ወዳጅነት ብዙ ጊዜ አይታይም ነገር ግን በጊዜ ሂደትና በመቀራረብ የሚገነባ ነው።

በጊዜ ሂደት በሚገነባ መዋደድና እምነት (መተማመን) ይህ ዐይነቱ ጓደኝነት አለ ወይም ተመሥርቷል ማለት ይቻላል። ታዲያ ይህ የሚሆነው በችኮላም በምኞት ብቻም አይደለም። በመመኘት ጓደኛነትን ማሰብ ይቻላል፤ ግን ያንን ዐይነት ጓደኝነት መመሥረት አይቻልም። ይህ ዐይነቱ ወዳጅነት በብዙ ነገር ምሉዕ ነው። አንዱ አንዱ ጠቃሚ፣ የሚያስደስት፣ እና መልካም ሆኖ ያገኘዋል። አብሮ በመሆን፣ በመቀራረብ፣ በድርጊትና በአጠቃለይ በጊዜ ሂደት የሚጎላ ነው።

ለመጠቅለል፣ ጥቅም ላይ የተመሠረተው ጓደኝነት የመለዋወጥ (ወይም የነጋዴነት) አእምሮ ባላቸው ሰዎች የሚሆን ነው። ይህ ደግሞ፣ አቤቱታና ጥል የሚመከሰተበት ወይም የሚከተልበት ነው። ደስታውም ላይ ማተኮር ተመሳሳይ ውጤት ነው ያለው። በዋናነት የሚያመሳስላቸው ደግሞ እውነተኝነትና በእውነት ላይ የተመሠረተ ዘላቂነት የጎደላቸው ናቸው። በዚህም፣ በመልካም ጠባይ ላይ የተመሠረተው ጓደኝነት ቤተ ሰብነት ነው። ያ መልካም ጓደኛ ራሱን ይወዳል። የራሱን ሕልውና ይወዳል። ሌላውንም እንደራሱ ይወዳል። የሱ መኖር አስፈላጊ እንደሆነ የሌላውንም መኖር አስፈላጊነት ይቀበላል።

እነኚህ ሰዎች (መልካም ወዳጅነት መሪያቸው የሆነ) አብሮ ለመኖርም የሚስማሙ ናቸው። አብረው ብዙ ተግባራትንም ይከውናሉ። አብሮ መመገብ፣ መጠጣት፣ መወያየት፣ ስፖርት መሥራት፣ ዕውቀትን መቅሰም (ጥበብን መማር)፣ መጥፎ ነገሮችን አይፈልጉም፤ ክፋትን ያስወግዳሉ፤ በመጨረሻም መልካም ሕይወት ግባቸው ነው።

ስለ ጓደኝነት C. S. Lewis ከ Four Loves: Friendship ምዕራፍ 4 የተወሰደ

በመግቢያው ስለ ጥንትና ስለ ዘመናዊው የጓደኝነት አመለካካት ያብራራል። የጥንቱ ከላይ ያለውን የያዘ ሲሆን ጓደኝነትና ፍቅር የተያያዙ ሲሆን በዘመናዊው ዓለም ይህ የተለያየ ወይም ቸል የተባለ እንደሆነ ይገልጻል። ለሲ ኤስ ሌዊስ ጓደኝነት፣ 1) በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ሰዎች የሚመሠረት ወዳጅነት ነው፤ 2) ይህ እውን እንዲሆን ደግሞ ተመሳሳይ ፍላጎት፣ አመለካከት፣ ለነገሮች ያለ ተመሳሳይ ጣእም ነው፤ 3) ብዙ ጊዜ የታሰበበት ሳይሆን ድንገት ወይም በሆኑ አጋጣሚዎች እንደዚህ ዐይነት ጠባይ ሲታይ የሚከሰት ነው።

በዚህም ተመሳሳይነትና የነገሮች ግጥምጥሞሽ ያንን ጓደኝነት እንዲፈጠር ያደርገዋል። በዚህም፣ እሱ እንደሚለን፣ የሆኑ ሰዎችን የኛ ጓደኞች ናቸው ስንል እነኛ ተመሳሳይ ነገሮች የሚታሰቡበትና መዋደድ የሰፈነበት ነው። በዚህም አንዱን ጓደኛዬ ነው፤ እወደዋለሁ ስንል ያ ሰው ከኛ ጋር ተመሳሳይ እውነትን ያያል ማለታችንና እኛ ቦታ ለምንሰጠው እውነት ቦታ ይሰጣል ማለታችንም ነው።

በሚገባ መቀራረብ በጓደኝነት ውስጥ እንደሚያስፈልግ ቢሞግትም አንድ ሰው የሌላው ጓደኛ ለመሆን ገዴታ እንደሌለበት ይገልጻል። ማለት ለመኖር ግድ ወይም የመጨረሻ ግብ እንዳልሆነ ያሳያል። ብዙ ነገሮችን ከተነተነ በኋላ የሰዎች ትልቁ ኋጢአት መንፈሳዊ እንደሆነና ሰዎች ጓደኛ ስላገኙ ብቻ ነጻ የሆኑ እንዲሁም በራሱ ቅዱስ የሆነ ነገር ያገኙ አድርገው እንዳያስቡት ይገልጻል።

ስለ ጓደኝነት መታሰብ የሚገባው፣ በሱ ዕይታ፣ ከዚህ በላይ ደስታ፣ ፍቅር፣ ሕብ ረት፣ ሙላት፣ ሰላም፣ መጽናናት...ያለበትን ሌላ ዓለም የሚያሳይ በራሱ ምሉዕ ያልሆነ ጉዳይ እንደሆነ ነው። ይህም ሙላት ያለው ሰዎች ከእግዚአብሔር ጋር ሕብ ረት ሲያደርጉ እንደሆነና ጓደኝነትም የዚያ ከፊል ምስል ነው። በእግዚአብሔርና በሰዎች መካከል ላለው ፍቅር ነጸብራቅ ወይም ማሳያም ነው።

ማጠቃለያ፣

ከላይ ላየናቸው አቤቱታዎችና በዚህ ጊዜ ከፍ እያለ ለመጣው ብቸኝነት ብዙ ምክንያቶች ቢኖሩትም ሦስቱም ዐሳቢያን እንደሚስማሙት በጓደኝነት መካከል መሠረት የሆነው ፍቅርና መተማመን መቀነሱ ነው። የሰዎች ደስታ፣ ጥቅም፣ እረፍትና ሰላም የታሰበው ጓደኝነት በሰዎች የልብ መጣመም ወይም ታላቁ ዐሳቢ አልቪን ፕላንቲንጋ በ Warranted Christian Belief እንደሚለው የኋጢአት ጥልቀት የፈቃድ፣ የመውደድ፣ የሕብ ረት፣ እና የመልካም ፍሬ ክፍላችንን በእጅጉ ጎድቶታል ወይም እንደጎዳው ማሳያ ነው።

ፍቅርና መተማመን የጓደኝነት መሠረት ሲሆን ይህን ግን በትክክለኛ ቦታው ወይም ሊውልበት በሚገባው ጥልቀትና መሠረት ለማግኘት መክበድን በብዙ ዐይተነዋል። ይህ የሚስተካከል ከሆነ በጓደኝነት የሚስፋፋው ሕብ ረት ለራስ ብቻ ሳይሆን ለምንኖርባት ዓለም እረፍት የሚሆን ማሕ በረሰብ ማግኘት ያስችላል። በ አሊቪን ፕላንቲንጋ WBC መሠረት ይህን ለማደስ የኢየሱስ ወደዚህ ምድር መምጣት ትልቅ መንገድ ጠቋሚ ነው። እርሱ በሰዎች መካከልና ሰዎች ደግሞ ከፈጣሪያቸው ጋር ያንን ጓደኝነት የሚያስተካክሉበትን መንገድ ምሳሌ በመሆን ዐሳይቷል። በመረጣቸው የሱ ደቀ መዛሙርት መኻል ፍቅርና መተማመን እንዲበዛ በብዙ አስተምሯቸዋል። ለዚህም፣ 1) መዋደድ ያለበት፣ 2) መተማመን ያበለት፣ 3) ተመሳሳይነት ያለበት፣ 4) የማይመሳሰሉትንም የሚጠላ ያልሆነበት ይልቁን ለነሱም የተሻለን ለማድረግ የሚተጋበት ወዳጅነት (ጓደኝነት) እንዲፈጠርና ዓለም በዚህ ሕብ ረት እንድትጣመር የተገለጸ ወይም በእርሱ የታየ ምሳሌ ነው።

Bibliography

Aristotle. Nicomachean Ethics. Translated by W.D. Ross. Revised by J.L. Ackrill and J.O. Urmson. Oxford: Oxford University Press, 2009.

Badhwar, Neera K. “Friendship.” In Routledge Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward Craig. London: Routledge, 1998. https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/friendship/v1.

Cook, Catherine. “The Essential Truths of Friendship.” TEDxBayArea. Filmed December 23, 2012. YouTube video, 15:55.

Franco, Marisa. “Why Friendship Is Just as Important as Romance.” Filmed January 2022 at TEDxEustis. YouTube video, 12:47. Posted April 14, 2022, by TEDx Talks.

Lewis, C. S. The Four Loves. New York: Harcourt, Brace, 1960.

Plato. Lysis. Translated by Stanley Lombardo. In Plato: Complete Works, edited by John M. Cooper, 687–707. Indianapolis: Hackett, 1997.

Ryman, Courtney. “I Have No Friends.” TEDxGeorgetown. November 14, 2023. Video, 11:39.

Shapiro, Mark. “Making Friends as an Adult.” Filmed November 2023 at TEDxSonomaCounty. YouTube video, 12:44. Posted by “TEDx Talks,” January 12, 2024.

Shasta Nelson, “Frientimacy: The 3 Requirements of All Healthy Friendships,” TEDxLaSierraUniversity, September 22, 2016, video, 16:03,

Squyres, Jill. “Why Can’t We Be Friends?” Filmed February 13, 2015, at TEDxVail. YouTube video, 12:20. Posted by “TEDx Talks,” February 24, 2015.

Virtanen, Ira. “Men and women can — and should — be friends | Ira Virtanen | TEDxOtaniemi.” YouTube video, 7:45. Posted by “TEDx Talks,” January 5, 2018.

Voysey, Sheridan. “Why We Suck at Making Friends (and 3 Ways to Improve).” TEDxSt Albans, December 11, 2025. YouTube video, 13:41.

ስለ አንዳንድ ነገሮች ያሉን አመለካከቶች እነኛን ጉዳዮች በአሉታዊ ይሁን በአዎንታዊ መንገዶች በሚዘውሩት ሰዎች ይቃኝና ስለዚያ ጉዳይ ለመስማት፣ ለመወያየት፣ ለመሟገት፣ በአጠቃላይ ለመደማመጥ ፍላጎቱ እንዳይኖረን ይሆናል። በተጨማሪ ያ ጉዳይ በሰዎች ሕይወት ላይ ያስከተለው መጥፎ አሻራ ውይም ያልተፈለገ ውጤት ነገርየውን እንድንጠላው ያደርገናል፤ ፈጽሞ ለመነጋገር ሆነ በዚያ ጉዳይ የሚነሡትን ሰዎች ሆነ ዐሳቦች ከሩቁ እንድንሸሽ ያደርገናል። ከዚህ ጋር ተያይዞም የሚቀነቀነው አስተሳሰብ አቀንቃኞቹ ያላቸው የግል ሕይወት ነገሩን ከቁምነገር ለመቁጠር ብዙ ሰዎችን ይከለክላል። ለምሳሌ፣ የነ ጁዲት ቡትለር፣ ሲሞን ዲ ቡቯ፣ እና ሌሎችም ያላቸው የግል ሕይወት ነገሩን እንዲጠሉት ምክንያት የሆነ ይመስላል። ከሚጠሉት ወይም በሩቅ በዐይነ ቁራኛ ከሚያዩት ጉዳዮች አንዱ በተለምዶ ፌምኒዝም የሚባለው አስተሳሰብ ወይም በዚህ ጽሑፍ እንስታዊነት የምንለው ተጠቃሽ ነው።

ስለዚህ ጉዳይ ከላይ እንዳየነው ዐይነት አስተሳሰብ የሚንጸባረቅበት ስለሆነ በተለያዩ ሰዎች፣ ጽሑፎችና መቅረጸ ምስሎች የሚሰጡት ትርጉሞች ትክክለኛውን የነገሩን ፍቺ የያዙ አይደሉም። እንዳልኩት ከሰዎቹና ከአስከትሎቱ በመነሣት የተለያየ ፍቺ የተሰጠው አስተሳሰብ ነው። ትክክለኛ ካልሆኑ ግንዛቤዎቹ ውስጥ ጥቂቱን ለመግለጽ እንስታዊነት ሲባል “አሸባሪነት”፣ “ባል ማግኘት ያልቻሉና ደስተኛ ያልሆኑ ሴቶች ወሬ ወይም አስተሳሰብ”፣ “አጋንንት የሚመራው የአጋንንት አስተሳሰብ”፣ “ወንድና የወንድ የሆነን ነገር በሙሉ የሚጠሉ ሴቶች ስብስብ”፣ “ትዳርን የሚከለክል የመጥፎ ሰዎች ጉሰማ”፣ “በአባቶቻቸው ትኩረት ያልተሰጣቸው ሰዎች ልፈፋ”፣ “አሉታዊ ነገር ብቻ የሚታያቸው ሴቶች ዲስኩር”፣ “ሴትን ከወንድ ለማስበለጥ የሚደረግ ትግል”፣ በአጠቃላይ የሥራ ፈትና ወሬ ወዳድ ሰዎች ጉንጭ አልፋ ትግል ተደርጎ ይቆጠራል።

በተመሳሳይ ደግሞ የእንስታዊነት አስተሳሰብን በመጠቀም ወይም እንደ መሣሪያ በማድረግ የተለያዩ አሉታዊ ድርጊቶችና ዋልታ ረገጥ ውጤቶች የታዩበት መሆኑ ማለትም በውሸት ክስ ከሥራ የተባረሩ ወንዶች መኖራቸው፣ ለረዥም ጊዜ ያፈሩትን ንብረት በአንዲት የውሸት ክስ ቅጽበት ያጡ ሰዎች መኖራቸው፣ በ ዲ ኤን ኤ ምርመራ አባቶቻቸው ሌላ የሆኑ ልጆች ቁጥር መበራከት (ፓተርኒቲ ፍራውድ ሚሉት)፣ ሴቶች (እናቶችና ሌሎች) የቤት ውስጥ ጥቃት ሲፈጽሙ የተጠቁት ሰዎች ድምፅ እንዳይወጣ መከልከሉ፣ በተጨማሪ እንዲህ ዐይነቱ ጥቃት መበራከቱ (Domestic Violence/ DV መበራከቱ) ፣ ይህንኑ አስተሳሰብ ምክንያት በማድረግ በተለይ በምዕራቡ ዓለም በተለያዩ ሚድያዎች ሴቶች ራሳቸውን (አካላቸውን) የሚሸጡ መሆናቸውና ልጆች የሆኑ ሴቶች ሳይቀሩ የወሲብ ድርጊትን በግልጽና በብዛት መለማመዳቸው መብዛት (Only fans እና hookup culture መበራከት)፣ ምንም እንኳ የተማረ ሰው ቁጥር የጨመረ ቢሆንም በዚያው ልክ የፍቺ ቁጥር መጨመሩና የነጠላ እናትነት መበራከት፣ የእንስታዊነት አስተሳሰቡ ከተጠነሰሰበት በጣም ሩቅ መሄዱ ማለትም እኩልነትን ወይም ሴት ሰው መሆኗን ከማስገንዘብና በጾታ ልዩነት የሚመጡ ጥቃቶችን ከመቅረፍ አልፎ ከላይ ያሉትንና የመሳሰሉትን ጉዳዮች ማቀፉ ጉዳዩ እንዲጠላና በሩቅ እንዲታይ አድርጓል።

በተጨማሪ ከአሉታዊ ውጤቶቹ ውስጥ በወንድና ሴት መካከል ሊኖር የሚገባውን ወዳጅነት እያሻከረ መሄዱ እንዲሁም በተመጋጋቢነት ይህቺን ዓለም የተሻለ የመኖሪያ ሥፍራ ከማድረግ ሴትን ከመቅረብ ሞቱን የሚመርጥ ወይም ብቻውን የትም መኖርን የሚያስቀድም፣ ወንድን ከምትመርጥ የተራበ ድብን የምታስበልጥ፣ በአጠቃላይ ወንድና ሴት መጀመሪያ እንደተሠሩበት አብሮ የሚተጋገዝና በፍቅር ይህቺን ዓለም የሚያስውብ ሳይሆን እርስበርስ እንደ ጠላት የሚተያይ ወደማድረግ ያሳደገና በዚሁ ዕሳቤ ብዙ አገራትን፣ ባሕሎችን፣ እና ኃይማኖቶችን ሳይቀር መነካካቱ ነገሩን ፈጽሞ እንዲጠላና ከላይ ባየነው መነጽር እንዲታይ እያደረገው መጥቷል።

ኬሲ የምትባል አንዲት አክራሪ ፌምኒስት ስትናገር፣ በጋዜጠኝነት ላይ እያለች የምታነጋግራቸውን ወንዶች እንደምትጠላ፣ ስትጠይቃቸው ትጠብቅ የነበረው ሚሶጅኒስት ወይም ሴክሲስት ብሎ ለመፈረጅ እንጂ አንድም መልካም ነገር ከነሱ መስማትን እንደማትፈልግና ጭራሹኑ ጥሩ ሚባል ነገር እንደማትሰማ፣ “ብዙ ነገሮች በወንዶች ነው የተሠራው” የሚለውን ስትሰማ ይሄ ጸረ-ሴት የሆነ አስተሳሰብ ነው ብላ እንዳሰበች በአጠቃላይ የሷን ድምፅ ማንም አፉን ሳይከፍት እንዲሰማና ጸጥ እንዲል ትፈልግ እንደነበር ገልጻለች በቴድ-ኤክስ የንግግር ቆይታዋ።

በኋላ ግን በእንስታዊነት እንቅስቃሴ ስም የተፈጸሙትን ማሰብ ስትጀምር ነገሩ ከታለመለት ሩቅ የሄደ እንደሆነ ማየት ጀመረች። ማለትም ሴቶች ከወንዶች ጋር እኩል ናቸው ከሚለው አስተሳሰብ በላይ የሴቶች የበላይነት የሚነዛበት፣ የውሸት ክስ የተበራከተበት፣ አንድ ላይ (ሴትና ወንድ) ከመሥራት ይልቅ ወንዱ ዝም ብሎ ሴቷ ሁሉን ነገር የምትዘውርበት በዐጭሩ ሂላሪ ክሊንተን በ2017 እ.አ.አ. እንዳስፋፋችው ንግግር “The Future is Female” በማለት ሌላኛውን ጾታና በተጨማሪ ሕጻናትን አፋቸውን የሚዘጋ እንቅስቃሴ መሆኑን ማየቷ ጉዳዩን እንድትመረምር ማድረጉን ገልጻለች። በዚያውም ሁላችንም ዝም እንድንልና መደማመጥ በመኻከላችን እንዲሰፍን እንዲሁም አብረን በጋራ እንድንሠራ መክራናለች።

አንዲትም Deepka የምትባል የሕግ ባለሙያው በ አገሯ ሕንድ ዶውሪ ኬዝ ምክንያት በውሸት የተከሰሱ ባሎችን በማየት ማለትም ራሳቸውን ማጥፋታቸው፣ ንብረት ማጣታቸውና ሌሎችም ጉዳዮች እንስታዊነትን እንድታጤን እንዳደረጋት ገልጻለች፤ ቴድ-ኤክስ ላይ። አያይዛም “ከመደፈር እኩል በውሸት ደፍሯል ተብሎ መከሰስ ያማል” በማለት ለአድማጮቿ ሁሉንም ጾታ በእኩል መመልከት የተገባ እንደሆነ ገልጻለች።

ሌላኛዋ የቴድ-ኤክስ ተጋባዥ ተናጋሪ ጄስ የምትባል ደግሞ አሉታዊ ነገሩን በመቃወም ማለትም ከእኩልነት ይልቅ የሴቶች የበላይነትን ማፋፋም እንዲታሰብበት፣ በራሷ ምትተማመን ሴት እንድትበዛ ማለትም የሌላውን መብት የማትገፋና የሌላውን ጉዳት የማትክድ እንዲሁም ኢ-ፍትሐዊነት ለመቃወም ወገቧን የታጠቀች ሴት ጎልታ እንድትታይ የመከረች ሲሆን ከዚህ ጋር አያይዛ ለሰውነቷ (ለአካሏ) ክብር ያላት እንድትሆን አሳስባለች።

ከእነዚህ ንግግሯ በፊት ደግሞ በሌላኛው ጾታ ላይ የሚፈጸመውን ወይም እየታየ ያለውን ኢ-ፍትሐዊና አሉታዊ ክስተት ማለትም የወንዶች ከትምህርት ገበታ መራቅ መብዛት፣ በወንዶች የአእምሮ ሕመም የመንሰራፋት ጉዳይ፣ ራስን የማጥፋት ቁጥር መጨመር፣ በጦርነትና በሌሎች ጉዳዮች ያለውን የወንዶች የሞት ቁጥር መበራከት፣ የዕድሜ ጣሪያ መቀነስ፣ የወንጀል ተሳትፎ መጨመርና በዚያው የሞት ቁጥር መበራከት፣ ቤት ውስጥ የሚጠቁ ወንዶች ቁጥር መጨመር፣ ቤት አልባ ወንዶች ቁጥር መጨመር፣ ልጅን ለማየት መከልከል፣ እና ሌሎችንም ጉዳዮች በመዘርዘር እንስታዊነት ይሄንንም ሊመለከት እንደሚገባ ሚያሳይ ማስረጃዊ ትንታኔ አቅርባለች። እንስታዊነት በጠቅላላው በጾታ ምክንያት የሚደረግን ኢ-ፍትሐዊነት የሚቃወም በመሆኑ ይሄም እንዲታይ እንጂ ሊዘለል እንደማይገባ ለማመልከት ሞክራለች።

ከዚህ ጋር ተያይዞ ፖስት ኮለኒያል ፌምኒስቷና ታዋቂ ደራሲዋ ቺማማንዳ ንጎዚ አዲቼ፣ ከጾታ ባለፈ (በርግጥ ጾታን እሷ አትቀበለውም) ሁለቱም ጾታዎች እንደ ሰው መታየት እንዳለባቸው ማለትም አንድን ሰው፣ ሴት ብሎ ከማየት ሰው ብሎ መመልከት እንዲበዛ፤ ከጾታ በላፈ እንደ ሰው መተያየት ብዙ ነገር ላይ መፍትሔ እንደሚሰጥ ትገልጻለች፤ በቴድ-ኤክስ ንግግሯ። በተጨማሪ፣ በሁለቱ መኻል ያለ ግንኙነት የሚሰምረውና ጤነኛ መመጋገብ የሚበረክተው እንደ ሰው ሲተያዩ እንደሆነ በመግለጽ ለዚህ ማሳያው ደግሞ አንዱ ትዳር እንደሆነ ትገልጻለች። የትዳርን አስፈላጊነትም አጥብቃ ትናገራለች።

ሊሳ የምትባል ተናጋሪ ደግሞ የእንስታዊነት አሉታዊ አስተከትሎት የሆነውን አግባብ ያልሆነን ወሲብ (ዕድሜ ሳይደርስ፣ ያለ ትዳር፣ ከአንድ በላይ ሰው ጋር መሆን፣ እና ባልተገቡ የሰውነት ክፍሎች የሚደረግን...) እንዲያስቡበት በማሳሰብ ገልጻለች። መልካም ጓደኛን ማጣት፣ ብቸኛ መሆን፣ በመጥፎ ልምምድ ውስጥ መዘፈቅ፣ መጥፎ ጓደኝነት መበራከት፣ ራስን መጥላት፣ እና ሌሎችም ጉዳዮችን በመጠቆም ነገሩ ቀልድ እንዳልሆነ ለማሳየት ሞክራለች።

በጠቅላላው የእንስታዊነት አስተሳሰብ አሉታዊ ገጽታው ወይም ከመጀመሪያ መንሻው ያፈገፈገ መሆኑ ነገሩን ብዙ ሰዎች በመጥፎ እንዲመለከቱት አድርጓል። የዚህ ጽሑፍ ዓላማ ስለ እንስታዊነት እንቅስቃሴ ማስተዋወቅ፣ የትኛውንም ኢ-ፍትሐዊ ድርጊት ለመቃወም የሁለቱም ጾታዎች አስፈላጊነትን ማሳየት፣ ሴትም ወንድም ከጾታቸው ሰው መሆናቸው ይቀድማልም ይበልጣልም የሚለውን ማሳየት፣ የተማረ ሰው (ሴትም ወንድም) ቁጥር እንዲበዛ መመልከት የሚገባንን ነገር መጠቆምና ሰው መሆንን ከሰውነት ቅርጽና ሥነ ሕይወታዊ ገለጻ በተሻለ ቦታ መስጠት (ያ ማለት የሰውነት ቆርጻችን ወይም የአካላችን ልዩነት ቦታ የለውም ለማለት ሳይሆን እንደ ሚያስቡ፣ የራሳቸው ነጻ ፈቃድ እንዳላቸው፣ ከሌሎች ፍጥረታት እንደሚለዩ ድንቅ ፍጡራን (ፈጣሪን በማሰብና በፈቃድ በመምሰል የተፈጠሩ መሆን) መተያየትን መግለጽና ማሳየት ነው። ሴት= ወንድ= ሰው!!!) (ከታች በ Bibliography የእነዚህን ምንጮች ሁሉ አስቀምጥላችኋለሁ፤ ተመልከቷቸው፣ አንብቧቸው፣ ተወያዩባቸው፣ አስቧቸው፣ ለሌሎች አካፍሏቸው፤ ከሁሉ በላይ በወንድና ሴት መኻል ያለው ወዳጅነት ይበልጥ በመልካም እንዲፋፋም፣ ምክንያታዊ መሆን እንዲበረታታና መጥፎ ድርጊትን በሙሉ በእኩል መቃወም እንዲሆን የድርሻችንን እንወጣበት።)

መቼ ጀመረና ስንት ዐይነት ነው?

የእንስታዊነት እንቅስቃሴ ወይም አስተሳሰብ የተለያየ ዐይነት ነው። መለያየት ዐሳቡ ከተጠነሰሰበትና ከተፋፋመበት ቦታ ከመልክ፣ ከዘር፣ እና ከጊዜ አንጻር ሲሆን በጠቅላላው አንድ የሚያድርገው ግን፣ “እንስታዊነት ሴቶች ከወንዶች አንጻር የተጎዱ ወይም ሊሰጣቸው የሚገባ ጥቅም ያነሰ (ያልተሰጣቸው) ነው በሚል እምነት ወይም አስተሳሰብ ላይ የተመሠረተ ሲሆን ይህም ጉዳት አግባብ ያልሆነና ፍትሐዊነት የጎደለው ነው።” (Routledge Encyclopedia of Philosophy)

በዚህም ብዙ ዐይነት ጥያቄዎች ተከትለው መጥተዋል። የዚህ ጉዳት መንስኤ ብዙ ሲሆን በዋናነት በተለይ የመጀመሪያውና የሁለተኛው “ሞገድ” አቀንቃኞች ሴትን እንደ ሰው ያለማየት ወይም ያለመቁጠር እንደሆነ አሳይተዋል። ምንም እንኳ ትልልቅ ሴቶችና የሴት እኩልነት ተሟጋቾች በተለያየ ጊዜና ቦታ የታዩ ቢሆንም ነገሩ በስፋት መበራከትና ጥያቄው ዐይነትና ቅረጹን እየለዋወጠ መስፋፋት የጀመረው በ “ሞገደኛ” የምዕራባውያን እንቅስቃሴ ነው።

በርግጥ ለኔም ጥያቄው ከዐራቱም ሞገዶች በላይ ከነሱ በፊት የነበሩት በ15ኛው ክፍለ ዘመን የነበሩት ክርስቲን ዱ ፒዛን ጽሑፏ ሊቭር ዱ ላ ሲቴ ዴ ዳም፣ የ17ኛው ክፍለ ዘመኗ ሜሪ ዱ ጎርኔ ጽሑፏ ኢጋሊቴ ዴዞም ኤ ዴ ፋም፣ ሌላኛው ጸሐፊ ፑላን ዱ ላ ባር በ17ኛው ክፍለ ዘመን የጻፈው ዱ ሌጋሊቴ ዴ ዱ ሴክስ፣ እና የእንግሊዟ የ18ኛ ክፍለ ዘመን ዐሳቢ ሜሪ ዎርሰቶንክራፍት በ ኤ ቪንዲኬሽን ኦፍ ዘ ራይትስ ኦፍ ውሜን ጽሑፍ በጠቅላላው ከመጀመሪያው ሞገድ በፊት ሴቶች ሰዎች እንደሆኑ፣ ሰው ማለት ደግሞ የሚያስብ፣ የሚያገናዝብ፣ ፈቃድ ያለው ፍጡር እንደሆነ፣ ሴት ትምህርት መማር እንደሚገባት፣ ይህ ትምህርት ደግሞ በዋናነት ግብረ ገብ ያላት እንድትሆን፣ ዐዋቂ እንድትሆን፣ ጠቃሚ ዜጋ እንድትሆን፣ ለአገሯም ሆነ ለልጆቿ በተፈጥሮ ያላትን ስጦታ በጥበብና ዕውቀት የምትለግጽ አስፈላጊ እንድሆን ያደርጋታልና ትማር ብለው የጎተጎቱ እንዲሁም እንደ ሰው እንድትታይ የሞገቱ ቀዳሚ ዐሳቢያን ናቸው።

በእኔ ዕይታ የእነሱ ሙግት ከየትኛውም ሞገድ ሙግት ጠንካራ ሙግት ነው። ምክንያቱም ሴትን እንደ ሰው (ሰው የሚለው የአካላዊ ቅርጽን ሳይሆን ማሰብን፣ መረዳት መቻልን፣ ምክንያታዊ መሆንን፣ መጠየቅ መቻልን፣ ፈቃድ ያለው መሆንን በዐጭሩ ፈጣሪን መምሰልን) መቁጠር ከተጀመረ ለብዙ ክርክር መፍትሔ ያመጣልና። ማለት ሴት በላይኛው ማብራሪያ ሰው ናት የምንል ከሆነ መምረጥ አለባት ወይ? መማር አለባት ወይ? መምራት አለበት ወይ? እና ሌሎችም ጉዳዮች ጥያቄ ውስጥ አይገቡም። (ሰው የሚለው ጉዳይ ላይ በኋላ እመለስበታለሁ)። ለአሁኑ የምዕረባውያንን በኛም አገርም በብዙ አገራትም በማወቅም ባለማወቅም ቦታ ያገኘውን የዐራቱን ሞገዶች ምንነት ዕንይ።

“ሞገዶች” የሚለውን ቃል ለመጀመሪያ ጊዜ የተጠቀመችው ማርታ ዋይንማን ስትባል በኒውዮርክ ታይምስ መጽሔት ዘ ሰከንድ ፌምኒስት ዌቭስ በሚለው ጽሑፍ ነው የገለጸችው። የመጀመሪያው የእንስታዊነት ሞገድ የተነሣው በአሜሪካ በ1848 እ.አ.አ. ሲሆን ቀጥሎ በ1866 በእንግሊዝ ተፋፍሟል። የዚህ እንቅስቃሴ ትልቁ ጥያቄ ሴቶች የመምረጥ መብታቸው እንዲከበር ማለትም ድምፃቸው በፖለቲካው ቦታ እንዲኖረው ሲሆን እነ ኤሊዛቤት ካዲ ስታንተን የተሳተፉበት ነበር። በዚህም የተለያዩ ስምምነቶችና ዐዋጆች ተላልፈውበት በ1920 እ.አ.አ. ጥያቄው ተመልሶ ለቀጣዩ ሞገድ መንገድ ከፍቷል።

ሁለተኛው ሞገድ ደግሞ በነ ቤቲ ፍሬድማን በመመራት በ1960ዎቹ የሴትን ነጻነት የማወጅ እንቅስቃሴ ነበር። ይህ ነጻነት ከመምረጥ በዘለለ በሥራ ቦታ ላይ ያለ እኩልነት፣ የወሊድ መቆጣጠር መብት፣ ውርጃንና ሌሎችንም ጉዳዮች የሚመለከት ነበር። በዚህም እንቅስቃሴ ሴቶች እንዲማሩ፣ የቤት ውስጥ ጥቃትና መደፈር እንዲቀንስ ሙግቱ የቀጠለ ነበር። ትልልቅ አዎንታዊ ለውጦች ያመጣ ሲሆን በአንዳንድ ጉዳዮች ጉድለት ምክንያት ለሦስተኛው ሞገድ መነሣት በር ከፍቷል።

ሦስተኛው ሞገድ ደግሞ በ1990ዎቹ መጀመሪያ አካባቢ የጀመረ ሲሆን በነ ርብቃ ዎከር አማካኝነት የተለያዩ ዘሮች፣ እና ልዩ ልዩ መደብ ላይ ያሉትን ሰዎች ጥያቄ የሁለተኛው ባለመመለሱ የተጠነሰሰ እንቅስቃሴ ነው። ይህ ደግሞ በተለያየ መደብ ውስጥ ያሉ ሰዎችን ጥያቄ በየፊናው እንዲንሰራፋ መንስኤ ሆኗል። የፖለቲካ መልክ ያለው መሆኑ ይበልጥ መታየት የጀመረው በዚህኛው እንደሆነ ማሰቡ ግነት አይደለም።

ከዚህ በመቀጠል ምናልባትም የመጨረሻው እንደሆነ የሚጠቀሰው እንቅስቃሴ ዐራተኛው ሞገድ ነው። ይህ የጀመረው በ2010 አካበቢ ሲሆን ከሌሎቹ ለየት የሚያደረገው ዲጂታል ወይም ኦንላንይን የእንስታዊነት እንቅስቃሴ መሆኑ ነው። ተመሳሳይ ጥያቄ ያለው ሲሆን በተለይ ከሦስተኛው ሞገድ ጋር የዚህ አስተሳሰብ ተደራሽነት ከሦስቱም የሚበልጥ ነው። በተለይ ሀሽታግ “እኔም እሷ ነኝ” ወይም ሚ ቱ እንቅስቃሴ በሰፊው ተሰራጭቷል። በዚህ ዐይነቱ መንገድ ትልልቅ ነገሮች የሆኑ ሲሆን በተለይም “በወሲብ ቅሌት” ውስጥ የነበሩ ሰዎች ተጋልጠውበታል።

ሁሉም እንቅስቃሴ ሲነሣ እነኛን ጥያቄዎች አንግቦ ቢሆንም ተያየዞ የመጡት አሉታዊ ጉዳዮች፣ ከላይ እንዳልነው፣ እንስታዊነት እንዲጠላ ምክንያት ሆኖም ታይቷል። የሆነው ሆኖ፣ ይህን አስተሳሰብ መደገፍና አለመደገፍ የሰው ምርጫ ሆኖ ሳለ ሴቶችን እንደ ሰው ማየትና በጾታ ምክንያት የሚደርሱ ወይም የሚፈጸሙ ኢ-ፍትሐዊ ድርጊትን መቃወም ግን ሰው የመሆን መገለጫ ነው። ሴትን እንደ ቁስ አካል ብቻ ማየት፣ እንደ ሙሉ ሰው አለማየት ለአደጋዎችና ለኢ-ፍትሐዊ ድርጊቶች ዋናው መንስኤ ነው ብዬ አምናለሁ።

ሰው ስንል ምን ማለታችን ነው?

እንደ ክርስቲያን ሰው የምንለው በእግዚአብሔር አምሳል የተፈጠረን ፍጡር ነው። ይሄ የፈጣሪ መልክ (Imago Dei) የሚባለው ዐራት ዐይነት ጉዳዮችን የያዘ ሲሆን ተዛምዶአዊ (relational)፣ መናገርና መረዳት፣ ፈጠራ (creative)፣ እና ተወካይ (representative) የሚለውን ያሳያል።

ሰው የሚለው ደግሞ ሁለቱንም (ወንድንና ሴትን) የሚመለከት ነው። እዚህ ላይ የማተኩረው መረዳትና ፈቃድ ያለው መሆን ላይ ነው። ሰው ፈጣሪን የሚመስለው በመረዳት ወይም በማሰብ ዐቅሙና በፈቃዱ ነው። ይህንን ጉዳይ የተለያዩ ዐሳቢያን እንዲህ ይገልጹታል። አውገስጢኖስ በኮንፌሽንስ መጽሐፉ፣ መጽሐፍ ስድስት፣ ምዕራፍ ሦስት ላይ የሰው ልጅ (ሴትም ወንድም) በእግዚአብሔር አምሳል እንደተፈጠሩ ይገልጽና ይህ መልክ ደግሞ እግዚአብሔርን የማወቅ ዐቅም እንደሆነ በተዘዋዋሪ ያሳያል። ሰዎች እግዚአብሔርን ማወቅ የሚችሉ መሆናቸው ወይም ማወቅ ወይም ፈቃድ ያላቸው መሆኑ የዚህ ማሳያ ነው።

በመቀጠል አንሰልም የሚባለው የ12ኛው ክፍለ ዘመን ዐሳቢም በሞኖስሎጊዮን ጽሑፉ ሰዎች እርሱን መምሰላቸውን ከትውስታ፣ ከመረዳት ማለትም እውነትን ማወቅ፣ እና ከፈቃድ (መውደድና መጥላት) ጋር በማያያዝ ይገልጻል። እነኚህ ሦስቱ የሰዎች ሰው መሆን ማለትም በእግዚአብሔር አምሳል የመፈጠር ምልክት እንደሆኑ ይገልጻል።

ዴካርት ደግሞ በሜድቴሽንስ ዐራተኛው መጽሐፉ ሰው እርሱን የሚመስል እንደሆነና ይህ መልክ ከፈቃድና ከዕውቀት ጋር እንደሚገናኝ ይጠቁማል። ማወቅ መቻል፣ ማሰብ መቻል፣ ፈቃድ ያለው መሆን፣ መውደድና መጥላት ሰው የመሆን ልዩ ጠባያት እንደሆኑ ይሞግታል። በተጨማሪ፣ ታላቁ የዘመናችን ዐሳቢ ፕላንቲንጋም በዋረንትድ ክርስቲያን ቢሊፍ መጽሐፉ የፈጣሪን መልክ ከፈቃድና ዕውቀት (መረዳት) ጋር ያገናኘዋል። የግሪኩ eikōn የሚለው ቃል እርሱን መወከልን ማለትም በግብረ ገብና በዕውቀት እርሱን መወከልን ይጠቁማል። ታዲያ በዚህ ማዕቀፍ ውስጥ ያሉት ሁለቱም ጾታዎች ናቸው። የሰውነት ሥነ ሕይወታዊ ቅርጽ መለያየት ትልቅ ተጽእኖና ቦታ ቢኖረውም ሰው በመሠረታዊነት መገለጫው ፈጣሪውን መምሰሉ ነው። ፈጣሪን መምሰል ደግሞ በአካላዊ ጉዳይ እንዳልሆነ ግልጽ ነው። ስለዚህ፣ ሴት ሰው ናት።

ሴት እንዲህ ከሆነች መመልከት ያለባት የሸንሲያን ምስል ወይም ሜሪ ኩሪን?

ሁለቱም ሴቶች ታዋቂ ሰዎች ናቸው። እነሱን ለንጽጽር የመረጥኩት የዘመናችን የእንስታዊነት አስተሳሰብ መዘወር ያለበት በአዎንታዊ መንገድ እንጂ በአሉታዊ እንዳይሆን ለመጠቆም ነው። ሸንሲያ ታዋቂ ጃማይካዊት የራፕ አቀንቃኝ ናት። በሚልዮን ዶላሮች በመሰብሰብም ባለ ሀብት ናት። በትጉ እናት ያደገች ሲሆን አሁን ላይ 29 ዓመቷና የአንድ ልጅ እናት ናት። በአንድ ቃለ መጠይቅ ላይም በልጅነቷም አሁን ካደገች በኋላ ማንበብ እንደምታዘወትር፣ መጽሐፍ ቅዱስም ሆነ ሌሎችን መጻሕፍት እንደምታነብ ገልጻለች። የሪክ ዋረንን መጻሕፍት እንደምታነብ በዚያ ጭውውት ገልጻለች። ሰዎች የዘፈኗን ግጥም የሰሙ እንደዚህ ዐይነት ሰው እንደማትመስላቸውም አውስታለች።

ስለ እሷ ይህንን ካልን የዘፈኗ ግጥም ምን ይላል የሚለውን ዕንይ። ዴቲንግ Szn ወይም ኦፕሽንስ በሚለው ሙዚቃ ውስጥ ሁለት ወንዶችን በአንድ ጊዜና በተለያየ ቦታዎች እነሱ ሳያውቁ ዴት (የፍቅር ቀጠሮ) ታደርጋለች። ሰዎቹ የሚያስቡት እነሱ ከአንዲት ሴት ጋር እንደሚያወሩ ነው፤ ማለትም ለትዳር መሆኑ ነው ከገፋ። ሆኖም እሷ እነሱ በፍቅር ከወደቁ ጉዳዩኣ እንዳልሆነ፣ እያደረገች ያለችው እሷን ደስ ስለሚላትና ሁለት አማራጮችን እያመዛዘነች እንደሆነ ነው። በዚህ ውስጥ ቢያንስ ከአንዱ ጋር ተለያይታ ሳይሆን ሁለቱንም በአንድ ጊዜ እየቀጠረች መሆኑ። ውሸት የነገሠበት መሆኑ። የእነሱ ስሜት ለሷ ግድ እንደማይሰጣት። ውጤቱ መጥፎ ቢሆን እንኳ ማለትም ሁለቱ ድንገት ተገናኝተው ቢገዳደሉ እንኳ ምንም የማይመስላት፣ እንደዚህ ዐይነት ሕይወት ምንም እንዳልሆነ የሚገልጥ መልእክት ያለው ሙዚቃ ነው።

ሌላው ዘፈኗ ሂት ኤንድ ራን ሲሆን እዚህ ላይ ደግሞ ለማግባት ፈቃደኛ ወይም ዝግጁ ያልሆነች ሴትን የምትስል ሲሆን የማታገባበት ምክንያት ዕድሜዋ ስላልደረሰ ሳይሆን ብዙ መጫወትና ገንዘብ መሰብሰብ የምትፈልግ መሆኗ ነው። ባይሆን በሚል መልኩም አማራጭ ታቀርባለች፤ እሱም ለአንድ ቀን ወሲብ ችግር እንደሌላበት የሚጠቁም ነው። በዚህም፣ ቶሎ አለማግባት፣ ከትዳር ውጪ ያለ ወሲብ፣ እና ሌሎችም አሉታዊ ጉዳዮች የሚንጸባረቁበት ነው።

ሳይድ ቺክ የሚለው ዘፈኗ በጠቅላላው ትዳርን የምታፈርስን ሴት ሆና ነው የምትሞዝቀው። ያም ምንም እንዳልሆነ የሚጠቁም ነው። በተጨማሪ፣ ሰልፍ ላቭ በሚለው ዘፈኗ ደግሞ ወንድን የማትፈልግ፣ ራሷን በራሷ የምታረካ ሴት ሆና ትመጣለች። ይህም ለትዳር፣ ለጤነኛ ግንኙነት፣ ለልጅ፣ በአጠቃላይ አግባብ ላለው መልካም አኗኗር የማይሆን ዕሳቤ ነው። በዚህ ዐይነቱ እንስታዊነት የሚነዛው ግብረ ገብ የጎዳላት፣ ትምህርት የማትወድ፣ የምትማርም ከሆነ ማሕ በረሰብ የማይታሰብበትና የራስን ደስታ በብዙ ውጥንቅጥ የማስቀደምና የማስበለጥ የዚያ አሉታዊ እንቅስቃሴ መልክ ነው።

ሜሪ ኩሪ

ሌላኛዋን ሴት ዕንይ። ስሟ ሜሪ ኩሪ ይባላል። በፖላንድ፣ ዋርሳው ኖቬምበር 7፣ 1867 እ.አ.አ. የተወለደች ናት። በአካበቢዋ ባለ ትምህርት ቤት የተማረች ሲሆን በአባቷ እገዛ የሳይንስ ትምህርቷን በጥሩ ውጤት ጨርሳለች። በ1891 ፈረንሳይ በሚገኘው ሶርቦን (ትልቅ ተቋም) በመሄድ በፊዚክስና በማቲማቲካል ሳይንስ ፈቃድ (የትምህርት ማስረጃ) አግኝታለች (ተቀብላለች)።

የፊዚክስ ትምህርት ክፍል ኃላፊ የነበረውን ፕሮፌሰር ፒዬር ኩሪን በ1894 ያገባች ሲሆን Irene የምትባል ልጅም ነበራት። በ1903 ዶክትሬቷን የያዘች ሲሆን በ1906 ባለ ቤቷን በመተካት ያንን ትልቅ ቦታ ያዘች። ከባለ ቤቷ ጋር ሪሰርች ይሠሩ ነበር። በመኻል እሱ አረፈ። በጣምም አዝና ነበርና በልጇ በመታገዝ ግኝቷን ለማሳደግ በረታች። ራዲየም የሚባለውን ንጥረ ነገር ከራዲዮአክቲቭ ሬስጁ ለመለየት ዘዴን ቀመረች።

በተከታታይ በፊዚክስና በኬምስትሪ ኖቤል ያሸነፈች የመጀመሪያ ሴት ነበረች። ወንድ በበዛበት ሙያ አእምሮዋን በሚገባ በመጠቀም ለዓለም ሴቶች ማሰብ እንደሚችሉ ያሳየች ድንቅ ሰው ነበረች። አስተማሪ ጠባዮች፣ 1) ቤተ ሰብ ያላት አክባሪ መሆኗ፣ 2) ባለ ትዳር መሆኗ ከትልቅ ድል ያልገደባት መሆኗ፣ 3) ለሴት ልጇ ትልቅ ምሳሌ መሆኗ፣ 4) ቤተ ሰብ መመሥረት፣ ባለ ድንቅ አእምሮ ባለ ቤት መሆን (በትምህርት የላቀ መሆን)፣ እና በዙሪያው ካለው ማሕ በረሰብ (ወንድም ሴትም፤ በተለይ በዓላማ ተመሳሳይ ከሆኑ) አብሮ የመሥራትና ውጤታማ የመሆን ምሳሌ መሆኗ ነው።

ማጠቃለያ

ሴትም ወንድም የሚያስቡ ፍጡሮች ናቸው። ማሰብ መቻልና ፈቃድ ያለው መሆን ሰው አድርጎናል። ርግጥ ኃጢአት ዐሳባችንንና ፈቃዳችንን ክፉኛ ጎድቶታል። እንደ ሰው መተሳሰብ ሲገባን አንዱን እንደ እቃ መመልከትና ማሣነስ እንዲሁም ለመጨቆን መበርታት የክፉ ኃጢአት ውጤት ነው። በሴትና ወንድ መካከል ሊኖር የሚገባውን ጤነኛ ሕብረት በማበላሸት አንዱ የአንዱ ጨቋኝ የመሆኑ ምክንያትም ይኸው ነው። ወንድ ለሴት ያስፈልጋል፤ ሴት ለወንድ ታስፈልጋለች። አንዱ የአንዱ ጠባቂ እንጂ አጥፊ መሆን አይገባውም። መጀመሪያ እርሱ ሲፈጥረን በእርሱ መልክ መሆናችን የእኩልነታችን ምልክት ሲሆን በኋላም የተሰጡን ትልልቅ በረከቶች (መዳን፣ ከእርሱ ጋር መታረቅ፣ የሕብረቱ ተካፋይ መሆን...) እንዲሁም ታላቁ ትእዛዝ ማለትም እርሱን በፍጹም ነፍሳችን (ሁለንተናችን መውደድ)ና ባለንጀራችንን እንደ ራሳችን መውደድ የጋራ ትእዛዝ መሆኑ አሁንም በእርሱ ፊት የእኩልነታችን ማረጋገጫ ማኅተም ሆኖ ሳለ ኃጢአት ልዩነቶቻችንን እንድናሰፋውና ለክፋት እንድንጠቀመው ዳረገን። የሴት መጨቆን ሚያስደስተው ወንድ፣ የወንድ መጨቆን ሚያስደስታት ሴት መሆን የኃጢአት ውጤት ነው። ሁለቱም የእርሱ መልክ አመሳያዎች ነበሩ፤ ናቸውም። ዓለም ውብ የምትሆነው በሁለቱም ነው!!!

Bibliography

Adichie, Chimamanda Ngozi. “We Should All Be Feminists.” TEDxEuston. April 12, 2013. YouTube video, 30:15.

Bhardwaj, Deepika. “Men - The Forgotten Gender.” TEDxIIFTDelhi. YouTube video, 13:31.

February 25, 2015.

Bobbi Althoff, “Shenseea: You got to chat some Patois real soon,” The Really Good Podcast, October 3, 2024, YouTube video, 50:11,

Bunnage, Lisa. “The Unsexy Truth, The Hookup Culture.” TEDxSFU. November 24, 2014. YouTube video, 12:47.

Butcher, Jess. “Is Modern Feminism Starting to Undermine Itself?” September 5, 2018. TEDxAstonUniversity. YouTube video, 16:11. Posted by “TEDx Talks,”

Crozier-De Rosa, Sharon. “What Are the Four Waves of Feminism? And What Comes Next?” The Conversation, March 7, 2024. https://theconversation.com/what-are-the-four-waves-of-feminism-and-what-comes-next-224153.

Garcia, Sofia. “Feminism: Does One Size Fit All?” TEDxDoral AcademyPrep. March 2022. YouTube video, 7:30.

James, Susan. “Feminism.” In Routledge Encyclopedia of Philosophy, edited by Edward Craig. Taylor and Francis, 1998. https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/feminism/v-1. 

Jaye, Cassie. “Meeting the Enemy: A Feminist Comes to Terms with the Men’s Rights Movement.” TEDxMarin. October 18, 2017. YouTube video, 14:47.

Jubilee. “Do Women Really Have it Harder? Male Feminists vs Anti Feminists Middle Ground.” January 8, 2023. Video, 18:29.

Kok, Jacobus, and Walter P. Maqoma. “The imago Dei Weltanschauung as Narrative Motif within the Corinthian Correspondence.” Verbum et Ecclesia 37, no. 1 (2016): Art. #1493. https://doi.org/10.4102/ve.v37i1.1493.

Nobel Prize Outreach AB 2026. “Marie Curie – Biographical.” NobelPrize.org. Accessed January 22, 2026. https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1903/marie-curie/biographical/.

Originally published in Nobel Lectures, Physics 1901-1921 (Amsterdam: Elsevier Publishing Company, 1967).

van Heerden, Ade. “My Thoughts on Modern Day Feminism.” TEDxGreshamPlace. July 24, 2020. YouTube video, 13:51.

.

የመጽሐፍ ርዕስ፦ ኅብር ሕይወቴ

የመጽሐፍ ዘውግ፦ ግለ ታሪክ

የገጽ ብዛት፦ 313

የዳሰሳችን መዳረሻ እንዲሆን እሳቸው “የሠለስቱ ሚዛን” ያለትንና የሕይወታቸው ፍልስፍና (መመሪያ) የኾነውን ዘዴ በመከተል የመጽሐፍ እጥርጥሩን እንሰድራለን። “...ከዩኒቨርሲቲ ተማሪነቴ ጀምሮ የሕይወቴ መመሪያ አድርጌ የወሰድኩት “የሠለስቱ ሚዛን” ያልኩትን ነው። እነሱም አካዳሚያዊ፥ ማሕበራዊና ፖለቲካዊ...አካዳሚዊው ሙያዊ ተግባሬ ነው፤ ማሕበራዊው ለሕይወቴ ጣዕም የምሰጥበት፥ ፖለቲካዊው ደግሞ የዜግነት ግዴታዬ...” ገጽ 94

ልጅነታቸው ምን ይመስል እንደነበር በሚተርኩበት ሥፍራ (ከገጽ 1-10) የአባታቸውን ዘውዴ ወልደሃናና የእናታቸውን አዳነች ቦባስ የትውልድ ሐረግ ይዘረዝራሉ። የባሕሩ (ፕሮፌሰር) አያቶቻቸው በአካባቢያቸው የተከበሩ አዛውንቶች እንደነበሩ፤ በእናታቸው ወገን በኩልም በተለምዶ በከበሬታ አጠራር “ንጉሥ” ተብለው ይጠሩም እንደነበር ከትውስታቸው ያስቃኙናል። ለሐይማኖታቸው ቀናዒና በመልካም ምግባርም ይታወቁ ነበር። የሶዶ ጉራጌ የኾኑት ቤተሰቦቻቸውም በአጠቃላይ የጉራጌ ብሔረሰብ አባል ከመኾንም ከየትኛው ጎሳና “ቢጤ” (ንዑስ ጎሳ) እንደኾኑ ማወቅ ልክ እንደ እስራኤላውያን “እስራኤላዊ” ከመባል አልፎ የየትኛው ወገን (ነገድ) መኾናቸውን ማወቅ እንደሚገባ ኹሉ በእሳቸውም ቤተሰብ ዘንድ ይኽ ልማድ ያለ መኾኑን ይመሰክራሉ።

መለያቸው በማሕበራዊ ሕይወት የጠበቀ ትስስር፥ ለሐይማኖት የተሰጠ መኾን ብቻ ሳይሆን ከተፈጥሮም ጋር የነበራቸው ቁርኝት አስገራሚ ነው። በልማድ የአየሩን ኹነት በመረዳት የሰጡት ትክክለኛ አስተያየት ምን ያኽል ከተፈጥሮ ጋር የተሳሰረ ሕይወት እንዳላቸው ያሳያሉ። (ገጽ 4) ሌላ ደግሞ ገጃ (ጌጃ) በሚባለው አካባቢ የነበረው በተለያዩ የሥራ መስክ የተሰማሩ ሰዎችና ብሔረሰብ አባላት አብረው ተሰባጥረው መኖራቸውም የልጅነት መዋዕላቸው ትውስታ ናት።

ከገጽ 11-32 የእሳቸው (ባሕሩ) ውልደት፥ የትውልድ ቦታና ዘመን፥ እንዲሁም የስም አወጣጥ (አሰያየም) እና ሌሎችንም የቤተሰብና የልጅነት ሕይወታቸውን የሚያስቃኙበት ክፍል ነው። የእሳቸው አባት ጋሽ ዘውዴ ልጆቻቸውን ደስታን ባለመንፈግ ነገሮችን (አንዳንድ ድርጊቶችን) ባለመከልከል ይልቁን በሥራ ትጋትን በማሳየት የራሳቸውን እጣፈንታ በራሳቸው እንዲወስኑና ምርጫዎቻቸው ብልሃት የተሞላበት እንዲሆን አድርገው ማሳደጋቸውን ከምስክርነታቸው እንገነዘባለን። ይኽም የታሪኩ ባለቤት በኾኑት በጋሽ ባሕሩ ሕይወት በተለይም የአካዳሚው ዓለም ልኅቀት የታየ ነው።

ከአያቶቻቸው የተላለፈው ልማድም በክፍሉ መንጸባረቁን ማስተዋል ይችላል። ይኽም በሥራ ትጉ መኾን፥ የራስን ወገን ማወቅን (ታሪክ)፥ ከሌላውም ብሔረሰብ ጋር ተሰባጥሮ በሰላም መኖርን፥ ለሐይማኖት የተሰጠ ልብ ያለው መኾንና በዋናነት ደግሞ የሴቶች ሚና በቀጥታም ይኹን በተዘዋዋሪ የተብራራ መኾኑን ልብ ይሏል። (የባለቤታቸውን ብርቱነት ለማየት ከገጽ 161 ጀምሮ እስከ መጽሐፉ መደምደሚያ ድረስ የጻፉትን ማንበብ በቂ ነው።) ለአሁኑ ግን የእናታቸውን አዳነች ቦባስ በገጽ 15 ላይ ቤተሰብንና ቤትን መሠረቱ የጠበቀ እንዲሆን ያደረጉትን ተጋድሎ የዘከሩላቸውን ማሰብ የተሻለ ነው። በዚህም “ሴት ያመነ ጉም የዘገነ” ፥ “ሴት ድብ ትፈራለች፥ አጥር ትመዛለች” ፥ “ሴት ለቤት፥ ወፍጮ ለዱቄት” የሚሉትንና መሰል ሴትን የሚያንኳስሱ አጉል የንግርት ልማዶች በተግባር ያፈራረሱና በሴቶች ላይ ተደራጅተው ሴቶችን ከሚመዘብሩ “ፌሚንስቶች” የላቁ ፌሚንስት መኾናቸውን “ለጨለማ ጊዜ መብራት ለመከራ ጊዜ ብልሃት” ኾነው አሳይተዋል! በዚህ ጠንካራ ቤተሰብ ውስጥ መገኘታቸው (ጋሽ ባሕሩ) የሕይወታቸውን መጻዒ ዕድል መወሰኑ ሳይታይ የተፈታ ህልም ነው።

አካዳሚያዊና ፖለቲካዊ ሕይወት

በመቅደም ላይ የመጽሐፋቸው ዒላማ ወጣቱ መኾኑን እንዲህ ይገልጻሉ፦ “ይህ ግለ ታሪክ በተለይ ዒላማ ያደረገው በተለይ ወጣቱን ትውልድ ነው።” በቀለም ትምህርት የተሻለ ቦታ መድረስን ለሚሻ ወጣት በተለይም በማሕበራዊ ሕይወት በእጅጉ ለተሳሰረና ምሣሌን ለመመልከት የሚያማትረው ይህ ክፍል አስተማሪ ኾኖ አግኝቼዋለሁ። ለትምህርት፥ ንባብ፥ እና መጻሕፍት ያላቸው ፍቅር ይስባል። በእርግጥ ይህ ጥልቅ የማወቅ ረሃባቸው (አርስቶትል በሜታፊዚክ መጽሐፉ መግቢያ “All men by nature desire to know ” እንዳለው) ከትጋታቸው ጋር ተሰናስሎ የኾኑትን እንዲሆኑ አድርጓቸዋል። በተለምዶ "ቀለሜ" የሚባሉ ዐይነት ተማሪም እንደነበሩ ከዜና መዋዕላቸው እየጨለፉ ያቀመሱንን ላጣጣምን እሙን ነው።

የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርታቸውን ከተማሩበት የተስፋ ኮከብ ትምህርት ቤት፥ ለጥቀውም የመሰናዶ ትምህርታቸውን እስከተካታተሉበት የልዑል መኮንን (አዲስ ከተማ) ትምህርት ቤት ድረስ በትምህርት (ዕውቀት) ልኅቀት፥ በትምህርት ቤቱ ውስጥም ኾነ ውጪ ባሉ ገጠመኞች የክስተቱ አካል (በቀጥታም ይሁን በተዘዋዋሪ) በመኾን ኹለገብ ተማሪ እንደነበሩም አሳይተዋል። በተለይም በኢኮኖሚ የተመቻቸ ካልሆነበት ቤተሰብ ለተወለደ፥ ለትምህርት ሳይሆን ለንግድና ለተለያዩ ነገሮች ከሚኾን ሥፍራ መገኘታቸው፥ እንዲሁም ሲኒማ ገብተው ፊልሞችን ቢመለከቱም፥ እግር ኳስ ማየትም መጫወትም ውስጣቸው ቢሆንም፥ ከተለያዩ ፌሽታ ገለጻዎች ራሳቸውን ሙሉ በሙሉ ያላቀቡ ሆነውም ሚዛናዊ ሕይወት ምን ይመስላል የሚለውን የሚያስነብቡ ሕያው መጽሐፍ ናቸው።

ብዙዎች የገለጹላቸውን ትዝብት ማለትም የመርካቶ ልጅ ለትምህርት እንደማይሆን፥ ጉራጌ ለንግድ እንጂ ለትምህርት ፍቅር እንደሌለው፥ የመንግሥት ትምህርት ቤት ተማሪ በዓለምአቀፍ ተቋማት ላይ ትልቅ ተሰሚነት ያለው መሆን ይቅርና አገር ውስጥ ካሉት ትምህርት ቤቶች ለመወዳደር ብቃት የለውም የሚለውን፥ እንዲሁም ጎበዝ ተማሪ ሲባል አንድን ነገር ብቻ የሚያሳድድና በሌሎች የሰነፈ ነው የሚሉትን አመለካከቶች ያጠሩ ምሁር ናቸው።

በኃላም የቀዳማይ ኃይለ ሥላሴ (አዲስ አበባ) ዩኒቨርሲቲ ቆይታቸውን፥ ከሌሎች የትምህርት ዘርፎች ይልቅ የታሪክ ትምህርትን እንዲመርጡ ያደረጋቸው ምክንያት፥ የአስተማሪዎቻቸውን ብቃት፥ ጊቢ ከመግባታቸው በፊት በነበራቸው የትምህርት ዘመን የባሕር ማዶ ቋንቋን በባለቤቶቹ (native speakers) የመማራቸው (ሲጠብቅ) ያለውን  አዎንታዊ ፋይዳ፥ ፖለቲካዊ ተሳትፎና በጊዜያቸው የነበሩ አሳቢያንን ግብር ይተነትናሉ። (ከገጽ 33-84)

የድኅረ ምረቃ ትምህርታቸውን የት እንደተከታተሉ፥ የትምህርት እድሉን ያገኙበት መንገድ፥ እዛው በነበሩበት ወቅት የነበራቸውን ቆይታ በመተረክ ለምርምር ሥራቸው የተዘዋወሩበት ሥፍራም ይተነትናሉ። የፖለቲካ ተሳትፎኣቸውም እንደ አብዛኛው የወጣት ግለት (passion) ካልተረጋጋ-ፍላጎት (turbulence) ጋር ተጣምሮ በቀጥታም ይኹን በተዘዋዋሪ በጊዜ ሂደት ደግሞ በልምድና ዕውቀት እየተሳለ ከጃንሆይ ጀምሮ እስከ አሁን ድረስ አሻራቸውን እያስቀመጡ አሉ።

“ከመሬት ላራሹ” በመቀጠል “ድኽነት ወንጀል ወይ?” በሚል የተጋጋለውን ሰላማዊ ሰልፍ በመንግሥት ግበረ-ኃይላት መበተኑን በመግለጽ በጊዜውም የነበረው የተማሪዎች እንቅስቃሴ ጥምቀት ተቋዳሽ መኾናቸውን አሳይተዋል። በድኅረ ምረቃ ትምህርታቸው ወቅት በነበራቸው ስብሰባና የውጪው ዓለም የፖለቲካ ርዕዮተ-አለማዊ እንቅስቃሴ ነፋስ ውስጥ እሳቸው በማርክስ ዕሳቤ ተጽዕኖ ስር እንደነበሩም ከጽሑፋቸው መረዳት ይቻላል። ቀዳማይ ኃይለ ሥላሴ ተወግደው ወታደራዊው የደርግ ሥርዓት አገሩን ከተቆጣጠረ በኃላ የድኅረ ምረቃ ትምህርታቸውን አጠናቀው በተመለሱ በጥቂት ጊዜያት ውስጥ በቁጥጥር ስር ውለው ለአምስት ዓመታት እስር ቤት እንደነበሩም ተርከዋል። እስር ቤቱ መልካም ሥፍራ ባይሆንም የጊዜው መትረፍረፍ ለቋንቋ ክሂሎት ማሳደጊያና ለበርካታ መጻሕፍትና ሌሎች ጽሑፎች ንባብ እንዳገዛቸውም ገልጸዋል።

ይሁን እንጂ የጋሽ ባሕሩ መታሰር ለብዙዎች ጭንቀት በተለይም ለቤተሰቦቻቸው ጥልቅ ኃዘን ነበር። የዚህ ደግሞ ምክንያቱ እስር ቤቱ የእስረኛ መብት የሚከበርበት ሥፍራ ሳይሆን በሕግ ከለላ ውስጥ ሆነው የሕግ ጥሰት (የማይገረሰሰው ሰብዓዊ መብት እንኳን ያ ኃይል ከፈቀደ የሚገረሰስበት ወቅት) የሚካሄድበትና ትክክለኝነት ሚዛኑን የሚደፋው ለእውነት ወይንም በእውነት ሳይሆን ኃይል ወዳለበት መሆኑም ነበር።

እስር ቤቱ ውስጥ ይካሄድ የነበረውንና ከእነሱ (ከደርግ) አስተሳሰብ ውጪ ሌላን አሳብ የሚያቀነቅን እሱ ይቅርና ያቀነቅናል ተብሎ የሚታሰብ እስረኛ እንዴት “እንደሚንከባከቡት” የቆንጂት (ትርሲት) ተክሉን ማስታወሻ ላነበበና የበዓሉ ግርማን ኦሮማይ “የማሳቅ” ና “ስየላ” ቃላት ለሚገባው በደርግ ሥርዓት እስረኛ አያያዝ ምን ይመስል እንደነበር ከጋሽ ባሕሩ ምስክርነት ጋር ማመሳከር ይችላል። ይኽም ሥርዓቱ በባሰ ጭቆና የተተካ መኾኑን ለመገንዘብ ቀላል ነው። ታላቁ የመካከለኛው ዘመን ፈላስፋ ቅዱስ ቶማስ አኳዬናስ አንድ ጨቋኝና አፋኝ (Tyrant) መሪን በኃይል የጣለ ቡድን ከመጀመሪያው የባሰ ጨቋኝ ሊሆን እንደሚችል የሰጡት አስተያየት የጃንሆይ መነሳታቸውና የደርግ መተካት ትልቅ ማሳያ ነው። ከእስር ከተለቀቁ በኃላ በደርግ ዘመነ መንግሥት እንኳን የዘር ፖለቲካው ቅጥ አንባሩን ማጣቱን መስክረዋል (ቢያንስ መፋፋሙን)።

በመቀጠልም በኢሕአዴግ ዘመን የነበረውን ትሩፋትና ክፍተት አብራርተዋል። በጊዜውም ለታሪክ ትምህርት እድገትና መስፋፋት የራሳቸውን ሚና ለመጫወት መሞከራቸውን ከጽሑፋቸው እንረዳለን። በአሁኑም መንግሥት (በብልጽግና ፓርቲ ዋና ሊቀመንበርና በኢትዮጵያ መሪ ዶ/ር ዐቢይ አህመድ አማካኝነት በተከፈተላቸው እድል) የራሳቸውን አስተዋጽኦ ለማሕበረሰባዊ ሳይንስ ጥናት እድገት ለማበርከት እየታተሩ መሆናቸውንና በአገሪቱ የትምህርት ተቋማት የታሪክ ትምህርት እንዲሰጥ ያቀረቡት ባለስድስት ነጥብ መደምደሚያ አሳብ ያለው ጽሑፋቸውም ቅቡልነት ማግኘቱን መስክረዋል። በስተጨረሻም በአህጉራዊ እንቅስቃሴ ላይ ያላቸውን ተሳትፎ አብራርተዋል።